81 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e69cfb057bba8b504a01c036ef62974.pdf 6a089f29d75d3e3371007e03cfd36b2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4579 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.227-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres IV - IX. 1966 Konferencje, zjazdy 14 m a j a o d b y ł a się w W a r s z a w i e narada p o ś w i ę c o n a s z t u c e l u d o w e j i folklorowi Mazowsza, Kurpiów i Podlasia, zorganizowana przez Wydz. K u l t . P W R N . Uczestniczyli w niej n a u k o w c y , przedstawiciele Cepelii i t e r e n o w y c h w ł a d z k u l t u ­ ralnych. Radzono n a d p r o b l e m a m i inwentaryzacji i konserwacji zabyt­ ków a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j ( s p r a ­ wa skansenów), p o t r z e b ą u t w o r z e n i a w terenie e t n o g r a f i c z n y c h punktów m u z e a l n y c h ( w Pułtusku, S i e r p c u i Węgrowie), m e t o d a m i o p i e k i jaką należy o t o c z y ć t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zwrócono u w a g ę C e p e l i i n a k o n i e c z ­ ność p o p r a w y i z a o p a t r z e n i a w s u ­ rowce pracujących d l a n i e j t w ó r ­ ców l u d o w y c h o r a z u a k t y w n i e n i e podległych C e p e l i i z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. D y s k u t o w a n o p r o j e k t y roz­ woju dorocznych imprez regional­ nych. * W L u b l i n i e obradował w czerw­ cu Z j a z d M i ę d z y w o j e w ó d z k i e g o K l u ­ b u P i s a r z y L u d o w y c h , zrzeszającego p o n a d 100 t w ó r c ó w z całego k r a j u . Z e b r a n i wysłuchali r e f e r a t ó w d o t y ­ czących z n a c z e n i a ludowej twór­ czości p i s a r s k i e j d l a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j (St. C z e r n i k a ) o r a z j e j m i e j s c a w l i t e r a t u r z e współczesnej ( d r R. R o s i a k a ) . O d b y ł się w i e c z ó r a u t o r s k i uczestników o r a z ogłoszenie w y n i ­ k ó w k o n k u r s u n a poezję l u d o w ą , n a k t ó r y w p ł y n ę ł o 65 p r a c . P i e r w s z y m i n a g r o d a m i wyróżniono u t w o r y H a n ­ n y N o w o b i l s k i e j z Białki Tatrzań­ skiej (woj.' k r a k o w s k i e ) oraz Jana Pocka z K a l e n i a (woj. lubelskie). Z okazji zjazdu o t w a r t o n a Z a m k u w Lublinie dwie wystawy: dorobku pisarstwa ludowego oraz malarzy „prymitywów". kulturalno-oświatowej organizacji społeczno-kulturalnych) w y g ł o s i ł d y r . dep.,, m g r Cz. K a ł u ż n y . Wszyscy u c z e s t n i c y sesji o t r z y m a l i p o w i e l o n e t e k s t y referatów. O r g a n i z a t o r z y p l a ­ nują też ogłoszenie m a t e r i a ł ó w sesyjnych drukiem. Zorganizowano w czasie sesji objazd terenowy muzeów regional­ n y c h oraz ośrodków etnograficznych K o c i e w i a , Powiśla i K a s z u b , odbyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z K w i d z y n i e i K o ś c i e r z y n y . Szcze­ gólnie interesujące d l a uczestników o b j a z d u było poznanie zbiorów k u l ­ tury materialnej i sztuki ludowej, zgromadzonych przez miejscowe społeczeństwo w S t a r o g a r d z i e , S z t u ­ mie oraz Kartuzach (Muzeum K a ­ szubskie). Działalność muzeów W Łowiczu n a zapleczu g m a c h u M u z e u m p o w s t a j e skansen łowicki. Przeniesiono już dwie chałupy z końca X V I I I i początku X I X w . * W K a t o w i c a c h n a obszarze 20- h e k t a r o w e g o t e r e n u wchodzącego w skład P a r k u K u l t u r y p o w s t a j e s k a n ­ sen, n a j w i ę k s z y w k r a j u . N a p o d ­ s t a w i e badań t e r e n o w y c h wytypo­ wano i wykonano inwentaryzację 80 z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , k t ó r e znajdą się w s k a n s e n i e . - » W B i e r k o w i c a c h p o d Opolem roz­ poczęto budowę skansenowskiego Muzeum Wsi Opolskiej. Zaplano­ w a n o , że d o 1970 r . w muzeum z n a j d o w a ć się b ę d z i e 60 o b i e k t ó w . Przeniesiono już 15 z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w , które p o d d a w a n e są k o n ­ serwacji i montowane. * W Gdańsku o d b y ł a się w d n i a c h 26—28 w r z e ś n i a „Sesja p o p u l a r n o - n a u k o w a dotycząca F o l k l o r u i S z t u ­ ki Ludowej Pomorza Gdańskiego". Organizatorami jej b y l i : Wydz. K u l t . PWRN, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, muzea woj. gdańskiego i i n n i . Uczestniczyli w sesji p r z e d ­ stawiciele instytucji naukowych, m u z e ó w , t e r e n o w i działacze k u l t u r y i p r z e d s t a w i c i e l e stowarzyszeń r e ­ gionalnych. Referaty podstawowe wygłosili: doc. d r J . Ligęza (Folklor j a k o c z y n n i k w z b o g a c a j ą c y kulturę narodową) oraz prof, d r M . Z n a m i e rowska-Prüft'erowa ( P o t r z e b y i moż­ l i w o ś c i w z a k r e s i e badań f o l k l o r y ­ stycznych na Pomorzu Gdańskim w o p a r c i u o placówki muzealne). Pięć referatów r e g i o n a l n y c h d o t y ­ c z y ł o poszczególnych d z i e d z i n fol­ kloru ludowego Pomorza. Referat końcowy (Popularyzacja folkloru i sztuki ludowej w działalności W Toruniu, na terenie przylega­ jącym d o M u z e u m Etnograficznego, o r g a n i z u j e się P a r k E t n o g r a f i c z n y , w k t ó r y m znajdą się z a g r o d y c h ł o p ­ skie z K u j a w , Pałuk i Kaszub. U r z ą d z e n i e i c h w n ę t r z , ilustrujące kulturę l u d o w ą t y c h r e g i o n ó w n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , uzupełni ekspozycję muzealną. P r z e n o s i się też n a t e r e n P a r k u w i e l k i s p i c h r z k u j a w s k i (dworski), w którym znaj­ dą p o m i e s z c z e n i e w y s t a w y c z a s o w e . W o r g a n i z a c j i P a r k u w i e l k i e zasługi położyło istniejące o d r o k u Towa­ r z y s t w o Przyjaciół M u z e u m E t n o ­ graficznego. W Ustce powstało, j a k o filia Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, skansenowskie muzeum rybackie. Ekspozycja jego i l u s t r u j e w a r u n k i życia i p r a c y r y b a k ó w . * W Rawie Mazowieckiej, w gma­ chu dawnego k o l e g i u m jezuickiego, otwarto M u z e u m Regionalne Z i e m i Rawskiej. Zgromadzono przede wszystkim zabytki sztuki i kultury materialnej l u d o w e j , , j a k rzeźby, s t r o j e , m e b l e i sprzęty g o s p o d a r s k i e . * Koło Miłośników Ciechanowca z o r g a n i z o w a ł o w s w y m mieście M u ­ z e u m R o l n i c z e , dysponujące p o n a d 700 e k s p o n a t a m i . * W Zwierzyńcu, p o w . Zamość, o r g a n i z u j e się M u z e u m Regionalne Roztocza. Z g r o m a d z o n o już wiele eksponatów, n i . i n . z z a k r e s u rzeźby ludowej. * M u z e u m Z i e m i Pasymskiej po­ w s t a j e z i n i c j a t y w y społecznej w Pasymiu. W lokalu miejscowej mle­ c z a r n i z g r o m a d z o n o już w i e l e z a ­ bytków k u l t u r y l u d o w e j , głównie mebli, sprzętów gospodarskich i tkanin. * I n i c j a t y w a t w o r z e n i a Izb Regio­ n a l n y c h i I z b P a m i ą t e k r o z w i j a się n a d a l ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). W o m a ­ w i a n y m półroczu u t w o r z o n o nowe izby: w Boguszowie, pow. Wał­ b r z y c h ( m a o n a być z a l ą ż k i e m p r z y ­ szłego M u z e u m Z i e m i W a ł b r z y s k i e j ) . Na terenie w o j . olsztyńskiego u t w o r z o n o t r z y leśne i z b y r e g i o n a l ­ n e : w Jaśkowie koło W i a r t l a , Spy­ c h o w i e i w leśniczówce N i d a . W i e j ­ s k i e i z b y r e g i o n a l n e powstały w Parlezie Wielkiej, pow. Morąg, i Wrzesinie, pow. Olsztyn. W K r a k o w s k i e m i z b y powstały w Dobrej, pow. Limanowa i w Si­ dzinie, p o w . N o w y T a r g . W P c i m i u w Szkole Podstawowej i m . M . Radockiego powstał szkolny „kącik pamiątek r e g i o n a l n y c h " . Szkolną izbę pamiątek o t w a r t o też w Liceum Ogólnokształcącym w Tyszowcach, p o w . Tomaszów L u ­ belski. K l a s z t o r cystersów w S z c z y r z y c u , p o w . L i m a n o w a , z o r g a n i z o w a ł stałą ekspozycję muzealną z b i o r ó w w ł a s ­ n y c h w salach d a w n e j b u r s y klasz­ t o r n e j . Szczególnie interesująca j e s t k o l e k c j a z a b y t k o w e j rzeźby l u d o w e j , gromadząca kilkadziesiąt eksponatów z terenu p o w . L i m a n o w a oraz k o ­ l e k c j a r z e ź b J . J a n a s a z Dębna Podhalańskiego. 227 �Konkursy, folkloru wystawy, dni i festiwale Wystawę p.n. „Kultura l u d o w a P o d h a l a " zorganizowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warsza­ w i e o r a z M i n i s t . K u l t . i Szt. n a barce pływającej Notecią, Wartą i Odrą o d m a j a d o września. P o k a ­ z a n o o k . 150 eksponatów z d z i e d z i n y snycerki, m e b l a r s t w a , s t r o j u , narzę­ dzi gospodarskich, c e r a m i k i , m a l a r ­ s t w a i rzeźby. B a r k a z a t r z y m y w a ł a się w w i ę k s z y c h o s i e d l a c h i m i a ­ stach. W s i e r p n i u b a r k a zawinęła n a 10 d n i d o F r a n k f u r t u n a d Odrą, gdzie wystawa była centralnym p u n k t e m uroczystości k u czci M i l l e ­ n i u m Państwa Polskiego. Wystawę n a b a r c e z w i e d z i ł o w t y m sezonie p o n a d 30 tysięcy osób. * O d 2 d o 16 m a j a o t w a r t a b y ł a < w Szczecinie, w s a l a c h W D K n a Z a m k u , w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H. Roj-Ciaptakowej z Zakopanego. D n i f o l k l o r u pałuckiego zorga­ nizowali w d r u g i e j połowie m a j a Wydz. K u l t . P W R N w Bydgoszczy i P P R N w Żninie, P D K i M u z e u m R e g i o n a l n i e w Żninie. Z t e j o k a z j i odbył się z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h , urządzony w d n i u o t w a r c i a w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j Pałuk. P o k a z a n o n a w y s t a w i e przede w s z y s t k i m ekspo­ n a t y współczesne. Reprezentowane b y ł y : rzeźba w d r e w n i e , p t a s z k a r stwo, p i e m i k a r s t w o oraz h a f c i a r s t w o . wystawa „Tkanina-haft-koronka" reprezentująca pracę u c z e n n i c T e c h ­ n i k u m Tkactwa Artystycznego i Za­ sadniczej Szkoły Zawodowej im. Heleny Modrzejewskiej w Zako­ panem. W y s t a w a pokazywała d o r o ­ b e k o s t a t n i c h 20 l a t p r a c y szkoły. Wychowując przede wszystkim d z i e w c z ę t a góralskie, z a t r u d n i o n e p o skończeniu szkoły g ł ó w n i e w Z a k o ­ piańskich W a r s z t a t a c h W z o r c o w y c h , szkoła dąży d o p o w i ą z a n i a a r t y s t y c z ­ n e g o rękodzieła w s p ó ł c z e s n e g o z b a ­ zą s u r o w c o w ą i t r a d y c j a m i a r t y ­ stycznymi regionu. * Wystawę sztuki ludowej pow. lubaczowskiego zogranizował w m a j u w Lubaczowie Wydz. K u l t . W E N . P o k a z a n o rzeźbę, m a l a r s t w o , tkaninę i haft. * Doroczny konkurs malowania c h a t w Z a l i p i u o d b y ł się 30 m a j a . Jednocześnie z o r g a n i z o w a n o o d d z i e l ­ n y k o n k u r s d l a dzieci w miejsco­ w e j szkole i przedszkolu. Ogółem uczestniczyło w k o n k u r s i e 32 m a ­ larki i 2 malarzy ludowych. * W m a j u o t w a r t a b y ł a w Często­ c h o w i e „ W y s t a w a twórczości l u d o ­ w e j , a m a t o r s k i e j i rękodzielniczej", z o r g a n i z o w a n a p r z e z oddział C e p e l i a z K a t o w i c . P o k a z a n o snycerkę w drewnie, tkactwo i koronki, kowal­ s t w o a r t y s t y c z n e , biżuterię cieszyń­ ską F. H o r a k a , r z e ź b y w d r e w n i e . * * Wystawę sztuki ludowej pow. o l k u s k i e g o urządzono w s a l i T e c h n i ­ k u m Ekonomicznego w Olkuszu, w czerwcu, z okazji obchodów D n i ziemi olkuskiej. Organizowali w y ­ stawę Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Wydz. Kult. PPRN. Pokazano eksponaty zabytkowe i współczesne z z a k r e s u m e b l a r s t w a , z d o b n i c t w a wnętrza, s t r o j u , t k a n i n y , ceramikę, plastykę o b r z ę d o w ą (pięk­ ne l a l k i j a s e ł k o w e ) , rzeźbę i m a ­ larstwo. * W czasie d n i K r a k o w a o b c h o d z o ­ n y c h corocznie w c z e r w c u Cepelia zorganizowała n a R y n k u M a r i a c k i m wielki kiermasz wyrobów ludowych. W czasie k i e r m a s z u urządzono p o ­ kazy w y k o n y w a n i a m a l o w a n e k z a l i piańskich, h a f t u i k o r o n k a r s t w a . * Wystawę sztuki l u d o w e j z okolic Strzyżowa z o r g a n i z o w a n o w S t r z y ­ ż o w i e w czasie c z e r w c o w y c h o b c h o ­ dów „Dni z i e m i strzyżewskiej". W y ­ s t a w i o n e e k s p o n a t y pochodziły ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h Z . Leśniaka. Pokazano w y r o b y z drewna, cera­ mikę, t k a n i n y , r z e ź b y * w W m a j u i c z e r w c u c z y n n a była pałacyku T P S P w Warszawie 228 D n i Sieradza, szczególnie uro­ czyste w związku z obchodami m i l e n i j n y m i , o d b y ł y się o d 28 m a j a do 5 c z e r w c a . Z o r g a n i z o w a n o m . i n . wystawę sztuki l u d o w e j w miejsco­ w y m muzeum, kiermasz wyrobów l u d o w y c h i występy zespołów f o l ­ klorystycznych. * W czasie t r w a n i a D n i Ł o w i c z a — 4 1 5 czerwca, otwarto w M u z e u m retrospektywną w y s t a w ę p r a c K a t a ­ r z y n y Guzek i Z o f i i Wiechno obcho­ dzących 65-lecie i 40-lecie twórczości artystycznej. Pokazano w y c i n a n k i , tkaniny i hafty. Obie twórczynie otrzymały n a g r o d y M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i . Z o k a z j i „ D n i " urządzono kiermasz wyrobów ludowych, kon­ k u r s n a przyśpiewki łowickie, k o ­ r o w ó d r e g i o n a l n y , o d b y ł y się w y ­ stępy z e s p o ł ó w pieśni i tańca — miejscowych oraz zaproszonych — k u r p i o w s k i e g o z Łomży i „Podhala". D n i f o l k l o r u z i e m i łódzkiej o b ­ c h o d z o n o o d 15 d o 19 c z e r w c a . O r g a ­ nizatorami byli Wydz. Kult. P W R N , M u z e u m Archeologiczne i Etnogra­ ficzne oraz t e r e n o w e placówki k u l ­ t u r a l n e . Urządzono wystawę współ­ czesnej s z t u k i l u d o w e j p o w . łódz­ k i e g o , poprzedzoną k o n k u r s e m n a którym p i e r w s z y m i n a g r o d a m i w y ­ różniono: Walentynę Stożkową z K u ­ r o w i c za w y c i n a n k i , K a t a r z y n ę Zię­ t e k z C z a r n o c i n a za strój, Marię Białowąs z Tychowa za wózek dyngusowy, H e n r y k a Wlazło z Ty­ c h o w a za k o w a l s t w o . W zorganizo­ w a n y m w dniu otwarcia wystawy Z j e ź d z i e t w ó r c ó w l u d o w y c h wzięło udział 45 osób. P o n a d 50 zespołów regionalnych i kapel ludowych wzięło udział w 20 imprezach. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m wygło­ szono s z e r e g o d c z y t ó w poświęconych sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i , w k i ­ nach wyświetlano f i l m y etnograficz­ n e . N a zakończenie D n i odbył się korowód zespołów głównymi ulica­ m i m i a s t a o r a z k i e r m a s z z udziałem twórców ludowych. * Centralne uroczystości „Mazo­ w i e c k i e j W i o s n y K u l t u r a l n e j " od­ b y ł y się w P ł o c k u w d n i a c h 23—26 czerwca. Organizatorami Wiosny byli Wydz. K u l t . P W R N i PPRN w o j . warszawskiego. Imprezę przy­ g o t o w y w a n o n a terenie wojewódz­ t w a w ciągu całego r o k u . P o p r z e ­ d z i ł y ją p o w i a t o w e s e j m i k i k u l t u ­ r a l n e i e l i m i n a c j e zespołów arty­ stycznych l u d o w y c h i amatorskich (działa i c h p o n a d 150), z których najlepsze wystąpiły n a estradach płockich. Z z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h w y r ó ż n i ł y się „ K a d z i d ł o " — zespół spółdzielni K u r p i a n k a , San­ n i k i — z Sannik i Opocznianka — z Opoczna. Z o r g a n i z o w a n o też w y s t a w ę „Ma­ zowiecka Wiosna Kulturalna", w salach P r e z y d i u m P R N . Pokazano w y c i n a n k i czołowych w y c i n a n k a r e k o b u p u s z c z k u r p i o w s k i c h , pająki, b u k i e t y sztucznych kwiatów, palmy w i e l k a n o c n e i w y c i n a n k i , a także p l e c i o n k i ze słomy i k o r z e n i , rzeźbę w d r e w n i e , tkaninę, strój i c e r a m i ­ k ę . P o z i o m e k s p o n a t ó w b y ł n a ogół b. dobry. Z wyjątkiem t k a n i n i stro­ j u e k s p o n o w a n o w y r o b y współczes­ ne, lub rekonstrukcje wykonane przez twórczynie ludowe (wózek dyngusowy, gaik). Komisarzem wy­ s t a w y był A n t o n i Sledziewski, pro­ j e k t i r e a l i z a c j ę plastyczną o p r a c o ­ wali Janina i Wiktor Stankiewiczowie. Katalog wystawy „Mazowiecka W i o s n a K u l t u r a l n a " , W a r s z a w a I960, s. 14, i l . 9, z a w i e r a a r t y k u ł A . Sled z i e w s k i e g o , w p r o w a d z a j ą c y d o te­ m a t u w y s t a w y oraz fotografie typo­ w y c h eksponatów. * Wystawa haftu i stroju kujaw­ s k i e g o c z y n n a b y ł a w S z k o l e Pod­ stawowej w Sławsku W i e l k i m w m a j u i czerwcu. Organizowała w y ­ stawę n a u c z y c i e l k a M . Patykówna pod n a d z o r e m M u z . Etnograficznego w Toruniu. Eksponaty wykonane zostały p r z e z o k . 40 uczestniczek zimowego k u r s u u n i w e r s y t e t u pow­ szechnego, n a k t ó r y m prowadzono m . i n . (naukę t r a d y c y j n e g o kujaw­ skiego h a f t u i k r o j u . * W l o k a l u k l u b u „ R u c h u " w Ja­ worzynce odbyła się w czerwcu, * �¡sorganizowana p r z e z k l u b , w y s t a ­ wa k o r o n e k cieszyńskich, w y k o n a ­ nych p r z e z c z ł o n k i n i e istniejącego przy k l u b i e 3 0 - o s o b o w e g o zespołu haftu l u d o w e g o . * W y s t a w ę współczesnej twórczości ludowej O p o l s z c z y z n y z o r g a n i z o w a ł o w czerwcu M u z e u m Opolskie p r z y współudziale M i n i s t . K u l t . i Szt. Pokazano k r a s z o n k i , pająki, k w i a t y sztuczne, h a f t y , r e k o n s t r u k c j e s t r o ­ ju, s z m a c i a k i o r a z r z e ź b ę i m a l a r ­ stwo o c h a r a k t e r z e twórczości a m a ­ torskiej. W y s t a w a m a być e k s p o n o ­ wana także w Czechosłowacji. * Z o k a z j i M i l l e n i u m chrześcijań­ stwa w P o l s c e urządzono w w i e l u diecezjach w y s t a w y s z t u k i religij­ nej, mające działy sztuki ludo­ wej. W y s t a w a t a k a o t w a r t a była w czerwcu w L u b l i n i e w b u d y n k u p r z y k a t e d r a l n y m . Pokazano rzeźby w d r e w n i e , ceramikę z Urzędowa, krzyże k o w a l s k i e . Podobna wystawa, zorganizowana przez P A X i V e r i t a s c z y n n a b y ł a w c z e r w c u i l i p c u w Częstochowie w jednym z pawilonów wystawo­ wych przy I I I A l e i . Wśród ekspona­ tów s z t u k i l u d o w e j z w r a c a ł a u w a g ę rzeźba w d r z e w i e , z a r ó w n o z a b y t ­ k o w a (ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h T . Se­ weryna i J . W i k t o r a ) , j a k współ­ czesna, o r a z m a l a r s t w o n a s z k l e . * Z okazji obchodzonych w czerw­ cu D n i F o l k l o r u W i e l k o p o l s k i M u ­ zeum Z i e m i Szamotulskiej w Szamo­ tułach o p r a c o w a ł o w y s t a w y : „Lu­ d o w y h a f t s z a m o t u l s k i " , którą e k s p o ­ nowano w w i t r y n a c h sklepowych na r y n k u w e W r o n k a c h , „Relikty b u d o w n i c t w a ludowego z i e m i szamo­ tulskiej w fotografii" w klubie „Ad A c t a " w Szamotułach o r a z w y s t a w ę „Wielkopolskie m a l a r s t w o i rzeźba l u d o w a " ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o ­ d o w e g o w P o z n a n i u , którą p o k a z a n o w sali w y s t a w czasowych M u z e u m w Szamotułach. * robów z 'drewna, iplecionek, zaba­ wek, kowalstwa oraz przegląd współczesnej r z e ź b y l u d o w e j . R e ­ p r e z e n t o w a n e są ma w y s t a w i e r e g i o ­ n y K u j a w , Pałuki, K a s z u b y , W a r ­ mia, K u r p i e i Podlasie północne. W dniu Otwarcia wystawy przeka­ zano z w i e d z a j ą c y m p i e r w s z y b u d y ­ nek s k a n s e n u : mały spichlerzyk kujawski. * Wystawa kurpiowskiej rzeźby l u d o w e j o t w a r t a była w lecie n a terenie muzeum skansenowskiego w Nowogrodzie. * W klubie M P i K w Lublinie o t w a r t a była w l i p c u i s i e r p n i u w y ­ s t a w a m a l o w a n e k zalipiańskich ( p n . „Kwiaty Zalipianek"), zorganizowa­ na staraniem lubelskiego BWA, MPiK, przy udziale Wydz. Kult. P W R N . Pokazano prace Felicji C u r y ł o w e j , M . W o j t y t o , F. K o s i e n i a k i L. Kosieniak-Rycerzowej. Ekspo­ n a t y pochodziły ze z b i o r ó w m u z e ó w etnograficznych w Warszawie i K r a ­ kowie oraz z kolekcji prywatnej. J . Stelmaszczyka. * W Wejherowie, w salach p o w . D o m u K u l t u r y , o t w a r t o 30 l i p c a wystawę prac twórców ludowych powiatu wejherowskiego. Organiza­ torami jej b y l i : Wydz. K u l t . P R N oraz Zrzeszenie Pomorsko-Kaszubs k i e . Z g r o m a d z o n o p o n a d 130 p r a c 23 autorów. N a j l i c z n i e j reprezento­ wane były h a f t y ikaszubkie, p l e ­ c i o n k i o r a z rzeźba w d r e w n i e (o c h a r a k t e r z e twórczości a m a t o r s k i e j ) . W e wrześniu w y s t a w ę p r z e n i e s i o n o do M D K w R u m i , a następnie d o R e d y . W czasie t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano w Wejherowie na­ radę t w ó r c ó w l u d o w y c h z p r z e d ­ stawicielami władz k u l t u r y i h a n d l u . D y s k u t o w a n o n a niej głównie za­ gadnienia organizacji zbytu w y r o ­ bów ludowych i opieki n a d ich w y ­ twórcami. d e l e chałup, sprzęty i drewniane, hafty, stroje. * W y s t a w a „Sztuka l u d o w a n a G ó r ­ n y m Śląsku" o t w a r t a była w s i e r p ­ n i u w salach B W A w Katowicach. Organiza to r a m i w y s t a w y b y l i : Wydz. K u l t . W E N , M u z e u m Górnośląskie w Bytomiu i B W A w Katowicach. P o k a z a n o o k . 180 eksponatów z z a ­ kresu haftu i tkactwa, kowalstwa i j u b i l e r s t w a , z d o b i o n y c h snycerką przedmiotów d r e w n i a n y c h (naczy­ n i a , f o r m y n a masło i p i e r n i k i , n a ­ rzędzia t k a c k i e ) , p l a s t y k i o b r z ę d o ­ w e j (maski), i n s t r u m e n t y muzyczne, m a l a r s t w o n a płótnie i n a s z k l e o r a z rzeźbę w d r z e w i e (tradycyjną i współczesną). E k s p o n a t y pocho­ dziły ze z b i o r ó w M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego. K o m i s a r z e m w y s t a w y był St. T e j w a n , scenariusz i k a t a l o g opracował E. Jaworski. Katalog „Sztuka l u d o w a n a G ó r n y m Śląsku", K a t o w i c e 1966,, s. 28 n l b , i l . 1 1 , a r t y ­ kuł w s t ę p n y w p r o w a d z a j ą c y w z a ­ gadnienie śląskiej s z t u k i ludowej o r a z spis eksponatów. * W y s t a w ę rzeźby l u d o w e j Kie­ lecczyzny, przygotowaną przez M u ­ z e u m Świętokrzyskie w Kielcach, eksponowało w s i e r p n i u M u z e u m ziemi n y s k i e j w Nysie. Pokazano kilkadziesiąt rzeźb, p r z e d e wszyst­ k i m współczesnych: L . K u d ł y , A . i H . Z e g a d ł ó w , J . Piłata, M . G r y g l a . W sali P D K w Kościerzynie o t w a r t a była w s i e r p n i u i wrześniu wystawa współczesnej twórczości l u d o w e j Kaszub á Kociewia, zorga­ n i z o w a n a przez pracowników P D K . P o k a z a n o o k o ł o 400 eksponatów, r e ­ prezentujących t k a c t w o ( s z m a c i a k i ) , p l e c i o n k a r s t w o (bogaty zestaw p l e ­ cionek z Wdzydz), garncarstwo, haft i rzeźbę w d r e w n i e . W wystawie uczestniczyli wszyscy wybitniejsi współcześni t w ó r c y l u d o w i z t y c h regionów. * * W salach w y s t a w o w y c h Domu Chłopa w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a w c z e r w c u w y s t a w a rzeźbiarzy l u ­ dowych z Zawidza. B y ł a t o już druga w t y m roku wystawa zawidzkich twórców zorganizowana w W a r s z a w i e przez spółdzielnię „ G r o ­ m a d a " ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). P o k a ­ zano n a j n o w s z e prace K r a j e w s k i c h , Wierzchowskiego i Wierzbickiego; większość rzeźb zakupiła C e p e l i a . W l i p c u o t w a r t a była w P u c k u , w sali P r e z y d i u m P P R N wystawa Sztuki ludowej Kaszub, zorganizo­ w a n a przez W D K i Wydz. Kult. PRN, z okazji D n i Morza. Pokazano p o n a d 130 p r a c , p r z e d e w s z y s t k i m hafty kaszubskie, wyodrębniając t w ó r c z o ś ć h a f c i a r e k poszczególnych ośrodków: Żukowa, W d z y d z , P u c k a . Z n a l a z ł y się n a w y s t a w i e t a k ż e t k a ­ niny, ceramika, plecionki z korzeni i ze słomy, w y r o b y z r o g u o r a z i n ­ strumenty muzyczne. * * 5 l i p c a o t w a r t a została w M u ­ zeum Etnograficznym w Toruniu w y s t a w a „Sfetuka l u d o w a i rzemiosło Polski północnej", zorganizowana w r a m a c h obchodów m i l l e n i j n y c h . Wystawa obejmuje zabytkową i współczesną twórczość ludową z t e r e n ó w w o j . b y d g o s k i e g o i sąsied­ n i c h : pokazano bogate kolekcje t k a ­ n i n i strojów, c e r a m i k i , m e b l i i w y ­ W Suchej c z y n n a była w s i e r p ­ n i u w y s t a w a „Ziemia suska wczo­ r a j i dziś" zorganizowana w r a m a c h ogólnopolskiego konkursu krajo­ z n a w c z e g o p . n . „ P r z e z dziesięć w i e ­ ków". Krajoznawcom pomogli Wydz. K u l t . PRN, P T T K i inne instytucje. W y s t a w a ilustrowała historię S u c h e j , M a k o w a i J o r d a n o w a o r a z sztukę ludową i c h okolic. Pokazano m o - narzędzia O b c h o d y D n i F o l k l o r u urządzone przez Wydz. K u l t . R a d N a r o d o w y c h WDK i stowarzyszenia regionalne w t y m r o k u już p o r a z d r u g i ( w s i e r p n i u i w r z e ś n i u ) w y r a ź n i e się rozwijają. W różnych regionach, p r z e d e w s z y s t k i m w P o l s c e połud­ n i o w e j , w Kielecczyźnie i n a Po­ morzu Gdańskim zorganizowano l i c z n e i m p r e z y mające n a c e l u oży­ wienie i spopularyzowanie sztuki l u d o w e j i f o l k l o r u , zarówno wśród ludności m i e j s c o w e j , j a k turystów, także z a g r a n i c z n y c h . O d b y ł y się r o z ­ m a i t e w y s t ę p y i k o n k u r s y zespołów pieśni i tańca, k a p e l ludowych, amatorskie przedstawienia teatralne ilustrujące t r a d y c y j n e obrzędy, j a r ­ m a r k i i kiermasze wyrobów ludo­ w y c h , spotkania z twórcami i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j . Poniżej w y ­ m i e n i a m y ciekawsze imprezy. * Dni 11.IX.) Świętokrzyskie (28. V I I I . — n a Świętej K a t a r z y n i e , w 229 �Bodzentynie i Kielcach. Zorganizo­ wano wielki jarmark (Bodzentyn) n a k t ó r y m o b o k straganów stanęły w a r s z t a t y g a r n c a r z y (S. S o w i ń s k i e ­ go, A . Głuszka z Chałupek), r z e ź ­ b i a r z a (A. Zegadły z K r z y ż k i ) , oraz tkaczek z Bodzentyna i plecionkarzy. W K i e l c a c h urządzono p o ­ konkursową wystawę kowalstwa, m a l a r s t w a i rzeźby l u d o w e j w s a l i W D K . O r g a n i z o w a l i ją: W y d z . K u l t . P W R N w K i e l c a c h , Izba Rzemieśl­ nicza oraz W D K . E k s p o n a t y cecho­ w a ł w y r ó w n a n y i d o b r y n a ogół poziom. Uczestniczyli w wystawie t w ó r c y z n a n i już z wcześniejszych i m p r e z tego r o d z a j u . * D n i Opoczyńskie ( 2 1 . V I I I . - 1 1 . I X . ) w Opocznie. Urządzono k o n k u r s g a ­ wędziarzy, k a p e l i ś p i e w a k ó w o r a z wystawę sztuki l u d o w e j w salach l i c e u m ogólnokształcącego. Pokaza­ no stroje i t k a c t w o , w y c i n a n k i , p a ­ jąki, k w i a t y s z t u c z n e , p i s a n k i i p l e ­ cionki. * D n i f o l k l o r u Pogórza w Bieczu (3—4.IX.). O d b y ł y się w y s t ę p y z e ­ społów r e g i o n a l n y c h z R z e s z o w s k i e ­ go o r a z w i e l k i , d w u d n i o w y k i e r ­ masz w y r o b ó w l u d o w y c h i p a m i ą t ­ karskich. * Dzień Z a l i p i a ( 4 . I X . ) w Z a l i p i u . Z w i e d z a n i e m a l o w a n y c h c h a t i obejść gospodarskich i kiermasz sztuki l u ­ d o w e j n a k t ó r y m znalazły się m . i n . skrzynie malowane, hafty, w y c i n a n ­ ki,, w y d m u s z k i , b u k i e t y , pająki. i * Jesień Tatrzańska ( 4 - 1 1 . I X . ) . W Z a k o p a n e m odbył się m . i n . f e s t i w a l zespołów r e g i o n a l n y c h z i e m gór­ s k i c h . Uczestniczyło w n i m 12 z e ­ społów s p o d T a t r , B i e s z c z a d i B e s ­ kidów. P i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a n o Zespołowi im. Klimka Bachledy przy Związku P o d h a l a n z Z a k o p a n e ­ go i zespołowi H a r n a s i e p r z y M i ­ n e r a l n e j Spółdzielni P r a c y z P o r o ­ nina. W sali B W A w Z a k o p a n e m o t w a r t a została w y s t a w a „Region Podhala", zorganizowana przez ZPAP, Zakopiańskie Warsztaty W z o r c o w e , CepeUę i M u z e u m T a ­ trzańskie. Pokazano snycerkę w drewnie, meble, tkaniny, wyroby ze skóry, s t r o j e i współczesne m a ­ l a r s t w o n a szkle. N a O r a w i e o b c h o d z o n o uroczyś­ cie 11'0-lecie m u z e u m s k a n s e n o w s k i e ­ go w Z u b r z y c y G ó r n e j . O d b y ł y się występy zespołów r e g i o n a l n y c h z O r a w y . W Jabłonce o t w a r t a została w sali l i c e u m ogólnokształcącego w y s t a w a „Piękno O r a w y " z o r g a n i ­ z o w a n a przez M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ze z b i o r ó w włas­ nych. kresu Pokazano p r z e d m i o t y z za­ s z t u k i i rzemiosła l u d o w e g o . * Gdańskie D n i F o l k l o r u ( 1 1 - 2 9 . I X ) K w i d z y n , Gdańsk, K a r t u z y . W G d a ń ­ s k u urządzono s p o t k a n i e z twórca­ m i l u d o w y m i połączone z o t w a r ­ ciem wystawy sztuki ludowej w o j . gdańskiego, w g m a c h u P r e z . W R N . Na w y s t a w i e pokazano, podobnie j a k na o m a w i a n y c h wyżej w y s t a ­ w a c h sztuki l u d o w e j Pomorza Gdań­ skiego, p r a c e czołowych twórców l u d o w y c h działających n a t y m t e ­ r e n i e . W y r ó ż n i a ł y się p i ę k n e s z m a ciaki z pow. Puck, ptaszki drew­ n i a n e W . P r z y b y l s k i e g o ze S z t u m u , c e r a m i k a J . Kaźmierczaka z K a r t u z i plecionki z Wdzydz. * D n i Zielonej Góry (26.IX.-2.X). W o k r e s i e t y m o d b y ł się w Z i e l o ­ nej Górze I I Międzynarodowy Festi­ w a l z e s p o ł ó w pieśni i tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 10 z e s p o ł ó w z B u ł ­ g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N R D , R u m u n i i , Węgier, G r u z j i oraz p o l ­ s k i e zespoły „ L a c h y " z z i e m i sądec­ k i e j , dolnośląski „ W r o c ł a w " i Z e ­ spół Pieśni i T a ń c a Z i e m i L u b u ­ skiej. W M u z e u m o t w a r t o z okazji „ D n i " w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a Opola". Pokazano na niej t r a d y c y j ­ n e sprzęty, t k a c t w o i h a f t , p r z e d ­ mioty zdobione snycerką, stroje, rzeźbę w drzewie. k a m y s k a r b ó w T y s i ą c l e c i a " . Są to z a b y t k o w e narzędzia i sprzęty gos­ podarskie. Wystawa pokazywana była także n a dożynkach gromadz­ kich w Dankowicach i powiatowych w Oświęcimiu. * W regionalnej izbie muzealnej w Głuchej P u s z c z y k o ł o M o g i l n a urządzono w e w r z e ś n i u , w związku z o b c h o d a m i D n i M o g i l n a , wystawę p n . „ Z i e m i a m o g i l n e ń s k a w Tysiąc­ leciu". W dziale sztuki ludowej p o k a z a n o r z e ź b y w d r z e w i e , ptasz­ k i , h a f t y oraz p i e r n i k i K. Pijanows k i e g o z Mieściska. * W klubie M P i K w Kielcach m i e j s c o w y oddział T P S P zorganizo­ wał w e wrześniu indywidualną w y ­ stawę rzeźb H e n r y k a Zegadły z K r z y ż k i , p o w . K i e l c e . 50 rzeźb w drzewie pokazanych n a wystawie stanowiło interesujący przykład twórczości ś w i a d o m i e nawiązującej d o t r a d c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j ii po­ zostającej w W i m a c i e l u d o w y c h po­ dań i baśni. Z a r ó w n o scenariusz w y s t a w y , j e j o p r a w ę plastyczną, j a k k a t a l o g o p r a c o w a ł s a m Zegadło. K a t a l o g — W y s t a w a rzeźb Hen­ r y k a Z e g a d ł y , K i e l c e 1966 г., s. 20 nłb. i l . 22. Z a w i e r a s ł o w o wstępne Z e g a d ł y o s o b i e o r a z spis e k s p o n a ­ tów. * * M u z e u m Regionalne w R a d o m i u urządziło w e wrześniu, z o k a z j i D n i Radomia, wystawę p n . „Kultura l u ­ dowa regionu radomskiego". Poka­ zano e k s p o n a t y p r z e w a ż n i e nowo nabyte. Scenariusz w y s t a w y o p r a ­ c o w a n y został p o d k ą t e m u k a z a n i a w a r s z t a t u p r a c y w i e j s k i c h rzemieśl­ ników, artystów i rolników. C e n t r a l n e D o ż y n k i o d b y ł y się d o ­ rocznym zwyczajem w Warszawie (4.IX.). Z o k a z j i obchodów Tysiąc­ lecia o r g a n i z a t o r z y p o s t a r a l i się o szczególnie m o c n e u w y d a t n i e n i e i c h tradycyjnej części f o l k l o r y s t y c z n e j . Na podstawie literatury etnograficz­ nej starannie opracowano kopie wieńców i strojów dożynkowych, a także choreografię p o c h o d u w którym reprezentowane były g r u p y regionalne ze wszystkich woje­ wództw. W i d o w i s k o folklorystyczne o p r a c o w u j e o d 1952 r . t e n s a m z e ­ spół a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , a r e ż y s e ­ ruje J . Mierzejewska. * W Starej W s i , p o w . Oświęcim, w s a l i g i m n a s t y c z n e j szkoły p o d ­ s t a w o w e j n a u c z y c i e l St. S i e c z k a z o r ­ ganizował w e wrześniu w y s t a w ę ze­ b r a n y c h przez siebie i dzieci szkol­ ne eksponatów n a k o n k u r s p n . „Szu­ W e wrześniu o t w a r t a była w Sztokholmie, w salach D o m u K u l ­ t u r y w dzielnicy Haegerstens, w y ­ s t a w a N i k i f o r a . W y s t a w a składała się ze 107 o b r a z ó w , k t ó r e d o końca g r u d n i a p o k a z y w a n e b y ł y w róż­ n y c h m i a s t a c h S z w e c j i . W s t ę p do k a t a l o g u napisał G u n n a i r . H e l l e m i a n . * Z o k a z j i D n i K u l t u r y Rumuń­ skiej w Warszawie o t w a r t a była w y s t a w a rumuńskiej sztuki ludo­ wej. Pokazano d y w a n y z Oltenii i B u k o w i n y , c e r a m i k ę z różnych r e g i o n ó w , s n y c e r k ę w d r e w n i e górali k a r p a c k i c h , s t r o j e l u d o w e i zabaw­ k i dziecięce. * W M u z e u m N a r o d o w y m w War­ s z a w i e z o r g a n i z o w a n a została przy p o m o c y i z i n i c j a t y w y Państwowego M u z e u m Etnograficznego wystawa p n . „Masąual" — Rzeźba ludowa krzyży etiopskich. Na wystawie z g r o m a d z o n o 150 k r z y ż y z d r e w n a i m e t a l u , z e b r a n y c h w ciągu 10 l a t p o s z u k i w a ń p r o w a d z o n y c h przez dr W . K o r a b i e w i c z a . K r z y ż e Ite są uży­ w a n e przez w ę d r o w n y c h mnichów — żebraków i t r a d y c y j n i e w y k o n y w a ­ ne b y ł y p r z e z n i c h s a m y c h l u b przez rzeźbiarzy l u d o w y c h . Kolek­ c j a K o r a b i e w i c z a j e s t największym t e g o r o d z a j u z b i o r e m w s k a l i świa­ towej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ff6eba8f438bff3dc2a1d76666aa198.pdf 0ea4957a65647956d8987c199803be97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4680 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.5-11 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Marcin Andrzej K a f a r, Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera . Maria Z o w i s ł o, Fenomenologia maski. Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Karnawały na miejskiej ulicy. Katarzyna M i r g o s, Bertsolaritza ijej miejsce we współczesnej kulturze baskijskiej. Katarzyna M a c i e j e w s k a, Uwagi o historii i teraźniejszości środowiska etnologicznego i antropologicznego we Włoszech Ryszard Vo r b r i c h, Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu. Maciej Kur c z, "Żywi święci" i ich groby. Grobowce kopulaste północnego Sudanu w kontekście religii, życia społecznego i lokalnych tradycji architektonicznych Aleksandra M a t y u k h i n a, Fotel i socjalizm -lwowskie wnętrza mieszkalne okresu 1940-1960 Paweł S c h m i d t, "Centralność" i "pograniczność". Dwa modele tożsamości Barbara F a l i ń s k a, Tkactwo na warsztacie dialektologa. O potrzebie współpracy z etnologiem . Sylwia Ż w a k, Polski Atlas Etnograficzny i Atlas der deutschen Volkskunde możliwości studiów porównawczych. Na przykładzie wątków wierzeniowych na Śląsku, wyjaśniających, skąd się biorą dzieci Helena Krę t, Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce (cz. II). Byłe województwo przemyskie i rzeszowskie . 13 31 47 67 89 105 131 151 173 195 213 229 II. POGLĄDY I OPINIE Wojciech O I s z e w s k i, Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku . Agata S k r u k w a, Dwie edycje zbioru Pieśni Gustawa Gizewiusza . 239 251 III. SYLWETKI Antoni K u c z y ń s k i, Gdy nastał kres życia. Nowe materiały dotyczące śmierci Bronisława Piłsudskiego 259 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech 1. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002 (Karol Walczak) . Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l (Marcin Andrzej Kajar) . Waldemar K u I i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l (Marcin Andrzej Kajar) . Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000 (Anna Torobińska) . Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 2001 (Anna Torobińska) Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999 (Katarzyna Smyk) . Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła 2000 (Urszula Lehr) . Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje. obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999 (Krystyna Kiereta) . Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje. obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. 1. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999 (Krystyna Kiereta) Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum, Warszawa 2000 (Krystyna Kiereta ) . Frank S t a H, The Valentineand Its Origins, Frederick A. Praeger, London 1960. Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław M. Łatiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002 (Zbigniew Jasiewicz) Olga D a n g l o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext, Vydavatełstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry (Elżbieta Berendt) . Anna Z i e Ii ń s k a, Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002 (Iwona Kabzińska) . Vacys M i I i u s, Lietuvi/Jetnologijos bibliografija, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 200 l Ci Witold Armonl) . Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000 (Anna Torobińska) Etnografickj atlas, l. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255, mapy. Etnografickj atlas; 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 199l, s. 153, mapy. Etnografickj atlas Ćech, Moravya Slezsko, oprac. Zdenek Martinek, Praha 2000 (Zygmunt Kłodnicki) 277 28 l 28 l 282 283 284 285 289 294 297 300 302 303 306 309 315 317 318 �7 Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000 (Marcin Andrzej Kafar) Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001 (Anna Torobińska) . Ewa W y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy "Nomos", Kraków 2000 (Anna Torobińska) . Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000 (Anna Torobińska) . Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach. magii. literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000 (Marcin Andrzej Kafar). VKonferencja Słowińsko--Kaszubska. Materiały z konferencji, Rowy 4--5września 1998, red. WojciechŁysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999(Anna Torobińska). "Narodopisna revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach (Zygmunt Kłodnicki) . 319 320 320 321 321 322 323 V. KRONIKA 77. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jastarnia, 21 czerwca 200 I (Krystyna Kaczko) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie: wrzesień 1999 - maj 2002 (Jerzy Adamczewski) 78. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Cieszyn, 7 czerwca 2002 (Małgorzata Or/ewic) . "Etniczność a religia". Konferencja interdyscyplinarna, Poznań, 15-16listopada 2001 (Ewa Krzyżaniak) . Międzynarodowa Sesja Naukowa "Przeniesienie doświadczeń wielokulturowych Australii do Polski w świetle integracji europejskiej" (Ewa Krzyżaniak) "Etnologia europejska w nowym tysiącleciu - problematyka i metody" - Konferencja DEMOSu, Drezno, 12-13lisopada2001 (lngaKuźma) X Międzynarodowa Konferencja Rutenistyczna - "Aktualne zagadnienia etnografii Rusinów", Budapeszt, 21-22 września 2002 (Mirosław Pecuch) II Konferencja Komisji do badania Wschodu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Poznań, 25-26 października 2002 . "Czystość i brud. Higiena naszych przodków" - Wystawa czasowa w Muzeum im. St. Fischera w Bochni, 13grudnia 2001-281utego2002 (AnnaSpiss) . Prywatne muzeum "Ocalenie" - obraz życia i twórczości Jana Talika (Dobrawa Skonieczna) . 325 327 333 337 341 343 346 347 353 357 VI. IN MEMORIAM Witold Armon 1924-2002 (Zbigniew Jasiewicz) Wojciech Józef Błaszkowski 1908-200 I (Krystyna Szałaśna) Helena Burchardt 1922-2002 (Anna Kowalska-Lewicka) Wiktor Jewgieniewicz Gusiew 1918-2002 (Teresa Smolińska) Teresa Szwedkowicz 1932-200 I (Jan Łuczkowski) . . 367 371 372 373 376 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c55315d4ef77fac92b6af1fba58471bd.pdf 13d3e8727ff7eb8652d53e30bd475e69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1068 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.241-319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J E Lud, t. 55, 1971 Georges Charbonnier, Rozmowy z Claude Levi-Straussem. Jacek Trznadel. Warszawa 1968, ss. 163. Przełożył notą opatrzył Rozmowy są rezultatem przeprowadzonego przez G. Charbonniera cyklu wywiadów z C. Levi-Straussem w 1959 roku i nadawane były przez Radio-Television Franc;aise, a opublikowane zostały po raz pierwszy w roku 1961 w wydawnictwie Plon - Julliard. Bliżej o okolicznościach powstania i o stosunku rozmów do wcześniejszych, a szczególnie do późniejszych prac Levi-Straussa pisze J. Trznadel w nocie tłumacza. Dla etnologa Hozmowy interesujące są z wielu względów. Podobnie jak w in· nych pracach Levi-Straussa, także w Rozmowach uderza wielka samoświadomość etnologa jako badacza i świadomość specyficzności jego sytuacji poznawczej. Etnologiczny podmiot poznający jednoczy w sobie dwie przeciwstawne postawy, których współistnienie jest źródłem dialektycznego napięcia między wymogiem wolnej od wartościowania, ehłodnej i obiektywnej postawy przyjmowanej wobec badanych spoleczeństw, a emocjonalnym i subiektywnym zaangażowaniem w problemy własnej społeczności, która dostatecznie szeroko rozumiana może utożsamić się z całą łudz· kością. Etnograf opisujący egzotyczne społeczeństwa jest zawsze uczestnikiem takiej czy innej kultury, preferuje zatem określony system wartości, którego mniej czy bardziej uświadamiana konfrontacja z przedmiotem opisywanym prowadzi do wzbudzenia stanów emocjonalnych obiektywizujących się nie tylko na poziomie oceny, ale także na poziomie opisu i rozumienia. Sytuacja ta jest wyrazem szczególnym dychotomii ogólniejszych: opozycji opisu i wartościowania, intelektu i uczuć, pomiędzy którymi brak co prawda przejścia logicznego, ale których wzajemnego związku, nazwijmy go psychologicznym, nie należy lekceważyć. Wariantem opisanej wyżej sytuacji wyrażonym expressis verbis przez Levi-Straussa w drugiej rozmowie jest przypominająca fizyczną zasadę komplementarności opozycja przeżycia i poznania, wokół której toczyły się już w dziejach myśli długotrwale dysputy filozoficzne, a która nie znalazła jednak należnego jej miejsca w metodologicznej świadomości etnografów, mimo iż ważność jej nie ulega wątpliwości, gdyż wskazuje ona na granice poznania etnologicznego. "Nigdy nie zrozumiemy zupełnie, czym jest żałoba, która nie jest naszą żałobą, w rodzinie, która ni~ jest naszą rodziną. Ten rodzaj trudności nie może nie przypominać komplementarności, o której mówią fizycy. Nie można jednocześnie określić drogi przebiegu cząstki i jej miejsca. I tak samo chyba nie możemy jednocześnie dążyć do poznania spoJ:eczeństwa od wewnątrz i do zaklasyfikowania go od zewnątrz poprzez odniesienie do innych spoJ:eczeństw" (s. 19). Dychotomia sytuacji etnologa jest w pewien sposób homologiczna do dychotomii bardziej podstawowej: opozycji spoJ:eczeństw cywilizowanych i prymitywnych. Znaczna część Rozmów jest poświęcona ustaleniu różnic między "cywilizowanymi" a ,.prymitywnymi". Można rzec, iż jest to nawet główny motyw książki. Różni to Rozmowy 16 - Lud, t. 55, 1971 �242 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism od prac naukowych Levi-Straussa, w których ogranicza się on najczęściej do społeczeństw egzotycznych, bądź też poszukuje niezmienników ważnych uniwersalnie dla całego gatunku Homo sapiens. Które z momentów różnicujących społeczeństwa w dwa człony opozycji są dla jej istnienia, zdaniem Levi-Straussa, podstawowe? Przede wszystkim cechuje je różny stosunek do historii. Społeczeństwa pierwotne posiadają co prawda przeszłość, ale "historia jest dla nich pozbawiona znaczenia, gdyż jeśli jakaś rzecz nie istniała zawsze, jest w ich rozumieniu nieprawna; tymczasem dla nas sytuacja ma się odwrotnie" (s. 46). Środkowy fragment cytatu jest ewidentnie fałszywy, pozostaje w sprzeczności nie tylko z obserwowanymi faktami, ale także z resztą myśli Levi-Straussa, nie przeszkadza to jednak, aby teza podstawowa była słuszna. Historia jest "wewnętrzną kategorią pewnych społeczeństw, sposobem, w jaki społeczeństwa zhierarchizowane same siebie pojmują" (s. 54); chodzi tu oczywiście przede wszystkim o społeczeństwo europejskie. Podstawowym zaś pojęciem tej historii jest pojęcie postępu z zawartą w niej treścią integracji linearnej i ciągłości wbrew wymogom wszelkiego poznania, które jest z natury nieciągłe. Levi-Straussa krytyka pojęcia idei postępu skierowuje się przede wszystkim przeciwko nadawaniu jej znaczenia integracyjnego w zastosowaniu do społeczeństw pierwotnych, w czym upatruje nieusprawiedliwiony poznawczo ani etycznie etnocentryzm. Krytyka ma bowiem nie tylko aspekt poznawczy, ale także etyczny. Warunkiem koniecznym postępu jest gromadzenie wiedzy, możliNe dzięki wynalazkowi pisma, którego rola etyczna, przynajmniej w początkach jego istnienia, była co najmniej ambiwalentna: "pierwsze zastosowania pisma ... dotyczyły przede wszystkim aparatu władzy" (s. 24) i przyczyniły się do powstania "społeczeństw zhierarchizowanych, społeczeństw złożonych z panów i niewolników, społeczeństw używających pewnej części ludności do pracy na korzyść części drugiej" (s. 23-24). Pierwsza grupa różnic koncentruje się więc wokół pojęć historii, postępu, pisma i kumulacji wiedzy, grupa druga dotyczy stopnia "entropii", który jest warunkiem różnic pierwszych. Społeczeństwa pierwotne przyrównuje Levi-Strauss do maszyn mechanicznych, które pozbawione tarcia mogłyby teoretycznie funkcjonować nieskończenie długo, korzystając z jednorazowego dostarczenia im energii. Społeczeństwa cywilizowane przyrównuje natomiast do maszyn parowych, które działają dzięki różnicy potencjałów temperatury, która to różnica w porządku społecznym realizuje się przez formy hierarchii społecznej. Społeczeństwa pierwotne zwie też Levi-Strauss "zimnymi", na podobieństwo zegara; wytwarzają one "niesłychanie mało nieładu, tego co fizycy nazywają "entropią" (s. 28) i mają "tendencję do utrzymywania się nieskończenie długo w swym stanie wyjściowym" (s. 28). Nasze społeczeństwa zwie natomiast "gorącymi", na podobieństwo maszyny parowej; wytwarzając więcej bezładu, entropii, muszą jednocześnie wytwarzać więcej ładu, aby zapewnić co najmniej "stan chwiejnej równowagi". Kolejna grupa różnic wiąże się z demografią, a w szczególności z liczebnością grup, w których przychodzi żyć człowiekowi pierwotnemu i cywilizowanemu. Społeczeństwo w swym rozwoju demograficznym przekracza pewien próg, poza którym kontakty międzyludzkie przestają mieć konkretny, personalny charakter, a dochodzą do skutku za pomocą różnego rodzaju mediów pośredniczących, a kontakty face to face w wielu wypadkach nabierają charakteru niepersonalnego w tym sensie, iż człowiek nie kontaktuje się z drugim człowiekiem jako takim, lecz w gruncie rzeczy wchodzi w kontakt z jego rolą, z funkcją przez niego wykonywaną. Granica owa rozdziela dwa poziomy autentyzmu: społeczeństwa pierwotne i cywilizowane. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Ostatnia grupa różnic dotyczy sztuki, rozgraniczenia sztuki społeczeństw pierwotnych i cywilizowanych, którą zawęża do sztuki nowożytnej, którym to, niezbyt udanym terminem określa się w Rozmowach sztukę grecką od początku V wieku i sztukę europejską poczynając od Quattrocenta. Dla tak określonej chronologicznie plastyki europejskiej za najbardziej charakterystyczne uważa Levi-Strauss indywidualizm, przedstawieniowość i akademizm, które prowadzą do powstania osobnego świata sztuki. Przez indywidualizację rozumie przy tym Levi-Strauss nie tyle indywidualizowanie się osobowości twórcy, co raczej indywidualizowanie się klienteli, amatorów sztuki. Sztuka w naszym społeczeństwie zastrzeżona jest dla amatorów, dla nich produkuje artysta, ich oczekiwania stara się spełnić. Wraz z postępującą indywidualizacją idzie w parze osłabienie funkcji znaczącej dzieła sztuki. Dla sztuki pierwotnej właściwa jest bowiem sprzeczność między prymitywizmem techniki a oporem stawianym przez material. Dlatego dzieło sztuki pierwotnej nie jest nigdy prostym faksymile przedmiotu. "Nie może, albo nie chce reprodukować całkowicie swego modela, musi go więc oznaczać. Zamiast być przedstawiającą, sztuka ukazuje się w ten sposób jako system znaków" (s. 55). Ponieważ zaś sztuka nowożytna nie jest odbierana przez całą zbiorowość, lecz tylko przez amatorów, względnie grupy amatorów, a funkcjonowanie systemu znaków, czyli języka, zakłada istnienie zbiorowości, zatem funkcja znacząca tej sztuki ulega osłabieniu. Wywód ten tylko \V części jest słuszny, gdyż grupa amatorów jest zbiorowością, w której może funkcjonować język. Ow trywialny fakt istnienia wielu języków, wielu systemów znaków w ramach tej samej zbiorowości etnicznej zdaje się uchodzić uwadze Levi-Straussa i Charbonniera. Funkcja semantyczna dzieła sztuki znika, czy tylko ulega osłabieniu, ,.na korzyść coraz większego zbliżenia do modelu, który pragnie się naśladować, a nie tylko oznaczać" (s. 56). Warunkiem koniecznym tego zbliżenia jest rozwój technik. Levi-Strauss sugeruje też związek silniejszy niż tylko koincydencję w czasie między tendencją do coraz większej figuratywności i przedstawieniowości a osłabieniem funkcji semantycznej, nie jest to jednak przekonywające. Wreszcie sztuka nO\"ioż~·tna,zdaniem Levi-Straussa, przeciwstawia się sztuce pierwotnej jako sposób wzięcia w posiadanie tego co piękne i pożądane: "sztuka ta opiera się na iluzji, że nie tylko można komunikować się z bytem, ale i przyswoić go sobie poprzez wizerunek. To właśnie nazwałbym stanem posiadania wobec przedmiotu, środkiem do zawładnięcia bogactwem lub pięknością zewnętrzną. Właściwie na tym chciwym wymaganiu, na tej ambicji pochwycenia przedmiotu na korzyść właściciela czy nawet widza, polega - jak mi się wydaje - jedna z wielkich oryginalności sztuki w naszej cywilizacji" (s. 58). Tendencja do "zawładnięcia" przeciwstawia się tendencji do nadania znaczenia; zatem można by się dopatrywać związku między wzrostem charakteru przedstawiającego sztuki a malenieniem jej funkcji semantycznej. Jako ostatnią różnicę wymienia Levi-Straus akademizm sztuki europejskiej, który jest "świadomą i systematyczną aktywnością estetyczną, która zmierza do zamknięcia się jeszcze bardziej w sobie, to znaczy do usytuowania się nie bezpośrednio wobec rzeczy, ale przez odniesienie do tradycji artystycznej" (s. 63). Trzecią grupę problemów poruszanych w Rozmowach stanowią zagadnienia współczesnej sztuki europejskiej i prognozy jej dalszego rozwoju. Tematy te, choć niewątpliwie bardzo ciekawe, ale jako niespecyficznie etnologiczne, pomijam. Gerhard Kloska �244 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Otakar Nahodil, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen, Erich May Verlag, 1970, ss. 41. (Abhadlungen zur Theorie der Kultur, I). Warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na tę niewielką książeczkę. Stanowi ona wstępny tom z zapowiedzianych ośmiu, które mają zawrzeć całość bardzo syntetycznie ujętej ogólnej teorii kultury. Następne, będące w przygotowaniu tomiki. noszą - według zapowiedzi wydawcy - następujące tytuły: Natura i kultura. Pierwotne i wtórne środowisko człowieka; Potrzeby ludzkie; Kultura i tradycja; Kultura i porozumiewanie się (komunikacja). Symboliczne podstawy ro~wo.iu kultury: Wartości kulturowe; Normy kulturowe; Totalność kultury. Omawiany tomik jest prolegomeną do teorii kultury, zawiera więc wylożenie ogólnego stanowiska autora, czegoś w rodzaju zasad filozofii kultury. Wykład jest następujący: z obszernej, dawniejszej i najnowszej literatury (I"aczej europejskiej. z przewagą niemieckiej) historyczno-filozoficznej, teol"iopoznawczej, socjologicznej l antropologiczno-kulturowej autor wybiera szczytowe, klasyczne sformułowania i te obficie utyka na kanwie własnej konstwkcji myślowej w 7.wartą i wewnętrznie zharmonizowaną sensowną cało~ć, stanowiącą wykładnię etycznego i filozoficzno-teoretycznego stanowiska własnego, a wyrażonego w sposób nader skondenso\Nany. wręcz lapidarny - ale bardzo jasny. Autor zajmuje stanowisko uniwersalistyczne. Chodzi mu o kulturę globu, o kulturę ludzkości, o kulturę jako zjawisko ogólnoludzkie. Łączy się z tym postawa et,'czna: badanie kultury jest zarazem badaniem istoty człowieka i ludzkości: ..sama ludzkość, jako twórca i wytwór kultury, oznacza najwyższą wartość ideową humanizmu" (s. 8). Stosunek: kultura-humanizm ma dla każdej naukowej teorii kultury najwyższe znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. "Obie te strony są nierozdzielne: można powiedzieć, że humanizm może kwitnąć tylko tam, gdzie istnieją korzystne warunki dla prawdziwie twórczego rozwoju kultury i vice versa"; "gdzie kultura traktowana jest nieprzyjaźnie (wrogo), tam powstaje zawsze ostre niebezpieczeństwo dla ludzkości" (s. 12). To stanowisko znalazło też odbicie w tytule książeczki. Autor zajmuje także stanowisko antynaturalistyczne: nie należy wywodzić kultury z przesłanek przyrodniczych i nie można abstrahować kultury od żywego człowieka i jego historii. Nauki o kulturze mają charakter historyczny i zarazem społeczny. przy czym istnieje określona struktura nauk o kulturze o typie piramidy: od nauk szczegółowych, specjalistycznych, poprzez dyscypliny o wyższym stopniu ogólności (np. językoznawstwo ogólne, religioznawstwo ogólne), następnie przez nauki antropologiczno-kulturowe, aż do szczytowej, którą jest ogólna nauka o kulturze o charakterze filozofii kultury. Autor wydaje się zajmować v.ryrażne stanowisko neoewolucjonistyczne o odcieniu uniwersalistycznym. Kultura wykazuje ciągły rozwój, ewolucję, od jej początków tkwiących w antropogenezie, po współczesną i przyszłą unifikację cywilizac,·jną. Chociaż rqzwój ten jest multilinearny i istnieje nierówność rozwoju poszczególn"ch kultur, to - jak odgałęzienie delty rzecznej - wszystkie one, jeśli nie giną w piaskach, uchodzą do jednego oceanu - kultury ogólnoludzkiej. Autor wreszcie jest antyrelatywistą. Wyraża przekonanie o istnieniu ogólnych prawidłowości czy praw w ewolucji kultury i nawet kilka takich uniwersalistycznych "praw" formułuje (s. 29 i n.). One to właśnie mają stanowi<': kanwę dalszych tomików "rozpraw z teorii kultury". �Recenzje, przeglądy wydawnictw 245 i czasopism Autor chodzi po szczytach myśli antropologii kulturowej i w poszukiwaniu jedności w ogromnym ZL"óżnicowaniu kultury ludzkości stara się uchwycić podstawowe struktury i linie rozwojowe oraz ująć całość tej kultury w jednolity system filozofii kultury. Uderza przy tym czytelnika szczególna kondensacja myśli na niewielu stronach małej książeczki. To tak, jakby autor wychodził ze znanego powiedzenia Lessinga, że "duża książka jest dużym złem". Czekamy na dalsze tomiki z zapowiedzianej całości teorii kultury. Józef Burszta .4bschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitat Tli,bingen im Auftrag der Tiibinger Vereinigung fiir Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Scharfe und Rudolf Schenda, seria "Volksleben", t. 27, Tiibingen 1970, ss. 202. Kolejny tom wydawanej przez Instytut Ludwika Uhlanda w Tybingii serii "Volksleben" zawiera prócz wstępu następujące rozprawy: 1. Utz Jeggl~: Wertbedingungen der Volkskunde 1, 2. Roland Narr: Volkskunde als kritische Sozialwissenschaft, 3. Martin Scharfe: Kritik des Kanons, 4. Gustav Schock: Sammeln und Retten. Anmerkungen zu zwei P"inzipien volkskundlicher Empirie, 5. Horst Neisser: Statistik, eine Methode der Volkskunde, 6. Rudolf Schenda: Einheitlich urtiimlich noch heute. Probleme der volkskundlichen Befragung, 7. Hermann Bausingel': Zur Problematik historischer Volkskunde, 8. Thomas Metzen: Anmerkungen zur "Volkskunde der Schweiz" von Richard Weiss. Wszystkie wymienione artykuły poświęcone są metodologii etnografii społeczeństw cywilizowanych. Są to prace autorów zarówno podobnie oceniających dotychczasowe sposoby uprawiania etnografii, jak i połączonych wspólną koncepcjq etnografii jako krytycznej nauki społecznej. Swiadomość wspólnoty poglądów nie jest obca autorom zbioru Abschied vom Volksleben, ani ich przeciwnikom z innych ośrodków etnograficznych w NRF. Wydaje się, iż można już obecnie o grupie etnografów skupionych w kierowanym przez H. Bausingera Instytucie Ludwika Uhlanda mówić jako o nowej, oryginalnej szkole etnograficznej, którą gwoli wyodrębnienia można nazwać "Kręgiem tybingskim". Ukazanie się prowokacyjnego w tonie programowego tomu Abschied vom Volksleben poprzedziło szereg rozpraw zrywających z kanonami tradycyjnej etnografii~. Etyczne i metodologiczne przesłanki Kręgu tybingskiego kształtowały się pod bezpośrednim wplywem socjologiczno-filozoficznej Szkoły frankfurckiej, a szczególnie jej najwybitniejszych powojennych przedstawicieli: Theodora Adorno i Maxa Horkheimera. Na prace zawarte w zbiorze Abschied vom Volksleben wywarły też znaczny wpływ analizy z zakresu socjologii wiedzy, przeprowadzone przez przedstawiciela mlodszego pokolenia frankfurtczyków Jiirgena Habermasa. t Z poglądami zawartymi w artykule U. Jeggle'a polemizujG w zawartym w niniejszym tomie "Ludu" artykule Problem wartościowania w etnografii. ~ G. Klo~ka. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu He'rmana Bausingera, .. Lud". t. 53, Igr,9, s. 302-322; tenże. recenzje z artykułów Bausingera, "Etnografia Polska", t. Xl". 1970. Z. l. s. 319-325. �246 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Polemika z autorami z Kręgu tybingskiego nie jest wlaściwie możliwa bez odwolania się do prac Szkoly frankfurckiej, w których tezy gloszone przez autorów recenzowanego tutaj zbioru zostaly rozważone gruntowniej i precyzyjniej. Przedstawiciele Kręgu tybingskiego ograniczają się bowie{l1 najczęściej do przeniesienia na grunt etnografii wypracowanej przez frankfurtczyków aparatury pojęciowej. bez ujawnienia jej zalożeń filozoficznych i niekonsekwencji, od których nie jest ona wolna. Ponieważ jednak krótka recenzja nie zezwala ani na dygresje wyprowadzające poza etnografię, ani na polemikę z postulowanią przez Krąg tybingski koncepcją etnografii, ograniczę się do bardzo skrótowego przedstawienia zawartości krytyczno-metodologicznej tomu Abschied vom Volksleben. Nie będę przy tym referowal treści poszczególnych rozpraw, lecz potraktuję recenzowany tom jako całość, w której ewentualne rozbieżności między autorami nie są istotne. Wiele miejsca w pracach Kręgu tybingskiego zajmuje krytyka dotychczasowych sposobów uprawiania etnografii. R. Narr analizując zawartość numerów "Zeitschrift fur Volkskunde" z ostatnich dziesięciu lat wykazuje, iż tematyka i rezultaty prac badawczych etnografów pozostają w niezgodzie z postulowanymi przez nich samych celami badań, których zresztą autor nie akceptuje. Postulowane przez niektórych etnografów modele postępowania badawczego (badania strukturalno-funkcjonalne w stylu Parsonsa, perspektywa antropologiczna) nie są nawet przez nich samych stosowane. Koncepcja etnografii jako nauki o określonych czasoprzestrzenni e strukturach kultury ludowej kieruje, co prawda, w znacznym stopniu praktyką badawczą etnografów, ale - ze względu na zamierzoną w niej totalność poznawczą - nie może zostać urzeczywistniona. W praktyce większość etnografów ogranicza się do zbierania i katalogowania niezinwentaryzowanych jeszcze faktów kultury ludowej. Kieruner( i sposób prowadzenia badań etnograficznych wyznaczał od dawna stary kanon, który bądź zastępował definicję etnografii, bądź ją egzemplifikował, a który redukowal etnografię do studiów"'"nad zwyczajami, obyczajami, domem, zagrodą, spódnicą, kamizelą, kuchnią. i piwnicą" (74). Kanon ów przez lata służył jako surogat teorii etnografom, którz~' z nauki zrezygnowali na rzecz archiwistyki. Przeświadczenie niektórych, iż inwentaryzując fakty tworzą źródłowe podstawy przyszłych syntez, należy ocenić jako mylne, gdyż droga do teorii nie prowadzi przez proste uogólnienie ogromnej ilości faktów. Ponadto każdy opis zakłada pewne przeslanki, ze względu na które dokonano wyboru przedmiotu opisywanego i metody samego opisu. Brak teorii powoduje, iż opisuje się cokolwiek, gromadząc w ten sposób informacje nikomu nieprzydatne. Nieudaną próbą zbudowania teorii etnograficznej bylo skonstruowanie homo folkloristicus (76), którego elementami konstytuwnymi mialy być "ludowe" (volkstumliche) właściwości natury ludzkiej. Poszczególne fakty kulturowe mialy być tylko materiałem umożliwiającym dotarcie do "ludowych", "popularnych" (Populare in jedem Menschen) pokładów natury ludzkiej. Zdaniem M. Scharfe'a, są to kategorie decyzjonalne, zakładające nie poddającą się falsyfikacji wiedzę aprioryczną o tym, co "ludowe" i "popularne". U podstaw etnografii kierującej się wspomnianym wyżej kanonem, bądź przyjmującej jako pojęcia integrujące wymienione kategorie - tkwią pewne przesłanki wartościujące o charakterze konserwatywnym. Etnografia tradycyjna stala się bowiem pewną formą apologetyki przeszłości (138), afirmując fakty kulturowe i struktury społeczne rzekomo lepsze i bardziej naturalne. Konsekwencją uboczną tego stanu rzeczy było zaniechanie badań przemian spolecznych powodowanych szybką industrializacją XIX i XX wieku. Krytyka tradycyjnej etnografii uprawiana przez przedstawicieli Kręgu tybing- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 247 i czasopism skiego jest prowadzona równocześnie na kilku płaszczyznach: etycznej, ideologicznej i metodologicznej. Autorzy Abschied vom Volksleben przekonani są bowiem o niemożliwości uniknięcia wartościowania w etnografii i w innych naukach społecznych. O rezultatach prac badawczych decydują świadomie lub nieświadomie przyjęte przeslanki wartościujące. Tradycyjna etnografia explicite bądź implicite przyjmowała konserwatywny system wartości, stając się środkiem służącym ogłupianiu i ubezwłasnowolnieniu człowieka z ludu. Krąg tybingski nawołuje do nowego oświecenia, które kontynuowałoby tradycje oświecenia osiemnastowiecznego. Zdaniem Bausingera i R. D. NarTa etnografia oświecenia nie tylko była nauką o kulturze ludu, ale zarazem byla środkiem oświecenia ludu. Do tych tradycji oświeceniowych powinna nawiązać współczesna etnografia. Wedle Bausingera, jedynym naczelnym, praktycznym zadaniem etnografii jest rozbudzenie samoświadomości ludzi, uczynienie z nich jednostek rozumiejących własną sytuację w społeczeństwie i zdolnych do przebudowy świata w rzeczywistą ojczyznę ludzi (41). Etnografia, jako krytyczna nauka społeczna, dąży do "zmiany świadomości, woli i ustroju istniejącego społeczeństwa" (49). Zmiana ta powinna doprowadzić do "urzeczywistnienia praw jednostki stosownie do możliwości społecznych" (49). Punktami wyjścia krytycznej nauki społecznej są: ,,1. antycypacja zdrowego społeczeństwa, 2. diagnoza społeczeństwa antagonistycznego" (49). One powinny determinować wybór tematów i technik badawczych. Zorientowana na problemy aktualnie żyjących ludzi, byłaby etnografia "socjologią dnia codziennego niższych i uciśnionych warstw" (57). Jeśli jednak etnografia ma sprostać nowym zadaniom, to nie może posługiwać się starymi metodami przypadkowej obser'wacji i opisu sporządzanego w trakcie wędrówek po wsiach. Nie wystarczy dobra wola słuchania i notowania, lecz konieczne jest stosowanie metod naukowych, które od dawna zyskały sobie prawo obywatelstwa w innych dyscyplinach społecznych. Jedną z nich jest rachunek statystyczny, z którego etnografia - wbrew własnej tradycji - nie może zrezygnować. Zastosowanie rachunku statystycznego w etnografii umożliwi między innymi intersubiektywną sprawdzalność wyników, przejście od kwalifikatywności do kwantyfikatywności, ujmowanie zjawisk kompleksowych i trudnych do ogarnięcia (122). Etnografia jako krytyczna nauka społeczna nie wyklucza etnografii historycznej, lecz postuluje jedynie zmianę orientacji w badaniach historycznych (169) i przemyślenie na nowo statusu metodologicznego historii. Bausinger w krótkim szkicu stawia szereg problemów z metodologii badań historycznych, które muszą zostać rozważone przez badaczy uprawiających etnografię historyczną, aby w badaniach swych nie naśladowali wzorców dawno zasługujących na odłożenie do lamusa. Gerhard Kloska Panemuniu Dzu.kai. Lietuvos T8R Mokslll. Akademijos Istorijos Institutas, Vilnius 1970, 8°, ss. 143, 1 nlb., mapka, ilustracje wewnątrz tekstu + 34 tablic, streszczenia w języku rosyjskim. (Praca zbiorowa Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie pod red. Angele Vysniauskaite) Rezultatem kompleksowych badań terenowych sekcji etnografii Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, jest praca zbiorowa pt. "Poniemeńscy Dzukowie". Badania przeprowadzone w latach 1963-1964 koncentrowały się w rejonach Olita i Birsztany, po obu stronach górnego biegu Niemna. Obszar ten nazwali uczeni lit.ewscy terenem poniemeńskich Dzuków. �248 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Warto zakomunikować naj ciekawsze wnioski i rezultaty uczonych litewskich z badań terenowych nad Dzukami. Tak więc w artykule Rimute Rimantiene Pierwotni mieszkańcy Poniemnia pierwszoplanowym zagadnieniem wydaje się być problem etnogenezy Bałtów. Z archeologicznego punktu widzenia ważną rolę w procesie kształtowania się plemion prabaltyckich odegrała kultura toporów bojowych i ceramiki sznurowej połowy II tys. p.n.e. - początkowego okresu brązu, która rozpoczęła ekspansję w kierunku północno-zachodnim i północno-wschodnim po rozpadzie wspólnoty indoeuropejskiej. W artykule Poniemeńscy Dzukowie a Jadźwingowie Pranas Kulikauskas zastanawia się nad etnicznym pochodzeniem Dzuków. Naczelną badawczą hipotezą jest zagadnienie współzależności Dzuków i JadŹwingów. Stara się on nakreślić północno-wschodnią granicę siedzib Jadźwingów w przeszłości. Bazując na osiągnięciach najwybitniejszych znawców zagadnienia bałtyckiego, w tym także badań polskich. ustala autor północno-wschodnią granicę Jadźwingów na zakolu środkowego Niemna. Analiza materiału archeologicznego Poniemnia dzuskiego i materiału wykopaliskowego ekspedycji jaćwieskiej z terenu Suwalszczyzny wykazała wiele zbieżności w zakresie kultury materialnej a także obrządku pogrzebowego. Na tym obszarze, stwierdza autor, krzyżują się wpływy kulturowe Jadźwingów z Auksztotą i Sambią. Teren Dzukii nie był więc klasycznym terenem Jadźwingów ani w czasach przedhistorycznych, ani wczesnohistorycznych, ale obszarem mieszania się kilku kultur. gdzie Niemen nie stanowił granicy etnicznej między Litwą wschodnią a plemionami jaćwieskimi i sambijskimi. Istotnym dopełnieniem rozważań historycznych P. Kulikauskasa są dwa art\'·· kuły jezykoznawcze A. Vanagasa i A. Vidugirisa. Pierwszy z nich, bada toponim;c; Poniemnia dzuskiego. Na podstawie zmiany głosek i, s na z, s, oraz zachowania dwugłoski ei, wyciąga wniosek o prusko-jaćwieskim podłożu tego dialektu (lit. Apsingis dz. Apsingis, lit. Paielve - dz. Pazelve, lit. Pruie - dz. Pruze oraz lit. Kriesa - dz. Kreisa, lit. Dievoniskiai dz. Deivoniskiai). Podobne cechy. obserwować można w toponimii Suwalszczyzny. A. Vidugiris charakteryzując używany na tym terenie dialekt, zauważa zmianę c, di w c, dz; t(v), d(v) w c(v) dz(v), oraz omawianą wyżej zmianę s, i w s, z jako pozostałość języka jaćwiskiego (lit. mediias dz. medzias, lit. ialias - dz. zalias, lit. pastaeius dz. pastatius, lit. dievas - dz. dzievas, lit. diena - dz. dziena), skąd samo przezwisko "Dzuki". Podobna zmiana ted) w ć(dź) na miejsce w polskim i białoruskim, a więc na gwarę Dzuków, oprócz substratu jaćwieskiego, wpływało także sąsiedztwo słowiańskie. W artykule Wsie i osady Poniemnia Izidorius Butkevicius stwierdza. że w X.VI w. (w związku z pomiarą włóczną królowej Bony i Zygmunta Augusta). w miejsce osad jedno- i wielodworcznych, pojawia się nowy typ wsi - ulicówka. W połowie XIX w. ulicówki zmieniają swój charakter, rozbijając się na chutory. Rozbicie to nastąpiło w trzech etapach. I etap, II poł. XIX w., obejmowal tylko lewobrzeżną część Poniemnia. Dwa następne etapy, już na prawobrzeżu, rozpoczęl.\· się na pocz. XX w. i trwały do okresu II wojny światowej. Proces rozpadu ulicówek wiąże się w dużym stopniu z zachodzącymi zmianami społeczno-ekonomicznymi II poł. XIX i I pał. XX w. Gospodarowanie w chutorach bowiem. w dużym zespole' rodzinnym - podkreśla autor - dawało pewność wzajemnego wspierania się na wypadek niepowodzeń ekonomicznych. Poza tymi motywami, ożyła być może typowa Litwinom od zarania dziejów tradycja rodowego zamieszkiwania i gospodarowania. Tenże sam autor w pracy Domy mieszkalne Poniemnia charakteryzuje typy do- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 249 mostw i ich wnętrze. Tradycyjnym domem Dzuków byl dom szerokofrontowy, silnie wydłużony o wąskiej ścianie szczytowej. Do końca XIX w. występowal dach czterospadowy kryty słomą. W pocz. XX w. upowszechnia się dach dwuspadowy. Typowym rozplanowaniem wnętrza mieszkalnego jest dom trójdzielny, sień, izba, komora lub świetlica. Opl'ÓCZ wymienionego wyżej typowego domu dzukskiego na lewym brzegu Niemna, między miasteczkiem Prenai a Balbieniskai, spotyka się typ domu "auksztockiego". Charakterystyczną dla niego jest czarna kuchnia z dużym otwartym przewodem kominowym w centrum domu, a sam dom jest szerszy niż dzukski. Nasuwają się tu analogie z dawnymi piecami kaszubskimi i mazurskimi z terenów Polski. W końcu XIX i na pocz. XX w. nastala moda ozdabiania framug drzwiowych i okiennych a także okapów i ścian szczytowych dachu zgeometryzowaną ornamentyką ciesielską. L Butkevicius omawia także zabudowania gospodarcze Poniemnia. Najbardziej typowymi zabudowaniami gospodarczymi Litwinów są szerokofrontowe dwutraktowe stodoly, kleć - rodzaj wolno stojącego spichlerzyka z bogatym niekiedy wystrojem architektonicznym, wolno stojące murowane piwnice (sklepy) i laźnie - parówki (banie). Te ostatnie jednak nie są typowym zabudowaniem na obszarze Poniemnia. Omówienie dopełnia rzetelny material ilustracyjny. Vacys Milius omawia meble oraz sprzęty domowe i gospodarcze. Meble wykonane w różnych okresach przez wiejskich rzemieślników lub sprowadzane z· miasta, nie mają jednolitego charakteru. Dzukowie jednak, w odróżnieniu Zaniemnia, zachowali niektóre tradycyjne formy mebli, jak różnorodne lawy z profilowanymi oparciami, a w tym lawy do spania (Schlafbanki). Niekiedy ławy takie miały wewnątrz skrytkę do przechowywania odzieży z wyciętym na zewnątrz wiekiem, co przypomina nieco renesansowe ławy tego typu. Meble malowano najczęściej na szaro-brązowy kolor, rzadziej siny. Tradycyjnym motywem zdobniczym skrzyń wiannych były kompozycje kwiatowe przypominające lilie. Sprzęty gospodarcze natomiast i naczynia do przygotowywania pożywienia wykazują swoistą odmienność, niektóre zaś mają wiele analogii z naszym regionalnym sprzętarstwem. Szczególniejszą uwagę przyciągają niektóre typy pojemników drążonych w jednolitym pniu drzewa, oraz czerpaki w kształcie warząchew, gdzie w maksymalnym stopniu wykorzystano naturę drewna. Zasadniczy przełom w meblarstwie i sprzętarstwie ludowym Dzuków następuje w latach 30-tych bieżącego stulecia. W artykule następnym Giedre Niunkiene-Tallat-Kelpsaite omawia tkaniny. Dzieli je autorka na dwie grupy: plótna powszechne i tkaniny dekoracyjne. Podkreślając specyfikę tkaniny litewskiej na tle Europy stwierdza, że po dziś dzierl utr;~ymuje się żywe tradycje tkactwa na wsi litewskiej. Charakteryzują się one wzorami geometrycznymi, brak natomiast motywów roślinnych. Ze względu na technikę tkania wyróżnia autorka następujące, "przetykane" (atlasowe) i "brane". I tak. gdy tkaniny "przetykane" mają bardzo dawną technikę tkania, to tkanina ,.brana" rozwinęla się dopiero w 50-tych latach naszego stulecia. Pewien typ tkaniny, tzw. "kapy", odgrywały specjalną rolę w czasie obrzędów pogrzebowych. Końcowy al"tykul pracy zbiorowej stanowi rozprawa Mariji Mastonyte _. Odzież. Autorka zajmuje się odzieżą Dzuków w dwu zasadniczych okresach, II poł. XIX w. do I wojny Swiatowej i od I wojny świat. do chwili obecnej. Tradycyjna odzież Dzuków przełomu XIX-XX w. szyta była przeważnie z domowych tkanin. W ogólnym zarysie strój żel~ski tego okresu przedstawial się następująco: pasiasta spódnica, biała haftowana lub wyszywana koszula z przyramkami, biała wyszywana lub haftowana zapaska, w talii przewiązywano barwnie tkane pasy. Pasy te slużyly także dziewczętom jako strój glowy. Tradycyjną ozdobą glowy dziewczat byly też �250 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism "czółka" (rodzaj barwnej hamełki), lub po prostu wianek z kwiatów, a u kobiet biała nami tka z charakterystycznym upięciem pod brodą. Dopełnieniem stroju kobiecego były gorsety, kabatki albo kikliki. Wierzchnim okryciem były szare świtki szyte z domowego samodziału, a codziennym obuwiem łapcie lub drewniane klumpie. Decydującą zmianę w sposobie ubierania się przyniosła reforma uwłaszczeniowa 1861 r., a następnie I i II wojna światowa. Działalność etnografów litewskich idzie dwoma pionami. Instytut Folkloru i Literatury Litewskiej Akademii Nauk bada całokształt twórczości duchowej ludu, a przede wszystkim twórczość słowną w postaci pieśni, bajek, podań, zagadek i przysłów. Drugim zaś pionem badań etnografii Litwy, poza muzeami, jest Instytut Historii Akademii Nauk L8RR, sekcja etnografii, która zajmuje się badaniem kultury materialnej w szerokim pojęciu, pracująca w terenie zespołowo, czego rezultatem jest cykl wydawnictw monograficznych. Dzukowie Poniemnia są właśnie jedną z prób takich monografii. Alicja Philip Allison, Cross River Monoliths, wyd. Department Republic of Nigeria, Lagos 1968, ss. 44, 67 ilu str. Bednarczuk of Antiquities, Federal Tematem książki Allisona są rzeźby kamienne występujące w prowincji Ogoja, w Nigerii Wschodniej. Jest to obszar o powierzchni około 350 mil2, położony na prawym brzegu Cross River, "1ależący do 11 różnych grup plemiennych. Zarejestrowano tam 195 rzeźb kamiennych. Różnią się one wielkością - od elipsoidów o długości stopy i wadze 15-20 funtów, do kolumn wysokich na 6 stóp i ważących 700800 funtów. Rzeźby te wykonane są z miejscowych skał, na ogół bazaltu (dolerytu), w mniejszym stopniu z wapienia i piaskowca. Z malymi wyjątkami wszystkie rzeźby posiadają cechy antropomorficzne. Różnią się jedynie sposobem zdobienia. Niektóre elementy zdobnicze przypominają znaki plemienne, tatuaże i malowania skóry spotykane wśród miejscowej ludności Ekoi. Omawiany obszar jest słabo zbadany etnograficznie. Jedynie wśród plemienia Nta zachowała się, żywa do dziś, tradycja oralna związana z rzeźbami. Autor wykorzystuje ją, choć z odpowiednią dozą krytycyzmu, przy określaniu charakteru rzeźb. W oparciu o uzyskane informacje dochodzi on do wniosku, iż rzeźby te związane są z kultem zmarłych przodków. Termin "akwanshi", jakim Nta nazywają rzeźby, oznacza zmarłą osobę, znajdującą się w ziemi. Używane przez sąsiednie plemiona Abanyom i Akaju nazwy "atal" i "alaptal" oznaczają jedynie "kamienie" i "długie kamienie". Większość akwanshi przedstawia człowieka z wyrzeźbionymi oczami, nosem, ustami, brodą, stylizowanymi uszami, ramionami, piersiami i pępkiem. Nad pępkiem występuje czasem opaska, nad oczami pozioma linia falista oznaczająca włosy. Na głowie wyryte są kółka oznaczające czapkę. Głowę od korpusu oddziela głęboki rów dookolny, który sprawia wrażenie szyi, posiadający charakter falliczny. Rzeźbienie kończy się na poziomie pępka. Ponieważ wszystkie akwanshi posiadają brody Allison uważa, iż przedstawiają one mężczyzn. Zgodnie z tradycją akwanshi przedstawiać mają dawnych wodzów ("ntoonów"). W wielu wypadkach poszczególne rzeźby mają swoje imiona. Gdzieniegdzie zachował się jeszcze zwyczaj składania czci rzeźbom kamien- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 2;)1 i czasopism nym. Ceremonia taka odbywa się corocznie w marcu, wraz z końcem pory suchej. często występują w skupiskach do 34 sztuk, ustawionych w kilku wypadkach w kręgu o średnicy 30-50 jardów, w centrum wsi lub na jej skrajach. Znane są autorowi wypadki zabierania akwanshi przez ludność wsi podczas przenoszenia się no nowe miejsca. Materiał zebrany został w całości przez autora, który z ramienia Nigerian Department of Antiquity przeprowadził badania na omawianym terenie w latach 1961-62. Na uwagę zasługuje fakt, iż akwanshi nie przypominają innych, do tej pory znanych, kamiennych przedstawień figuralnych z Afryki. Przypomnieć warto, że monumentalne rzeźby kamienne zarejestrowano w wielu miejscach na kontynencie afrykańskim: w Gambii, Senegalu, w luku Nigru - w Tondidaro, w Tabelbalet - na południowych skrajach Sahary, w poludniowej Etiopii i w Kongo. Wspomnieć jeszcze można o groteskowych rzeźbach "nomoli" i "pomdo" w Sierra Leone, rzeźbach w kraju środk. Yoruba - w !fe, Igbajo, Ekiti, Eshure oraz "mintadi" w Bakongo i o grupie rzeźb ze wsi Esie w pn. Youruba. Żadne z tych -rzeźb nie są podobne, poza przypadkowymi być może szczegółami, do rzeźbionych kamieni znad Cross River. Wiele problemów pozostaje w dalszym ciągu nie wyjaśnionych, a możliwości uprawiania studiów porów,nawczych są w dużej mierze ograniczone brakiem podobnych do omawianej pracy rzetelnych opracowań. Dlatego wydaje się, iż książka Allisona reprezentuje nowoczesny sposób traktowania tych interesujących zagadnień i znacznie wzbogaca naszą wiedzę o kulturze artystycznej Afryki. Akwanshi Andrzej Dzieje folklorystyki polskiej pełuś i J. Krzyżanowski. 1800-1863. Epoka Mikolajczyk Red. H. Ka1970. Ossolineum ss. 528. przedkolbergowska. Wroclaw-Warszawa-Kraków Dzieje folklorystyki polskiej opracowane zostaly przez zespół Zakładu Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. Poszczególne szkice napisali: R. Wojciechowski Warszawskie, S. Świrko Litwa i Bialoruś, R. Górski Lwowskie, W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum", J. Krzyżanowski Petersburg Kijów, Wielka Emigracja, M. Kukuiska Krakowskie, T. Brzozowska Poznańskie i J. Pośpiech Sląsk. Książka ta przynosi pierwszy w naszej literaturze naukowej szczegółowy obraz badań folklorystycznych w I polowie XIX wieku. Zanalizowane w niej zostały programy różnych środowisk, wyniki badań zbieraczy, osiągnięcia wydawców i pierwiastkowe próby ujęć teoretycznych, wyrastające niejednokrotnie z przeciwstawnych stano'wisk. Przedstawione są sylwetki folklorystów tej epoki - i tych bardzo znanych, jak Z. Chodakowski czy K. W. Wójcicki, i tych mniej głośnych, jak E. Korytko, K. Majeranowski i inni. Pokazana jest też rola towarzystw naukowych i wyższych uczelni w różnych ośrodkach i omówione znaczenie czasopism, które w profilu swym folklor uwzględniały najszet·zej. Przesuwając początek "epoki przedkolbergowskiej" do okresu rozkwitu racjonalistycznej myśli Oświecenia autorzy i redaktorzy Dziejów... prostują obiegową romantyczną "metrykę" naszej folklorystyki i dokumentują, jak silnie idee społeczne i narodowe polskiego Oświecenia zaważyły na wstępnych dziejach tej dyscypliny. Nie jest to jedyne sprostowanie utartych sądów. Omówienie prac Ł. Gołębiowskiego �252 Recenzje, przegZądy wydawnictw i czasopism z punktu widzenia możliwości i potrzeb epoki i dzisiejszej przydatności Ludu pol· skiego i Gier i zabaw, próba ustalenia autorstwa Obrzędów weselnych ("Tygodnik Wileński" 1819) itp. ukazują jak dalece potrzebne było nowe spojrzenie na tę, zdawałoby się tak dobrze znaną epokę. Dziewięć szkiców zawartych w tej książce omawia badania nad literaturą ludową w układzie terytorialnym, umiejscawiającym inicjatywy i wyniki badań zależnie od regionu, w którym zostały podjęte lub opublikowane, nie zaś od regionu którego dotyczą (opracowanie o Pomorzu i Mazurach, interesujących zwłaszcza ze względu na bardzo dojrzałe zapisy G. Gizewiusza, zamieszczone będzie w tomie następnym). Celowość takiego układu uzasadniona została we wstępie, a wynikające z niego rozczłonkowanie omówienia działalności pewnych folklorystów, związane ze zmiennością koniunktury politycznej w trzech zaborach, nie jest wadą książki, bo przecież nie biografie były jej zadaniem. Wydaje się jednak, że jeżeli chodzi o tereny Białorusi i Litwy podział ten poszedł za daleko. Artykuł Białoruś i Litwa dotyczy folklorystyki do okresu powstania listopadowego, a następujący po nim szkic W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum" nie mógł wyczerpująco omówić, jak sam tytuł wskazuje, problematyki tych regionów. Stąd np. R. Zienkiewicz wspomniany jest tylko dzięki artykułowi w "Athenaeum", a jego obszerny zbiór (mieszczący w sobie i ten artykuł) Piosenki gminne ludu pi1'/,skiego (Kowno 1851) wzmiankowany jest tylko przypadkowo poprzez recenzję K. W. Wójcickiego. Zespół autorski Dziejów folklorystyki dokonał ogromnego wysiłku przeprowadzając kwerendę wielu, tak trudno dziś w kompletach dostępnych czasopism i wzbogacił nasz stan wiedzy o tej epoce o dużą ilość faktów dotąd nieznanych. W świetle tej książki tym bardziej widać konieczność opracowania bibliografii folklorystycznej. Wspomniane tam publikacje nie zawsze mają pelny adres bibliograficzny (np. zbiorki pieśni wydane u Reysnera w 1824 i 1826 r.) i przypuszczać można, że nie wszystkie odkrycia dokonane w lwowskiej czy wielkopolskiej prasie mogły być wzmiankowane w odpowiednich szkicach. O potrzebie takiej bibliografii wspominają też autorzy Dziejów... (s. 61), a dla dalszego rozwoju interesującej nas tu dyscypliny nauki bibliografia ta wydaje się niezbędna. Agata Vido Latković, Narodna rzitet u Beogradu, ss. 289. knjizevnost l, Beograd 1967, "Naucna Skrukwa knjiga", Unive- Z prac uczonych jugosłowiańskich jakie dotąd ukazały siG z dziedziny literatury ludowej, książkę nieżyjącego profesora Uniwersytetu Belgradzkiego, Vido Latkovicia, zaliczyć można do naj ciekawszych i naj wartościowszych. Autor należał do czołowych badaczy kultury duchowej ludów jugoslowiańskich i przez długie lata wykladał o niej na Uniwersytecie Belgradzkim. Książka Narodna knjizevnost zawiera właśnie wykłady profesora Latkovicia. Pmcę tę po jego śmierci przygotowali do druku Radmila Pesić i N. Milosević. Latković dokonał wnikliwej analizy twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Nawiązywał on często do wspólnych cech, a jednocześnie podkreślał ich odrębność, która wypływała z odmiennych warunków życia społecznego i ekonomiczno-politycznego tych ludów. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopIsm 253 Książka składa się ze wstępu (s. 7-48), w którym Latković daje ogólną charakterystykę twórczości ludowej, omawia powstawanie wariantów, warunki życia społecznego sprzyjające mzwojowi kultury duchowej, przechodzi następnie do objaśnienia przejściowych form od literatury ustnej do literatury pięknej, a na zakończenie dokonuje klasyfikacji utworów literatury ludowej. Rozdział drugi poświęcono bajkom. Na początku autor omawia zbieractwo dodając, iż spisywanie tych utworów jest trudniejsze niż pieśni ludowych, gdyż bajka ulega częstym zmianom. Następnie dokonuje klasyfikację bajek jugosłowiańskich przytaczając próby podjęte w tym celu przez Vuka Stefanovicia Karadzicia, Vuka Vrcevicia oraz NovicęSaulicia. Latković podkreśla także zasługi w klasyfikacji bajek autorów podręczników szkolnych - P. Popovicia, A. Gavrilovicia, Tich. Ostojicia oraz kompilatorów antologii bajek jugosłowiańskich V. Jovanovicia, J. Prodanovicia, D. Bogdanovicia, V. Cajkanovicia, Vojislava llijuricia oraz Krume Toseva. Następnie omawia bajki o zwierzętach oraz legendy dając ich charakterystykę. UtwOl'y te są między sobą bardzo podobne i - zdaniem autora - powstały z potrzeby objaśnienia pewnych zjawisk przyrody, albo oparte są o epizody z życia codziennego i historii ludu, a to właśnie nadaje im charakter internacjonalny. Latković omawia również nowele twórczości ludowej, które kompozycyjnie są bardziej rozbudowane, a ich motywy przedstawiają życie mieszczan i chłopów w sposób realistyczny. Potem przechodzi do bajek humorystycznych zaznaczając, że wiele utworów tej grupy ma charakter samorodny (s. 126). W bajkach tych, wedŁug autora, ośmieszane są te warstwy społeczeństwa, do których chi op jugoslawiański ma wrogi stosunek (s. 135). . Z kolei omawia ludowe pieśni liryczne ludów jugosłowiańskich, które dzieli na pięć grup tematycznych: na obrzędowe i obyczajowe, na utwory związane z pracą. na religijne, rodzinne oraz na miłosne. Do liryki ludowej Latković zaliczał również pieśni humorystyczne oraz epicko-liryczne. Z pieśni obrzędowych najpierw omawia kolędy. Ciekawe są stwierdzenia autora co do utracenia pierwotnego znaczenia tych pieśni w niektórych regionach kraju. Tak np. wedlug niego w Dubrowniku jeszcze na początku wieku XIX kolędy nabrały treści humorystycznej, co było wynikiem zmian w życiu ekonomiczno-kulturowym (s. 153). Podaje ponadto, że obrzędy związane z Wigilią zanikły w Chorwacji, Sławonii, Słowenii i Macedonii pod koniec wieku XIX. Z takim stwierdzeniem jednak zgodzić się nie można, gdyż po II wojnie światowej spisywano kolędy na terenach Macedonii. Nie wiadomo czy podobnie nie jest w innych krajach jugosłowiańskich. Potem autor daje krótką systematykę popularnych' wątków tzw. pieśni dzjurdzjevdzenskich (poświęconych św. Jerzemu), św. Spasowi, św. Iwanowi i na końcu dodolskich, czyli pieśni błagalnych o deszcz. Do utworów obyczajowych Latković zalicza pieśni weselne i pogrzebowe. Następnie daje krótką charakterystykę pieśni związanych z pracą dowodząc, że o takim utworze wspominał pisarz jugosłowiański JurajSizgorić w roku 1487 w De situ Illyriae et civitate Sibenici (s. 172). Religijne i moralno-wychowawcze pieśni, jak je nazywa wziął w zasadzie ze zbioru Vuka Karadzicia (s. 176--185). W pieśniach rodzinnych autor widzi ideał życia członków rodziny. Utwory te oparte są na tradycjach wspólnego życia rodzinnego. Centralną postacią w pieśniach tych jest matka, która przedstawiona jest jako subtelna, mądra i kochająca. Do utworów tej grupy Latković zalicza również pieśni wojskowe oraz o emigracji zarobkowej, które szczególnie bogate są w Macedonii. Do najbardziej archaicznych utworów lirycznych uważa on pieśni miłosne, które są najliczniejsze. Analizuje on jedynie kilka charakterystycznych ich wątków. Utwo- �254 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ry te są różnorakie i w większości wypadków stanowią samodzielne motywy. Pieśń liryczna nie jest jednakowa na ziemiach jugosłowiańskich, chociaż posiada wiele wspólnych cech. Według Latkovicia jedynie najpiękniejsze utwory migrowały z jednego regionu do drugiego zachowując jednak swoje pierwotne cechy, co pomaga odkryć miejsca ich pochodzenia (s. 202). Rozdział IV poświęcony jest przysłowiom i zagadkom. Do najpopularniejszych przysłów zalicza on te, które mają przenośne znaczenie. Ten gatunek twórczości ludowej dzieli autor na kilka grup: na takie, co zawierają wiedzę o człowieku, o jego życiu społecznym, opowiadające o religii, o feudałach, o chłopach, podając, że przysłowiami interesowali się pisarze chorwaccy jeszcze w wieku XV. Zagadki zaś zalicza on do jednych z najbardziej archaicznych gatunków twórczości ludowej. dodając, że w starożytności miały one bardziej charakter wychowawczy aniżeli zabawny. W rozdziale V omawia pieśni powieściowe (religijno-moralistyczne legendy wierszowane), do których wchodzą utwory epickie i liryczne, poza tym bajki wierszowane, ballady, pieśni nowelistyczne o panujących stosunkach w domu. Książka Vido Latkovicia zawiera nie kursowe wykłady faktograficzne, lecz krytyczne jego oceny o twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Tekstów literatury ustnej ludów jugosłowiańskich jest bardzo dużo. Autor nie mógł uwzględnić wszystkich wydanych i niewydanych tekstów folklorystycznych. Przytaczał najbardziej charakterystyczne, w wielu wypadkach utwory samorodne. Latković jest bezstronny. W jego sądach nie tylko nie naśladuje przedwojennych badaczy jugosłowiańskkh, lecz przeciwnie, polemizuje z nimi i ocenia obiektywnie dorobek każdego z narodów jugosłowiańskich. Jedynie można zauważyć to, że więcej miejsca poświęcił twórczości ludowej Serbów w porównaniu z pozostałymi narodami jugosłowiańskimi, cytując teksty ze zbioru Vuka Karadzicia, natomiast mniej korzystał z przykładów pozostałych ludów Jugosławii. Kole Balkanska gr'cki i albanski narodna m'drost. poslovici ss. 362, B'lgarska Akademija Usporedici i pogovorki. na S'stavil b'lgarski, Nikolaj sr'bski, Simiczijew turski, rum'nski, II. Ikonomov. Sofija 1968, na Naukite. Pierwsze prace uczonych bułgarskich o więziach kulturalnych Bułgarów z innymi ludami bałkańskimi pochodzą z drugiej połowy wieku XIX I. Kilka prac o tejże tematyce ukazało się w Bułgarii również w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej 2. Wszystkie te prace jednak nie nawiązywaly do szerszych zagadnień ogólno bałkańskich. 1 Ivan Sismanov, Pesenta za "M'rtvija brat" v poez;jata na baLkanskite narod;. "Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i kniznina" cast I, kniga XIII. Sorija 1R96, s. 476-570: cast II i Ilr. kniga XV, Sofija 1E97, s. 449-60\. 2 Michaił Arnaudov, Ba/adni moty vi v nUl'odnata poezija. 1 pesenta za de/ba ma dvama brat ja. Sofija 1964, Izdatelstwo na B'lgarskata Akademija na Naukite, s. 5-399; S. S., B'/garoturski uspol'cdici v jur:diceskite ni pos/avici, "Gadisnik na Sofijaskija Universitet, Juridićeski Fakultat", XVIII, Sofija 1923; Ivan Dujcev, Vizantisko-s/avjanska obStnost v oblasta na narodnoto tvorcestwo. B'lgarska Akademjja na Naukite, "Izvestija na Etnografskija Institut j Muzej", �Recenzje, przeglądy wydawnIctw i czasoplsm Do roku 1965 nie można było mówić o zorganizowanej współpracy uczonych krajów bałkańskich nad tym zagadnieniem. Dopiero w roku 1965, kiedy w Sofii odbył się pierwszy międzynarodowy kongres bałkanologów, zaistniały realne możliwości dla badań naukowych obejmujące różne dziedziny życia kulturowego ludów bałkańskich. Mimo trudnych warunków w nawiązaniu tej współpracy (rozbieżne poglądy uczonych greckich i tureckich), jednak uczyniono pierwsze kroki w naświetleniu wzajemnych wpływów na przestrzeni długich wieków. Drugi międzynarodowy kongres bałkanologów odbył się w Atenach w dniach 7-13 maja 1970 roku. Jakkolwiek od pierwszego kongresu minęło tylko 5 lat, jednak osiągnięto pewne rezultaty w badaniu kultury życia materialnego, literatury i języka. Na II kongresie bałkano[ogów wystąpiło z referatami 9 uczonych greckich, 5 rumuńskich, 4 bułgarskich, 3 jugosławiańskich. Referaty te dotyczyły w zasadzie dziejów literatury tych narodów, kontaktów i wzajemnych wpływów pisarzy bałkańskich. Pomogły one w naświetleniu niektórych okresów historii literatury tych krajów. W tym duchu, w roku 1968 Bułgarska Akademia Nauk wydała w Sofii książkę Bałkańska mądrość ludowa zawierająca odpowiedniki przysłów bułgarskich, serbskich, tureckich, rumuńskich, greckich i albańskich (do bułgarskich zaliczono przyslowia macedońskie). Przysłowia te ułożył Nikołaj Ikonomow. Wydarzenia historyczne jakie miały miejsce na Bałkanach po osiedlaniu się Słowian w V-VII wieku, odbiły się i na ich kulturze ludowej - materialnej i duchowe.i. Swiadectwem tego jest książka Ikonomowa. Pokazane są tu wspólne cechy folkloru ludów bałkańskich. Widać tu wzajemne kontakty ludów bałkańskich przed najazdem Turków w wieku XIV oraz wpływy tureckie, które m. in. odbiły się i na przysłowiach. Ten gatunek folkloru wędrował z jednego do drugiego kraju Półwyspu Bałkańskiego. Wiele przysłów ludy te przyjęły od Turków. Poprzez Turcję dostawały się również przysłowia z krajów arabskich i Dalekiego Wschodu. Także dużo pt'zysłów odziedziczyli Słowianie południowi od starożytnej Grecji, Rzymu oraz od innych plemion, które napadały na kraje bałkańskie. Książka Ikonomowa zawiera 2650 przysłów bułgarskich i macedońskich oraz 1330 odpowiedników serbskich, 1230 tureckich, 625 rumuńskich, 515 greckich i 330 albańskich. NajWięcej wspólnych cech posiadają wszakże przysłowia Słowian bałkańskich, co jest wynikiem ich zbliżonych języków, zwyczajów i obyczajów, podobnych tradycji i wspólnego losu. Zawarte w omawianej książce przysłowia świadczą o kulturalnych więzach ludów bałkańskich. Wiele przysłów greckich i tureckich otrzymywało obywatelstwo w folklorze Słowian południowych. Utwory te Słowianie bałkańscy włączyli do swej literatury ludowej przekładając je dosłownie z tych języków. Poza tymi odpowiednikami, których ojczyzna jest znana, u ludów bałkańskich jest sporo przysłów, które z odpowiednimi przysłowiami innych narodów łączy jedynie podobieństwo typologiczne. Ikonomow podaje przysłowia starohinduskie, chińskie, japońskie, arabskie, perskie, ormiańskie i łacińskie, które - jego zdaniem - dostały się do przysłów ludów bałkańskich. Co się jednak tyczy niektórych z cytowanych utworów ludowych, można wątpić o ich ojczyźnie, gdyż gatunek ten przedostaje się najłatwiej z jednego do kniga VI, Sonja 19r.3, s. 351-358; Stefan Mladenov, Beleźki za aliteracijata v b'lgarskata narodna slovesnost s osoben ogIecl na poslovicite i poqovorkite ot tursko poteklo ... Godiśnik na Sofijskija Universitet", kniga XXXV, tr., Sofij a 1939: Stiljan Cilingirov, Turski poslovi.ci i pogovorki i cha .. rakterni iZTCl.?i v B'lgarija ... Izvestija na Etnografskija Muzej". Sofija. godina H. !<:Y1iga 3 i 4, s. 157-171: godioa III. kniga 1 i 2, s. 59-65. �256 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism innego kraju, jest szybko przyswajany. Jeśli więc nie ma zapisów z dawnych czasów, to podawana przez Ikonomowa ich ojczyzna jest wątpliwa. Zaznaczyć także należy, że nieznany jest wpływ folkloru Słowian zadunajskich na ludy sąsiednie. Problem ten nie jest dotąd zbadany i nie sygnalizuje go także Ikonomow. Poza tymi wspólnymi przysłowiami, każdy lud balkański posiada wiele swoich samorodnych, odrębnych, oryginalnych, lokalnych utworów, nieznanych u sąsiednich narodów. Przysłowia bułgarskie Ikonomow ułożył alfabetycznie, a pod nimi dal odpowiedniki serbskie, greckie, rumuńskie, albańskie i tureckie. Pod każdym pl'zysłowiem widnieje imię i nazwisko zbieracza, tytuł zbiorów względnie czasopisma, gdzie zostały one opublikowane. Sporo przysłów tureckich zawartych w tym zbiorze spisano od Turków zamieszkałych w Bułgarii, w okręgu Razgrad. Zbiór Ikonomowa jest poważnym źródłem dla folklorystów badaj,~cych prz,'słowia na tle porównawczym, zwłaszcza ludów bałkańskich. Kole Simiczijelc Dorota Simonides, Współczesna śląska proza ludowa. Zeszyty Naukowe szej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Seria B. Nr 24, Opole 1969. Wyż- Rozprawa D. Simonides zawiera w swej treści więcej, niż to zdaje się zapowiadać jej tytuł. Wprawdzie ogranicza się ona istotnie do prozy ludowej. ale nowatorskość ujęcia zapowiada słowo "współczesna". Pod tym względem l'Ozpr,l\\';J wychodzi naprzeciw potrzebom naukowym i społecznym. Wiadomo, że w zakl'esie studiów folklorystycznych istnieją u nas spore zaniedbania, a ukazujące się z tego zakresu prace dotyczą w zasadzie tradycyjnych. klasycznych gatunkc)w folkloru i malo bazują na materiale pochodzącym wprost z terenu. brak zaś poważniejsz\'ch zainteresowań zagadnieniami tzw. folkloru współczesnego. Autorka, podejmując temat współczesnej prozy ludowej. musiała podjąć zarówno teoretyczne zagadnienia folkloru tradycyjnego wraz z niedopl'acowaną u nas jego systematyką, jak też ustawić wręcz teorię badań folkloru współczesnego i jego przeobrażeń w związku z przemianami jego naturalnego śrooowiska. Podjęla te zagadnienia nie tylko teoretycznie, ale także: l) na tle i w związku z życiem konkretnej grupy etnograficznej i konkretnego regionu Śląska; 2) w oparciu o szeroką własną bazę źródłową zdobytą w wieloletnich badaniach terenowych, liczącą ok. 900 jednostek materiałowych (opowiadań). Uzyskana drogą badań terenowych socjologiczna znajomość środowiska stała się tu istotna nie tylko dla formalnej interpretacji materiału, ale w ogóle dla uchwycenia wspólC7:esnego stanu folkloru, a stąd do znalezienia właściwej drogi do jego teorii. W efekcie tego wszystkiego uzyskujemy rozprawę nowatorską, leżącą na linii zan',wno współczesnych tendencji badawczych, jak i potrzeb społecznych. Można powiedzieć, że rozprawa D. Simonjdes ukazała drogi przejścia od tradycyjnego, li tylko filologicznego analizowania zjawisk folkloru, do jego interpretacji środowiskowej jako zjawiskit żywego, ale ulegającego ciągłym zmianom. I chyba w tym leży największe osiągnięcie autorki. O całości podjętej tematyki dobrze informuje wstęp i rozdzial 1. W nieustalone dotąd pojmowania folkloru w literaturze światowej autorka wprowadza przem,·ślan." �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 257 porządek oparty o krytyczną analizę różnych stanowisk, daje sobie radę z wieloma niejasnościami terminologicznymi i jasno prezentuje swoje stanowisko: że folklor nie jest zjawiskiem kulturowym ahistorycznym, że zmienia się w ślad za zmiennością warunków, w których żyje i pełni określone funkcje, także zmienne. Autorka wybiera bez wahania nie formalistyczno-tekstowe stanowisko tzw. "szkoły fińskiej" w folklorystyce, lecz takie, które można nazwać socjologicznym lub społeczno-antropologicznym. A więc analizę folkloru (prozy) jako fenomenu kulturowego, jego przejawów, funkcji i przeobrażeń w spoleczeństwie śląskim, mającym przecież swoją specyfikę w wyniku swoistych dziejów narodowo-politycznych. Słusznie autorka uważa, że nie można oddzielić historii folkloru od dziejów społeczeństwa śląskiego, w których pełnił on nie tylko jak gdzie indziej funkcje artystyczne, ale posiadał także wielkie znaczenie patriotyczno-narodowe w utrzymywaniu polskości tego społeczeństwa. Rozumieli to Niemcy, którzy w akcji wynaradawiania celowo starali się ten folklor fałszować. Autorka ustala tu cztery okresy stosunku Niemców do polskiego folkloru Śląska, aż do współczesnych tendencji rewizjonistycznych. Dobrym zakończeniem tej partii jest analiza funkcji moralno-wychowawczej folkloru w spolecznościach lokalnych oraz zmienności form jego oddziaływania w czasach naj nowszych. Tę partię należy uznać jako pierwsze i pionierskie w literaturze polskiej tego rodzaju opracowanie. Niejako dalszym zbliżeniem do analizowanej rzeczywistości spolecznej oraz zmiennej postaci i funkcji folkloru są rozdzialy: "Narrator a społeczność" i w pewnym sensie odwrócenie tego zagadnienia w tytule następnego rozdziału "Wpływ słuchaczy na repertuar". Znajdujemy tu umiejętne powiązania danych z dogłębnie poznanej literatury przedmiotu z empirycznym materiałem terenowym, aż do przyporząd~owania konkretnych nazwisk odnośnym typom narratorów z ich zróżnicowaniem na mężczyzn i kobiety. Interesująca i przekonywująca jest tu analiza zmieniającej się postawy narratora oraz słuchaczy w ślad za zmiennością konkretnych warunków czasowych, zmianami w mentalności ludzi, co wzajemnie wpływa na selekcję materiału literackiego. Oba te rozdziały zamykają całość analizy struktury środowiska i jego stopniowej zmienności, rzutują na zmienność w ustosunkowaniu się do tradycji, na przeobrażenia się wzorców kulturowych i stąd samego materiału folklorystycznego .. Etnograf chciałby w tych partiach widzieć jeszcze coś więcej, mianowicie większe zajęcie się realiami etnograficznymi i większe do nich zbliżenie, chciaIby mieć pełniejszy obraz kultury środowiska i jego stopniowej zmienności, bo przecież folklor na tych realiach wyrósł i utrzymywal się, a zmieniał się w ślad za zmianą całej struktury kulturowej środowiska. Takie jednak peIne analizy musiaIyby z konieczności partie te nazbyt rozdąć, a zasadniczych ustaleń nie moglyby podważyć czy zmienić. Końcowe dwa rozdziały stanowią niejako nawrót do treściowych analiz prozy ludowej, ale -- właśnie po przygotowawczej niejako roli poprzednich trzech rozdziałów - już do prozy wspóIczesnej. W V więc rozdziale autorka zastanawia się zarówno nad tradycyjnymi źródłami folkloru (transmisja rodzinna, środowisko prządek i "szkubek" oraz inne czynności sprzyjające zachowaniu czy aktywizacji treści. tradycyjnych), jak też nad tl'eściowym wpływem książek, szkoły, radia, i telewizji ukazując na tym tle zlożony proces funkcjonowania literatury ustnej. Zagadnienia te są w literaturze (zwIaszcza zagranicznej) dobrze znane i opracowane. Zostają one tu jednak zanalizowane w ramach środowiska śląskiego i egzemplikowane na konkretnych przykładach. W tym też leży wartość tej partii rozprawy. Jest to niejako tIo dla rozdz. VI, w którym mamy - całkowicie znów nowa17 - Lud, t. 55, 1971 �258 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism torską analizę współczesnych 'opowiadań ludowych. Godzimy się tu zarówno z pojęciem tego, co współczesne, jak i ze stwierdzeniem, że we wspólczesnych opowieściach mamy zarówno wątki tradycyjne, choć najczęściej przeksztalcone i zazwyczaj w innej funkcji, jak też treści zupelnie nowe, pow stale w warunkach bieżącego życia. Wręcz znakomita jest tu analiza zmiany stosunku c10 wierzeniowych, magicznych i fantastycznych wątków tradycyjnych w ich współczesnym zastosowaniu, co prowadzi do zasadniczej często zmiany form~' współczesnych opowieści opartych o wątki tradycyjne. Na tym tle autorka omawia szczegółowo kolejne kategorie współczesnej prozy: bajki (odbierane już tylko przez dzieci), opowieści realistyczne zarówno typu autobiograficznego (gatunek po raz pierwszy analizowany:), jak też opowieści tzw. nieprawdopodobne, choć rzeczywiste (kapitalne są tu przykład.\'. choć - niestety nieliczne), jak też w końcu opowiadania komiczne jako przelotne formy humorystyczne. Wszystko to na konkretnym, śląskim tle. Najważniejsze cechy i osiągnięcia rozprawy D. Simonides dadzą się więc ująć w kilku punktach: 1) udowodnienie tezy, że folklor tradycyjn.\' (na Śląsku) nie zaginął i nie ginie, lecz w swoich gatunkach prozy przekształca się i zmienia znajdując zastosowanie w nowych formach i o innym wydźwięku społecznym: 2) zastosowanie środowiskowej analizy przekształceń tego folkloru, a w związku z tym ukazanie "drogi przejścia" w badaniach folklorystycznych z tradycji do współczesności; 3) uchwycenie na tle środowiska śląskiego wspólczesnych postaci folkloru (prozy ludowej), ich kategoryzacja i przeprowadzenie po raz pienNsz\' w naszej literaturze etnograficzno-folklorystycznej ich analizy. Tak więc rozprawa ta ukazała zarówno nowe możliwości badawcze, jak też dała przyklad ich zastosowania. któo' będzie zapewne naśladowany. To wszystko idzie równolegle z osiągnięciami śląskich folklorystów i etnografów w zakresie współczesnych pieśni górniczych, hutniczych, pieśni zaangażowanej, kultury robotniczej, współczesnej sztuki ludowej itcl. (J. Ligęza, M. Żywirska, A. Dygacz i inni). Omawiana rozprawa D. Simonides, jak również wszystkie dotąd opublikowane inne jej prace, ukazują nowe możliwości badawcze, jak też dają przyklad ich zastosowania, który już jest naśladowany przez innych folklorystów. Praca ta pełni rolę dobrego podręcznika do współczesnego folkloru i należy sZ~'bko podjąć druk drugiego wydania Współczesnej śląskiej prozy ludowej, obecnie niedostępnej już nigdzie w pierwotnym, powielaczowym wydaniu. Józef W świecie pieśni J. Krzyżanowskiego. Burszta "Studia folklorystyczne." Pod redakcją R. Górskiego Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 290. ilustr. 9. i bajki. W polskich badaniach folklorystycznych szczególnie dotkliwie daje się odczuć brak organu koordynującego wysiłki rozproszonych w swych poczynaniach poszczególnych ośrodków naukowych. Poza wydawaną od I'. 1957 "Literaturą Ludową" pierwszym w dziejach naszej kultury czasopismem folklorystycznym dyscyplina ta nie posiadała dotąd odrębnego forum. użyczały go jedynie gościnnie czasopisma etnograficzne, historyczne i literackie. Paraliżowalo to oczywiście organizację szeroko zakrojonych badań kompleksowych, kolektywn.\·ch. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 259 Kłopotom tym wychodzi naprzeciw pierwszy tom "Studiów folklorystycznych" pl. W świecie pieśni i bajki, praca zbiorowa pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, wydana w r. 1969 przez Zakład Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. W centrum swojego programu redakcja stawia tę właśnie integrującą funkcję naukowo-społeczną. Jednocześnie, zmierzając do możliwie najpełniejszego ukazania dorobku polskiej folklorystyki, nakreśla w przedmowie szeroki program badań nad folklorem tradycyjnym i współczesnym. Tym samym podsunięta została wspaniała szansa zrealizowania następujących pilnych postulatów: 1) zbadanie zaniedbanych dziedzin folklorystycznych, takich jak np. genetyka i artyzm pieśni ludowych i podań, dramat ludowy i in.; 2) wypracowanie operatywnej w dalszych badaniach i możliwie precyzyjnej terminologii; 3) wielofunkcyjna analiza proponowanych i praktykowanych postaw teoretyczno-metodologicznych; 4) tropienie wzajemnych filiacji między literaturą narodową pisaną a ustną ludową; 5) badanie folkloru współczesnego - rejestracja przemian jego postaci i funkcji; 6) dopełnianie prac syntetycznych, takich jak Dzieje folklorystyki polskiej. W sumie 16 rozpraw i szkiców składających się na omawianą publikację realizuje jej perspektywiczny plan badawczy w bardzo różnym zakresie, co jest naturalnym atrybutem pracy zbiorowej o podobnym profilu. Znalazły się tu więc niemal monograficzne opracowania "problemowe", szkice, a także zwarte komunikaty sygnalizujące jedynie problematykę badawczą. W obrębie tego różnorodnego materiału wyodrębnić można roboczo 4 zasadnicze grupy. Do pierwszej należą artykuły omawiające odkryte lub zapomniane archiwalia bezcenne źródło dla historii folklorystyki. Zaliczyć tu można T. Brzozowskiej "fragment większej całości" o odkrytym w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu zbiorze pieśni wielkopolskich i o ich nieznanym dokumentatorze, Franciszku Wawrowskim, artykuł S. Świrki o rękopisie pieśni mazurskich Józefa Gąsiorowskiego znalezionym w archiwum rodzinnym prof. dr Zofii Szmydtowej oraz szkic S. Nyrkowskiego, który publikuje nieznany wariant pieśni o Napoleonie, starszy od znanego przekazu kosteniowskiego, oraz nie notowaną dotąd Pieśń nadziei patriotycznej z lat 1848-1849. Grupę drugą stanowią studia o charakterze genetyczno-historycznym. Na uwagę zasługują tu zwłaszcza dwie znakomite rozprawy: R. Bugaja, Mistrz Twardowski w obliczu historii i S. Grzeszczuka, Nobilitacja antybohatera. Pierwsza przynosi historyczną weryfikację rzeczywistości i legendy Dhura - Twardowskiego. Udokumentowana ogromnym materiałem źródłowym, stanowi ostateczne zakończenie sporu o to, czy prototypem słynnego polskiego· czarnoksiężnika była postać historyczna. Druga jest wnikliwym studium nad genezą i mechanizmem ideowo-artystycznym literatury sowizdrzalskiej, właściwą tej literaturze postawą wobec świata i kreacją bohatera. Wymienić tu również należy nową, podjętą przez H. Jurkowskiego interpretację XVII-wiecznego dokumentu związanego z tradycją wędrownych lalkarzy, która stanowi cenny przyczynek do dziejów mimu i teatru lalek, oraz J. Ślaskiego, Historię O królowej Polski. Autor analizuje tu ciekawy zabytek włoskiej literatury popularnej XVI wieku, dotykając przy tym złożonego zagadnienia historyzmu literatury popularnej. Wreszcie żywotny problem wpływu słowa drukowanego na folklor podejmuje J. Dunin w swoim szkicu U źródeł czytelnictwa ludowego przy okazji rozważań nad stosunkiem ludowego odbiorcy do książki. Kwestiom teoretycznym poświęcona jest świetna rozprawa J. Jagiełło, w której, autorka zajęła się skonstruowaniem gatunkowego modelu fabularnego ballady. Odtwon~yła przy jego pomocy istotne cechy strukturalne gatunku i zaproponowała opartą na wyznaczonych w ten sposób kryteriach klasyfikację fabularnych pieśni �260 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ludowych polskich opartą na materiale Pieśni ludu polskieg·o Kolberga. WzoITem dla tej nowatorskiej w Polsce próby określenia gatunku balladowego była podobna analiza bajki czarodziejskiej przeprowadzona przez Proppa. W kręgu zagadnień teoretycznych obraca się również szkic K. Kadłubca poruszający wybrane aspekty jednego z węzłowych zagadnień folklorystyki: Kultura ludowa a literatum ludowa. Autor koncentruje śię tu głównie na zależności i związkach litemtury ludowej z podłożem kulturowym określonego etnikum. Czwarty wreszcie typ materiałów stanowią artykuły zajmujące się sylwetkami folklorystów lub wnoszące do ich biografii naukowych istotne przyczynki. R. Górski publikuje więc fragment swej monografii o Kolbergu zatytułowany Oskaj' Kolberg wobec litemtury ludowej, zatrzymując się głównie nad ewolucją postawy badawczej oraz warsztatem Kolberga zbieracza i naukowca świadomego swych celów i metod. Z postacią Kolberga wiążą się również pośrednio 2 cenne szkice H. Kapełuś i A. Skrukwy. Pierwszy prezentuje postać Antoniny Konopczanki. jej naj ciekawszy ocalały rękopis, sporządzony w terenie lub przynajmniej w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem, oraz przedstawia modlnickich narratorów przez Konopczankę wymienionych. Drugi zajmuje się osobą W. Siarkowskiego. Autorka prześledziła w nim współpracę kieleckiego folklorysty z Kolbergiem: podkreśliła wagę swoistego patronatu naukowego autora Ludu nad Sial·kowskim. wykazała też jednocześnie rolę tego ostatniego w gromadzeniu i opracowaniu kolbergowskiej monografii regionu kieleckiego. Oba artykuły dają pogląd na metodę Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś oświetlają prawie nieznane postacie cennych jego współpracowników. Do cyklu biograficznego można zaliczyć wreszcie szkice L. Roppla o Ceynowie i J. Ondrusza o Kubiszu, przedstawiające działalność folklorystyczną miłośnika i obrońcy kultury kaszubskiej oraz śląskiego poety ludowego. Na odrębną wzmiankę zasługuje inny typ pDrtretu, pióra J. Krzyżanowskiego, poświęcony reprezentantowi folkloru duchownego, nowosądeckiemu proboszczowi, J. Machaczkowi. Autor wykazuje, że opowiadane przez niego anegdoty i żarty, stanowiące kontynuację staropolskiej tradycji kaznodziejskiej, spopularyzowały się na tyle, że Machaczkowi przypisano szereg obiegowych konceptów i wątków. Dotknięte tu zostały dwa frapujące problemy: ciągłości i trwałości tradycji, a jednocześnie nieustannych przekształceń przekazu folklorystycznego ściślej jednego z kierunków tych przemian: zmienności realiów, sytuacji i bohaterów przy równoczesnym zachowaniu zasadniczego trzonu wątku, struktury gatunku i jego naczelnej funkcji. Różnorodna tematyka i rozległość dokumentowanych, rozwiązywanych lub postulowanych w omówionych tu pracach problemów badawczych świadczy o rozmachu i wielostronności podejmowanych w zakresie folklorystyki badań, a jednocześnie wykazuje, jak wiele jest jeszcze w tej dziedzinie do zrobienia. W tym świetle wartość wszystkich prac, niezależnie od tego, czy noszą charakter tylko przyczynkarski, czy 'stanowią propozycję metodologiczno-teoretyczną, czy wreszcie mają ambicję opracowania syntetycznego, wydaje się bezsporna. Pien>;s7.Y tom "Studiów folklorystycznych" należy więc uznać za inicjatywę cenną i pod każdym względem udaną. Elżbieta Millerowa �Recenzje, Franciszek Kotula, Hej kolędniczych w przeglądy leluja Rzeszowskiem. - wydawnictw czyli Warszawa i czasopism 261 o wygasających starodawnych pieśniach 1970, LSW, ss. 571, 113 ilustr., mapki, indeksy. W ostatnich dniach grudnia 1970 r. ukazała się praca F. Kotuli, której tytuł leluja zapożyczył autor z refrenów świeckich pieśni kolędowych. Opracowanie autora poprzedza szkic folklorystyczny J. Krzyżanowskiego: a kolędach noworoczHej nych. \"1 pierwszej CZęSClpracy pt. Wertepy i odludzia, po krótkim słowie wstępnym autor pisze o kulturze ludowej; o folklorystycznym zjawisku zwanym kolędą; o literaturze z zakresu folkloru słowno-muzycznego dotyczącej Rzeszowskiego; o swoich zainteresowaniach kulturą ludową; o koncepcji i układzie książki; przedstawia informatorów i uzasadnia dokonany podział Rzeszowskiego na regiony etnograficzne. W zakończeniu rozdziału załączona jest mapa Rzeszowskiego uwzględniająca dziesięć podregionów, na drugiej mapce wyznaczonych jest 77 przebadanych miejscowości. Część druga - Obrzęd kolędowania i teksty jest częścią materiałową i zawiera: historyczny rys danego podregionu; nazwy różnych form obrzędowych i opis scenerii towarzyszącej właściwemu kolędowaniu; dane o informatorach; szczegółowy opis pracy terenowej, okoliczności towarzyszące nagraniom, własne spostrzeżenia i refleksje, luźne uwagi i komentarze do tekstów, w końcu - teksty pieśni. Aby .,odbić regionalne właściwości danych okolic" autor podzielił materiał na 10 regionów (czy raczej podregionów) i w takim układzie prezentuje zebrany material: I Przeworski ośrodek, II Pogranicze polsko-ruskie, III Rzeszowskie, IV Łańcut--Sokołów-Leżajsk, V W strzępach Sandomierskiej Puszczy, VI Kolbuszowskie strony, VII Od Sokolowa, VIII U kolbuszowskich Lasowiaków, IX Majdańszczyzna, X W Ropczyckiem i gdzie indziej. W zakończeniu pracy: przypisy, spis ilustracji, spis pieśni, indeks nazw geograficznych, spis rzeczy. Książka jest bogato ilustrowana ciekawymi zdjęciami. Inspiracją do zebrania pieśni kolędowych była książka Stanisława Czemilm Stare zloto (na którą autor wielokrotnie się powołuje). Świeckie pieśni kolędowe zwane w Rzeszowskiem kolądkami, lelujami lub konoteńkami "urzekły mnie" wyznaje autor, "niosą powiew prostej, ludowej poezji". We wstępie (s. 34) F. Kotula pisze, że ,.nie będzie to praca w ścisłym i ogólnie przyjętym znaczeniu naukowa", ale będzie "autentyczną, możliwie najdokładniejszą dokumentacją zjawiska zwanego kolędą", "ma to być materiał naukowy wielostronny, zebrany jako tworzywo do przyszłych syntez". Prof. J. KrzyżanoWski w szkicu wstępnym nazwał pracę S. Kotuli gawędą naukową. Przedmiotem badań autora były pieśni należące do kolęd typu świeckiego, śpiewane przez kolędników tylko raz w roku w dzień św. Szczepana lub w Nowy Rok, rzadziej w Trzech Króli i związana z kolędowaniem sceneria, wyrażająca się różnymi formami w obrębie obrzędu jak: raj, tury, maski, koń, koza, miś, herody, lub bardzo interesujący cykl kolędniczy z Cieszacina Wielkiego: anioł z muzyką, scena Abrahama z Izaakiem, kolęda z pastuchami, sadzanie panien na krześle. Obrzęd kolędowania i związane z nim świeckie pieśni kolędnicze, to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru słowno-muzycznego, o wielowiekowej tradycji. glęboko zakorzeniony w Europie. Upowszechniony szeroko na obszarze całej Slowial1szczyzny, wykazuje szereg cech wspólnych szczególnie z narodami słowiańskimi południowowschodnimi. Polski obrzęd kolędowania ciąży do tych wzorów, chociaż wykazuje pewne cechy odrębne, specyficznie polskie. Należał do zjawisk �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism areligijnych l Jego świeckiego pochodzenia nie zmieniły wtręty typu sakralnego l"Ozsiane w tekstach kolęd nowszego pochodzenia. Dzieje obrzędowej twórczości kolędowej są już kartą zamkniętą - pisze Sto Czernik w Starym zlocie l. Jeżeli jeszcze gdzieniegdzie zachowały się szczątki literatury pamięciowej z tego okresu, to chyba tylko dla potwierdzenia ważności i powagi instytucji, która w swoim czasie odgrywała poważną rolę społeczną i kulturalną· Te szczątki z "dawnych czasów" ocalił od zupełnej zatraty F. Kotula. entuzjasta wszystkiego co dawne i cenne w kulturze ludowej regionu, z którego pochodzi - z Rzeszowskiego. Przebadał 77 miejscowości i opublikował 464 pieśni, choć jego taśmoteka zawiera z pewnością dużo więcej materiałów. Dawna konwencja kolędowania opierała się na trzyczęściowym schemacie: l) zapowiedzi (kolęda okienna śpiewana przed domem); 2) pieśni wyrażającej w sposób symboliczno-fantastyczny życzenia dla osoby objętej kolędą (właściwa kolęda życzeniowa śpiewana w domu); 3) podziękowanie za podarze. Największe znaczenie miała druga część - pieśń życzeniowa (lub winszująca). śpiewana gospodarzowi (panu domu), gospodyni, młodzieńcom, dziewczętom. dzieciom, służbie, czyli wszystkim domownikom. F o l' m a p i e ś n i ż y c z e n i o w e j - cechą charakterystyczną i wyróżniającą pieśll kolędową jest powtarzanie, tych samych słów lub zdań, objętych na początku i na końcu refrenami typu "hej nam hej kolęda", "leluja", "hej leluja", względnie z refrenem tylko w zakończeniu zdania, np, "na łączce, hej na łączce, na tej zielonej traweńce" itp. Szczególnym rodzajem powtarzania jest konkatenacja czyli łańcuchowe wiązanie zdań "zwrotek" (np. kolęda nr 85 w zbiorze). Często też występuje w tych pieśniach powtarzanie schematu obrazowego - wokól bohatera przewija się dowolna ilość osób lub określonych sytuacji, a dopiero w scenie końcowej następuje zawsze dodatnie zadośćuczynienie. Przyklady: w kolędzie dla gospodarza - wymienianie wszystkich rodzajów zbóż; dla dziewczyny - ubieranie: rozdawanie jabłuszek; dla mlodzieńca - motyw sokola, lub Jaś "Lwowa dobywa". Reprezentują one najstarszą formę poetyki ludowej i należą do nielicznej już dziś grupy pieśni asylabicznych, intonacyjno-zdaniowych, utrzymanych w mniej lub bardziej swobodnej recytacyjnej melodyce i rytmice. Jedno zdanie tekstu słownego łącznie z refrenem stanowi zaczątkową formę zwrotki. Pieśni te były zawsze śpiewane. Ta krótka charakterystyka schematu świeckiego kolędowania, a szczególnie pieśni życzeniowej, wydaje się konieczna (autor o formie tych pieśni nie mówi w ogóle) dla zorientowania, z jakim materiałem chcial autor zapoznać czytelnika dając tytul pracy Hej leluja, a jaki zastał we współczesnej wsi rzeszowskiej. Na podstawie materiałów zawartych w książce stwierdzamy, że obrzęd kolędowania był silnie zakorzeniony w Rzeszowskiem. Dotrwal w praktyce mniej lub bardziej zestrojony do końca XIX w. Później już byl spełniany bez zachowania powagi i zrozumienia jego symboliki z towarzyszeniem nowszych form w scenerii. Stal się zabawą młodzieży i dzieci, o coraz słabszych powiązaniach z dawną formą, co przejawia się dobitnie w przekazanym niekolędowym repertuarze pieśniowym. Niemal w ostatniej chwili uchwycił F. Kotula wygasające okruchy z dawnej świetności, mozolnie niekiedy wydobyte z pamięci starszych mieszkańców wsi. Polowa pieśni zbioru (ok. 200 pieśni) należy do typu pieśni kolędowych, chociaż w wielu przykładach przekazy są rozstrojone nowymi wtrętami, lączeniem różnych 1 Stanislaw Czernik, Stare z/oto. Warszawa 1962. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 263 i czasopism wątków pokrewnych lub obcych, nie dośpiewanych w całości. Wielokrotnie powtarzaue warianty tej samej pieśni w wielu badanych wsiach dowodzą o ich powszechności. Niektóre z nich są bardzo interesujące lub nawet pierwszy raz publikowane. Najliczniej reprezentowane są kolędy dla dziewcząt. W polskim repertuarze kolęd świeckich, jak stwierdza Piotr Caraman 2, spotykana jest "przytłaczająca ilość kolęd dziewczęcych, które narzucają swój typ charakterystyczny także kolędom dla gospodyni i młodzieńca". Przedstawione pieśni rzeszowskie potwierdzają wywody Cal'amana. Motyw pawia (dziewczyna zbiera piórka, które gubi paw) 3 w kolędach rzeszowskich występuje w wersji innej (pierwotną zgubiono już prawdopodobnie w pamięci), mianowicie w znanej z repertuaru ogólnopolskiego pieśni o pawiu Tam za dworem, za zielonym stawem, pasła Andzia dwa prześliczne pawie (nr 283, 305, :313,411, 421 i in.). Drugą co do liczebności grupę stanowią kolędy dla gospodarza, niektóre bardzo ciekawe, mniej znane i dobrze jeszcze zachowane (np. 5, 11, 16, 20, 24, 27), Nieliczne są kolędy dla gospodyni (np. 12), dla młodzieńca z motywem sokoła pięknie przekazana (np. 1, 29 lub też 7, 109, 308). W wyniku pełnego rozstroju obrzędu, śpiewane są kolędy dla młodzieńców przerobione z kolęd dla dziewcząt (np. 202, 204). Kolęd okiennych nie ma dużo (np. 4, 16, 19, 42, 183), bo ten rodzaj śpiewów nie miał w dawnym obrzędzie wiele odmian. Podziękowanie za podarze np. gospodarzowi (11, 25) występuje w formie pieśni oddzielnej, lub wplecione jest w zakończenie pieśni życzeniowej. Najbardziej zachowawczo prezentuje się - wg podziału autora - I Przeworski ośrodek i n Pogranicze polsko-ruskie. Dalej - X W ropczyckiem, IV Łańcut-Sokołów-Leżajsk, In Rzeszowskie. W pozostałych regionach zebrał autor zupełnie okruchy, np. V W strzępach Puszczy Sandomierskiej tylko 6 kolęd a vn Od Sokołowa - wśród 48 pieśni ani jedna nie jest kolędą. Zamieszczone kolędy dla młodzieńca nr 346 i :351to warianty dalszych zwrotek historycznej pieśni o Gogolewskim lub Drewiczu (dlatego komentarz autora dla tych pieśni jest błędny). Wśród materiałów znalazło się kilka dobrych przekazów apokryfów (lO, 54, 111, 178, 430, 431); jedna z najpiękniejszych polskich kolęd jasełkowych z X:VI wieku Pomału Józefie (9 niestety nie z pełnym tekstem); pastorałki i kolędy religijne (43, 44, 280, 8, 434, 461). Apokryfy i przekazane kolędy należą do bardzo dawnego repertuaru pieśni kolędowych, ale nie były związane z obrzędem świeckim. Dodam jeszcze, że pieśń apokryficzna (nr 54) Z tamtej strony dwora zielenią się zioła, przechodzi się śliczna pani z niebieskiego dwora ma w zbiorze trzy warianty (nr 40, 437, 448) przekazane już tylko w postaci wyrwanych zwrotek z właściwej wersji. Komentarz autora przy nr. 54 jest błędny pieśń ta nie jest adresowana dla ..którejś z Lubomirskich". Przekaz rzeszowski jest najbliższy tekstowi publikowanemu przez O. Kolberga (Lubelskie, DwOK, t. 17, nr 15; też w: Łęczyckie, DwOK, t. 22, nr 8a. b; Kaliskie, DwOK, t. 23, nr 2; Mazowsze, DwOK, t. 24, nr 26). 2 Piotr Caranlan. Obrz.'ęd kolędowania u Słowian 3 Wlaściwa \\'ersja kolędo\va piesni o pa\viu: i u Rumunótv. Krakó\v Po bystrym jeziorze pawiki pływały, Pawiki pływały, piórka rozpuszczały, Nadobna Marysia pióreczka zbierała: Da co uzbiera Pani Matce niesie, Pani Matka na to Buciki na lato, hej nam hej. (MAAE III 190-1) 1933. �264 Recenzje, przeglądy wydawnIctw i c,zasopism Część pracy, którą teraz omawiam, nosi tytuł Obl'Zęd kolędowania i teksty należało się spodziewać, że autor przekaże teksty herodów, raju, cyklu z Cieszacina Wielkiego i innych form o których wspominałam wyżej. bo autor wymienia ich nazwy. Były to przecież całe widowiska ludowe, każde ze swoją własną scenerią: role byly podzielone między kilka osób, a tekst słowny przeplatany śpiewem. Nk znajdujemy tego w opisie, autor unika przekazania tych materiałów pisząc np. (s. 124) "na przedstawienie kolędnicze składało się kilka swego rodzaju sztuk _ w ich treść nie będziemy wchodzili". Gdzie indziej wspomina (s. 451) ,.nagrawszy u Morawy opowiadanie jak się w Raniżowie odprawiala kolęda z koniem ..." ale informacji tych nie przekazuje. Sądzę, że zebrane materialy są bardzo interesujące, tak samo już dziś cenne jak teksty pieśni. Opublikowanie ich stanowiłoby pewną zamkniętą calość do podanych pieśni. W tej sytuacji autor pozbawił rzeszowskie kolędowanie specyficznego tła, w którym było spełniane. Druga część materiałów zamieszczonych w tym rozdziale to pieśni z repertuaru ogólnopolskiego: weselne (istnieje pewna zbieżność szczegółów z obrzędu weselnego z obrzędem kolędowania), miłosne, zalotne, żołnierskie (tych jest stosunkowo dużo może w zami.an za zapomniane kolędy dla młodzieńca), literackie (np. Przez litewski lan Chodźki) i nowsze z pogranicza folkloru wiejskiego i miejskiego nie mające nic wspólnego z świeckimi kolędami. Śpiewane w zastępstwie kolęd, są wyraźnym świadectwem jak daleko w niektórych regionach wieś rzeszowska odeszła od właściwego obrzędu. Pieśni z tej grupy jest przeszło dwieście. Są one bard7.0 cennym dokumentem folkloru slowno-muzycznego w Rzeszowskiem. Należą tylko do zupełnie odrębnej konwencji, spełniały w społeczności wiejskiej inną rolę niż kolędy świeckie, śpiewane tylko jeden raz w roku. Stąd niewłaściwość włączania ich do pracy a innych założeniach tematycznych, chociaż w wyniku zupełnego rozkładu obrzędu taka sytuacja zaistniała. Uwagi autora przy kilku zaledwie pieśniach (np. :36:3) "Kolędnicy śpiewali w ramach kolędy zwyczajne piosenki. Miało to miejsce już w nowszych czasach, kiedy dawne konwencje poczęły się r07;pl'zęgać", a przy pieśni nr 370 " ...właściwie jest to pieśń miłosna, która w Wilczej Woli nie wiadomo dlaczego stała się pieśnią kolędną" - dezorientują przeciętnego czytelnika w tym materiale. W związku z tym w niektórych komentarzach autor dochodzi do błędnych wniosków (np. do pieśni 346, 351, 352). Mnożenie tego rodzaju przykładów i wyjaśnianie nie ma już tutaj większego znaczenia. Należy jeszcze zwrócić uwagę na zapis tekstów pleSl1l. W wytycznych pracy (s. 34) autor pisze: 1. "większość tekstów będzie pl'zepisana fonetycznie z nagrań". Takie oświadczenie można przyjąć tylko jednoznacznie, tzn., że teksty przekazanych (zaśpiewanych) pieśni będą podane czytelnikowi w zapisie gwarowym, Niestety, teksty podał autor językiem literackim, pozbawiając caly szereg pieśni śpiewanych przez starszych ludzi właściwych cech gwarowych, a tym samym pozbawił je do pewnego stopnia autentyzmu. Trudno nawet domyślić się, dlaczego tak postąpił, bowiem wypowiedzi na ten temat rozsiane w pracy mówią co innego: (s. 111) śpiewa nie tylko z gwarowym wydźwiękiem, ale i gwarowymi właściwościami językowymi", lub (s. 173) kolędy z pogranicza polsko-ruskiego "...niemal wszystkie zostaly nagrane na taśmie magnetofonowej i przepisane z nagrań. Dzięki temu można stosunkowo wiernie przekazać właściwości językowe przechowane w kolędach". Teksty pieśni 67 do 1:35 zapisane są językiem litet'ackim. Natomiast jeśli do zbioru włącza teksty zapisane pl'zez swych infol'matorĆJw lub c.vtuje ich wypowiedzi - zachowuje w nich gwarę. W" �Recen:je, przeglądy wydawnictw 265 i czasopism Od szeregu lal w pracach einomuzykologów teksty publikowane są w formie transkrypcji dialeklologicznej pólfonetycznej, do której autor mógł się dostosować. Najbardziej ważkim zarzutem jaki stawić można autorowi, to brak melodii do przekazanych pieśni. Dziwi to tym bardziej, że w I części pracy autor pisze (s. 32): ,.Kolędy ... to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru, tak słownego, jak i muzycznego". A w wytycznych pracy (s. 34) w punkcie 2. "Do pewnej ilości, być może, . kiedyś zosianą dołączone melodIe, pochodzące z zasady z nagrań''. W innym miejscu (s. 122): .,...Babcia śpiewała chyba tak samo, jak gdzieś pod koniec średniowiecza... śpiewała głośno, z naciskiem, zawodząco, z pokrzykami... dziś trudno znależć olueślenie na taki rodzaj śpiewu", i szereg podobnych uwag dotyczących śpiewania. Autor mógł znaleźć etnomuzykologa, który opracowałby melodie. Taka współpraca absolutnie nie umiejszyłaby zasług F. Kotuli - raczej dałaby wynik bardzo pozytywny. Bowiem właściwości strukturalne melodii (tonalność, melodyka, forma, rytmika) są najwłaściwszym sprawdzianem ich wieku. Poezja ludowa należy do typu poezji melicznej. w której tekst jest nierozerwalnie związany z melodią. Niemal caly zebrany materiał autor nagrał na taśmach, które są bezcennym dokumentem. Pracował w XX wieku ze sprzętem technicznym, nie jak O. Kolberg z ołówkiem w ręku. W każdej chwili można pieśni na nowo przesłuchać i je odtworzyć. W tej sytuacji proponuję wybrać z pracy Hej leluja właściwe teksty kolędowe, opracować dla nich melodie, dodać opisy wspomnianych w książce obrzędów towarzyszących kolędowaniu, dać krótkie metryki informatorów, pomijając podane \I' .:..;awędziarskim tonie okoliczności towarzyszące nagraniom. Proponowałabym nawet ciekawsze wykonania nagrać na płytę i załączyć do opracowania. Hej leluja jest książką interesującą, bardzo starannie wydaną przez Ludow:], Sp('łdzielnię Wydawniczą. Do jej edytorskich walorów przyczyniła się również Barbara Kasten-Pszczólkowska, która projektowała szatę zewnętrzną książki. Barbara UWAGI AUTORA HEJ, LELUJA DO UWAG RECENZENTKI Andrzejczak TEJŻE PRACY Bardzo często pl'zyjmuje się, że książka, w tej formie jakiej się dostaje do rąk czytelnika, jest dziełem od A do Z człowieka zwanego autorem, a którego nazwisko znajduje się na okładce względnie karcie tytułowej. W rzeczywistości na ostateczną formę pracy popularno- czy ściśle naukowej ma jeszcze wpływ szereg innych i to decydujących czynników; więc recenzent przed wydawniczy, kierujące się swym charakterem i założeniami wydawnictwo, redaktor danej pracy, redaktor techniczny, a wreszci.e pracownik urzędu kontroli wydawnictw. Ich zasadniczym celem jest dążenie, aby praca wypadła jak najlepiej. Po drugie, inaczej widzi i czuje określone problemy laboratoryjny pracownik naukowy, nieco inaczej badacz terenowy, stykający się z żywym zjawiskiem. a takim powiedział Bronisław Malinowski: "Krótki opis cierniowej drogi etnografa, zarysowanej na podstawie przeżyć i doświadczeń autora, rzuci z pewnością więcej światła na tl~ sprawę (badań i ich wyników, F. K.), niż obszerne i abstrakcyjne �266 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wywody". Słusznie, tylko że autorowi nie zawsze dane jest ową drogę dokładnie przedstawić. Wiele uwag Recenzentki jest w pełni słusznych, niektóre mniej. Ale ich adresatem nie może być jedynie firmujący książkę autor. Trzeba mieć na uwadze, że autor Hej, leluja folklorystą został nie z wyboru - stąd brak u niego pełnego przygotowania teoretycznego, w czym źródło. potknięć - ale z musu. którym bylo przerażenie, że perły polskiej kultury ludowej mogą przepaść. Kiedy równocześnie przygotowani folkloryści nie kwapią się do akcji ratowniczej. Tedy mus b,vł wielki i nieodparty. Problem, zamieszczenia nut czy też nie, nie zależalo od autora. Książka zostala zakwalifikowana do folkloru słownego. Bardzo słuszna jest sugestia Recenzentki, by autentyczne kolędy życzeniowe wydać powtórnie, ale już z nutami. Przepisanie ich z taśm nie przedstawia większej trudności. Włączenie nut do całej książki, do wszystkich tekstów, byłoby rzeczą wielce kosztowną i chyba tego Wydawnictwo obawiało się. A propos taśm; mam ich istne góry. Próbowałem zainteresować nimi I'óżne instytucje - bez skutku. Może dlatego, że "przeboje" są dziś na pierwsz,\'m planie. Podkreślam; zawierają często fenomenalne melodie. Zarzut, że w książce nie ma opisów i tekstów "przedstawień" kolędniczych słuszny, ale tylko częściowo. Powinien być raczej sugestią. Bowiem to temat materiałów są góry - na sporą, oddzielną książkę. Na zakończenie: serdecznie zapraszam nie tyle do siebie, ile do mojego archiwum folklorystycznego, tak Prof. J. Bursztę zresztą krajana i Szanownq Recenzentkę. Zapewniam oboje, że jeśli "posiedzą" sobie trochę, rezultatem może być jeśli nie cała książka, to pękate studium. Wreszcie może ktoś - póki łażę po tym świecie - zamówi u mnie książkę () "ciernistej drodze etnografa"? A byłoby to coś w rodzaju dzieła sensacyjno-podróżniczego. Franciszek Ryszard Górski, Oskar Kolberg. Zarys życia Wydawnicza, Warszawa 1970, ss. 280, ilu str. 12. dzialalności. Kotula Ludowa Spółdzielnia Przebogate 76-letnie życie Oskara Kolberga (1814-1890) zasługiwało ze wszech miar i zasługuje dziś, z racji niepowtarzalności wzoru, na uwagę literackiego war.sztatu (powieść, scenariusz). W 1961 1'. zainteresowanie nim zdradził Jarosław Iwaszkiewicz przy okazji recenzowania Ludu białoruskiego M. Federowskiego, nie.stety, nie zostało ono wyrażone w formie literackiej. W nauce postać Kolberga od ponad stu lat skupia zainteresowania długiego szeregu badaczy, w rezultacie czego powstał niemały zasób materiałów przyczynkarskich do jego biografii. Obecnie dąży się do poznania całego życia i dorobku Kolberga ku pożytkowi nauki i kultury ogólnonarodowej. Książka R. Górskiego, wydana przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą w grudniu 1970 r. (słowa uznania dla wydawnictwa za szybką realizację książki - pól roku), należy właśnie do pilnie pożądanych prac w tym zakresie. Po raz pierwszy bowiem popularyzuje ona szeroko umotywowany naukowo, pełny, choć nie wyczerpujący jeszcze obraz życia, pracy i zasług Oskara Kolberga. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 267 "Przez długi czas - stwierdza autor na wstępie - nie prowadzono na szeroką skalę badań nad życiem i ogromną spuścizną naukową Kolberga, nie zdołano do dziś jeszcze opublikować wszystkich pozostawionych przez niego materiałów i zbiorów". Jak wiemy, do 1945 r. biografią uczonego zajmowano się nie tylko w wąskim zakresie, lecz i sporadycznie, i to z różnych przyczyn, głównie z powodu braku odpowiednich warunków dla percepcji twórcy i dzieła. Pierwszym, który szerzej naszkicował życiorys Kolberga i ocenił jego prace naukowe, był K. W. Wojcicki (1867), później W. Nehring ukazał znaczenie prac etnograficznych Kolberga w badaniach nad kulturą i pl'zeszłością Słowian (1876), dalej ścisłą ocenę jego działalności i roli w nauce dali Z. Gloger (1880, 1881) oraz L Kopernicki i J. Karłowicz, ktÓl'ych wysoka ocena dorobku Kolberga i jego znaczenia dla rozwoju etnografii i folklorystyki znalazła wyraz w krótkich rysach biograficznych, ogłoszonych z okazji 50-lecia jego pmcy naukowej (1889). Śmierć Kolberga w 1890 r. oraz setna rocznica urodzin w 1914 r. były okazją do opublikowania większej liczby wartościowych materiałów biograficznych o Kolbergu, wśród których najcelniejsze prace wydali J. KaNowicz, L :Kopernicki, L. Krzywicki, H. Łopaciński, H. Biegeleisen, F. Krcek, A. Pietkiewicz, S. Udziela, R. Zawiliński, H. Opieński, A. Fischer i S. Lam, którego opracowanie pt. Oskar Kolberg. Żywot i praca (Lwów 1914) zostało po raz pierwszy wydane jako osobna broszura. Z obcych źródeł biograficznych należy wymienić artykuł N. Jancuka (1889) i Historię etnografii rosyjskiej A. Pypina. W okresie międzywojennym biografię Kolberga wzbogaciły prace J. S. Bystronia (1924, 1927 i 1939). Po 1945 r: olbrzymie zainteresowanie badaniem dorobku Kolberga i jego życia, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, stało się, wskutek żywotnej potrzeby, zbieżne z narastającym powszechnym zainteresowaniem społeczeństwa samym dorobkiem i niezwykłą postacią i doprowadziło do stworzenia przez Państwo niebywałych dotąd warunków umożliwiających systematyczne, gruntowne badania naukowe oraz pełną edycję dorobku Kolberga w postaci 80 tomów Dziel wszystkich. W tych warunkach rzecz jasna, konkretnie od 1954 r., zostały zapoczątkowane także systematyczne prace nad biografią O. Kolbel'ga, dla której przeznaczono osobny tom w całości edycji. Warto tu przytoczyć fragment znamiennego apelu Towarzystwa w tej sprawie, opublikowanego w wyniku uchwały 28 Walnego Zgromadzenia PTL na łamach "Ludu" w 1954 r. (t. 41 cz. II s. 1285-1286); Towarzystwo zwróciło się o zgłaszanie materiałów, rozpraw i artykułów związanych z Kolbergiem i jego dziełem oraz epoką, w której żył i działał, w nadziei, iż "tom 42 "Ludu" wypełni lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych związanych z centralną postacią etnografii polskiej ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg". Owocem apelu stał się zbiór bardzo cennych prac ogłoszonych w t. 42 "Ludu", omawiających znaczną część dorobku Kolberga na podstawie jego dzieł, wydanych za życia oraz zachowanej spuścizny rękopiśmiennej. Powstały w 'poprzednim okresie zasób materiałów i przyczynków do biografii Kolberga ulega więc odtąd stałemu wzrostowi. Zasilają go specjalistyczne prace J. Gajka, J. Krzyżanowskiego, M. Sobieskiego, J. Burszty i in. pozostające w ścisłym związku z edycją Dziel wszystkich (monografii regionalnych, korespondencji), prace encyklopedyczne i słownikowe m. in. J. Krzyżanowskiego i M. Turczynowiczowej oraz badania zespołu folklorystów z Instytutu Badań Literackich PAN pod kierunkiem H. Kapełuś i Cz. Hernasa, ośrodków uniwersyteckich w Warszawie i Poznaniu, zakładu Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Łodzi pod kierunkiem K. Zawistowicz-Adamskiej i in. Jak już wspomniano - książka R. Górskiego po raz pierwszy w literaturze bio- �268 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism graficznej, dotyczącej Kolberga, przedstawia obszernie i w sposób naukowy lecz bardzo przystępny dla szerokiego odbiorcy całokształt życia i działalności wielkiego ludoznawcy. Tym samym spełnia ona najważniejszy postulat badawczy, a zarazem w porę staje się doskonałym narzędziem popularyzatorskim, bowiem ukazuje się w okresie pełnego rozwoju prac nad wydaniem Dziel wszystkich (opublikowano już 54 tytuły z 80-tomowej całości) oraz szczytowego zainteresowania Dzielami i twórcą - wyjątkowym zjawiskiem europejskim, W 14 rozdziałach, jakby etapach, autor w oparciu o znajomość korespondencji Kolberga (Dziela wszystkie, t, 64-66) oraz innych prac ukazuje uczonego i dzieło jego życia chronologicznie, od początków zainteresowań pieśnią ludową, wyrosłych w klimacie romantycznego uniesienia dla ludu, poprzez pierwsze zbiory terenowe i publikacje (1842) oraz rozwój tej działalności związany z ewolucją poglądów (1846-1855), po etap zmian w programie badawczym (1862) i następnie długi okres realizacji tego programu w dobie pozytywizmu w postaci pełnego etnograficznego obrazu życia i kultury ludu na historycznym obszarze Polski, której to pracy poświęcił Kolberg bez reszty swe życie. Z umiejętnością i po raz pierwszy w tak popularnym ujęciu przedstawiono w ZaTysie". metody gromadzenia przez Kolberga materiałów etnograficznych i folklorystycznych i przygotowywania ich do druku, trafnie ukazano poglądy Kolberga na zagadnienie badań etnograficznych i pojmowania kultury ludowej jako przedmiotu badań. Autor krytycznie omawia historię zbiorów i publikacji Kolberga przyjmując za podstawę swych rozważań prawie wyłącznie główne dzieło Kolberga pt. Lud." wydane w 33 tomach w latach 1857-1890 i 5 pośmiertnie do 1910 r., nie wdaje się jednak w szczegółową analizę treści zbiorów i wydanych serii regionalnych czy towarzyszących im koncepcji naukowych lub - porównawczo - analogicznych wysiłków badawczych w Polsce i innych krajach, ograniczając ocenę do głównych determinantów i założeń działalności naukowej Kolberga. I słusznie, nie leżalo to bowiem w zamierzeniach autora. Uwzględnienie w popularnym zarysie biogl'aficznym w równym stopniu historii i treści źródeł, w tym olbrzymiego zasobu zachowanej spuścizny rękopiśmiennej (76 tek), co dziejów i zawartości wszystkich wydanych dzieł etnograficznych i muzycznych Kolberga oraz jego teorii i praktycznych sposobów pracy na szerszym tle ogólnosłowiańskim, nie jest jeszcze możliwe w obecnym stadium badań kolbergoznawczych, ani też nie byłoby celowe w tego typu pracy, gdyż mogłoby przysłonić pełny obraz życia wybitnej indywidualności, jaką reprezentował Kolberg i którą autor klarownie przedstawił. Opracowanie w szerszych ramach naukowej biografii Kolberga, uwzględniającej całkowicie jego dorobek, a przy tym wykorzystującej zarówno korespondencję Kolberga, co autor uczynił wyśmienicie, jak też towarzyszące źródła archiwalne i pozycje literatury mogące wnieść nowe światło do zagadnień metodologicznych i edytorskich Kolberga, należy niewątpliwie do zadań o specyficznym charakterze, właściwych dla kilkuosobowego zespołu badawczego. Jak autor zauważył w swej pracy, od paru lat zespół taki działa w redakcji Dziel wszystkich O.' Kolberga pod kierunJdem J. Burszty. Wielką zasługą autora jest zgromadzenie w ZaTysie ... wszystkich najważniejszych faktów z życia Kolberga i ich naukowa interpretacja, chociaż nie z wszystkimi wnioskami można się zgodzić. Dotyczy to m. in. zbyt optymalnego twierdzenia autora o "społecznym" uznaniu w latach trzydziestych dla przedsięwzięć w dziedzinie spisywania pie!ini ludowych. Nie wydaje się także uzasadnione datowanie przez autora początku kolbergowskiej penetracji Pokucia w 1870 r., ponieważ - jak wynika z listu do K. Libelta z 1867 r. - penetracja ta miała miejsce już w czasie �Recenzje, przeglądy wydawnictw 269 i czasopism podróży w latach 1367-1868; o cztery lata (do 1870) powinno się rówmez przesunąć datę jego badań na Mazowszu. Przy omawianiu tomów Mazowsza autor nie wspomina, że zabrakło w tej wielkiej monografii najcenniejszej części folkloru słowno-muzycznego, wierzeń, gier itp., które to materiały wydano dopiero obecnie jako uzupełnienie 5-tomowej serii. Podanie przez autora informacji o wydawaniu z rękopisów suplementów do prawie każdej z serii kolbergowskich byłoby z pewnością ważnym dopełnieniem opisu i oceny dzieł Kolberga. Żałować trzeba, że marginalnie i w sposób fragmentaryczny zostało potraktowane przez autora zagadnienie pogranicza etnograficznego, jednego z najbardziej interesujących tematów, który wiąże się także z regionalizmem kolbergowskim. W rozdziale poświęconym terenom pogranicznym omówiono tylko Lubelskie O. Kolberga, przy czym nie wskazano na materiały świadczące o pogranicznym charakterze regionu. Pominięto natomiast zupełnie to zagadnienie przy omawianiu (w innych miejscach) Mazowsza, Chelmskiego, Przemyskiego, Krakowskiego, Sląska czy Poznańskiego. Kilka drobnych potknięć redaktorskich czy graficznych, jak np. błąd w zestawieniu liczbowym całości Dziel wszystkich na s. 235 (powinno być 80), czy błędna informacja na s. 235 i 277 o ilości tytułów wydanych do końca 1970 r. (ukazały się 52 tomy nr 1-36, 39-46, 48, 52-54, 60, 64-66), względnie mylna data uchwały Rady Państwa w sprawie edycji Dziel na s. 249 (powinno być 1960), nie umniejsza wskazanych walorów naukowych i popularyzatorskich książki. Doskonała narracja czyni ją jeszcze bardziej pasjonującą lekturą. Medard Tarko Folklor w życiu wspólczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu 1969. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, Poznań 1970, ss. 137. • Opublikowane materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, która odbyła się w Poznaniu w czerwcu 1969 r., okazały się zjawiskiem znaczącym. Sesja bowiem uprawomocniła ustalenia teoretyczne, które już od kilku lat proponował na gruncie polskim prof. Józef Burszta, a które nurtują także europejską folklorystykę. Są to zagadnienia związane z generaliami tej nauki - problem przedmiotu badań, zakresu pojęć i ich adekwatności. Referaty i komunikaty Sesji poznańskiej rozważały głównie sprawy teoretyczne i terminologiczne, definiowały zasadnicze dla tej nauki pojęcia. Te sprawy były też głównym wątkiem dyskusji. Inicjatorem tych rozważań i autorem podstawowej tezy był prof. J. Burszta, pozostali referenci, stojąc już na pozycjach akceptacji ustaleń Burszty, zajmowali się poszczególnymi dziedzinami w badaniach szczegółowych: dr Bogusław Linette w referacie Folklor muzyczny a folkloryzm, mgr Stanisław Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, mgr Grażyna Dąbrowska, Obrzędy, zwyczaje i tańce ludowe jako tworzywo repertuaru zespolów artystycznych. Zagadnieniem metodologicznym jest tutaj wyodrębnienie folkloryzmu - inaczej folkloru stosowanego z zagadnień folkloru sensu stricto. "Określenia folklor i folkloryzm odnoszą się do kategorialnie dwóch odrębnych rzeczywistości (...) Folklor jest naturalną częścią żywej kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu, jest odbiciem warunków tego życia, a także przejawem �270 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ustosunkowania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem l Jego interpretacją (00') Folkloryzm natomiast jest zupełnie czymś innym. Polega on na stosowaniu w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako stosowany, jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" '. Długo nie uświadamiano sobie, na gruncie europejskiej folklorystyki, konieczności sprecyzowania pojęć określających dwie całkiem różne rzeczywistości. Stąd brak precyzji przy badaniu wielu zjawisk z tej dziedziny, niejasności w preferowaniu ocen, mówiono bowiem często o dwóch różnych sprawach określając je tym samym terminem. Rozróżnienie terminologiczne, wskazanie na istnienie dwu zjawisk folkloru i folkloryzmu umożliwi precyzję stanowiska badawczego, wyszczególni zakres badanej problematyki, funkcje, rodzaj zjawisk określanych jako folklor czy folkloryzm. Uporządkowanie tych zagadnień skieruje badaczy ku szczegółowym rozwiązaniom poszczególnych dziedzin, pozwoli na przeprowadzenie analizy zjawiska folkloryzmu. Termin folklor był używany na określenie zjawisk bardzo różnorodnych, które miały jakąś cechę ludowości. I tak do folkloru zaliczano stary, ludowy instrument muzyczny, rańtuch, XIX-wieczną skrzynię łowicką, cepeliowski łyżnik, "pająki" i kufle fajansowe, modną w ostatnim sezonie letnim sukienkę "chłopkę", kostiumy i utwory grupy "No-To-Co". Ekspansję zjawisk często bardzo powierzchownie posługujących się motywami ludowymi, a w najlepszym wypadku będących stylizacją czy aranżacją, włączono do spraw i zagadnień autentycznego folkloru. Jak już wspomniałam, problem folkloru jest zagadnieniem ogólnoeuropejskim. Jest to zjawisko widoczne w obyczajach, modzie, upodobaniach estetycznych, w różnych dziedzinach i kierunkach sztuki. Jako zjawisko społeczne folkoryzm przybrał na sile w latach 60-tych. Był to okres szczególnej dyfuzji tego co ludowe w pamiątkarstwie. zdobnictwie, reklamie, wystroju wnętrz, w działalności rozmaitych zespołów artystycznych podczas imprez państwowych, festynów, rocznic itd. Zjawisko określa się często "modą na ludowość" i jest to zagadnienie, na które dość często zwracano uwagę. Ale zwykle przy okazji krytyki estetycznej (zgubna dla sztuki jest stylizacja i łatwe porozumienie na gruncie uproszczonej ludowości) i krytyki obyczaju (szkodliwe jest mechaniczne powielanie haseł i wzorów dziarskiego juhasa, bezinteresownego, naiwnego świątkarza, utalentowanego pacholęcia). W folklorystyce europejskiej tendencje rozrachunkowe pojawiły się w drugiej połowie lat 60-tych. Zwracano uwagę na istnienie dwu zjawisk o różnej genezie, proweniencji, różnej zawartości i funkcji: folkloru tradycyjnego i zjawiska szerszego, związanego z życiem współczesnym folkloryzmu. Podsumowaniem tych studiów i ustaleń może być I wydany w 1969 r. zeszyt "Zeitschrift flir Volkskunde. Halbjahrschrift der deutschen Gesellschaft fUr Volkskunde", gdzie na temat folkloryzmu w Europie wypowiadają się badacze z NRF (Hermann Bausinger), Polski (Józef Burszta), Węgier (Tekla Domator), .Tugosławii (Dragoslav Antoniević), Szwajcarii (Hans Trlimpy), Portugalii (Jorge Dias). Burszta, który prezentował folkloryzm w Polsce, miał za sobą już kilka prac na ten temat i był 'na pewno jednym z inicjatorów tych badań. Już w 1965 r. w dyskusji podczas sesji "Dni folkloru" w Zakopanem 2 zwrócił uwagę na nieporozumienia i nieścisłości w wypowiedziach na temat folkloru, wynikłe z posługiwania się nieprecyzyjnymi pojęciami teoretycznymi. J. Burszta, Folkloryzm w Polsce. "Teatr Ludowy", R. XLIV, nr 1-2: Folklor w życiu 1966, s. 39. współczesnym. Poznań 1970, s. 11-12. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 271 i czasopism "W naszej dyskusji - podkreślał Burszta - mamy do czynienia nie z jedną (...) rzeczywistością, ale z trzema odrębnymi rzeczywistościami i z trzema stosunkami do tych rzeczywistości (...) Pierwsza - to folklor (...) jako wydzielona część kultury ludowej. Druga to folklorystyka, a więc nauka o folklorze (...) A trzecia sprawa foUdol'lł stosowanego. Powstaje tu najwięcej nieporozumień i fałszywych opinii, które ujawniły się także w naszej dyskusji. Najczęściej dzieje się tak, że nie odróżnia się folkloru stosowanego od folkloru (tego bez przymiotnika) a przecież są to dwie zupełnie odrębne rzeczywistości 3. Problemy terminologii proponowanej przez Bursztę, ustalenia zjawisk objętych terminami folklor i folkloryzm, były burzliwie dyskutowane podczas poznańskiej Sesji. Większość dyskutantów opowiedziała się za przyjęciem do języka nauki terminów folklor i folkloryzm na oznaczenie dwu różnych zjawisk definiowanych przez Bursztę· Wydaje się, że wśród ludzi zajmujących się sprawami folkloru istniała świadomość i potrzeba sprecyzowania stanowiska metodologicznego. Świadczy o tym także stosowanie tych pojęć w artykułach paranaukowych i publicystycznych 4 i odwoływanie się do nowej terminologii także przez dyskutantów nastawionych opozycyjnie podczas poznańskiej Sesji ". Anna Olga A. Ganckaja, Na1"Odnoje iskustwo 1970. ss. l!l4. ilu str., map 2. Polszi. Izdatielstwo Maciejewska "Nauka", Moskwa Obszerne studium dotyczące polskiej sztuki ludowej, napisane przez radzieckiego specjalistę jakim jest Olga A. Ganckaja, wzbudzi chyba w Polsce słuszne zainteresowanie. Rozpatrując to zagadnienie, autorka położyła duży nacisk na aktualną twórczość ludową. Pod tym względem praca Ganckiej jest pierwszym w etnografii radzieckiej tego typu opracowaniem. Bogaty materiał wykorzystany w pracy zebrała autorka w czasie kilkakrotnego pob.l·tu w Polsce. Oprócz materiałów uzyskanych w archiwum PAN i placówkach muzealnych, autorka zamieszcza także wyniki własnych badań, przeprowadzonych w terenie metodą ankietową. Oddzielny typ ankiet dotyczył twórców ludowych, oddzieln:•...zaś uczących się w szkołach artystycznych i innych szkołach zawodowych. Ponaclto Ganckaja wykorzystała bogatą polską literaturę z zakresu polskiej sztuki ludowej do roku 1968 włącznie. W oparciu o rodzaj tworzywa, którym ludowy artysta kształtuje formę nadając jej właściwą treść znaczeniową, autorka konstruuje następujące rozdziały. I tak: 1: Cerami ka: 2. Artystyczna obróbka metalu; 3. Tkactwo; 4. Hafciarstwo. Wyroby z wełny. Płótno drukowane; 5. Wyroby futrzarskie i ze skóry; 6. Wyroby z papieru, 3 Op. cit., S. 39 4 R. Markowski, Folklor i folkloryzm, "Współczesność", 3(308): sztuka lur/owa się oplaca?, "Współczesność", nr 24(329): 1970. 5 A. Jackowski, Funkcje sztuki ludowej i twórczości niezawodowej Trarlycja i wspó1czesność, Warszawa 1970, przypis 13, S. 174. 1970; M. Jaworski, Czy w naszej kulturze. (W:) �272 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism słomy i piór; 7. Wyroby z ciasta, sera, cukru i wosku; 8. Artystyczna obróbka drewna; 9. Ludowe malarstwo. Rozdziały te poprzedziła Ganckaja wstępem, w którym zajęła się ogólnym scharakteryzowaniem funkcji, jaką pełniła sztuka ludowa w wiejskich społecznościach okresu przeduwłaszczeniowego. We wstępie też nakreśliła w historycznym ujęciu zmiany zainteresowań polską sztuką ludową, wskazując przy tym na szczególnie pozytywny klimat dla tego zjawiska w powojennej socjalistycznej rzeczywistości. Autorka wydobyła przy tym postacie zasłużonych entuzjastów i etnografów. którzy walnie przyczynili się sprawie popularyzacji i badań polskiej sztuki ludowej. Dodać by jeszcze może należało chociażby dwa nazwiska: J. Orynżyny i T. Modzelewskiej, które uszły uwadze autorki. Wewnętrzny układ rozdziałów zachowuje mniej więcej jednolitą konstrukcję, przez co uzyskuje autorka dużą przejrzystość wykładu. Daje więc na wstępie historyczny rys zagadnienia, następnie omawia techniki wyrobu, po czym pn~echodzi do regionalizacji, w której zwraca szczególną uwagę na charakterystyczne podobieństwa i różnice w formie, ornamentyce i kompozycji. Lokalne odrębności polskiej sztuki ludowej noszą piętno historycznych okresów rozwojowych poszczególnych regionów. To z kolei, jak słusznie zauważa Ganckaja, stwarza trudności w wykreśleniu chronologicznej granicy "dla porównania chociażby zasadniczych postaci sztuki ludowej, a bez tego trudno dokonać rozmieszczenia regionalnego pod względem całokształtu cech lokalnych" (s. 169). Niemniej należy podkreślić, że autorka starała się poszczególne zjawiska sztuki dokumentować w czasie ich powstania i zaniku. Charakteryzując ośrodki ludowej wytwórczości, autorka zwraca uwagę na stopień ich żywotności oraz kierunek ich dalszego rozwoju. Dużo miejsca poświęca współczesnym reprezentantom artystycznych tradycji wiejskich, akcentując przy tym ich współpracę z instytucjami opiekującymi się sztuką ludową. Zwraca też uwagę na zmianę użytkownika wytworów ludowych, którym nieomal wyłącznie stał się mieszkaniec miasta. Słusznie podkreśla Ganckaja wpływ wierzeń i obrzędów na powstawanie określonych elementów zdobniczych i samych wytworów (koło słoneczne, gwiazda, pieczywo obrzędowe, pisanki itp.) Ale, jak sądzę, niedostateczna jest jeszcze baza materiałowa, by bez zastrzeżeń przyjmować tego typu wyjaśnienia, że np. szparogi wykształciły się pod wpływem kultu konia i ptaka. A może· to tylko funkcja skrzyżowanych wiatrownic narzuciła pewien sposób ich zakończenia? Można by mieć również zastrzeżenia odnośnie do innych jednoznacznych sformułowań (np. pochodzenie haftu snutkowego w Wielkopolsce z renesansu), ale należy pamiętać, że autorka opierając się głównie na polskich opracowaniach, nie była w stanie odróżnić faktów bezspornych od wątpliwych. Natomiast pominięcie obszernej gałęzi Wytwórstwa ludowego, jakim jest plecionkarstwo, stanowi pewną lukę w tym opracowaniu. \V zakończeniu autorka skoncentrowała się na dwóch ogólnych aspektach polskiej plastyki ludowej. Jeden dotyczy etnograficznej strony zagadnienia: regionalizacji ornamentyki, kompozycji oraz wzajemnych powiązań kulturowych z innymi narodami Europy; drugi zaś, o charakterze etnosocjologicznym, dotyczy roli tradycji i znaczenia adaptacji ludowych motywów zdobniczych dla współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej. Adaptacja ludowych treści nadaje sztuce współczesnej szczególny styl. Jest to zjawisko, które w dzisiejszych czasach przyjmuje coraz to nowe formy. Ponieważ przekraczane są tu granice ludowej autentyczności, zjawisko to zwykło się u nas okl'eślać mianem folkloryzmu. Studium Olgi A. Ganckiej jest cenną pozycją zarówno dla radzieckiego czytel- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 373 i czasopism nika, jak i dla nas, bowiem autorce udało się zasadniczo dać syntetyczny obraz polskiej plastyki ludowej w okresie swoistego przesilenia, jakie występuje wskutek gwałtownych procesów ubranizacyjnych na wsi współczesnej. Autorka celnie osadziła ową problematykę na szerokim tle współczesnych zjawisk polskiej narodowej kultury. Bolesław Georgij Komarowskij, Pjat tysjacz budd skwa 1968, ss. 62, nIb 3, ilus!r. 62, nIb 52. Enku Januszkiewicz (Pięć; tysięcy budd Enku). Mo- Książka Komarowskiego Pięć tysięcy budd Enku jest poświęcona jednemu z naj wybitniejszych japońskich rzeźbiarzy ludowych. Pamięć po Enku przetrwała w folklorze po dzień dzisiejszy, a dzieła artysty, znajdowane w róźnych zakątkach kraju, liczą obecnie ponad 5000 figur. Autor dysponował bogatym materiałem plastycznym, wykorzystał zapiski kronikarskie XVII i XlVIII wieku oraz wcześniejsze biografie. Artystę i jego twórczość Komarowski staral się przedstawić na tle epoki. Enku urodził się przypuszczalnie w 1628 r. w rodzinie chłopskiej. Od wczesnej młodości rzeźbił w drzewie figurki bóstw buddyjskich. Początkowo wiernie naśladował wzory I'eligijne, z czasem wypracował własny styl i dawał osobistą interpretację ideową. Artysta szlak swych wędrówek po Japonii znaczył figurkami, które pozostawiał chłopom w zamian za nocleg i posiłek. "Świątki" te chłopi umieszczali na rozstajnych drogach i nad gmbami, przypisywano im siły nadprzyrodzone i wykorzystywano przy wykonywaniu zabiegów magicznych. I tak np. miały one, w przekonaniu chłopów, chronić domostwa przed poźarami. Kiedy zachorowało dziecko wnoszono do domu ..świątka" i pozostawiano tak długo, póki choroba nie ustąpi. O ile wyobrażenia bóstw, stojące w świątyniach buddyjskich, posiadały groźne i surowe wyrazy twarzy i były czlowiekowi nieprzystępne, to bóstwa Enku poprzez swą dobroć i łagodny uśmiech stały się mu bliskie. To zjawisko artystyczne wynikało z roli. jaką religia odgl·.y\vala w utrzymaniu szerokich rzesz ludowych w posłuszeństwie wobec japońskich feudałów. Natomiast lud w swych bóstwach pragnął widzieć orędowników chłopskich interesów, chciał mieć w nich oparcie i pomoc \V życiu codziennym. Twórczość altystyczna Enku jest odzwierciedleniem tych ludowych dążeń. Enku, prowadząc wędrowny tryb życia, zmuszony był posługiwać się uproszczonym warsztatem tvd)rczym, nie miał czasu i odpowiednich warunków na wstępne przygotowanie surowca i staranny dobór tworzywa, rzeźbił więc w takim drzewie, jakie miał pod ręką. stąd duża rozpiętość w wielkościach jego figur: od 3,5 cm do 3,5 m. Niezwykle plodna twórczość i ciągle obcowanie z tworzywem pozwoliły artyście na mistrzowskie opanowanie techniki rzeźbiarskiej i umiejętne wykorzystywanie właściwości tworzywa. Widać to na wielu przykładach, np. na fot. 62 układ sloi zdecydowanie podkreśla wył'az twarzy postaci. Enku w ciągu jednej nocy potrafil wyrzeźbić n figul" o rozmiarach 40-57 cm. Głównie zajmował się on przedstawianiem bóstw buddyjskich, ale nie brak w jego twórczości przedstawień legendarnych bohaterów, autoporh"etów i obrazów z źycia wsi japońskiej. Komarowski nie uniknął w pracy błędów, które są wynikiem niewłaściwej interpretacji określonych zagadnień z zakresu sztuki. I tak np. stwierdza on, że ory18 - Lud, t. 55, 1971 �274 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ginalna forma, którą stworzyli japońscy rzeźbiarze ludowi, jest wynikiem izolacji, w której się ta twórczość rozwijała. Tymczasem wiemy, że Enku i jego koledzy wędrowali niemal po całej Japonii, mieli więc dostęp do świątyń buddyjskich. Nie można tu mówić o izolacji ich twórczości, natomiast na formę wpływ miały inne czynniRi, takie jak: wykształcenie rzeźbiarzy, ich ludowa mentałność, horyzonty myślowe itp. O tym autor książki nie wspomniał, natomiast słusznie podkreśla, że zasługi Enku i innych rzeźbiarzy ludowych polegają przede wszystkim na umożliwieniu rzeszom ludowym korzystania na codzień z twórczości plastycznej. Szerokie zainteresowanie społeczeństwa japońskiego sztuką ludową Komarowski tłumaczy faktem, że nastąpił przesyt licznych ekspozycji sztuki współczesnej (abstrakcyjnej). Z drugiej strony uważa on, że współczesna twórczość plastyczna jest mało zrozumiała dla przeciętnego człowieka i nie posiada wartości pozytywnych, jest - jak określa autor sztuką niebytu, niewiary i bezgranicznego pesymizmu, z takiej sztuki - zdaniem autora - odbiorca nie wynosi żadnych korzyści. Nie miejsce tu na polemikę z Komarowskim nad wartością sztuki współczesnej, ale tl·.zeba zdecydowanie podkreślić, że negatywna ocena współczesnej plastyki, oparta w dodatku na przedstawionych argumentach, jest nie do przyjęcia. Mimo tego rodzaju uchybień praca Komarowskiego posiada duże wartości poznawcze. Edward Wanda Telakowska, W kl'ęgu chłopskiej kultul'Y. Inwencja wytWÓ1'czości. Wyd. Nasza Księgarnia, Wal'szawa 1970. barwnych 208, fot. wielobarwnych 12. czesnej Ozgowicz ludowa we współ- ss. 20:;. fot. jedno- W. Telakowska jest entuzjastką folkloryzacji życia współczesnego nacechowanego autentycznymi rodzimymi tradycjami. W zjawisku tym widzi ważny oręż przeciwko różnym przejawom kosmopolityzacji kultury. Argumenty uzasadniające tezę, że unifikacja form plastycznych nie jest zjawiskiem nieuniknionym, wyłożyła autorka we wzmiankowanej wyżej pracy. Telakowska pisze z pozycji artysty plastyka o zjawisku określanym dzisiaj w polskiej etnografii mianem folkloryzmu. Można powiedzieć, że materiał, na którym autorka oparła swoje wywody stanowi jakoby .faktograficzny materiał "z pierwszej ręki". Była bowiem Telakowska przez długie lata aktywnie zaangażowana sprawami sztuki ludowej i jej inspiracji do współczesnej plastyki, piastując w związku z tym ważne stanowiska w instytucjach, z których w końcu powstał Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Autorka w książce swej starała się ukazać cały mechanizm działania. jaki wykorzystuje się w celu twórczego zaadoptowania do współczesnego wzornictwa przemysłowego tradycyjnych form i zasad sztuki ludowej. Nawiązywanie do sztuki ludowej przez profesjonalnych artystów daje się zauważyć już od II połowy XIX wieku. Telakowska ukazując w sposób przejrzysty, a zarazem zwarty niektóre przejawy wykorzystywania ludowych treści plastycznych. starała się podkreślić zmieniający się stosunek do "wartości zawartych w doświadczeniach ludowego warsztatu" (s. 14). Proces ten przebiegał od zafascynowania ornamentyką, barwnością kolorystycznych zestawień. aż do sięgania po autentyczne �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 275 pierwiastki ludowego wyrazu, lub jakby to powiedział A. Jackowski: "do gramatyki języka ludowej sztuki". Dużą zasługą w nowym zinterpretowaniu sztuki ludowej pod l«lŁem włączenia jej do współczesnej plastyki dekoracyjno-użytkowej była działalność takich plastyków-pedagogów, jak W. Jastrzębowskiego, K. Stryjeńskiego oraz ich uczniów. Poszukiwania mające na celu wypracowanie właściwego sobie wyrazu plastycznego w nawiązaniu do sztuki ludowej, torowały jednocześnie drogę do szerszej współpracy zawodowego plastyka z ludowym twórcą. Tym sprawom poświęca Telakowska II i III rozdział. Dzisiejszy mecenat państwa nad sztuką ludową z jednej strony sprzyja jej rozwojowi, z drugiej zaś intensyfikuje działalność artystycznego wzornictwa na gruncie tradycji ludowej. Temu drugiemu zjawisku poświęca autorka dalsze siedem rozdziałów swej książki. Telakowska starała się wykazać między innymi, że dziś właśnie "istnieje szczególna szansa dla plastyków umiejących korzystać z doświadczeń jeszcze żywego u nas ludowego rękodzieła" (s. 31). Autorka ilustruje konkretnymi przykładami, jak wykorzystywanie tradycyjnych chłopskich technik polegających na integracji plastycznej koncepcji z jej realizacją daje doskonałe wyniki we współczesnej działalności artystycznej. Tej zasadzie podporządkowany jest cały dorobek artystyczny E. Plutyńskiej, stąd wywodzą się sukcesy M. Bujakowej i K. Szczepanowskiej-Miklaszewskiej w tkackim "ękodziele, hafcie i koronce. Dalszym etapem rozważań Telakowskiej jest sprawa włączenia ludowej inwencji do wzornictwa przemysłowego. Problem ten związany jest ściśle z potrzebami masowego odbiorcy. do którego docierają dziś już przede wszystkim wyroby fabryczne. W procesie wytwarzania określonych wyrobów znalazły zastosowanie ludowe zasady kompw.ycji formy, które autorka określa jako "zasadę celowości" i "zasadę integracji". Dzięki więc celowej adaptacji, wyrobom fabrycznym nadaje się szczególny styl i przyn<lleżność, co z kolei powoduje, że uzyskują one społeczną aprobatę, gdyż cechami swymi dadzą się łatwo włączyć w zrozumiały układ odniesień i stereotypów. Autorka szczegółowo opisuje eksperymenty prowadzone z zespołami twórców nad wypracowywaniem właściwych metod. Opisy te mogą stanowić doskonały materiał instruktażowy dla osób kierujących zespołami projektanckimi. Rozdział ostatni zatytułowała autorka jako: "Możliwości włączenia w procesy wyŁwórczc inwencji plastycznej dzieci i młodzieży". Można by rzec, iż zagadnienie to postawiła autorka z konieczności. Zdaje sobie bowiem sprawę z tego, że oryginalna twórczość łudowa przestanie pewnego dnia istnieć, Stawia wobec tego pytanie: "czy wówczas zniknie szansa uzyskiwania rodzimego charakteru przedmiotów codziennego użytku" (s. 5B). Telakowska każe szukać rodzimości plastycznego wyrazu w inwencji dzieci i młodzieży. Argumentuje przy tym wynikami przeprowadzonych eksperymentów. Trudno w tym miejscu zgodzić się z autorką, gdyż wyniki uzyskane np. na terenie Zakopanego nie mogą być wystarczająco autorytatywne, zważywszy, że istnieją tam nadal żywe tradycje sztuki ludowej. Natomiast dzieci z Gdańska wykonywały wzory tak bardzo charakterystyczne dla miasta portowego: żurawie, okręty, łodzie. Wolno sądzić, że inwencje plastyczne dziecka traktowane być powinny w płaszczyźnie przeżyć stricte dziecięcych. Natomiast inwencja plastyczna młodzieży oscyluje raczej także wokół innych wzorów - bardziej kosmopolitycznych niż rodzimych. Wydaje się, że rozwiązania tego problemu należałoby' szukać nie w aspekcie generacji, lecz w układach społeczno-zawodowych, Książka W. Telakowskiej, pokazując na interesujących przykładach w jaki sposr'lb wykol'Zystuje się dziś inwencje ludowe do wzornictwa przemysłowego, porusza �376 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism problem niezmiernie ważny. Chodzi tu o popularne dziś zjawisko folkloryzmu, które wymaga wszechstronnej analizy. Autorce udało się na wybranych pl'zykładach pokazać, w jaki sposób podłoże tradycyjnej sztuki ludowej wykorzystane zostaje w celu tworzenia narodowych tradycji plastycznych. Rozważania swoje W. Telakowska zamieściła zaledwie na 65 stronach, przeznaczając więcej miejsca na ilustracje, przez co książka posiada charakter albumu. Bolesław Cornel Irime, Marcela Focsa, Romanian ss. 35 i 148 kart ilustracji. icons painted Januszkiewicz on glass, Bucharest 1968, Pod koniec 1969 r., pojawiła się w naszych księgarniach ruchu zagranicznego niecodzienna i fascynująca już samym kolorowym wyglądem zewnętrznym albumowa publikacja prezentująca rumuńskie malarstwo ludowe na szkle. Sto czterdzieści osiem kolorowych reprodukcji, w tym 117 pełnych ujęć, a reszta w postaci fragmentarycznych zbliżeń, daje możliwie wyczerpujący obraz pięciu głównych rejonów i ich ważniejszych ośrodków wytwórczości kultowych obrazów na szkle, z których naj starsze pochodzą z połowy XVIII w., najnowsze z wczesnych lat XX w., tj. z okresu, kiedy ośrodki te były jeszcze aktywne, zwłaszcza w niektól'ych l'ejonach Transylwanii i Bukowiny, Wytwarzane po wsiach, sprzedawane były następnie przez wędrownych handlarzy w innych miejscowościach i na targach miejskich, o czym świadczą nawet osiemnasto i dziewiętnastowieczne litografie znanych mistrzów. Np. Franz Neuhauser w swej grafice z 1819 r. znajdującej się w zbiorach muzeum w Brukenthal przedstawia targ transylwański, zapewne w Sibiu oraz sprzedającego, który na swym straganie ma rozwieszone ikony. Kultowe obrazy na szkle najdłużej zachowały się we wsiach, gdzie były kościoły, a więc w Transylwanii. północnej Oltenii, Muntenii i Mołdawii. Ich wytwórczość łączy się z rozwojem podobnych ośrodków w innych krajach, zwłaszcza w Czechach i Austrii, skąd dotarły tutaj różne umiejętności techniczne oraz zastosowanie do tego celu luster. Wprawdzie trudno to udokumentować wcześniejszymi materiałami niż z połowy XVIII w., lecz na ich podstawie widać, że były wynikiem inspiracji starszych ikon, jeszcze siedemnastowiecznych, tzw. "miracle". Rumuńska wytwórczość tego typu rozpoczyna się w drugiej połowie XlVIII w., a późniejsze lata przydają jej coraz to więcej detali. Prymitywne manufaktury szkła (glajarii) zaczynają się tu rozwijać w XVI w.. np. w Risnov w południowej Transylwanii, a z czasem ich ilość wzrasta w różnych rejonach. Powstanie drukarni w XVI w. daje impuls dla drzeworytniczej ilustracji książkowej. Wiele z nich powstaje właśnie na wsi. Jest całkiem możliwe, że tych technik uczono się w Czechach, Morawach, Słowacji, dokąd udawano się dla zdobycia wiedzy, lub skąd w swych wędrówkach po świecie docierano do Transylwanii. Technika malowania na szkle była wykorzystywana przy tworzeniu wotywnych obrazów po klasztorach. Włączenie Transylwanii w 1699 r. do państwa Habsburgów mialo podwójny wpływ na kulturalny rozwój rumuńskich prowincji. Przede wszystkim pozyskano znaczne już osiągnięcia i postęp państw Europy środlwwej. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 277 Rozwijająca się w XVIII w. umiejętność malowania na szkle w rejonie Tran-' sylwanii eks;>anduje z czasem na Bukowinę inne tereny, gdyż coraz bardzie.i zwiększa się zapotrzebowanie na tego rodzaju wytwory. Obrazy te. które były początkowo tylko elementem kultowym, później coraz więcej zaczęli kupować wieś-" niacy dla przyozdobienia wnętrz mieszkalnych. Równolegle rozwija się moda na zdobienie' ścian malowaną ceramiką, tj. garnuszkami, talerzami itp. Rumuńskie ikony na szkle charakteryzują się swoistą specyfiką, która w początkowym stadium wyrażała się schematyczną kompozycją i umiarem w kolorystyce oraz prezentowanej treści. Natómiast późniejsze, dziewiętnastowieczne obrazy malowane według patronów, utl'zymane były w narratorskim i dekoratorskim stylu. Ikon.v dwudziestowieczne wykazują dekadentyzm, znawstwo anatomii i perspektywy. Większość obrazów jest niedatowana, a najstarsze posiadają daty z XVIIIw. i pochodzą z ośrodków, które już zaginęły bezpowrotnie. Jednym z najstarszych była Nicula koło Cluj. Znajdował się tutaj klasztor z cudownym obrazem Matki Boskiej, który powielano dla hcznych pielgrzymów. Miejscowi twórcy często podróżowali do Mołdawii i Wołochii oraz do Banatu i w rejony Cisy. Nie sygnowali ani nie datowali swoich prac; najstarsza z nich pochodzi z 1802 r. Znane są natomiast niektóre nazwiska twórców z końca XIX i początku XX w., a wśród nich jednej kobiety. Obraźnicy z Niculi pracowali zespołami rozdzielając pracę między siebie: jeden znaczył kontur, drugi opisywał, trzeci malował złotem, inny nakładał resztę kolorów. Obok postaci świętych o prostej kompozycji, na drugim planie wprowadzano elementy geometryczne, roślinne, architektoniczne etc. Kolorystyka obrazów była oliwkowo-zielona, brązowa, żółta, ochra, niebiesl<a, a tematyka skupiała się głównie na postaci Matki Boskiej. Przeciętne wymiary ikon wynosiły 30>:25 ćm. Drugim znanym ośrodkiem był Maramures podobny w stylu do Niculi, a rozmący się kolorystycznie; dominowała tu barwa czarna i ciemnoczerwona. Najstarsza jego ikona pochodzi z 1729 r. Poza tym były także centra w okolicy Brasow - okręg Schei, Sebes - Alba i inne. W XIX w. najważniejszym ośrodkiem był Fagaras, którego twórcy sygnowali i datowali swoje prace. Głównym materiałem używanym przez malarzy ikon było szkło, farby i drewno na oprawę. Farby rozrabiano klejem i alkoholem lub olejem i terpentyną. Na kontury używano koloru czarnego, czerwonego, żółtego, zielonego, białego, ceglastego, karminu, brązu, srebra. Postacie pierwszoplanowe malowano z wzorca lub z patronu, natomiast w tle umieszczano dowolne elementy zdobnicze, albo treści zaczerpnięte nierzadko z życia wsi lub historii. Do opisów używano cyrylicy, latynicy lub liter greckich; popełniano przy tym błędy, gdyż twórcy byli niepiśmienni. Na treść ikon składała się postać Matki Boskiej, Chrystusa lub wyjątki z Apokalipsy oraz postacie świętych patronów, którzy strzegli od plag i nieszczęść, jak św. Haralambios, przynosili szczęście, jak św. Mikołaj, ochraniali żywy inwentarz, jak św. Jan i Jerzy. Niektóre postacie świętych wiązano z pomyślnością w odpowiedniej porze roku, i tak: św. Jerzego - z wiosną, Matkę Boską ~ z latem, św. Demetriusa z jesienią, św. Mikołaja - z zimą. Mniej popularnym tematem był Adam i Ewa stojący obok drzewa, stylizowanego niekiedy na wzór perskich miniatur. Przedstawiane postacie były proste i naiwne w ujęciu. Największe zbiOl'y ikon na szkle posiada muzeum w Sibiu, gdzie ich liczba dochodzi do 4000 okazów. Ale i inne kolekcje, np. w Cluj posiadają niemały zestaw. Książka zawiera reprodukcje najbardziej reprezentatywnych ikon. Na ich przykładzie widać, jak rozwijały się lokalne tradycje, style, techniki i koncepcje. Pre- �278 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism zentując obrazy z pięciu różnych rejonów potraktowanych oddzielnie, do każdego rozdziału wprowadzono tytułowe karty zawierające kolorowe miniatury ich treści. Układ i oprawa graficzna na wysokim poziomie. Na końcu znajduje się równieL naj ważniejsza bibliografia przedmiotu oraz spis eksponatów z zaznaczeniem. z jakich pochodzą zbiorów. Barbara Florea Bobu Florescu, Paul Petrescu, Paul H. Stahl, Arta Bucuresti 1969, ss. 250. populara Bazielich de pe Valea Bistritei. W serii studiów etnograficznych nad sztuką ludową sekcji Instytutu Historii Sztuki Akademii Socjalistycznej Republiki Rumuńskiej ukazała się kolejna publikacja, która poświęcona jest sztuce ludowej wsi Bystrzyca. Zawiera ona wyniki badań, jakie przeprowadzono w 1952 r. W rejonie Bicaz, nad jeziorem o tej samej nazwie, leżącym w Karpatach Wschodnich, przystąpiono w tym czasie do budowy ośrodka hydroenergetycznego i w związku z następującymi zmianami, będącymi konsekwencją tego faktu, sekcja sztuki ludowej wspomnianego Instytutu postanowiła przeprowadzić badania nad ginącymi formami ludowego zdobnictwa. Do tego celu wybrano Bystrzycę, wieś o starych tradycjach, leżącą na uboczu, dokąd przez długie lata nie docierały obce wpływy. Dopiero po ostatniej wojnie zmiana ekonomicznych warunków wpłynęła nie tylko na wzbogacenie się miejscowej ludności, ale również na przeobrażenia pod względem kulturowym. Niemniej pewne formy i treści tradycyjne nie zaginęły zupełnie. Dostosowane do wymogów współczesnego życia, zachowały swoją charakterystyczną typologię i specyfikę wypływające z geograficznych warunków górskiego obszaru. Jej to właśnie swą uwagę poświęcili poszczególni autorzy, co wpłynęło w pewnym sensie na schematyczność ujęcia przekazywanych treści. W opracowaniu przedstawiono tylko wybrane zagadnienia, które z kolei składają się na sześć odrębnych rozdziałów. Poza krótkim wstępem, całość zapoczątkowuje omówienie architektury. Okazuje się ona nader jednolita; wyraża się to zarówno w materiale technicznym, jak i konstrukcji, których dobór uzależniony jest od stanu majątkowego właścicieli. Podstawowym typem jest dom jedno- lub parownętrzny powtarzający się w starszym i nowszym budownictwie. Autor podaje tu różne ich przykłady, a także elementy zdobnicze, jak wykończenia szczytów, listwy, kolumny, obudowy ganków. Wspomina też po krótce o budynkach gospodarczych, studniach, oparkanieniach, bramach. Równolegle omawiane są szczegóły architektoniczne, tj. fundamenty, ściany, rzut poziomy, elewacja, dach oraz ich materiał konstrukcyjny. Rozdział poświęcony wnętrzom mieszkalnym podaje przykłady rozplanowania w zależności od typu domu, a dalej sprzęty składające się na jego wyposażenie i ich formy. Sporo uwagi poświęcono tu ognisku i budowie pieca. Kolejny proces od uprawy do obróbki jest tematem rozdziału o tekstyliach. Omówiono w nim technikę przygotowania przędziwa i tkania oraz gatunki tkanin i ewolucję kompozycji ornamentacyjnej. Na własny użytek wyrabiano płótna lniane, lniano-bawełniane i tkaniny wełniane, które znalazły zastosowanie nie tylko w zdobnictwie wnętrza, ale głównie do szycia ubiorów tradycyjnych. Ubiory te, będące �Recenzje, przeglądy wydawnictw t 279 czasopism tematem następnego rozdziału, użytkowane są po dzień dzisiejszy. Występują tu trzy jego formy, tj. uroczystościowa typu mołdawskiego, uroczystościowa typu transylwańskiego i robocza z tkanin samodziałowych lub fabrycznych. Garderoba szyta z płótna, zwłaszcza koszule, jest bogato zdobiona haftem. Dekoracyjności dodają również pasiaste tkaniny wełniane i krajki, a także wyszywane czy aplikowane kożuszki. Uzupełnieniem ubioru są różne metalowe ozdoby, jak spinki, pierścionki, klamry. Omówieniem ich techniki wykonania oraz form, również i innych spotykanych w codziennym użytku, zajmuje się następny rozdział. Za pomocą odlewniczych form powstają też dzwonki, siekierki, wagi, natomiast kraty, zamki, świeczniki, ozdoby dachowe są przykład~m kowalskiego kunsztu, a wyroby z rogu, jak prochownice, rożki - wynikiem działania twórców wyspecjalizowanych w tym właśnie zakresie. Na skutek stalego jes7;cze zapotrzebowania żyje nadal produkcja garncarska. Autor tego rozdziału osobno porusza techniczną stronę produkcji warsztatowej, a osobno formy naczyń i ich zdobnictwo. Jak na opracowanie z zakresu sztuki ludowej, książka zawiera zbyt dużo opisów technicznych i konstrukcyjno formalnych. Mało natomiast poświęcono w niej uwagi analizie artystycznej i narastającym w tym względzie zmianom. Zawarta w niej treść, poszerzona o inne jeszcze dziedziny z zakresu kultury ludowej, a metodologicznie powiązana w zamkniętą całość, bardziej nadaje się na monografię. Niemniej opracowanie jest o tyle wartościowe, że przydatne do cełów porównawczych i konfrontowania wyników z badań przeprowadzonych w innych regionach. Traktować je można materiałowo. Na końcu znajduje się spis twórców ludowych i skrót w języku francuskim. Barbara Jacek Olędzki, Sztuka Kurpiów. ków 1970, ss. 77 -+ 3 nłb., Bustr. 150. Wyd. Ossolineum, Bazielich Wrocław-Warszawa-Kra- Duchowe przeżycia ludu i jego rozmiary określa naj pewniej twórczość artystyczna. Album Jacka Olędzkiego jest poświęcony ludowej twórczości plastycznej Kurpiów. Autor najwięcej uwagi poświęcii nie artystom, którzy tworzyli prace o śmiałych kompozycjach i oryginalnych rozwiązaniach formalnych, lecz przede wszystkim ukazał tlo histOl'yczne, stosunki społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne w okresie trzech stuleci istnienia Kurpiów. Zagadnienia te jednak nie zostaly powiązane z tematem pracy. We wstępie autor wiele uwagi poświęcił warunkom bytowym ludu i jego perspektywom, natomiast unikał zagadnień dotyczących twórczości artystycznej. Na s. l;~ został podany zaki'es tematyczny albumu, a mianowicie: "W pracy tej chciałbym mówić o kulturze artystycznej Kurpiów, zbliżyć czytelnika do osiągnięć artystycznych tej grupy". Należaloby więc sądzić, że książka zawiera wszystkie przejawy życia artystycznego Kurpiów, tymczasem omówiono tu wyłącznie plastykę ludową. W rozdziale poświęconemu osobowości grupy znalazły się zagadnienia społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne, ukazane w przekroju historycznym, a w podrozdziale dotyczącym cech estetycznych Kurpiów omówiono różnice w odczuciach estetycznych �280 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasop'ism ludzi starych i młodych, przeżycia duchowe i stosunek ludu do zjawisk przyrody, ukształtowania terenu, ptaków, owadów, budowy fizycznej człowieka. Natomiast nie ma tu informacji dotyczących zagadnień związanych z wartościowaniem i odczuciami emocjonalnymi ludu w stosunku do dziel ludowych. W rozdziale poświęconemu umiejętnościom ludu autor powraca do omawianych wcześniej zagadnień gospodarczych i społeczno-politycznych oraz wiele uwagi poświęca osobowości Kurpiów, a więc tematom, które powinny znaleźć się w poprzednim rozdziale. Tu zaś brak jest takich podstawowych zagadnieó, jak np. surowiec, technika wykonania, znajomość właściwości tworzywa, umiejętności jego obróbki itp. Ustawienie w książce kolejności poszczególnych dyscyplin sztuki ludowej nie znajduje uzasadnienia tymbardziej, że jest to praca populal'no)1aukowa. Takie więc zmiany, jak włączenie pisankarstwa do dzialu malarstwa. czy pominięcie - w dziale dotyczącym al"Chitektury - budownictwa sakralnego, wykl'zywiają i tak nie najlepiej ukazany czytelnikowi obraz plastycznej twórczości ludowej Kurpiów. W zakończeniu pracy autor stwierdza, że "Powszechność w najszerszym tego słowa znaczeniu - to główna cecha tradycyjnej sztuki ludowej. w tym również sztuki Kurpiów" (s. 64). Po pierwsze - nie jest prawdą, że powszechność stanowi o sztuce ludowej tradycyjnej, a w żadnym razie nie jest jej główną cechą. Po drugie - autor nie wymienił innych jeszcze cech. które o wiele pewniej charakteryzują odrębność ludowej twórczości od sztuki elitarnej, co w konsekwencji musi nieuchronnie prowadzić w błąd czytelnika, nie posiadającego w lej problematyce bliższego rozeznania. W wielu przypadkach mamy do czynienia z niedomówieniami i zaprzeczeniami, a mianowicie: "Wszystkie te cechy światopoglądu artystycznego utrwalone zostaly w fenomenie sztuki, która w najbliższym otoczeniu osadnictwa szlacheckiego, folwarcznego, nie miala jakichkolwiek analogii. Sztuka Kurpiów nawiązuje jednak nieraz w sposób zaskakujący do rozmaitych doświadczeń artystycznych człowieka z innych układów społecznych, odrębnych zasadniczo doświadczeń stylistycznych" (s. 64). Twierdzenie autora, że sztuka Kurpiów wyrażala głębokie treści ideowe i społeczne, nie ma powiązania z przedstawionym materialem artystycznym. Jeśli chodzi o ilustracje, to cechuje je przypadkowy dobór tematyczny, w wielu fotografiach brak poprawnej kompozycji, fotografie 1 i 150 są symbolem bliżej nie zrozumiałym, a fotografie: 6, 7, 8, 9, 13, 46, 141, 145, 147 i 148 nie mają nic wspólnego z tematem pracy. Sięganie do sztuki włoskiej (fot. 68) nie miało sensu. Sztuka Kurpiów z tekstem zawilym i w dużej mierze nie dotyczącym tematu książki oraz z niewłaściwie dobranym zestawem fotografii nie tylko nie zbliży czytelnika do wartościowej sztuki ludowej Kurpiów, ale co gorsze da mu w wielu wypadkach obraz fałszywy. Szkoda, że Wydawnictwo Ossolineum nie zadbało o lepsze przygotowanie do druku Sztuki Kurpiów. Tego ma prawo żądać czytelnik i należy się także wielu pokoleniom artystów ludowych Kurpiowszczyzny. którym prof. Anna Kutrzeba-Pojnawwa określiła miejsce wyjątkowe i jedno z najważniejszych w rozwoju polskiej sztuki ludowej. Edward Ozgowicz �Recenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism 281 Barbara Bazielich, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich (Ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zesz. 4, Bytom 1970, ss. 145, tabl. 35. Barbara Bazielich od lat przeszło dwudziestu prowadzi badania nad haftami zdobiącymi plócienne ubiory ludowe. Zainteresowania jej objęły region łowicki, opoczyński, kielecki, rzeszowski, białostocki, sądecki, nadto Podhale, Śląsk Cieszyński, Garn.>' i Dolny. Poza granicami kraju autorka przeprowadziła badania na obszarze Jugosławii (Chorwacja. Słowenia, Bośnia-Hercegowina, Serbia i Macedonia) ol'az zapoznała się ze zbiorami etnograficznymi w muzeach Kijowa, Pragi, Budapesztu, Sofii i Bukaresztu. Zebrany materiał omówiła Barbara Bazielich w kilku pracach, każdorazowo poświęcając wiele uwagi wnikliwej analizie technicznej opisywanych wyszyć. Technice wykonania poświęcila odrębną publikację ("Polska Sztuka Ludowa" 1963 nr 2), w któl'ej podkreśliła, że dopiero dokładny opis i systematyka sposobów wykonania haftów pozwalają na pewne wnioski odnoszące się do chronologii i ewolucji określonego typu wyszyć, a także wpływają na lepsze poznanie ornamentyki oraz wpływów działających na badane ośrodki twórcze. Słuszność tego twierdzenia uzasadniła w odrębnej publikacji dotyczącej techniki wykonania śląskich haftów krzyżykowych. Dalszym etapem badań była odpowiedź na pytanie, zawarte w omawianej tutaj pracy. czy i w jakim stopniu istnieją związki oraz podobieństwa barwnych haftów mieszkańców Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów? Odpowiedź ta rzuciłaby nowe światło na powiązania kulturowe wymienionych regionów. Równocześnie, może znalazłby rozwiązanie interesujący autorkę problem "czy tradycyjne hafty ludowe Słowian mają swoiste, sobie tylko właściwe cechy i czy pewne, uważane za najstarsze techniki wykonania haftów zostały przez Słowian przejęte dopiero w okresie ich wzajemnego różnicowania się od innych plemion, np. pasterskich ?". Zagadnieniami tymi w okresie międzywojennym zajmowali się Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, którzy rozpatrując genezę krzyżykowego haftu śląskiego· uwypuklili rolę wpływów migracji wołoskich na ten haft '. Dla Bazielich materiałem wyjściowym do badań stała się kolekcja haftów zgromadzona w łatach międzywojennych w katowickim Muzeum Śląskim i pochodząca z terenu Śłąska oraz obszarów Podola, Pokucia, Huculszczyzny, Wołynia i Polesia. a ponadto zbiory haftów z Ukrainy Karpackiej, znajdujące się obecnie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Szczegółowemu opisowi tej drugiej grupy eksponatów oraz danym o miejscu i czasie ich pochodzenia, rodzaju tkaniny stanowiącej tło, niciach, typie techniki wykonania, charakterze ornamentów, układzie kompozycyjnym oraz kolol'.vstyce poświęca autorka drugi rozdział swej pracy. W rozdziale pierwszym pl. Ludowe wyszycia na płótnie z terenu Karpat, GÓ?" Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów daje ona przegląd haftów tych regionów, w zakończeniu formułując wnioski odnoszące się do wspomnianego na wstępie pytania. Obszerny materiał opracowany jest bardzo wyczerpująco według trzech podstawowych kryteriów: surowca, rodzajów technik hafciarskich oraz budowy ornamentów. Posuwając się od zachodu na południowy wschód autorka rozpoczyna przegląd od naj starszych haftów Beskidu Śląskiego, omawia kolejno hafty z terenu rzeszowskiego i przemyskiego oraz zazębiające się z nimi wyszycia z .południowej, górzystej części Ukrainy, dalej przedstawia wyszycia z Moraw oraz Słowacji i prze1 T. Sląskic". W(}(l.:tn:ie Dobrowolski. Tradycje woloskie w kulturze artystycznej górali "ląskich. R. 7: 19~1'~2. zesz. 2. s. 86-114; A. i T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka .':;lqskim. Krakóvl 193(-). "Zaranie' w woje- �282 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism chodzi w rejony Węgier; poświęca wreszcie sporo miejsca haftom z terenu Rumunii. Jugosławii i Bułgarii. Przegląd ten pozwala na sformułowanie pewnych twierdzeń. a mianowicie: 1) na całym zbadanym terenie hafty są podstawową formą zdobienia stroju regionalnego, znaną od czasów bardzo dawnych, tj. zapewnie wcześniejszych niż to poświadczają zachowane okazy z XIV i X:V wieku; 2) w całym łuku Kał'pat i Górach Dynarskich, Bałkańskich oraz Rodopach powtarza się występowanie dwóch technik typu liczonego: ściegów półkrzyżykowych i krzyżykowych oraz ściegów plaski ch ; 3) przeważający typ techniki liczonej narzuca geometryczny charakter motywów (romby, trójkąty, prostokąty, kwadraty, krzyże, gwiazdy), występujących w pasowych układach kompozycjnych; 4) hafty starsze są jedno-, dwu- lub lrzybarwne w kolorach: czarnym, brązowym, różowym, żółtym, zielonym i granatowym, a wprowadzenie w wyszyciach nici złotych i błyskotek jest wynikiem wpływów tureckich: 5) materiałem, na którym haftowano, było płótno samodziałowe, przy czym zdobieniu podlegały przeważnie koszule, chusty nagłowne i ręczniki; nici używano własnoręcznie przędzonych. Są oczywiście i pewne różnice. W Karpatach na zachód od linii Wisłoku i Sanu ornamenty "hafciarskie rozmieszcza się wąskimi pasami, a na pozostałych obszarach Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Ropodów szerokimi płaszczyznami. Wąskie pasy ornamentacyjne biegną przede wszystkim wzdłuż krawędzi i szwów odzieży, a szerokie płaszczyzny ornamentacyjn2 pokrywają np. cały pl'zyramek, rękawy. przody koszul. Odstępstwa są tylko nieliczne. Ponieważ omawiane, barwne wyszycia 'na płótnie występują w zwartym zasięgu na wspomnianych wyżej obszarach górskich, odznaczających się niegdyś charakterystycznym rodzajem gospodarki, a nie spotyka się l"aczej takich wyszyć np. u Słowian zamieszkujących obszary nizinne, można stwierdzić, że wiążą się one z gospodarką pasterską i mają wspólną tradycję. Zaznaczyć jednak wypada, że haftów tego rodzaju nie notuje się na terenie Sudetów ani Gór Czeskich. Ostateczną granicę zachodnią ich zasięgu jest Brama Morawska. Na zakończenie jeszcze parę słów o drugiej części pracy, zawierającej aneks oraz 35 tablic z fotografiami. W aneksie umieszczono opisy technik wykonania oraz sposoby zastosowania 32 ściegów hafciarskich, występujących w omawianych haftach. Jest to bardzo cenne. Jak wspomina autorka, "opisy dotyczą tylko tych ściegów, których nie można znaleźć w poręcznikach hafciarskich". Takie stanowisko nie wydaje się słuszne. Skoro autorka decyduje się na wykaz ściegów użytych w badanych haftach, to należałoby opisać wszystkie ściegi jednakową metodą nie ods.vlając czytelnika do informacji rozproszonych w podręcznikach hafciarskich, zwłaszcza, że jak sama wspomina, opisy ściegów zawarte w pracach popularnych są niezbyt precyzyjne lub nawet mylne. Wyrazić też należy żal, że znane trudności wydawnicze w Polsce uniemożliwiły zamieszczenie barwnych fotografii, osłabiając wartość dokumentalną pracy i ograniczając możliwość pokazania piękna kolorowych wyszyć. Natomiast zawarte w pracy ujęcia fotograficzne wyszyć z prawej i lewej strony materiału ułatwiają analizę niektórych technik i są godne zalecenia w innych publikacjach o raftach. W ocenie końcowej stwierdzić należy, że praca Barbary Bazielich, zawierająca wnikliwą analizę zebranego materiału porównawczego jest cenną pozycją w studiach nad haftami ludowymi, wzbogacając nader skąpą literaturę na ten temat. Na szczególne uznanie zasługuje metoda autorki wszechstronnego przedstawienia całokształtu zagadnień związanych z określonym typem haftów. Zofia Grodecka �Recen!je, przeglądy wydawnictw Josef Vai'eka, VetTne mlyny na Morave Pruce Slovackeho Muzea - Uhersk6 Hradiste i czasopism Slezsku. Kultura a tradice 1967, ss. 85, fotografii 26. a ve 283 8, Gwałtowny rozwój przemysłu w drugiej połowie XIX i w XX wieku spowodował m. h. upadek wielu gałęzi łudowego przemysłu oraz zanikanie związanych z nim rozmaitych mechanizmów i urządzeń technicznych. Wśród nich znalazły się również i młyny wietrzne - wiatraki służące do przerobu ziarna zbożowego na mąkę, kaszę i inne produkty spożywcźe. Szybki zanik tych obiektów po pierwszej wojnie światowej na terenie Czechosłowacji spowodował, że zainteresowali się nim ,~tnografowie. W latach 1922-1932 publikowali oni na łamach czasopisma "Ceski lid" fotografie i krótkie opisy wiatraków z różnych regionów Czechosłowacji, zwracając uwagę na ich walory zabytkowe i krajobrazowe. Dokładniejsze badania etnograficzne nad wiatrakami podjęli po drugiej wojnie światowej V. Burian i J. Vai'eka. W wielu artykułach, zamieszczonych w czeskich czasopismach regionalnych i etnograficznych autorzy ci, oprócz opisów nielicznych już zachowanych na terenie Czechosłowacji wiatraków, wskazywali również na szeroki wachlarz zagadnień historyczno-etnograficznych. które wiążąc się z tymi obiektami, wymagają szczegółowszego opracowania. Omawianą tutaj książkę J. Vai'eki poprzedziło wydanie pracy V. Buriana również pt. Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku, Olomouc 1965. Opracowanie to o charakterze źródłowo-materiałowym zawiera alfabetyczne zestawienie 666 miejscowości, w których stwierdzono występowanie wiatraków. Przy każdym wyszczególnionym obiekcie podano krótki opis, uwzględniający typ wiatraka, jego lokalizację, datę budoWy i ewentualnie zniszczenia oraz dane źródłowe i bibliograficzne. Załączona do pracy mapa przedstawia lokalizację przestrzenną wiatraków, z której wynika, że największe ich skupiska występowały na Morawach i na Śląsku, zaś na pozostałych obszarach Czechosłowacji obiekty te należały do rzadkości. Recenzowana praca J. Vai'eki jest podsumowaniem dotychczasowych wyników badań historyczno-etnograficznych nad problematyką związaną z wiatrakami. Dotyczy ona głównie Mol'aw i Śląska, jednakże w. szerokim zakresie uwzględnia materiały porównawcze nie tylko z pozostałych terenów Czechosłowacji, lecz całej Europy. W pracy, składającej się z 5-ciu krótkich rozdziałów, autor przedstawia kolejno historię wiatraków, przeprowadza ich typologię, analizuje konstrukcję i urządzenia obiektów (z XVIII-XX wieku) zachowanych na Morawach i na Śląsku, zajmuje się budowniczymi wiatraków oraz sytuacją ekonomiczno-społeczną młynarzy. Omawianie tych zagadnień poprzedza J. Vai'eka skrupulatnym zestawieniem istniejących w dotychczasowej literaturze poglądów na temat genezy i typologii wiatraków oraz historii ich rozprzestrzenienia się w Europie. Analizując na tym tle historię wiatI'aków w Czechosłowacji stwierdza on, że przebiegala ona podobnie jak i na pozostałych obszarach Europy. Pierwsze z nich pojawiają się w Czechach w XIII wieku (1277 r.). W okresie średniowiecza budowali je feudalowie (klasztory, właściciele ziemscy, miasta) zaś w XVIII i XIX w. gminy wiejskie oraz młynarze. Największy pod względem ilościowym rozkwit wiatraków przypada na drugą połowę XVIII wieku oraz na wiek XIX. Zakładano je wszędzie tam, gdzie występowaly nieodpowiednie warunki hydrograficzne dla napędu młynów wodnych. Wśród występujących na terenie Czechosłowacji wiatraków wyróżnia autor trzy ich typy: 1) wiatraki słupowe, powszechnie zwane koźlakami, których drewniany budynek wraz ze skrzydłami obraca się wokół nieruchomej osi w kierunku wiejącego wiatru; 2) wiatraki holenderskie, w których obraca się tylko dach wraz ze skrzydłami; 3) pomijane w dotychczasowej typologii przez badaczy �284 Recenzje, pr.zeg/ądy wydawnictw i czasopism male wiatraczki obracalne i nieobracalne. Najstarszym, datowanym od XIII w., a zarazem najczęściej spotykanym typem wiatraków na omawianych terenach są drewniane wiatraki słupowe. Znacznie później, bo dopiero w XVIII w. pojawiają się wiatraki holenderskie, które występują tutaj stosunkowo rzadko. Na szczególną uwagę etnografów, zdaniem autora, zasługuje trzeci wyróżniony przez niego typ małych wiatraczków obracalnych i nieobracalnych, budowanych przez domorosłych majstrów-chłopów dla potrzeb własnego gospodarstwa. Sporo miejsca poświęca autor szczegółowemu opisowi konstrukcji zachowanych i zinwentaryzowanych na terenie Moraw i Śląska wiatraków podając wymiary, nazwy gwarowe oraz funkcję poszczególnych elementów i urządzeń mechanicznych. Znacznie skromniej natomiast potraktował szczególnie ciekawe dla etnografa zagadnienia budowniczych wiatraków i sytuacji społecznej ich właścicieli. W bardzo zwięzły, prawie telegraficzny sposób podaje J. Vareka wiadomości o majstrach ciesielskich, którzy pozostawili swoje nazwiska wyryte w wielu wybudowanych przez nich obiektach, o młynarzach wędrownych i ich roli w życiu wsi, o rodach młynarskich, w których posiadaniu pozostawały wiatraki przez kilka pokoleń, o formach kontaków między młynarzami, o przebiegu procesu produkcyjnego i Ol-ganizacji pracy w wiatraku. Pracę zamykają krótkie uwagi na temat przenoszenia wiatraków z miejsca na miejsce, stopniowego zaniku ich funkcji produkcyjnej oraz ochrony i konserwacji tych obiektów jako ważnych zabytków dawnej kultury technicznej. Dużą wartość recenzowanej książki stanowi zamieszczona w niej, licząca blisko 300 pozycji, bibliografia, uwzględniająca literaturę odnoszącą się do wiatraków w skali całej Europy oraz starannie dobranych 26 ilustracji, przedstawiających różne typy wiatraków pochodzących nie tylko z omawianych w niej obszarów, lecz również z innych krajów europejskich oraz z źródeł ikonograficznych. Cennym uzupełnieniem są bardzo obszerne w stosunku do objętości całej pracy przypisy, wykaz objętych ochroną konserwatorską zabytkowych wiatraków w Czechosłowacji oraz spis informatorów. Czytając pracę J. Vareki, mimo bogactwa poruszanej w niej problematyki, odczuwa się jednak brak w niej chociażby krótkiego omówienia zwyczajów młynarskich oraz odbicia tematyki młynarskiej w literaturze ludowej (przysłowia, porzekadła, pieśni, podania, legendy), która np. na sąsiadującej z Morawami i Śląskiem Opolszczyźnie była dosyć bogata. Nie umniejsza to bynajmniej ogólnej dużej wartości naukowej omawianej pracy, stanowiącej swego rodzaju kompendium wiadomości o wiatrakach na terenie Czechosłowacji. Henryka Wesołowska Henryk Nowak, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Poznań 1970, ss. 280 16 mapek. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny, Prace Komisji Językoznawczej Tom III, zeszyt 3. + Dialektologia wzbogaciła się ostatnio o cenną pozycję, jaką jest niewątpliwie • książka dra Henryka Nowaka. Praca stanowi kolejny, bardzo istotny wkład do dalszego poznania gwar wielkopolskich i przygotowywanego atlasu gwar. Interesującą pozycją jest ona również i dla etnografii, ponieważ dostarcza ciekawego materiału gwarowego i kulturowego, potrzebnego do określenia gmpy etnograficznej Chazaków, społeczności nader interesującej, której przeszłość kulturowa nie została dotąd �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 280 jeszcze opracowana monograficznie. Praca rejestruje ponadto szereg nazw wytworów kultul"Owych, bardzo pl'zydatnych dla rekonstrukcji rozwoju różnych dziedzin kultury, i to nie tylko tego regionu. W niniejszych uwagach recenzyjnych zwrócimy szczególną uwagę na tę pozycję właśnie od strony jej przydatności dla etnografii. Tytuł pracy jest w zasadzie adekwatny do jej treści. Mimo to budzi pewne zastrzeżenia czytelnika zwłaszcza w odniesieniu do użytego w nim sfol'mułowania "gwary" a nie "gwara". Grupa etnograficzna Chazaków, obejmująca swym zasięgiem kilkanaście tylko wsi w powiecie rawickim, używała chyba jednej gwary, a nie kilku, jak chce autor. Dostrzeżone natomiast przez niego, bardzo słuszne zresztą, zróżnicowania gwarowe określiłbym raczej mianem lokalnych odmian właściwej gwary chazackiej, a nie nazbyt ogólnym określeniem "gwary". Celem, jaki postawił sobie autor, był "opis fonetyki i morfologii oraz omówienie szeregu ważnych właściwości semantyczno-leksykalnych zespołu gwar" tego terenu. Został on wprost drobiazgowo rozpracowany. Niektóre fragmenty opisów są nawet trudne dla czytającego. Pod względem konstrukcyjnym praca składa się, poza wstępem i zakończeniem, z czterech części. W pierwszej została omówiona fonetyka z podziałem na rozdziały: samogłoski, spółgłoski, grupy spółgłoskowe i akcent. W następnej przedstawiono morfologię, wyróżniając w niej słowotwórstwo i fleksję. W trzeciej części ogólnej znalazło się omówienie zróżnicowania gwarowego południowo-wschodniej części powiatu rawickiego (według cech ogólnochazackich, zachodnich, centralnych, wschodnich i odrębności), stosunku gwal' chazackich do dialektów śląskiego i wielkopolskiego, a także południoworawickiego zróżnicowania językowego na tle historycznym. Czwarta część obejmuje teksty gwarowe. Praca zaopatrzona jest ponadto w 16 mapek ilustrujących zasięgi występowania wybranych wyrażeń gwarowych. Kolejność poszczególnych części oraz w nich zawartych rozdziałów jest bardzo poprawna. Gwara chazacka była przedmiotem zainteresowania dialektologii już od początku bieżącego stulecia, a mimo to wiedziano o niej dotąd niewiele. Od 1906 roku częściowe badania przeprowadzali najpierw K. Nitsch, później A. Tomaszewski (1930-1931) i L. Moszyński (przed 1960 r.). Jednak systematyczne badania stacjonarne we wszystkich 17 wsiach chazackich oraz w 11 z nimi sąsiadujących przeprowadził dopiel"O dl' H. Nowak w latach 1960-1962. Przeprowadzając wywiady zebrał bardzo obszerny materiał gwarowy w drodze odpytywania informatorów (186) przy pomocy kwestionariusza (1 100 pytań) oraz nagrania na taśmie magnetofonowej (10000 mb) dłuższych ich opowiadań. Rzadko kiedy mamy więc do czynienia z tak bogato udokumentowaną podstawą źródłową. Znając ten teren z racji prowadzonych etnograficznych badań terenowych mogą stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, iż. autor zebrał (od wielu informatorów, którzy już dzisiaj nie żyją) bardzo wartościowy i unikalny WPl"Ostmateriał kulturowy. W wyniku przeprowadzonej analizy autor ustalił i to jest chyba jednym z najważniejszych osiągnięć tej pracy - granice zasięgu występowania gwary grupy etnograficznej Chazaków. Następnym, to określenie pojęcia "gwary chazackiej". Autor rozumie przez nią (s. 231) zespół cech właściwych mowie ludności nazywanej Chazakami, które rejestrowane w niej zawierają "odmienne nieraz słownictwo, formy gramatyczne, niektóre zjawiska głosowe, jak mazurzenie, tj. uproszczenie gwarowego systemu spółgłoskowego o szeregu syczącym, właściwe dla dialektu śląskiego (ściślej: północnośląskiego)". Zdaniem autora gwara chazacka jest istotnie resztką dialektu północnośląskiego. Wśród 60 cech gwarowych, które wyodrębniają Chazaków od mieszkańców okolicznych wsi, ponad połowa jest pochodzenia śląskiego. Za- �286 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism rejestrował je Nowak już tylko w formie szczątkowej u nielicznych starców-informatorów. Ustalenia dra Nowaka mają istotne znaczenie dla dalszych badań etnograficznych. Posłużą bowiem do określenia granic kulturowych występowania grupy etnograficznej Chazaków. Być może, wyznaczone zasięgi gwamwe będą się pokrywały z zasięgami kulturowymi. Jak dotychczas, w literaturze etnograficznej wyróżniono nie więcej niż 10 wsi należących podobno do tej grupy etnograficznej. Nowak podwyższył ich liczbę do 17. Prowizoryczne wyniki prowadzonych aktualnie badań etnograficznych zdają się niewiele odbiegać od tych ustaleń. Analizowane od strony językowej wyrażenia gwarowe są, jak wiadomo, nazwami różnych wytworów kulturowych i jako takie stanowią dużą wartość dla etnografów. Są to często archaiczne nazwy przedmiotów i czynności współcześnie nie stosowanych lub stopniowo zanikających, przydatne do rekonstrukcji ich rozwoju historycznego. Inne nadal używane poświadczają dokonujące się przeobrażenia kulturowe. Przytoczone w ostatniej części teksty gwarowe mogą być przydatne, chociaż brak im często chronologii, dla rekonstrukcji procesów produkcji, np. przerobu lnu i mełci a zboża na żarnach. Wyjaśniają niektóre stosowane zwyczaje: prawne - wiana, wycugu: weselne; współżycia sąsiedzkiego - darcia pierza itp. Mówią także o różnych pracach kobiecych. W zakończeniu autor przedstawił dotychczasowe wypowiedzi w literaturze na temat pochodzenia etnonimu "Chazacy". Szkoda, ż.e ograniczył się tylko do informacji, a nie pokusi! się o jego wyjaśnienie w świetle zebranego przez siebie materiału gwarowego. W sumie godna polecenia dla etnografów pozycja z dziedziny językoznawstwa. Walerian Ethnologia Slavica, t. I: 1969, Bratislava Sobisiak 1970. ss. 226. Z prawdziwą radością należy powitać powstanie nowego periodyku etnograficznego jakim jest "Ethnologia Slavica". Rocznik ten wypełnia lukę w literaturze słowiańskiej, gdyż ukazywać się będzie w językach zachodnioeuropejskich, czyli że nareszcie nauka nie-słowiańska będzie mogła korzystać z osiągnięć naszych słowiańskich uczonych. I tu leży największa zasługa Słowaków, inicjatorów i wydawców "Ethnologia Slavica". Stworzenie tego czasopisma jest jednym z ogniw rozwoju etnologii słowackiej. W ostatnich latach powstał bowiem w Bratysławie na Uniwersytecie im. Komenskiego: Instytut Etnologiczny, przy nim Centralne Archiwum Etnologiczne, a wreszcie międzynarodowe wydawnictwo. Ukazanie się jego pierwszego tomu zbiegło się z 50-leciem założenia uniwersytetu w Bratysławie, który od początków swego istnienia może poszczycić się kultywowaniem nauk etnologicznych i folklorystyki. Już pierwszy tom "Ethnologia Slavica" daje zapowiedź profilu naukowego tego czasopisma. Zgodnie z założeniami redakcji reprezentowane są tu wszystkie narody słowiańskie: Słowacy, Czesi, Rosjanie, Bułgarzy, Łużyczanie, Jugosłowianie, Ukraińcy i Polacy (te dwa ostatnie narody w dziale recenzji). Prócz artykułów tom zawiera "Recensio librorum", gdzie omówione zostały naukowe czasopisma etnograficzne: czeskie, polskie (nasz "Lud"), ukraińskie, bułgarskie i ZSRR. Większość artykulów poświęcona jest rekonstrukcji dawnej kultury prasłowiańskiej, jej całości �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 287 (M. Gavazzi), lub poszczególnych działów (S. A. Tokarev, J. V. Bromlej). Niektóre artykuły omawiają jedno zjawisko kulturowe w danym kraju, ale na tle historyczno przestrzennym całego świata słowiańskiego (Ch. Vakarelski, S. Zecević). Cztery artykuły poświęcone są zagadnieniu przenoszenia elementów kulturowych i językowych z jedne;;o narodu do drugiego i pograniczu kulturowemu (J. Podohlk, O. Sirovatka, A. Habovśtiak, Z. Ujvary). Mamy artykuły poświęcone omówieniu folkloru i stanu jego poznania u Łużyczan (I. Gardos, S. Musiat) i wreszcie artykuł o wybitnym etnografie-słowianoznawcy P. J. Safariku (J. Michalek). Gdyby podział przeprowadzić wedle kryterium tematyki, a nie sposobu jej ujęcia, znaleźlibyśmy tu artykuły (J całości kultury Prasłowian, o ich religii i organizacji społeczno-wojskowej (sotnia), o obrzędach słowiańskich, kulturze karpackiej i przysłowiach ludowych. 5,1 artykuły z zakresu etnografii, folklorystyki, historii, językoznawstwa slowem szeroki zasięg problematyki, sposobu ujęcia, terenów, do jakich artykuły się odnoszą. Ponieważ omówienie nasze jest równoczesme zaprezentowaniem polskim etnografom nowego periodyku, pragnęłabym omówić go nieco szerzej, poświęcić parę stów każdemu z zawartych tam artykułów. Tom otwiera M. Gavazzi (Milo van Gavazzi, Vue d'ensemble sur la culture palEos!ave et ses camcteres genemux). Autor podjął tu próbę rekonstrukcji sposobu życia i kultury dawnych Słowian w epoce poprzedzającej ich rozejście się z pierwotnych siedzib. Poddaje on analizie niektóre działy i WytWOl',Y'kultury jak: budownictwo, rolnictwo, pszczelarstwo, obrzędy weselne, strukturę rodziny, religię i inne. Obok nowych materiałów, jakie dają dziś archeologia, etnografia i językoznawstwo, opiera się on głównie na dziele Lubora Niederłego, ałe szeroko uwzględnia innych badaczy Słowial1szczyzny. Dla nas szczególnie jest miłe, że najczęściej powtarzaj'l się tu nazwiska polskich badaczy jak: Briickner, Moszyński, Urbańczyk, Kostrzewski. Hensel. Autor dochodzi do wniosku, że kultura Słowian w czasie, o którym mowa, nie była ani "prymitywna", ani "niższa" od otaczających ją innych kultur. Te elementy, prasłowiańskiej kultury materialnej, urządzeń społecznych, religii, obyczajów jakie jesleśmy w stanie zrekonstruować na podstawie istniejących źródeł, świadczą, że była to kultura już wówczas bogata i nie odbiegająca poziomem od kultur innych ludów Europy. Jeden z problemów poruszonych przez Gavazziego, a mianowicie religia dawnych Słowian. jest przedmiotem wnikliwego artykułu S. A. Tokarewa (Sergei A. Tokarev, Niederles views on the religious beliefs of the ancient Slavs in the light of the latest rl.'seal·ch). Tokarew poddaje szczegółowej krytyce tę część dzieła Niederlego, która mówi o religii Słowian. Obok własnych naświetleń koncepcji Niederlego ['elacjonuje też polemikę, która rozgorzała wokół tej pracy (zwłaszcza poglądy Briicknera) i si wierdza, że dotyczyła ona spraw drugorzędnych, jak np. atrybuty i zakres dzialania bóstw słowiańskich, w niczym jednak nie podważyła właściwej koncepcji Niederjego. Nowa ogólna koncepcja religii dawnych Słowian została ostatnio ogłoszona przez B. A. Rybakowa. Podczas gdy Niederle uważał, że bóstwa słowiańskie to personifikacja sil przyrody, które Słowianin-rolnik czcił z obawy przed skutkami ich gniewu dla swych pól, Rybakow wyprowadza religię Słowian od dualizmu zła i dobra. kultu groźnych demonów i dobrych duchów. Teoria ta, zdaniem Tokarewa, wymaga jeszcze udokumentowania i ma swoje słabe punkty, niemniej jest próbą nowego spojrzenia. Największy błąd jaki popełnia Rybakow, to zaklaclanie, że religia wszystkich Słowian musiała być taka sama. Od czasów Niededego nie odkryto żadnego nowego źródła pisanego, natomiast wiele nowego materiału przyniosła archeologia i jej wyniki Tokarew porównuje z twierdzeniami �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Niederlego. Ukazało się też wiele prac, które śladu dawnych kultów szukają w reliktach przetrwałych w kulturze ludowej czasów ostatnich (w rocznym cyklu. Obl'Zędowym, wierze w demony, rusałki itd.). Autor kończy twierdzeniem, że najpewniejszym sprawdzianem wartości dzieła Niederlego jest to, że mimo licznych odkryć nie została podważona zasadnicza koncepcja religii Słowian, ani fakty przez niego podane. Innej dziedziny życia dawnych Słowian, ich organizacji społecznej i wojskowej. poświęcony jest artykuł J. V. Bromleja (Julian V. Bromlej, The "sotnja" as a social call among the Eastern and Southern Slaves in the middle ages). Jest powszechnie znane - stwierdza Bromlej - że system decymalny zjawia się w organizacji wojskowej wielu ludów (Germanie, Słowianie, Mongołowie itd.) w pewnym stadium ich rozwoju. Wiemy, że u dawnych Germanów istniał ten system, ale że pojęcie huntari obejmowało nie tylko grupę wojskową, ale i terytorialną, była to organizacja wiosek. U Słowian spotykamy się w średniowieczu z nazwą sotnja, sotnik i to na dwu krańcach Słowiańszczyzny, u Rosjan i Chorwatów. Autor zajmuje się osobą sotnika i na podstawie źródeł dochodzi do wniosku, że w obu krajach, gdzie występuje. miał on bardzo wysoką rangę społeczną, a co więcej, że tak w Rosji jak Chorwacji istniała jednostka przestrzenno-administracyjna, której sotnik przewodził. W okresie rozwoju feudalizmu, w obu tych krajach, podobnie jak u Germanów, dawna organizacja upada, ale feudalizm adoptuje do swych potrzeb dawne instytucje i solnik przeradza się w niższego stopnia urzędnika administracyjnego księcia. Fakt, że system sotni przetrwał aż do wczesnego średniowiecza tylko w dwu peryferycznych słowiańskich krajach tłumaczy autor tym, że wojskowy charakter tych wędrując.vch i przesiedlających się grup sprzyjał zachowaniu się dawnych form organizacji szczepowej. W przeciwiellstwie do poprzednich autorów Ch. Vakarelski (Christo Vakarelski. Jeux et coutumes theatrales chez les Bulgares) wychodzi od współczesnego materialu etnograficznego, choć i on sięga daleko w przeszłość. Opisuje on. a nasU;pnie analizuje niektóre obrzędy bułgarskie, które mają charakter widowiskowy, gdzie element dramatyczny gra szczególnie ważną rolę. Dochodzi do wniosku. że większość postaci bułgarskiego ludowego obrzędu została wzięta z obcych społeczeństw, głównie od Turków (derwisz, hodża, bey i in.), ale obok tych, których proweniencja jest jasna. występują jeszcze inne, jak ku kier, gatalec, despot, które mają znacznie slarsz," rodowód, podobnie jak towarzyszące im maski zwierzęce (koza, kogut). Szczególnie interesuje autora postać kukiera, który w tradycyjnych formach obrzędu "•.. ystępuje w masce ze skóry baraniej, z rogami, wśród pląsów i igrów umiera, a naslępnie bywa wskrzeszany, a całej uroczystości towarzyszą bardzo wyraźne elementy seksualne. Po szczegółowej analizie autor dochodzi do wniosku, że jakkolwiek jest wiele analogii ze stal'Ożytną Grecją, to jednak obrzędy takie występowały w całym kl'ęgU kultur europejskich, w czasie kiedy były one na podobnym poziomie, mial.v podobne sposoby myślenia i kojarzenia. Osobnym poruszanym tu problemem są przeobrażenia jakim uległ obrzęd kul<iera w ostatnich dziesięcioleciach. Przed I wojną światową miał on jeszcze pełną treść magiczną; z czasem zaczął ją tracić i wledy zaczęto ni epomiernie rozbudowywać elementy widowiskowe obrzędu. Maska kukiera zalraciła elementy seksualne, została zato fantastycznie rozbudowana, jego niesforne. pełne symbolizmu igry zamieniły się w rodzaj baletu. Podobnie symboliczne maski zwierzęce zamieniły się w naturalistyczne maski egzotycznych zwiel'ząt (słoń, żyrafa. krokodyl) nie mających żadnego związku z dawnym obrzędem, klóry - pozbawiony pierwotnych funkcji - stał się widowiskiem o wartościach wyłącznie estetyczl1\'Ch. Obrzęd i występująca w nim postać o nazwie lesnik, które opisuje S. Zacl'vić �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 289 (Slobodan Zacević, "Lesnik" The forest spirit of Leskovac in South Serbia) mają silne nawiązania do obrzędu kukiera opisanego przez Vakarelskiego, Lesnik (naj-,' częściej dwu lesników) ma taki sam kostium jak kukier (maska, odziany w skórę' owczą, rogi) i podobnie wygląda sam obrzęd lesnika, Autor porównuje lesnika z greckimi bóstwami leśnymi i stwierdza daleko idące analogie, ale porównanie z innymi kulturami europejskimi, współczesnymi ludowymi i źródłami z minionych wieków doprowadza go do wniosku, podobnego jak u Vakarelskiego, że lesnik jest pozostałością dawnego kultu, i to nie tylko słowiańskiego, ale ogólno-indoeuropejskiego. Inną już zgoła problematykę reprezentuje artykuł J. Podolaka (Jan PodoHik, The pastoral culture of the Carpathians as a subject of an ethnological study). Zagadnienia kultUl'y karpackiej, które dotąd były przedmiotem głównie zainteresowania historyków i językoznawców, autor postanawia rozwiązać na podstawie źródeł etnograficznych. Interesują go takie problemy jak: sprawa przesuwania się żywiołu pasterskiego bałkańskiego wzdłuż Karpat na zachód, przetwarzanie się kultury pasterskiej w ramach normalnego procesu rozwojowego i jej' zróżnicowanie pod wpływem zetknięcia się z innymi narodami itd. Szczególnie interesuje Podolaka przenikanie się kultur na pograniczu dwu grup etnicznych odległych sobie językowo, np. Rumunów i Ukraińców oraz bliskich językowo, np. Ukraińców i Słowaków. W fazie końcowej artykułu dochodzi do wniosku, że w studiach nad szałaśnictwem zachodnich Karpat należy rozgraniczyć samo szałaśnictwo, które na terenie całych Karpat jest do siebie podobne, od pasterzy, którzy jakkolwiek są nosicielami wspólnego całym Karpatom systemu szałaśniczego, sami jednak należą do różnych narodów i obciążeni są balastem różnych tradycji kulturowych. Zagadnieniem pogranicza kulturowego zajmuje się również O. Sirovatka (01drich Sirovatka, Die zwischenslawischen Beziehungen in der Volksdichtung und die Kontaktzonen). Opierając się na materiale wziętym z literatury ludowej zwalcza twierdzenie niektórych uczonych, jakoby językową i etniczną granicę można uważać równocześnie za granicę kulturową; rzeczywistość kształtuje się zgoła inaczej. Język i etnikum nie stanowią nieprzebytej bariery, tym bardziej jeśli idzie o granice między narodami słowiańskimi, gdzie język jest zrozumiały dla obu stron, a wymianie wartości kulturowych, tak jak to jest w Karpatach, sprzyja podobny sposób życia. AutOl' udowadnia, że wzdłuż granicy językowo etnicznej tworzy się pas, dokąd dochodzą i gdzie są przejmowane, a równocześnie przetwarzane i niejako wkomponowywane we własną kulturę obce wartości kulturowe. Te stykowe, peryferyczne w stosunku do własnego narodu pasy są najbardziej aktywne w chłonięciu i tworzeniu nowych wartości kulturowych, w przeciwieństwie do centrum obszarów narodowych, których kultura jest bardziej zachowawcza. Z zagadnieniem przejmowania elementów kulturowych od sąsiadów łączy się artykuł językoznawczy A. Habovstiaka (Anton Habovstiak, La colonisation pastorale dans les Karpates et les patois slovaques). Zajmuje się on obcymi naleciałościami w narzeczach słowackich i terminologią pasterską, gdzie również wiele znajduje słów pochodzenia rumuńskiego, a także niemieckiego i węgierskiego. Zastanawia się też, jaki wpływ na różnicowanie się języka słowackiego w narzecza odegrała kolonizacja wołoska. Artykuł Ujvary'ego (Zoltan Ujvary, Slovak itinerant artisans in Hungarian folk-plays) przynależy z jednej strony do grupy artykułów o przenoszeniu elementów kulturowych, z drugiej zaś nawiązuje do studiów o obrzędach widowiskowych (gdzie część aktorów, to przyswojone przez lud postaci obcokrajowców, jak u Vakarelskiego). Ujvary pisze o obyczajach typu widowiskowego, gdzie występuje postać 19 - Lud, l. 55, 1971 �290 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Słowaka, najczęściej druciarza, niedźwiednika lub ludowego lekarza. Postacie słowackich wędrowców pojawiają się w folklorze węgierskim z końcem XVIII w., a z początkiem XX w. zyskują szczególną popularność. Bardzo interesujące są dwa artykuły badaczy łużyckich, które ;:apoznają nas z pracami folklorystycznymi tego narodu. 1. Gardos (Isolde Gardos, Studien zur sorbischen Sp1'ichwortsammlung und -forschung) poświęca swe studium przysłowiom łużyckim, dając równocześnie krótki rys historyczny zainteresowań językiem i literaturą ludową Łużyczan, a prócz tego kreśląc tło społeczne (Łużyczanie byli chłopami, nie mieli własnej warstwy szlacheckiej), na którym lepiej a07.umiałe stają się same przysłowia. Dowiadujemy się, że folkloryści łużyccy prilygotowują leksykon przysłów, przy czym najwięcej trudności sprawia im lokalizacja historyczna, gdyż prawie wszystkie przysłowia zebrane zostały w ostatnich czasach i brak materiału poró''\;'nawczego z przeszłości. Na zakończenie autorka daje wybór przysłów o tematyce społeczno-historycznej. S. Musiat (Siegmund Musiat, Sorbisches Gemeinschaftsleben im 20. JahThundeTt) ;:ajmuje się historią badań nad kulturą Łużyczan. Historia badań wiąże się nierozerwalnie z życiem społeczno-narodowym tego narodu. W związku z tym autor wyznacza kilka etapów rozwoju świadomości narodowej, organizacji społecznych i badań naukowych nad własną kulturą. Początek zainteresowań wlasną kulturą, to koniec XIX w. Po pierwszej wojnie światowej wśród łużyckiej inteligencji budzi się zainteresowanie własnym narodem i kulturą, powstaje szereg stowarzyszeń społeczno-kulturalnych, wtedy też rozwija się ludowy obrzęd ptaći kwas, który ma duże znaczenie jako święto młodzieży i pole do manifestowania uczuć narodowych. Hitleryzm hamuje ten budzący się ruch narodowy, który odżywa dopiero po II wojnie, najpierw spontanicznie, potem w sposób już zorganizowany. W 1". 1951 powstaje w Budziszynie Instytut do badań kultury ludowej Łużyczan. w tymże roku na uniwersytecie w Lipsku powstaje Instytut Łużycki, a od 1952 kieruje nim P. Nedo. W 1952 r. Instytut z Budziszyna zostaje podporządkowany Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, a w 1953 r. zaczyna on wydawać łużycki "Letopis". Słowem, lata pięćdziesiąte to początek nowej ery w poznaniu kultury Łużyc. Autor omawia badania etnograficzno-folklorystyczne jakie prowadziło się wśród społeczel1stwa sorbskiego w latach 1945-67. Podkreśła też rolę społeczną obl'zędu ptaći kwas, który obecnie przerodził się w wielki festiwal sztuki, muzyki, tańca i pokazu obrzędów łużyckich. J. Michalek (Jan Michalek, Pavol Jozef Safarik ul1d die slavische Ethnographie) daje obraz rozwoju naukowego Safal'ika, ocenę jego dzieła na tle ówczesnej epoki i podnosi wielkie znaczenie jego działalności naukowej nie tylko dla nauki. ale i dla ugruntowania poczucia narodowego narodów słowiańskich. Anna Ethnology. An International bUl'gh 196B, t. 7, z. 1-4. Journal of Cultural KOlca/ska-Lewicka and Social Anthropology. Pitts- Na siódmy tom pensylwańskiego kwartalnika etnogl'aficznego sldada się już tradycyjnie luźny zbiór artykułów pozbawiony jakiejś tematycznej lub regionalnej spójności. Rozprawy umieszczone na lamach "Ethnology" stanowią na ogól rezultat wstępnego, acz wnikliwego opracowania materiałów, pochodząc.vch z ostatnio prowadwnych badań terenowych. Jest to Zt"esztą niezmienna - jak dotąd - cecha pre- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 291 zentowanego tutaj pisma. Obok studiów łączących dotychczasowe koncepcje teoretyczne z naj nowszymi wynikami eksploracji etnograficznej, w omawianym tomie znajcfują się ponadto artykuły o charakterze studiów porównawczych, dokonywanych w oparciu o obszerną literaturę specjalistyczną. Celem tych rozpraw jest rozwiązanie szeregu skomplikowanych problemów, wiążących się ściśle z opracowywanym obecnie przez G. P. Murdocka etnograficznym atlasem świata. Największym zainteresowaniem badaczy, publikujących rezultaty swoich studiów na łamach "Ethnology", cieszą się rozmaite grupy etniczne obu Ameryk, Oceanii oraz Azji Południowo-Wschodniej. Na płaszczyźnie profilu problemowego zaznacza się zdecydowany prymat badań nad różnorodnymi aspektami struktury i stosunków społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem systemów pokrewieństwa, rozpatrywanych w naszej rodzimej literaturze tylko marginesowo. Naukowe studia nad systemami pokrewieństwa mają już niemal stuletnią tradycję. Ich prekursorem był w XIX w. L. H. Morgan. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. wielkie zasługi na tym polu położyli R. H. S. Rivers, F. Boas, L. Kroeber, R. H. Lowie i A. R. Radcliffe-Brown. W drugim ćwierćwieczu XX w. ten typ badań podjęli głównie uczeni brytyjscy - R. Firth i M. Fortes oraz amerykańscy L. Spier i F. Eggan, zaś we Francji przede wszystkim - C. Levi-Strauss. Prace powstałe w 2 pol. XX w. wykazują już poważne wpływy psychologii i językoznawstwa. Do wybitnych przedstawicieli tego ostatniego okresu badań nad systemami pokrewieństwa należą: W. H. Goodenough, F. G. Lounsbury, A. F. C. Wallace i J. Atkins, R. Burling, A. K. Romney i R. G. D'Andrade, I. R. Buchler, E. A. Hammel oraz J. A. Fritsch i N. W. Schutz. Intensywne badania, prowadzone w szeregu ośrodków etnograficznych nad tym właśnie wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, doprowadziły do wypracowania skomplikowanej, specjalistycznej terminologii oraz bardzo precyzyjnych technik badawczych. Odbiciem tychże zainteresowań etnografów, etnológów i' antropologów całego świata stała się m. in. zawartość omawianego rocznika "Ethnology". Tom ten otwiera artykuł G. P. Murdocka, pt. Patte1'ns of Sibling Terminology, w którym autor przedstawił rezultaty swych wnikliwych studiów porównawczych, systematyzując materia! w sposób umożliwiający bezpośrednie wykorzystanie go w tablicach opracowywanego przezeń atlasu etnograficznego. Przedmiotem zainteresowań Murdocka stała się tym razem terminologia służąca różnym grupom etnicznym świata na określenie poszczególnych przedstawicieli rodzeństwa. Analizując odpowiednie dane, dotyczące aż 800 społeczności, badacz ten dochodzi do wniosku, że zespół terminów, którymi określa się zwykle rodzeństwo, wykazuje na ogół dużą stabilność. Należy on bowiem - jak twierdzi Murdock - do podstawowego zasobu słownictwa, które wszędzie skutecznie opiera się całkiem naturalnej skądinąd ewolucji języka. Ponadto typ danego' zespołu terminologicznego jest na ogół charakterystyczny dla pewnej grupy języków pokrewnych, a zatem nierzadko dla całej podrodziny, czy nawet rodziny językowej. Zmiany w owym bagażu terminologicznym oczywiście także zachodzą, ale są one rezultatem kulturowych zapożyczeń w sytuacji bezpośl'edniego kontaktu, zwykle otoczenia przez obcy żywioł etniczny i językowy. Autor zwraca jednak uwagę, iż zjawisko to nie jest regułą. Stwierdzono bowiem, że szereg małych, izolowanych grup zachowało własny typ terminologiczny w odniesieniu do zespołu określeń na rodzeństwo, mimo ożywionej wymiany kulturowej z sąsiednimi etnosami. Murdock odkrył ponadto związki zależności, jakie zachodzą między owym typem zespołu określeń, a formami organizacji społecznej, konkretnie zaś - zasadami wyznaczania w ramach systemu pokrewieństwa grup pochodzeniowych. �292 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Terminologii systemu pokrewieństwa poświęcone zostało również niewielkie studium V. Waterhouse i W. R. Merrifielda, Coastal Chontal of Oaxaca Kinship, omawiając wpływ języka hiszpańskiego na kompleks terminów określających poszczególne elementy składowe systemu pokrewieństwa Chontalów ze stanu Oaxaca w Meksyku. Skonstatowano przy tym, że fakt dwujęzyczności tej grupy Indian pociągnął za sobą poważne zmiany terminologiczne. Zapożyczone określenia hiszpańskie zastąpiły jednak w sposób wyłącznie mechaniczny dawne nazwy chontalskie, powodując tylko pewne przeobrażenia w tradycyjnym sposobie klasyfikowania krewnych; nie stały się. one wszakże spiritus movens jakichś istotnych przekształceń w całokształcie tubylczego systemu pokrewieństwa. Wśród rozpraw poświęconych problematyce struktury społecznej na uwagę zasługuje polemiczny artykuł R. M. Keesinga, Step-kin, In-laws and Ethnoscience. Autor podjął w nim dyskusję ze znanym badaczem systemów pokrewieństwa F. G. Lounsburym, który zastosował w swych studiach nową metodę formalnego opisu terminologii poszczególnych związków pokrewieństwa. Wprowadził on również do literatury przedmiotu dwa ukute przez siebie terminy: "step-kin" i "in-laws", określając kategorię powinowanych, przy czym pierwszy termin służyć ma do oznaczenia powinowatych z generacji zstępnych i wstępnych względem Ego; drugi zaśobejmuje powinowatych z generacji, do której należy Ego. Lounsbury, będąc sam typologiem, widzi w owych terminach uniwersalne wyróżniki niezbędne do skonstruowania spójnej klasyfikacji oraz nowej, semantycznej teorii badanych przez niego zjawisk. Poglądom tym przeciwstawia się zdecydowanie Keesing, popierając kwestionowane przez siebie ustalenia Loundsburego danymi, uzyskanymi w Lrakcie badań na Malacie w archipelagu Wysp Salomona. W siódmym tomie "Ethnology" znalazly się także dwa interesujące studia poświęcone ekonomicznej roli japońskich grup krewniaczych. Jedno z nich: The Content of Dozoku Relationships in Japan, autorstwa K. Brown (z. 2, s. 113-138), prezentuje najróżnorodniejsze aspekty instytucji ekonomiczno-rodzinnej, zwanej "dozoku", na którą składa się szereg odrębnych gospodarstw, powiązanych wszakże ze sobą więzami krwi. Celem takiej grupy jest zintensyfikowanie efektów działalności ekonomicznej oraz pełnienie pewnych funkcji politycznych i rytualnych. "Dozoku" występują jeszcze obecnie w różnych regionach Japonii, głównie jednak w wiejskich środowiskach północno-wschodniej części kraju. Problem grupy krewniaczej jako pewnej, autonomicznej jednostki produkcyjnej stał się przedmiotem zainteresowań Harumi Befu, którym to dał on wyraz w artykule Ecology, Residence, and Authority: The Corporate Household in Central Japan (z. 1, s. 25-42). Tym razem na warsztacie etnologa znalazła się historyczna już grupa społeczna, funkcjonująca w oparciu o więzy krwi, grupa, którą charakteryzowała rzadka kombinacja cech duolokaInego zamieszkiwania malżonków wraz z patrylinealnym prawem dziedziczenia. Oznaczało to, że partnerzy przebywali i pracowali osobno na rzecz gospodarstwa własnej grupy krewnych, spotykając się jedynie doraźnie w celach prokreatywnych. Na czele grupy krewnych stał mężczyzna, który, ciesząc się największym autorytetem, miał prawo dozorować pracujących oraz podejmować poważne decyzje natury głównie ekonomicznej. Urząd ten dziedziczono w linii męskiej, przy czym obejmował go zawsze najstarszy syn, który miał prawo sprowadzić do gospodarstwa żonę. Był to jedyny przypadek, w którym ród kobiety wyrażał zgodę na odejście swojego członka. Tylko związek małżeński z następcą naczelnika rodu umożliwał stałe połączenie się małżonków. Ow typ gospodarstwa, charakterystycznego niegdyś dla środkowej Japonii, po- �Recenzje, przeglądy wydawnietw i czasopism 293 czął zanikać pod koniec XIX w., ale w niektórych, dość izolowanych społecznościach lokalnych funkcjonował jeszcze w kilku pierwszych dziesięcioleciach XX w. Celem artykułu E. Kane, Man and Kin in Donegal: A Study of Kinship Functions in a Rural Irish and Irish-American Community (z. 3, s. 245-258), było zaprezentowanie systemu pokrewieństwa izolowanej społeczności lokalnej w Irlandii oraz porównanie go z systemem podobnej grupy ze Stanów Zjednoczonych, składającej się z potomków irlandzkich emigrantów sprzed 75 lat. Organizacji społecznej oraz systemowi pokrewieństwa ludności Selepet ze wschodnich obszarów Terytorium Nowej Gwinei poświęcony został typowo opisowy artykuł K. A. McElhanon, pt. Selepet Social Organization and Kinship (z. 3, s. 296-304), który powstał w oparciu o drobną część materiałów uzyskanych w trakcie badań terenowych, przeprowadzonych w latach 1964-67. R. E. Elkins przedstawił w rozprawie Three Models of Western Bukidnon Manobo Kinship (z. 2, s. 171-189) trzy analityczne modele, służące do badania systemu pokrewieństwa ludności Manobo z wyspy Mindanao w archipelagu Filipin. We wstępnej części swych rozważań autor krótko scharakteryzował ostateczny cel skonstruowania tych modeli, którym ma być wszechstronne zrozumienie struktury i zasad funkcjonowania filipińskiej organizacji krewniaczej. Artykuł A. C. Heinricha i R. Andersona, Co-Affinal Siblingship as a Structural Feature among Some Northern North American Peoples (z. 3, s. 290-295), traktuje o problemie braterstwa krwi. Zwyczaj ten funkcjonuje jeszcze wśród autochtonicznej ludności północnej części Ameryki Północnej, stwarzając tak samo silne więzy jak naturalne rodzeństwo. Ten typ stosunków międzyludzkich, obdarzony przez autora terminem "co-affinal siblingship", obejmuje całokowicie niespokrewnione ze sobą osoby, uwikłane w system trwałych, wzajemnych zobowiązań moralnych. Ow surogat naturalnych związków rodzinnych poddał Heinrich obserwacji u czterech północno-emerykańskich grup etnicznych (dwie, nie mające ze sobą kontaktów grupy Athapasków, oraz dwie, równie izolowane grupy Eskimosów). Zebrany materiał pozwolił autorowi sformułować roboczo-hipotetyczne przypuszczenie, w myśl którego system braterstwa krwi stanowi ważny element struktury społecznej, uwarunkowany zespołem czynników ekologicznych i charakterem miejscowej, tubylczej kultury. Współczesny udział społeczności "etnologicznych" w lokalnym i regionalnym życiu politycznym przedstawiony został w dwóch artykułach, z których jeden omawia ten problem u Zuniów, drugi zaś - u autochtonów Nowej Gwinei. Autor pierwszej rozprawy, zatytułowanej Tribal Council Elections in a Southwestern Pueblo (z. 1, w. 71-85) - T. N. Pandey zwraca uwagę na to, że obecne wybory do rady plemiennej stanowią wyraz poważnie zaawansowanych procesów przemian, które nie ominęły również politycznej sfery życia tej grupy Indian. Najpoważniejsza w swych skutkach innowacja polega na odsunięciu od systemu rządów autorytetów teokratycznych. Na to miejsce wprowadzono natomiast ludzi świeckich, którzy w trakcie kampanii wyborczej i pracy politycznej posługują się nierzadko nowoczesnymi, masowymi środkami przekazu. Akceptowany przez coraz szersze kręgi indiańskiego społeczeństwa system wyborów do lokalnych władz plemiennych przybiera stopniowo wszelkie znamiona modelu amerykańskiej demokracji parlamentarnej, zatracając całkowicie swój dawny, tradycyjny kształt. Drugi artykuł z tej grupy tematycznej, pt. Bigfellow Man belong Business in New Guinea (z. 4, s. 394-410), pióra B. R. Finney'a, poświęcony został problemowi udziału autochtonicznej elity ekonomicznej w życiu politycznym Płaskowyżu Centralnego Nowej Gwinei. Autor słusznie zaznacza rangę i znaczenie tej grupy osób �294 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism w lokalnym tradycyjnym systemie społeczno-kulturowym, podkreślając że obecnie, po z górą 30 latach australijskiego panowania, owe więzy jeszcze bardziej się zacieśniły. Współczesna genemcja przywódców, zanim zapewniła sobie wybul' do lokalnych władz politycznych, osiągnęła uprzednio poważne sukcesy w nowej gospodarce towarowo-pieniężnej. Ludzie ci, stanowiąc najbardziej wykształconą grupę tubylczej ludności oraz wykorzystując zarówno swą wysoką pozycję ekonomiczną jak i odpowiednie stanowiska w administracji, dążą świadomie do stwol'zenia nowoczesnej autochtonicznej siły politycznej. Z rozpraw poświęconych wierzeniom na uwagę zasługuje przede wszystkim artykul J. J. Collinsa, A Descriptive Introduction to the Taos Peyote Ceremony (z. 4, s. 427-499). Znajdujemy w nim usystematyzowany opis obrzędowości peyotystycznej u Taosów. Warto przy tym zaznaczyć, że Indianie Pueblo, do których należą również Taosi, skutecznie opierali się wszelkim modernistycznym prądom religijnym, nie przyjmując także i peyotyzmu, który stał się najpopularniejszą religią Indian USA. Diametralnie różną postawę przybrali wyłącznie Taosi. Przylączyli się oni do peyotystycznej wspólnoty religijnej jako jedyni reprezentanci swojego etosu kulturowego. Peyotyzmowi Taosów nie poświęcono do tej pory zbyt dużo uwagi. Dlatego też należy z uznaniem powitać artykuł Collinsa, który w pewnej mierze wypełnił ową lukę w literaturze przedmiotu. Uzyskane w trakcie badan terenowych informacje autor ujął w ramy wypracowanego przez siebie schematu, który zamierza również stosować w trakcie dalszych studiów nad indiańską obrzędowością religijną. W ten sposób uporządkowane i sklasyfikowane material,\" staną się podstawą przyszłych analiz porównawczych. Siódmy tom "Ethnology" zawiera także interesujący, acz objętościowo niewielki tematyczny blok artykułów, które reprezentują etnobotanikę, dyscyplinę naukową szczególnie pomocną we wszelkiego rodzaju studiach etnogenetycznych. Taką właśnie rolę wyznacza etnobotanice artykuł D. E. Yena i J. M. Wheelera: Introduction of Tam into the Pacific: The Indications of the Chromosome Numbers (z. 3, s. 159167). Traktują oni bowiem cały kompleks problemów związanych z pojawieniem się i uprawą taro jako jedno ze źródeł dostarczających informacji na temat pochodzenia Polinezyjczyków i ich kultury. W związku z tym obaj badacze podjęli studia nad składem chromosomowym poszczególnych odmian tej rośliny, śledząc równocześnie drogi ich rozprzestrzeniania się. Taro, uprawiane na wielu wyspach Pacyfiku, pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Szlaki migracyjne tej bulwiastej rośliny przebiegały w trzech różnych kierunkach: 1) na północ, poprzez Riukiu do Japonii; 2) na południe, poprzez Timor, Nową Kaledonię do Nowej Zelandii; 3) na wschód, poprzez północną Melanezję do Polinezji. Pierwszymi dwoma trasami wędrowały zarówno 28- jak i 42-chromosomowe odmiany taro, podczas gdy trzecią, prowadzącą do Polinezji, przenoszono wyłącznie formę 28-chromosomową. Warto przy tym zaznaczyć, że dyfuzja taro była nierozerwalnie związana z migracjami człowieka. Należy bowiem pamiętać, że wegetacja tej rośliny wymaga ingerencji ludzkiej, bez której taro skazane jest na zagładę. Autorzy artykułu, biorąc pod uwagę wszystkie dotychczasowe ustalenia, dotyczące tej rośliny, oraz wyniki własnych badań w tym względzie, poddali je konfrontacji ze znanymi koncepcjami na temat pochodzenia ludności polinezyjskiej i jej kultury. Szczególną ich uwagę zwróciła Nowa Zelandia, na której występuje taro zarówno z linii 28- jak i 42-chromosomowej. Powszechnie akceptowaną jest już obecnie koncepcja głosząca, iż kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. 28-chromosomowe taro teorię tę może ewentualnie potwierdzać, ale równoczesna obecność 42-chromosomowy ch odmian tej rośliny wskazuje wg autorów artykułu w sposób niedwuznaczny �Recenzje, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism na powiązania kulturowe z Nową Kaledonią, dowodząc w ten sposób obecności na Nowej Zelandii wplywów melanezyjskich. Autorzy zdają się jednak nie dostrzegać faktu, że taro mogli przynieść z Melanezji na Nową Zelandię również sami Polinezyjczycy. Tak więc udowodnienie "melanezyjskiego" pochodzenia pewnych odmian taro nie świadczy jeszcze wcale o melanezyjskich wpływach kulturowych, które już niejednokrotnie uwypuklano bez większego wszakże rezultatu. Stwierdzić zatem można, że również etnobotanika nie dostarcza ostatecznych argumentów na potwierdzenie tej tezy, choć autorzy przedstawiunego powyżej artykułu pokładają w niej w tym właśnie względzie duże nadzieje. W zwięzłym omówieniu nie sposób zaprezentować treści wszystkich artykułów recenzowanego czasopisma. Trudności te pogłębia fakt, że "Ethnology", nie posiadając działu recenzyjnego lub informacyjnego, całe swe łamy oddaje licznym, wprawdzie niewielkim objętościowo, ale za to bogatym w treść artykułom. Wynika stąd konieczność wyboru tylko niektórych artykułów do szerszego ich omówienia. \Iv niniejszej prezentacji kierowałam się zasadniczo dwoma dyrektywami, a mianowicie naukową wartością umieszczonych na łamach "Ethnology" studiów oraz "deficytowością" polskich badań nad jakimś, mało u nas znanym wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, analizowanym natomiast w recenzowanym piśmie. Biorąc pod uwagę szczupłość naszych sił przyznać należy, iż niewskazanym byłoby rozpraszanie ich w celu "obsadzenia" większości problemów badawczych. Nic zatem dziwnego, że pewne specjalizacje w ramach naszej dyscypliny pozostają w Polsce jeszcze terenem nieomal dziewiczym. Sytuacja ta nie może jednak usprawiedliwiać ignorancji i totalnego braku zainteresowań obcymi osiągnięciami li tylko dlatego, że nie mieszczą się one w profilu naszych osobistych czy zespołowych studiów. Dlatego też uznałam za słuszne możliwie najpeJniejsze przedstawienie w niniejszym omówieniu wszystkich t.ych artykułów, które są odzwierciedleniem najnowszych poczynań zagranicznych ośrodków naukowych w sferze studiów nad rodziną, przede wszystkim zaś nad systemami pokrewieństwa. Inne bloki tematyczne potrakt.owałam znacznie skromniej, prezentując wyłącznie rozprawy najcelniejsze, względnie najbardziej reprezentatywne dla danej grupy problemowej. Jednakże ze względu na al'bitralność i subiektywność moich ocen, pozwolę sobie na zakończeniE przytoczyć tytuły nie wymienionych dotąd artykułów, aby dać Czytelnikowi możliwie pełną informację a zawartości siódmego tomu "Ethnology": H. C. Brookfield (i) J. P. White, Revolution or Evolution in the Prehistory of the New Guinea Highlands: A Semina)' Report; J. A. Woodward, The Anniversary: An ContempomTy Diegueiio Complex; C. W. O'NeIl (i) H. A. Selby, Sex Differences in the Incidence of Susto in Two Zapotec Pueblos: An Analysis of the Relationships between Sex Role R. G. Willis, Changes in Mystical Concepts and Practices among the Fipa; R. T. Antoun, On the Significance Of Names in an Arab Village; S. Gundel'S (i) W. M. Whiting, Mother-Infant Separation and Physical Growth; H. Barry III, Regional and Worldwide Variations in Culture; T. M. Kiefer, Institutionalized Friendship and Warfare among the Tausug of Jolo; J. B. Watson, Expectations Pueraria: and Names a Folk and Illness; Traditions of a Lesser Crop of the Central Highlands, New W. H. Alkire, PTopoises and Taro; G. P. Murdock, World Sampling Provinces; J. A. Hostetler (i) G. S. Huntington, C01nmunal Socialization Patterns in Hutterite Society; M. E. Opiel', Remuneration to Supernationals and Man in Apachean Ceremonialism; P. Hockings, On Giving Salt to Buffaloes: Ritual as Communication; J. F. Martin, A Reconsideration of Havasupai and Land Tenure; N. C. Raymond, Guinea; Land RefOl'm and the Structure of Production in Yucatan. Miroslawa Posern-Zielińska �296 Recenzje, przeglądy Ethnology. An International Journal wydawnictw of Cultural i czasopism and Social Anthropology. Pitts- bUl'gh 1969,t. 8, z. 1-4. Osmy tom amerykańskiego czasopisma "Ethnology", tak jak i poprzednie jego roczniki, stanowi forum, na którym zaprezentowano rezultaty prowadzonych ostatnio badań terenowych. Wydaje się, że w doborze artykulów nie odgrywała większej roli ani problematyka naukowa ekspedycji, ani też ich geograficzna lokalizacja. Omawiany tutaj tom zdaje się natomiast spelniać w większym niż poprzednio stopniu wstępne zalożenia komitetu redakcyjnego, który postulował międzynarodową wymianę myślI na lamach wydawanego przez siebie pisma. Poprzednie woluminy byly jednak dalekie od realizacji tych dyrektyw, natomiast niniejszy rocznik wskazuje już na fakt, że redakcji udalo się wreszcie wprowadzić na lamy "Ethnology" artykuly pisane przez badaczy spoza pólnocno-amerykańskiego środowiska naukowego. Ich udzial nie jest jeszcze zbyt duży, ale stanowi wyraz zdobywania przez to młode pismo popularności oraz zaslużonego uznania w coraz szerszych kręgach etnologów calego świata. W 8 t. "Ethnology" najwięcej miejsca zajmują studia nad rozmaitymi aspektami stosunków spolecznych. Prym w tym zakresie wiodą już tradycyjnie rozprawy poświęcone systemom pokrewieństwa. Wachlarz poruszanych w tym względzie problemów jest duży, o czym niech świadczy krótka charakterystyka treści poszczególnych artykułów: E. Hunt, The Meaning of Kinship in San Juan: Genealogical and Social Models, s. 37-53; przedmiotem rozważań są trzy odmienne aspekty systemów pokrewieństwa: genealogiczny, spoleczny, terminologiczny. W dotychczasowych studiach uważano, że owe logiczne rozróżnienia służą wyłącznie celom analitycznym. Natomiast autorka, w oparciu o dane z miasta San Juan w meksykańskim stanie Oaxaca, dyskredytuje te poglądy, twierdząc, że wyróżnione dla celów roboczych aspekty systemów pokrewieństwa mają swoje empiryczne odpowiedniki, w związku z czym winny być śledzone jako trzy niezależne modele, gdyż jako takie funkcjonują one np. w badanej przez nią społeczności. Wynika stąd, że dotychczasowe stwierdzenia antropologów nie zawsze znajdują potwierdzenie w rzeczywistości kulturowej, a nowe badania terenowe mogą niejednokrotnie przyczynić się do korekty tradycyjnie niekiedy podtrzymywanych sądów. N. A. Hopkins, A Formal Account of Chalchihuitcin Tzotzil Kinship Terminology. s. 85-102; dokonano tu formalnego wyjaśnienia terminologii systemu pokrewieństwa u Indian Tzotzil, zamieszkujących górzystą część stanu Chiapas w Meksyku. W końcowej partii artykułu autor daje lingwistyczną analizę terminów pokrewieństwa oraz ustala socjologiczne korelaty pewnych zasad, obowiązujących w miejscowym systemie pokrewieństwa. J. A. Law, Nahua Affinal Kinship: A Comparative Study, s. 103-121; autorka, mając na względzie pokolumbijskie przeobrażenia lingwistyczne i społeczne u Indian Nahua. starała się uchwycić szereg różnic i podobieństw pomiędzy współczesnymi dialektami tej grupy etnicznej a jej klasycznym językiem z okresu konkwisty. W oparciu o poczynione w tym względzie ustalenia starała się ona odkryć wzory leżące u podstaw zarówno samego systemu pokrewieństwa, jak i jego terminologii u poszczególnych, badanych grup dialektycznych, co wg niej ma stanowić wstęp do rekonstrukcji protonahuańskiego systemu pokrewieństwa. M. C. Cohen, Agnatic Kinship in South Taiwan, s. 167-182; rozprawa dotyczy sposobów organizowania krewnych w linii męskiej na obszarze pld. Tajwanu. Autor zajmuje się różnymi ugrupowaniami tej kategorii osób oraz łączącymi je związkami �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 297 zależności. Ugrupowania te są wg Cohena bardzo podobne do analogicznych organizacji w innych częściach Taiwanu oraz w Chinach. Zostały bowiem wszędzie tam określone przez sprzężenie kultu przodków z zespołowym prowadzeniem gospodarstwa rolnego. J. C. Faris, Some Cultural Considerations of Duolineal Descent Organization, s. 24:3-254; \V artykule przeprowadzono analizę kulturowych konsekwencji, jakie w społeczeństwie południowych Nubijczyków z Sudanu wynikają z funkcjonowania tam systemu duolinearnego pochodzenia. Autor uwypuklił opozycyjną wartość linii macierzystej i odojcowskiej, wraz ze wszystkimi skupionymi wokół nich organizacjami społecznymi. S. Vatulo, Reference, Address, and Fictive Kinship in Urban North India, s. 255-272; rozprawa stanowi cenny wkład do studiów nad problemem tzw. fikcyjnego pokrewieństwa, występującego powszechnie w północnych Indiach. Ow surogat systemu pokrewieństwa, operujący jego terminologią, obejmuje obce względem siebie osoby. które łączy tylko przynależność do tej samej kasty. Dotychczasowe badania w tym zakresie dotyczyły wyłącznie rustykalnej części kraju. Przedstawiony tu artykuł sygnalizuje istnienie tego zjawiska również na obszarach zurbanizowanych, wypełniając w ten sposób lukę w literaturze przedmiotu. K. A. McElhanon, Komba Kinship Terminology, s. 273-277; autor przedstawił skoryg'owaną listę terminów, służących Kombom z Nowej Gwinei do określenia różnych kategorii krewnych i powinowatych. Zadaniem owego artykułu było dostarczenie odpowiednio sprawdzonych i ustalonych materiałów dla celów porównawczych. J. S. Yadava, Kinship Groups in a Huryana Village, s. 494-502; w rozprawie tej starano się uchwycić charakterystyczne dla północnych Indii cechy struktury spolecznej, o których istnieniu zadecydował obowiązujący na tych obszarach system pokrewieństwa. Dość duży blok tematyczny w 8 t. "Ethnology" stanowi grupa artykułów, poświęcona strukturom politycznym. Jeden z nich, pióra B. Spooner, Politics, Kinship, and Ecology in Southeast Persia, s. 139-152, ustala pewne korelacje zachodzące między systemem polityczno-ekonomicznym a systemem pokrewieństwa u grupy etnicznej - Baluch, w skład której wchodzi zarówno rolnicza jak i nomadyczno-pasterska ludność płd.-wsch. Persji. Pierwsza część rozprawy obejmuje syntetyczny opis naj istotniejszych aspektów organizacji politycznych i społecznych, uwypukla różnice w systemach pokrewieństwa oraz w warunkach środowiskowych, w jakich żyje badana populacja. Wskazuje również na związki zależności, łączące społeczności lokalne o dwóch różnych typach gospodarki. W oparciu o te informacje autor ustala, że w grupach rolniczych występuje zróżnicowanie klasowe oraz matrylinearyzm, natomiast tam. gdzie bez reszty panuje nomadyczne pasterstwo, tam system pokrewieóstwa charakteryzuje się patrylinearyzmem, społeczność zaś jest bezklasowa. W drugiej części artykułu przedstawione są dwa przykłady, które ilustrują stopniowe przechodzenie od jednego ww. modelu do drugiego. W końcowej partii rozprawy autor wyjaśnia dynamiczne związki zachodzące pomiędzy poszczególnymi różnicami, sięgając w tym celu do rekonstrukcji historycznej. A oto inne artykuły o problematyce "politycznej": H. E. Goldberg, Egalitarianism in an Autocratic Village in Israel, s. 54-75; autor zwraca tu uwagę na komplementarność autokratycznych i egalitarnych cech struktury społecznej, podkreślając zachodzące między nimi korelacje. W. E. H. Stanner, The Kitui Kamba Market, 1938-1939, s. 125-138; artykuł ten jest fragmentem niepublikowanego dotąd raportu, który powstał na przełomie lat �298 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 1939/40, po ukończeniu zespołowych badań terenowych w Kenii. Ich celem było poznanie politycznych, administracyjnych i ekonomicznych problemów tej ówczesnej brytyjskiej kolonii. Manuskrypt, dotyczący politycznych, prawnych i ekonomicznych przeobrażeń u plemienia Kamba w latach 1898-1939, poprzez wniknięcie w istotę szeregu tubylczych instytucji, miał za zadanie służyć usprawnieniu polityki kolonialnej. Opublikowanie jednego z fragmentów owego raportu udostępniło badaczom nader interesujący dla studiów porównawczych materiał źródłowy. D. T. Hughes, Reciprocal Influence of Traditional and Democratic Leadership Roles on Ponape, s. 278-291; autor publikacji stawia hipotezę, że po wprowadzeniu na danym terenie nowego systemu politycznego modyfikacji będą podlegały dwie grupy ról przywódczych: 1) nowe role, posiadające swoje odpowiedniki w tradycyjnym systemie politycznym; 2) stare role, posiadające swoje odpowiedniki w nowowprowadzonym systemie politycznym. W pierwszym przypadku będą one znajdowaly się pod silnym wpływem tradycji, która zadecyduje o ich ostatecznym kształcie; w drugim - stymulatorem zmian będzie nowy system i do niego będq się dostosowywać dawne role. Autor sprawdza tę doniosłą, w sensie teoretycznym i praktycznym, hipotezę na materiale z wyspy Ponape (Karoliny). Poza tymi dwoma, przedstawionymi wyżej blokami tematycznymi, kture tworn każdorazowo kilka artykułów, nie można wyodrębnić w 8 t. .,Ethnology" innych całości problemowych. Pozostałe rozprawy świadczą wyłącznie o różnokierunkowych zainteresowaniach badaczy i bogactwie opracowywanych zagadnień. Szczupłe ramy niniejszego omówienia nie pozwalają na pełną prezentację zawartości pisma. Z lwnieczności więc ograniczę się do przedstawienia treści tylko jednego artykułu. zasługującego - w moim przekonaniu - na szczególną uwagę: N. Perchonock, O. Werner, Navaho System of Classification: Some Implications for Ethnoscience, s. 229-242; publikacja ta jest cennym wkładem do modnej i uprawianej coraz chętniej tzw. "ethnoscience", specjalizacji koncentrującej swą uwagę na tych systemach klasyfikacji, które stanowią podstawę "ludowych" taksonomii. W związku z tym badacze zainteresowani są wyłącznie samowiedzą informatora o rozmaitych dziedzinach jego kultury. Inaczej mówiąc - na ich naukowym warsztacie znajduje się wiedza ludowa, której studiowanie zalecał już w połowie ubiegłego wieku nasz znakomity uczony Wincenty Pol. Omawiany tu artykuł powstał w oparciu o badania przeprowadzone wśród Nawahów. Eksploratorzy zajęli się analizą indiańskiego pożywienia pod kątem teoretycznych założeń i technik badawczych "ethnoscience". Podjęcie tego tematu służyło jedynie jako pretekst do sprawdzenia przydatności owych metodycznych i metodologicznych dyrektyw w badaniu ludowego widzenia świata kultury. Autorzy, w oparciu o swe terenowe doświadczenia, stwierdzili, że zarówno założenia metodyczne jak i teoretyczne ,.ethnoscience" winny być zrewidowane. Uważają oni, że cel tej specjalizacji (całościowy opis wiedzy ludowej o kulturze) dopóty nie zostanie osiągnięty, dopóki "ethnoscience" będzie się ograniczać wyłącznie do badań nad systemami taksonomicznymi. Autorzy proponują, aby rozszerzyła ona pole swych zainteresowań na totalny system związków leksykalno-semantycznych, co zagwarantuje jej osiągnięcie wyznaczonego uprzednio celu. Mirosława Posern-Zielmska �Recenzje, przeglądy Glasnik na Etnoloskiot Muzej, wydawnictw i czasopism 299 I, Skopje 1960, ss. 373. Kultura ludowa, materialna i duchowa Macedonii nie jest dostatecznie zbadana. Nie była ona przedmiotem badań naukowych, nie ma bowiem dotąd żadnej monografii ani pracy syntetycznej obejmującej całość zagadnień dotyczących etnografii Macedonii. Niewiele materiałów poruszających wąskie zagadnienia ogłoszono \V drugiej połowie minionego stulecia na łamach czasopism bułgarskich. Warto wspomnieć tu prace Antona Stoilowa: Wierzenia o k1'okusie 1, Zamurowanie żywych ludzi na nowych zabudowaniach " Strzyżenie 3, Pieniądze na p1'zewóz 4 oraz Broda na polu 3. Prace Marko Cepenkowa, Kuzmana Szapkarewa, Efrema Sprostranowa, Dymitra Matowa, Christo Stoilowa i in., rozsiane w różnych periodykach bułgarskich, są w wielu wypadkach dla badaczy niedostępne. Drobne informacje o etnografii macedońskiej znajdujemy także w niektórych czasopismach rosyjskich i serbskich końca w. XIX. Jedyna obszerniejsza praca jaka ukazała się na początku naszego wieku, to momonografia o zwyczajach i obyczajach Skopskiej Czarnej Góry Atanasija Petrovicia G. Dość ciekawe są prace niektórych etnografów sel"bskich okresu międzywojennego, np. Jeremija Pavlovicia oMaleszewie 7, o mieście Dojran i jego jeziorze B, o przeszłości Macedonii !l, Vojislava S. Radovanovicia o okręgu Tikwesz i miejscowości Rajec 10 oraz o folklorze górskiego Mariowa 11. O kulturze Macedonii pisał Dragisa Lapcević 12. Wymienić tu należy także entuzjastę materialnej i duchowej kultury ludowej Macedończyków, znanego etnografa, muzykologa i malarza czeskiego, Ludvika Kubę. W roku 1932 ukazała się jego praca Cteni o Makedonii. Cesty a studie z rokii 1925-192713• Jest to przegląd etnograficzny terenów Macedonii należących do Jugosławii, które Kuba badał podczas jego podróży w tym kraju w latach 1925-1927. Szczególnie sporo materiałów o drobnych zagadnieniach etnograficznych Macedonii zawierają tomy I-XXXVI bułgarskiego czasopisma "Sbornik za narodni umotovorenija", wychodzącego w Sofii oraz organu Macedońskiego Instytutu Naukowego "Makedonski Pregled", a także tomy I-XXI czasopisma Skop ski ego Towarzystwa Naukowego "Glasnik", wychodzącego w Skopje w okresie międzywojennym. 1 "B'lgarska Sbirka", VI, s. 814-817. "Periodicesko spisanie", LXIn, s. 179-2l3. "B'lgarski Pregled", VI, kn. 5, s. 73-76. "B'lgarska Sblrka", VII, s. 452-455. "B'lgarska Sbirka", X, s. 155-163. 6 Pop Atanasije Petrović, Narodni zivot i obicaji u Skopskoj C'rnoj Gori. S'rpska Kraljevska Akademija, S'rpska Etnografska Zbirka, knjiga VII. Obicaji naroda s'rpskoga, knjiga I, Beograd 1907, s. III 527. 7 Jeremija Pavlovic, Malesevo i Malesevei. Etnoloska ispiiivanja, Beograd 1929, s. 466. 8 .Teremija Pavlović, Sf.ari Dojran i DOil'ansko jezero. lz zabelezaka Jeremija M. Pavlovieia, Beograd 1930,s. 58. 9 Jeremija M. Pavlović, IZ proslosii Juźne Srbije. Prva knjiga po narodnim pesmama i drugim podacima, Beograd 1924, s. III 74. 10 Vojislav S. Radovanović, Tikves i Rajee. "Srpski etnografski zbornik". Izdaje Srpska Kraljevska Akademija, knjiga XXXIX, prvo oddelenje, Naselja i poreklo stanovnistva, knjiga 17, Beograd 1924. 11 Mariovici u pesmi, prici i sali. Nekoliko pregrsti iz riznice duhovnog blaga juznos'rbijanaca. Skupio dr Vojislav S. Radovanović. "Zbornik za etnografij u i folklor Juzne Srbije i susednih oblasti", knjiga I, Skoplje 1931, s. 65-231. 12 Dragi$a Lapcevic, O kulturama u Juznoj Srbiji, Stamparija "Marotoclvi", 1923, s. III \·35. IS Ludvik Kuba, Cteni o Makedonii. Cesty a studie z roku 1925-1927, Praha 1932, s. 226. + + �300 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Wszystkie jednak prace jakie ukazały się do wyzwolenia Macedonii nie są ani pełne, ani ścisłe, a co jest najistotniejsze, przeważały w nich poglądy subiektywnej oceny dorobku kulturowego ludu macedońskiego. O podwalinach macedońskiej nauki etnograficznej można mówić dopiero po II wojnie światowej, jakkolwiek dorobek badaczy macedońskich w tym powojennym okresie jest skromny. Pierwsza poważniejsza edycja, jaka ukazała się w okl'esie powojennym, to "Glasnik" Muzeum Etnograficznego w Macedonii 14. Prace zawarte w nim, aczkolwiek odnoszą się do poszczególnych dziedzin życia kulturowego Macedonii i poruszają jedynie zagadnienia lokalne a nie całego obszaru kraju, stanowią jednak poważny wkład do badań naukowych, gdyż przedstawiają obiektywny stan dorobku kulturowego. Macedonia, dzięki jej położeniu geograficznemu, jest bodajże jednym z nielicznych krajów słowiańskich, gdzie tak plastycznie odbiło się piętno kultury Prasłowian. Po wieku VII obserwować można tu różne nawarstwienie wpływów kulturalnych licznych najeźdzców i jej sąsiadów, a także wiele wspólnych cech z kulturą pozostałych Słowian. Z tego powodu kultura ludowa Macedończyków budzi duże zainteresowania wśród etnografów współczesnych krajów europejskich. Niestety w SR Macedonii nie ma Instytutu Etnograficznego, ani też katedry etnografii na Uniwersytecie Skopijskim. To utrudnia zorganizowanie prac badawczych i taki stan rzeczy nie sprzyja rozwojowi kadry. Macedonia jest krajem, który na przestrzeni długich wieków nie posiadala swej państwowości. Szczególnie ciężki był jej los w okresie długowiekowej niewoli Turków. Jeśli chodzi o kulturę duchową, to są pewne osiągnięcia naukowe w jej badaniu. Zebrano dotąd olbrzymi materiał tekstów literatury ludowej. Założony w roku 1950 Instytut Folklorystyczny rozwija bogatą działalność. Wydano kilka zbiorów macedońskich pieśni ludowych, zebrano w ostatnich 20 latach ponad 30000 tekstów pieśniowych lirycznych i epickich. Zaczęto wydawać półrocznik "Macedonski Folklor". Kultura materialna natomiast, jak wspomniano, znalazła się na warsztacie badaczy dopiero po ukazaniu się I tomu "Glasnika". Z naj ciekawszych prac tego tomu wymienić należy artykuł Anicy Petruszewej o fartuchach jako podstawowej części ubioru męskiego w niektórych regionach Macedonii (s. 33-56). Dotyczy to szczególnie terenów centralnych oraz południowozachodniej części kraju, gdzie fartuch jest nierozlączną częścią ubioru męskiego i obejmuje prawie 2(3 obszaru. Fartuch noszą starzy i młodzi w domu i na święta, na polu i wtedy, gdy jadą na targi albo w goście. Autorka podaje, iż w regionie Owcze Pole noszenie fartucha przez mężczyzn jest tradycją starą, sięgającą okresu przed najazdem Turków. Noszenie fartucha przez mężczyzn ma charakter praktyczny, chroni ubranie przed brudzeniem się, a w mieście Prilep, jak zaznacza autorka, noszą go, aby było im ciepło na kolanach 1,. Petruszewa dodaje, że i dziś, kiedy kultura miejska wkracza do wsi i dawne męskie stroje powoli zanikają, chlop macedoński ubrany w nowoczesny garnitur nie rozstaje się z fartuchem 16. Nieżyjąca już Radmila Polenaković zajęła się grzebieniarstwem w Macedonii 17. 14 "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", t. I, Skopje 1960, s. 372. 15 Anica Petruseva. Skutinata kako sostaven deI od maśkata nosija "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", I, Skopje 1960, s. 50-51. 16 Ibid., s. 54. 17 Radmila Polenaković, Ceslarskiot zanaet vo Makedonija, ibid., s. 57-78. vo Makedonija, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 301 Rzemiosło to powstało naJPIerw we wsi Smilewo okręgu Bitola, skąd rozprzestrzeniło się w miastach macedońskich. Pierwszym mistrzem był niejaki K'rste Siljan, który zawód ten "wykradł" od pewnego grzebieniarza, Zyda z Salonik. Autorka podaje wyczerpujące informacje o narzędziach oraz opisuje szczegółowo cały proces pracy. Poza tym rozprawa jej jest bogato ilustrowana. Według Polenaković, grzebienie w Macedonii robiono z kopyt końskich oraz rogów wolowych i bawołowych. Inna rozprawa zawarta w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia rzeźby w cerkwiach Macedonii w X;VIII i XIX wieku 18.' Kraj ten, jak wiadomo, jest jedynym krajem słowiańskiego południa, gdzie zachowały się piękne drzeworyty w niektórych cerkwiach i klasztorach (słynne ikonostasy z rzeźbionego drzewa orzechowego cerkwi św. Spasa w Skopje oraz Sw. Joana Bigorskiego w rejonie Mawrowa) przyciągają wielu specjalistów i entuzjastów sztuki ludowej z całego świata. Ciekawe są informacje o istniejących szkołach rzeźbiarskich w Macedonii. Autorka podkreśla dużą rolę, jaką odegrała szkoła na Atosie. Liczenowska omawia działalność rzeźbiarzy macedońskich w kraju oraz w sąsiednich krajach, a także ich ulubioną ornamentykę. Drzeworyty macedońskie posiadają swoje specyficzne cechy. Pierwotnie bazowały one na stylu bizantyńskim, później obserwuje się wpływy włoskie. O obyczajach świątecznych oraz związanych z pracami polowymi pisze Zorka Delinikolowa 10. Opisuje ona obrzędy podczas świąt zimowych, wiosennych, wielkanocnych, letnich i jesiennych przytaczając i okolicznościowe pieśni ludowe, jakie są śpiewane. Milica Georgijewa pisze o pisankach w Skopje i w jego okręgu:lO. Tradycje te autorka odnosi do okresu pogańskiego. Najczęściej stosowane są przy pisankach liście roślin, które odbija się na skorupce jajka przy pomocy wosku, kwasu azotowego itp. Wera Kliczkowa z kolei poświęciła swoją rozprawę zwyczajom i obyczajom ludowym, związanym ze świętem Bożego Narodzenia 21. Zwyczaje i obyczaje te niewiele się różnią od istniejących w innych regionach Macedonii. Rolnictwem oraz obyczajami związanymi z pracami chłopa w okręgu Kumanowo zajCjł się Welimir Nikołow 22. Praca jego była wynikiem badań terenowych jakie przeprowadził w latach 1952-1953. Nikołow podaje krótki zarys historyczny tego regionu, a później przechodzi do omówienia uprawy ziemi, podaje kategorię pól uprawnych, nazwy i gatunki zbóż. Opisuje żniwa, ustawianie kopic oraz przytacza pieśni ludowe, śpiewane podczas prac polowych, szczególnie w czasie żniw. Do niedawna w regionie tym ścinano zboże sierpem, a przy tak powolnej pracy śpiewano dużo ludowych pieśni lirycznych. Następnie autor zajmuje się procesem młócenia zboża, zbieraniem maku, konopi, lnu i wytwarzaniem włókna hijanego. Z kolei omawia sadownictwo i ogrodnictwo zatrzymując się szczególnie na uprawie jarzyn i winorośli. Podaje także bogate obyczaje ludowe związane z zażegnywaniem suszy, z odpędzaniem gradobicia, a na końcu wymienia zwyczaje i obyczaje 18 Zoe Licenoska, Makedonskata crkovna rezba va XVIII i XIX vek, ibid., 79-134. 19 Zorka Delinikolova, Obicai svrzani sa poedini praznici i nedelni dni va Radovis, ibid., s. 135-171l. 2J Milica Georgieva, Bojadisuvanje i sarenje na veligdenski jajca va Skopje i okolijata, ibid., s. 179-192. 21 Vera Klickova, Bozićni obicai va Skopska Kotlina, ibid., s. 193-266. 22 Velimir Nikoiov, Zemjodelstvoto i obicaite svrzani sa zemjodelskata rabata va Kumanovo, ibid., s. 267-368. �302 Recenzje, pr.zeglądy wyclawnictw i czasopism związane z obchodami poszczególnych świąt· przypadających w okresie prac polowych. Tom ten zamyka informacja Zorki Delinikolowej a wystawie w Muzeum Etnograficznym w Skopje 23. Rozprawy zawarte w I tomie "Glasnika" są niewątpliwie poważnym sukcesem młodej nauki macedońskiej i mogą stać się podstawą do dalszych badań oraz opracowań syntetycznych. Kole Jahrbuch jiihrigen mapy. des Museums Bestehen fur 1869-1969, Volkerkunde zu Leipzig. Akademie-Verlag, Berlin Simiczijew Bd. XXVI. Zum hundert1969, ss. 410, tab!. 116, Autorami tomu, wydanego z okazji setnej rocznicy Muzeum Etnologicznego w Lipsku, są wyjątkowo tylko pracownicy tej zasłużonej placówki kulturalno-badawczej. Z ogólnej liczby 14 prac, dwie mają charakter historyczny i traktują o powstaniu muzeum lipskiego, dwie poświęcone są zbiorom etnograficznym z Oceanii, pięć tematycznie związanych jest z Azją, dwie z Afryką oraz dwie z Ameryką· Przegląd bibliograficzny publikowanych przez muzeum lipskie prac zamyka część materiałową. Ernst Germer przedstawia w przyczynku pt. Die Vorgeschichte der Grundung des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig 1868-1869 okoliczności nabycia zbiorów Gustawa Friedricha Klemma, stanowiących zalążek obecnego muzeum etnologicznego. Dietrich Drost w doniesieniu wstępnym pt. Gustaw Klemms kulturhistorisches Museum natomiast próbuje, w oparciu o eksponaty G. F. Klemma, przedstawić pełniejszy obraz o objętości i merytorycznej zawartości zbiorów, czasokresie ich powstania, zbieraczach i sposobach nabywania eksponatów, ich katalogowaniu, liczebności (15000), przynależności czasowej i pochodzeniu geograficznym, zilustrowanym kartogramem. Hans Damm, emerytowany, długoletni dyrektor stuletniego muzeum, w oparciu o materiały faktograficzne prezentuje artykuł pt. Bemerkungen zu den Schiidelmasken aus Neubritanien (Sudsee), omawia nowe, poszerzone wnioski o zasięgu, stosowaniu i funkcji nowo brytyjskich masek. Damm wyodrębnia dwa zasadnicze. różniące się typy masek: L o modelowanej twarzy, otwartych oczodołach i mięsistym nosie, o wyglądzie budzącym zaufanie. Maski tego typu posiadały od wewnątrz kołek, za pomocą którego tancerz przytrzymywał maskę zębami, co uniemożliwiało mu śpiewanie, zezwalało jednakże na gestykulację rękami. Śpiew kobiet i dudnienie bębnów stanowiły muzyczny akompaniament ekstazycznych tańców, wykonywanych w tych maskach. Typ II miał modelowaną dolną partię twarzy, oczodoły zasmarowane, nos o wyglądzie trupiej czaszki, przez co maska miała odrażający wygląd. Ten typ maski przytrzymywano przed twarzą wzg!. też przywiązywano do głowy, rzekomo, "by tancerz mógł głośno śpiewać". Prawdopodobnie w tych maskach nie tańczono. Autor artykułu wyraża przypuszczenie, iż maski typu II pełniły funkcję amuletów wojennych. 23 Zorka Va Etnolośkiot Delinikolova, Prikaz na izloźbata muz ej, ibid., s. 369·-372. "Umetnicka obrabotka na meta/ot ni? vekovi'" �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 303 Maski obydwu typów wykonywano z czaszek umarłych przewodniczących tajnego związku, którym przypisywano szczególne sily magiczne, nie będące w posiadaniu wodzów, Liczebnie przeważają maski typu L Wszystkie maski, zarówno typu I i II. przechowywano w "świętych domach", gdzie składano również czaszki innych członków tajnego związku. Krajowcy wierzyli, że zarówno maski jak i czaszki promieniowały magicznymi silami, zapewniającymi zdrowie, potomstwo, bogactwo, dobre zbiory i powodzenie wojenne. Sily te z chwilą założenia maski przez nosiciela przechodziły na niego i członków jego społeczności. Barbara Treide tym razem zajmuje się zbiorami Bainingów w muzeach w Lipsku i Dreźnie. Wybór nie jest przypadkowy, gdyż Bainingowie są wśród mówiących językiem melanezyjskim ludem naj starszym, mówiącym, jako jedyny, językiem praaustralijskim. z której to przyczyny zaliczany jest do bardzo "prymitywnych" mieszkańców półwyspu gazelskiego. W części pierwszej B. Treide (Die BainingSammlungen in den Museen fur Volkerkunde zu Leipzig und Dresden) omawia wyłącznie eksponaty nie związane z kultami (tym poświęcona będzie część druga w jednym z kolejnych tomów) a to: 1. narzędzia kamienne; 2. broń; 3. wyrób łyka z kory: 4. plecionkarstwo i wyplatanie; 5, sprzęt domowy. Na podstawie badań porównawczych B. Treide dochodzi do wniosków. że 1. kultura materialna Bainingów od czasów wczesnokolonialnych po lata pięćdziesiąte naszego stulecia nie uległa zasadniczym zmianom: 2. kultura materialna wykazuje bardzo powolny rozwój (wskutek stosunkowo małej gęstości zaludnienia i niechęci kontaktowania się); 3. Bainingowie wykazują skromne wpływy obce; 4. przejęcie elementów kultury materialnej od Bainingów przez sąsiadów, używających języków melanezyjskich. dobitnie świadczy, iż praaustronezyjczycy nie tylko przyjmowali elementy kulturowe od austronezyjczyków, lecz że w pewnych uwarunkowaniach geograficznych i historycznych praaustronezyjczycy przekazywali ważne elementy kultury materialnej na rzecz austronezyjczyków. Ustalono nad wszelką wątpliwość, że niektóre dobra kulturowe stały się przedmiotem wymiany; 5. Bainingowie są reprezentantami etn~cznego substratu wcześniejszej grupy osadniczej. W końcu B. Treide konstatuje. że dla zbadania etnogenezy poszczególnych ludów i rozprzestrzeniania się elementów kulturowych należy zwrócić uwagę na wszystkie detale wytworu (i te nie warunkowane funkcją, np. techniki plecionkarskie\. gdyż prowadzą do ciekawych wniosków. Heinz Stingl w opisie mieczów z Borneo (Schwerter aus Zentral-Kalimantan) dochodzi do wniosków, że broń ta z punktu widzenia sztuki i technicznych umiejętności wytwórców świadczy o wysokim poziomie tamtejszego rzemiosła: kowali, odlewników. sznycerzy w drewnie i rogu jak i plecionkarstwa oraz hafciarstwa. Opisane przez Stingla miecze pełniły funkcję broni, narzędzi pracy, ozdoby stroju, reprezentac,'jnego daru, środka płatniczego w handlu wymiennym, honorarium za usługi lecznicze itp. Używano ich nadto jako insygniów obrzędowych w tańcach, ofiarach zwierzęcych, leczeniu chorych, pochówkach itd, Walter Bottger w pracy pt. Ein Setzschirm in Koromandellacktechnik mit Gestalten aus dem Shui-hu-chu,an zajmuje się zarówno technicznymi pI'Oblemami w,-twórczymi, jak i formalnym opisem parawanu ściennego produkcji chińskiej, datowanego na przełom XVIII i XIX w., ilustrowanego na podstawie chińskiej literatury ludowej. Kristine Lange w artykule pt. Ober die Priiexistenzen der Dalai-Lamas poddaje krytycznej analizie tybetańsko-buddyjskie źródła pisane i przedstawiane przy pomocy malowideł. Peter Gobel omawia kolekcję wytworów ze szkła w lipskim muzeum i ich �304 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism prymitywną produkcję u Murzynów Nupe w centralnej Nigerii. W l"Ozprawie pt. im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig Gobel koncentruje uwagę kolejno na opisie eksponatów lipskich, wytwórcach, technikach wytwórczych oraz ekonomii, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji pracy i zastosowaniu wytworów szklanych. Lothar Stein publikuje wyniki wstępne z badań współczesnych w ZRA nad adaptacją przesiedlonych z doliny Nilu fellachów, osiedlonych beduinów i autochtonicznych mieszkańców oaz (opracowanie pt. Ethnographische Untersuchungen im Wadi al-gadid (VAR) 1968, Vorbericht). Z niecierpliwością można oczekiwać ostatecznych wyników tych badań terenowych, gdyż już wedle wstępnej oceny zapowiadają się ciekawie. Stworzone przez GDDO (General Desert Development Organization) warunki bytowe, w wielkiej mierze finansowane przez państwo, podnoszą stopę życiową najbardziej upośledzonych klas, lecz równocześnie prowadzą do występowania (wskutek wyobcowania z poprzedniego środowiska) różnych problemów społecznych, z których najważniejszymi są: 1. brak więzi z grobami umarłych przodków (przy silnie rozwiniętym kulcie przodków); 2. ograniczone możliwości wyboru żony (przy tradycji ożenku z córką brata ojca); 3. lepsze warunki bytowe wyzwalają w fellachach chęć posiadania licznego potomstwa a nawet dalszych żon, co oczywiście jest sprzeczne z zamierzeniami rządu, zdążającymi do likwidacji niedostatku, wielodzietności i poligamii. Lothar Drager w artykule Ausstellung "Indianer Amerikas" im Museum fiil' Volkerkunde zu Leipzig omawia otwartą w 1967 r. wystawę. Wolfgang Konig, pełniący obowiązki dyrektora muzeum lipskiego, znany specjalista problemów turkmeńskich, dochodzi w artykułe pt. Einige Aspekte der gesellschaftlichen Dynamik in del' turkmenischen Bodenbauergemeinde do konkluzji, że źródeł społecznej dynamiki turkmeńskich rolników należy szukać w procesie przejścia Turkmel1czyków od hodowli zwierząt do uprawy roli. Proces ten, zdaniem Koniga, nie jest mechaniczną transformacją stosunków społecznych do nowych warunków produkcyjnych, nie jest także zwykłym terytorialnym przemieszczeniem hodowców z obszarów pustynno-stepowych w oazy, jest natomiast przejściem od konserwatywnego, jednostronnie ukierunkowanego i w obrębie sił wytwórczych malo rozwiniętego sposobu produkcyjnego do nowego, wyższego etapu produkc.vjnego i wynikających z niego materialnych i społeczno-ekonomicznych zmian. Przedmiotem kolejnej rozprawy są próby kilku wschodnich szczepów indiańskich, które usiłują ujść przed anglo-amerykal1skim zawładnięciem ziemi przez wkroczenie na hiszpańskie terytoria, położone na zachód od rzeki Mississippi. Odbywający się u progu XIX w. proces odtwarza na podstawie bogatej literatury Rolf Kusche w przyczynku pt. Die Abwanderung ostlicher Indianer nach SpanischNupeglas -Louisiana. Werner staatliche Hartwig w pracy Konsolidierung einer pt. Nagaland ethnischen - "Linguistic Minderheit State" oder national- przedstawia drogę pierwszych ruchów nie- Indiens? rozwojową najmniejszego stanu Indii od chwili powstania podległościowych do proklamowania niezależnego stanu. Przegląd bibliograficzny stuletniego dorobku wydawniczego pracowników i współpracowników muzeum w opracowaniu Petera Gobela zamyka tom, bogato ilustrowany fotografiami kolorowymi i czarnobiałymi w wykonaniu Wieckhorst, Rabich i Stein. Konrad Wypych �Hi.'('('rI.::je, pr.:'('ulądy Le/opis. Jahresschrit:\: des Instituts kunde. :'-/1' I:~. Raulzen 1970. wydawnictw i c,:asoplsnz. fii,r sorbische Volksforschung. Seria C. Volks- Kolt'jn~' rocznik łużyckiej kultury ludowej zawiera dalszy ciąg (por. recenzję [(!go c;~asopisma w t. 5:3 ,.Ludu") różnych jakościowo drobnych artykułó\\, przycZ,\'nk()\\"i komuni katów nadesIanych redakcji "Letopisu" w związku z jubileuszem prof. dr Pawia edo. Czt.ery z nich, tj. J. Hon'lka, J. Krzyżanowskiego, H. Sper,:chneidera i H. Sll'Obacha wiążą się tematycznie z zainteresowaniami Jubilata. P"zoslall'. z w\'j<\tkiem R. Kukiera, dotyczą różnych problemów łużyckiej kultury ludowe.i. k1.,·,rajest kulturą rodzimą profesora Nedo. Wybitny znawca słowiańskiego folkloru, J. Horak, przedstawił w Sorbische Li er/e l' in Ludvik Kubas Sammlung "Slovanstvo ve svych zpevech" łużycki materiaŁ pieśniowy (ballad.v), opublikowany przez czeskiego badacza L. Kubę. Pieśni ludowe zbieral Kuba na Łużycach w II połowie XIX wieku i wydrukO\val je :1aql.~pnie \\' jednym z tomów "Słowiańszczyzny w swoich pieśniach". Horak por(,\\'nal .ie ponad lo ze zbiorem .r. E. Schmalera. Z kolei J. Krzyżanowski \V krótkim prr..I'cr.ynku pl. Lo/w und Stm.fe jii1' dieselbe Tat omówił kilka przykładów polskich anegdot (wg międzynal'Odowego układu A. Aarne i S. Thompson - ATh 1tl41 B), kt<"lrych myślą przewodnią jest równoczesne otrzymywanie za ten sam czyn (np. za uratowanie życia) zapłaty i kary, porównując je z podobnymi z terenu Łużyc. \\' następn,\'m H. Sperschneider komenluje w Der miirrische Bauer von 1848. Ein oppositionel1l!s MundarfUl!dicht aus Siidthiiringen bardzo interesujący 20-zwrotkowy "'iersz wicjski~'go fryzjera odzwierciedlający panujący w XIX wieku wyzysk feudalny. l Wrt'szcie H. Strobach w Entstehung und Quel/en des jriihen deutschen ....lrbeiterliedes stal'a się wykazać. w oparciu o dziewiętnastowieczne śpiewniki robotniczych pieśni n'wolucyjnych, źn)dla i przyczyny ich powstania oraz rolę, jaką \\. o\\'.vm czasie odgrywały. Problemalykę zwyczajową znajdujemy w tl'Zech następnych publikacjach. S. Kuba. Slcjaty Jan-Poculum Joannis. Zu volkskundliche1' Thematik bei Jacob Thomasius za.iq! się, w,vkorzystując dysertację magisterską z 1675 roku, nie praktykowan\'m u nas zwyczajem na św. Jana Ewangelistę (27 XII). W tym dniu święcunu na terenie Lużyc wino, które po wypiciu chronić miało pijącego przed zatruciem. O inn~'m świętojańskim zwyczaju występującym w północnych Czechach i na sąsiafiuj;ICym z nimi terenie Łużyc pisze M. J. Pulec w Svatoj!inska postylka ..Johannes bucht". Ein nordbóh mischer Johannisbrauch und seine Beziehungen zur W w.vniku przeprowadzonych badań terenowych Pulec ustalił. iż zarówno na jednym jak i dt'Ugim terenie dzieci przygotowywały w wigilię św. Jana (2-1 VI). podobnie jak u nas na ..zająca" (otrzymuje się także i tutaj jajka) odpowiednio wykonane koła z polnych kwiatów. W nie wkładają starsi następnego ranl'Gl słodycze albo inne wiktuały. Przygotowywano również tzw. "janowe wianki". które na;c.tępnil' zmvieszano LI pułapu. by chroniły przed niebezpieczeństwem. VV tym ;qmym cdu wyścielano mieszkania kwialami. A. S. Musiat \V Briefe eines Hochzeitsbitters, lind ihr Widel'haU in del' sorbischen Volkskunde (19:U/33) przedstawił, na pudstawie przebadanych listów po nieżyjącym staroście weselnym (po łużycku braska). roll: .,spraszacza na wesele" w dawnej kulturze ludowej. Do niego należalo zapraszanie gości na wl'sc1e, wygłaszanie mowy przed błogosławieństwem oraz aranżuwanie :oM.nych obrzędów i rozrywek zwyczajowych w czasie trwania uczt.y. \V latach trzydziestych zaprzeslano stopniowo korzystania z usług starosty weselnego pod naporem zwyczaje',w niemieckich. W kolejnych czterech artykulikach przypomniano kilka bardzo zasłużonych dla kullury lego regionu poslaci. A. Anclert w Die handschrijtHchen Sammlungen Oberlausitz. 20 - LCld, t. 35, 1971 �306 von Recenzje, Dr. Georg Pilk aus dem przeglądy Besitz wydawnictw des ehemaligen i c,zasopism Vereins fiir Siichsische Volks- scharakteryzował Lużyczanina Jerzego Piłka i jego spuściznę rękopiśmienną odstąpioną w roku 1910 Saksońskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. AutOl' ustalił na podstawie dostępnej mu literatury, w której wykorzystano źródła Pilka, jakiego rodzaju materiały on zbierał. Były to dane dotyczące budownictwa ludowego, wyposażenia wnętrza mieszkalnego, medycyny ludowej i folkloru. Materiały te przepadły podczas drugiej wojny światowej. A. Bachmann w Der Holzschnitzer Erich Miille?' ein Kiinstler aus dem Volke omówił postać działającego do dziś profesjonalnego rzeźbiarza M'iiUera, który bardzo często w swoich rzeźbach w drzewie wykorzystuje motywy ludowe. Tym to motywom ludowym jest poświęcone omówienie Bachmanna. B. Nawka wydobywa z zapomnienia postać wybitnego osiemnastowiecznego badacza pszczelarskiego w pracy pt. Adam Gottlob Schirach der Begriinde?' der Oberlausitzischen Bienengesellschaft von 1766. Schirach zalożył m. in. pierwsze na obszarze Niemiec Towarzystwo Pszczelarskie, którego struktut'a organizacyjna niewiele różniła się od wspólczesnych tego rodzaju organizacji. Ten wybitny Lużyczanin prowadził bardzo interesujące badania nad hodowlą pszczół: jego osiągnięcia zjednały mu sławę ówczesnej Europy. Z kolei B. Schone scharakteryzowal działalność naukową i naukowo-organizacyjną niemieckiego pastora ze Zgorzelca w tamtejszym Górnołużyckim Towarzystwie Naukowym. Zob. Joachim Leopold kunde Haupts volkskundliche Bestrebungen in der Oberlausitzischen Gesellschaft der Wis- w latach 1Ba3-1852, zakrojone na szeroką skalę zbieranie wszelkich materiałów (rękopiśmiennych, drukowanych i ikonograficznych) dotyczących Serbów Lużyckich. Będąc sekretarzem Towarzystwa opublikował sporo z nich, w szczególności pieśni ludowe, wierzenia i zwyczaje. Komunikat R. Kukiera, Ethnographische Untersuchungen iiber die Biitowe?' Kaschuben bazuje na prowadzonych przez niego badaniach nad kulturą ludową Kaszubów bytowskich, Napisany został w oparciu o wydaną w roku 1967 bardzo interesującą monografię pt. Kaszubi bytowscy. Kukier krótko scharakteryzował kulturę tego regionu uwypuklając naj ciekawsze jej elementy i pokrewieństwo z kulturą łużycką. Swoje wywody poparł kilkoma ilustracjami, Ostatnią, naj ciekawszą spośród opublikowanych pt'ac, jest chyba przyczynek R. Masera, Vom wandernden Marionettenbiihne des Deutsch-Sorbischen Volkstheasenschaften tel'S in zu Gó?'litz. Haupt zainicjowal, Bautzen. Ein Beitrag ZU1' Geschichte des Deutsch-Sorbischen Marionetten- Autor zajmujący się przeszłością ludowych artystów - lalkarzy Saksonii, problemem u nas niebadanym, przedstawia próbkę swoich dociekań w postaci krótkiego zarysu historycznego teatrzyku lalkowego prowadzonego w jednej rodzinie aktorskiej. Był to przez dlugie lata prywatny teatrzyk objazdowy, obecnie stały, państwowy teatr kierowany przez Berta Ritschera. Maser omówił historię aktorskiej rodziny, grywany przez nią repertuar, wat'sztat pracy, zespół aktorski oraz marszrutę objazdową. Kierownik obecnego teatru wywodzi się ze znanej rodziny aktorów - lalkarzy, która od II połowy XIX wieku aż do lat pięćdziesiątych naszego stulecia objeżdżała ze swoim prymitywnym teatt'zYk~m niemal wszystkie wsie łużyckie dając przedstawienia w językach serbo-łużyckim i niemieckim. Repertuar tej trupy aktorskiej obejmował 136 sztuk, od klasycznych (np. Genowefa, Griselda, Hrabina Cosel, Zbójnicy) po współczesne (np. Kapital i praca, Parobek). Ludność wiejska bardzo gorąco przyjmowała zwykle występy tego zespolu lalkarzy. W sumie otrzymujemy nie mniej interesujący niż w poprzednim roczniku godny przeczytania zestaw prac. theaters in Bautzen. Walel'ian Sobisiak �Recen.zje, przeglądy Osterreichische Zeitschrift tom 73. Wiedeń 1970, z. 1-4. fUr wydawnictw 307 i czasopism Nowa Seria t. 24, ogólnego Verein fUr Volkskunde. Volkskunde. Wydawnictwo: zbioru W austriackiej etnografii obserwuje się bardzo ciekawe, godne podkreśle'nia, poszukiwania metodologiczne zmierzające do zmiany dotychczasowego ujmowania profilu kultury. Daje się to zauważyć na przykładzie recenzowanego czasopisma. Poszukiwania idą - jak się wydaje - w dwóch kierunkach. Z jednej strony chodzi o zastąpienie tradycyjnego podziału kultury (na kulturę materialną, społeczną i duchową) nowym podziałem, bardziej adekwatnym. Z drugiej - o poszerzenie dotychczasowej problematyki o nowe, niebadane dotąd problemy. Wynikiem pierwszej tendencji jest próba całościowego ujmowania określonych działów kultury zarówno od strony materialnej, jak społecznej i duchowej, widoczna w takich pracach, jak np. kultura pożywienia (Nahrungsvolkskunde), kultura strojów ludowych (Volkstmchtenkunde); o drugim natomiast nurcie świadczą takie nowe działy, jak kultura odpustowa (Wallfahrtskunde) czy ostatnio tzw. kultura samochodowa (Volkskunde des Autos). Czy tego rodzaju słuszne tendencje zdobędą sobie prawo bytu, pokaże najbliższy czas. Lektura nowych ujęć poszczególnych problemów świadczy o tym, iż do tej pory nie dopracowano się jeszcze właściwego rozwiązania. Wspomniane tendencje nowatorskie przewijają się również w pracach zamieszczonych w ostatnich zeszytach z 1970 roku, obok ujęć tradycyjnych. Na uwagę zasługują również zamieszczone tam prace z etnografii historycznej, które opierają się na nie wykorzystywanych i nieznanych dotąd źródłach. W odniesieniu do kultury samochodowej znalazły się ostatnio dwa wystąpienia (artykuł i komunikat). W pierwszym (z. 2) Linde Schuller, Zur "Volkskunde des Autos" (mit 5 Rildseiten) przedstawiła wyniki swoich dotychczasowych kilkuletnich obserw<lcji i wywiadów zebranych w czasie' objazdu niektórych krajów europejskich. Autorka uzyskała bardzo ciekawy materiał faktograficzny. Nie potrafiła jednak wypracować sobie odpowiedniego schematu podziału rzeczowego, według którego należałoby następnie przedstawić treść. O nieporadności autorki świadczą m. in. przyjęte przez nią podziały poszczególnych paragrafów, w dodatku nie zawsze adekwatnych do zawartej w nich treści: 1. Hic Rhodus, hic salta! 2. In jedem dritten Auto hiingt ein Talisman, mor und Persiflage, 8. Das Auto Zahlen, von 3. Auf 6. Devotionalien, aussen und 11. IndividuaZnamen "das und Reisen, 4. Die Mahnung, das Miirchen, 7. Autofahrerwallfahrten und ganze Auto", LokaZformen, 9. Wort und 12. Rerufe um Lied, 5. Hu- UnfallsmarterZn, 10. SpieZe und das Auto und der Wymienione tytuły wymagałyby ponownego przemyślenia. W wymienionej pracy autorka omówiła wystrój aut maskotkami, talizmanami, amuletami j innymi zawieszanymi lub malowanymi na karoseriach ozdobami. Przedstawiła ich typy, rodzaje i miejsce pochodzenia, załączając do tego 44 ryciny. Ponadto podała przyczyny, dla których umieszcza się je w samochodzie: np. w celu zabezpieczenia się przed wypadkiem - podobizna świętego; dla zapewnienia sobie szczęścia podkowa, świnka, koniczynka, kominiarz, swastyka; dla humoru "girl". krasnale, figurki Disney'a; ze względów religijnych - święte obrazki, ryngrafy, diabełki, wersety z Koranu, Biblii, zaś na różne inne nadarzające się okazje, jak np. w okresie Bożego Narodzenia świecąca choinka, korona adwentowa, dzwonek; Wielkanocy - zajączek, wydmuszki; na uroczystości rodzinne - kwiaty z zielenią; na wycieczki herby miast i hoteli. W dalszej kolejności autorka; przedstawiła zwyczaje samochodowe: święcenia nowo zakupionego wozu (zapoczątkowane w r. 1928), udziału w pielgrzymkach, nabożeństwach i odpustach w dniu patronów automobilistów (św. Krzysztofa i św. Ulryka), wreszcie przysłowia, dowTrend an die Strasse. �308 Recen!.je .. pr.:eglqc1y 1vydawni.ctw i crasopism cipy, piosenki (hymn kierowców - "Jesteśmy uliczni koledzy"). wiersze (np. oda do samochodu), imiona własne aut (np. Kajetan, Sebastian, Schnuffi. Doppelpony) oraz wykonywane zawody związane z wozem (np. szofer-kierowca. przewoźnik-taksówkarz, motelarz, tankarz, automechanik) i różne wierzenia zwi'lzanc z samochodem (żegnanie odjeżdżających, życzenie im "dobn~j drogi"). Schultel' w.\·mienila również te zagadnienia, które wymagałyby uwzględnienia, lecz zostały przcz nią pominięte: np. opis samochodu, rodzaje i typy moteli, stacji benzyno\V\·ch. Maraży. Drugie wystąpienie z zakresu kultury samochodowej to krótki komunika. (z. 3) lv1arii Kundegl·aber. Zu eine1' "Volkskunde des Autos", w którym autorka opisuje dwóch dalszych patronów automobilistów, czczonych we Włoszech. Sa nimi Franciszka Rzymska i prorok Eliasz. Etnografii historycznej dotyczą komunikaty Margaret y Bucek.' Die Wallfahrten der Wiene1' Seidenfab1'ikanten (z. 3) i Hiltraud Ast, Das Ma1'ktbuclt des Tutellsteiner Wachsziehe1's Johann Wied01'n (z. 1) oraz praca Hansa Niedermeiera. WieneT Volksleben im 15. Jahrhundert nach den Predigten von Johann Geus (z. :n. Margareta Bucek opisuje (na podstawie znalezionego źródła) rozwój i dzieje pielgl'z,nlld;: urządzanych w XVIII i XIX w .. przez tkaczy jedwabiu do kilku miejsc pqtlliczych, podając zarazem krótką charakterystykę tych miejsc. Hiltraud Ast przedstawia treść zapisków handlowych prowadwll\'Ch przez wytwórcę świec. W zachowanej księdze autol'ka znalazła i opisata bal'dzo interesujące dane dotyczące ludowej kultury religijnej, a zwłaszcza odpustowej Wspomnianv rzemieślnik odnotowywał w swoim notatniku odwiedzane przez sicbi •. miejsca pątnicze. poczynione tam obserwacje oraz oczywiście wielkość sprzeuann:!l PI'''.,.'' t~.i okazji różnego l'Odzaju świec, Niedermeier przebadał zachowane do dziś piętnastowieczlle kazani;1 znanego w owych czasach kaznodziei, pod kątem ich przydatności dla zrekonstruuwania życia codziennego ludu wiedeńskiego. Na ich podstawie aulor odtworzy! \\. intl.'l'csujący sposób niektól'e dziedziny ówczesnej kultury ludu, a zwłaszcza mild.;. z\\'.\'t'zaje rodzinne i doroczne oraz życie religijne: m. in. udział w pielgrz~'mkach do miejsc świętych i wierzenia zabobonne. , Do etnogl'afii histol'ycznej można także zaliczyć komunikat Hansa Hochenegga. Zu den .,Zel'kratzten Mar'ientale1'n" und dem "heiligen Staub" (z. 2). dot,."czący spostrzeżeń autora w odniesieniu do występowania nacięć na XVIII-wilo'cznych talarach. Hochenegga zaintrygowało to, że owe cięcia i w ich wyniku powstałe rowki znajdowały się na odwrotnej stronie talarów. na których był\' wizerunki Matki Boskiej, patronki Bawarii. Po przeprowadzeniu odpowiednich poszukiwat'l w literaturze autor doszedł do konkluzji, że ich posiadacze celowo nacinali owe l'Owki po tej stronie talarów domniemując, iż zgromadzone opi Ik i srebrne oraz powstały w nacięciach pył pochodzą od Matki Boskiej, a zatem s<i ..święte". Traktowano je jako cudowne lekarstwa na różne rany, zaś trzymane w ręce pumagać miały przy rodzeniu, powstrzymywać paraliż, padaczkę i chorobę psychic/.nij. W kolejnych dwóch komunikatach przedmiotem dociekań z punktu widzenia etnograficznego są dwie sprawy: pierwsza - jakie znaczenie kultowe mialy podobizny dzikich zwierząt umieszczane na przedhistorycznych wyrobach garncal'skich (Wolfgang Haid, Zwei Wilddarstellungen auf Gefiissboden aus clem Liesingta.l, Steiel'mark z. 1), druga - jaką rolę spełniały kamienne siedzenia znajdujące się na odkopanym wielowarstwowym cmentarzysku (Leopold Schmidt. Die Sitzsleine auf dem Judenbichl bei Villach - z. 2), Omówienie Klaus Beitl, Ober-Laa, eine dOrfliche Stadtrandgemeincle von Wien. Versuch einer volkskundlichen Bestandsaufnahme (z. :~) dotyczy dawn.vch zabytków �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 309 z przedmieść Wiednia. Autor stara się wykazać, jak dalece można na ich podstawie mówić o kulturze ludowej tego miasta. Natomiast Franz i Gerhard Maresch w: Die Pichl-Miihle, Loich, Nieder-Osterreich (z. 1) przedstawiają opisy techniczne młyna-skansenu i zgromadzonych w nim narzędzi, używanych w procesie produkcji, pocZ<I\Vszyoel siewu zboża, a skończywszy na upieczeniu chleba. /'; dalszych artykułów na uwagę czytelnika zasługuje praca Helgi Thiel, Brauchtum aus Erlaujboden in NiedeTosterreich (z. 2). Autorka przedstawia tutaj wyniki przeprowadzonych przez siebie w latach 1966-1969 badań terenowych rejestrując tylko występowanie określonych zwyczajów. Helga Thiel przeprowadza inną od ogólnie przyjętej klasyfikację, mianowicie: pierwszą grupę zwyczajów dorocznych stanowi;j u niej zwyczaje wiosenne (w tym: niedziela gromniczna i palmowa), następnie - Wielkiego Tygodnia (Wielki Piątek - grzechotanie, Wielka Sobota i Wielkanoc), dalej zwyczaj majowego drzewka (Maibaum), lata (ognie sobótkowe 2:~/24 czenvca, dzieli. kobiet 15 sierpnia, polowania do 15 października oraz Wszystkich Świętych), zimy (m. in. Marcina, Barbary, Mikołaja, adwentu, Bożego Narodzenia, \v tym dymne noce, Stefana, Sylwestra i Nowego Roku zmiany posad, karnawał, Perch ten-noc i Środy Popielcowej). Interesującym jest również krótki zarys austriackiego pożywienia ludowego, dokonany na podstawie dostępnej literatury przez Wilhelma Hiditza, w: Yom osterreichischen Bauernessen einst und jetzt. Versuch einer Uberschau (z. 1). Autor mówi najpierw o wzajemnym oddziaływaniu wsi i miasta w zakresie przejmowania różnych rodzajów pożywienia, następnie o wpływie zagranicy, dalej - daje przekrój historyczny rozwoju pożywienia, uwypuklający cechy charakterystyczne poszczególnych regionów, w końcu przedstawia pożywienie obrzędowe. W sumie godne polecenia ujęcie tematu kultury pożywienia. Pozostałe artykuły to drobne przyczynki etnograficzne: Fritza Fahringera, Tiel'e und Tiersymbole au! Waagen (z. 2) symbole zwierząt na wagach, Helgi Gerndt, Ober den Quellenwert altere1' Marchen und Sagensammlungen, am Beispiel des seemannischen Erzahlungen (z. 2) o znaczeniu źródłowym bajek i opowiadań marynarskich oraz Lindy Schuller, Ein Gliicksbrie! anno 1970 in der Gl'ossstadt o łańcuszkowym systemie przesyłania listów przynoszących szczęście. Podobny charakter mają także prace zamieszczone w ostatnim 4 zeszycie. Komunikat Hansa Pienn pl. Papiel'krippe-:-t aus der WeTkstatt deT Familie Fendler (mit 6 Abbildungen) dotyczy wyrobu papierowych szopek bożonarodzeniowych, jakie powstawały w znanym z wiekowej tradycji warsztacie stolarskim rodziny Fendler. Etnografa interesują szczególnie figurki przedstawicieli wsi malowane w strojach ludowych. Natomiast Peter Kesting w Der geistliche Maien. Eine allegorische Predigt des 15. Jahrhunderts publikuje wyjątek odkrytego przez siebie kazania z polowy XV wieku na temat praktykowanego wówczas zwyczaju drzewka majowego. Przytoczony tekst wypełnia lukę między znanymi dotąd w literaturze przekazami z I:l:H i 150B r. Wynika z niego, iż przyozdobione drzewka zatykali chłopcy przed domami swoich wybranek. W kolejnym wystąpieniu Walter Berger, Malkreuz Grabkreuze in Mittel-Slawonien (mit 10 Abbildungen) analizuje krótko napotkane podczas badaiJ w Jugosławii nagrobne krzyże na kilku wiejskich cmentarzach (Slawonii). Cechą charakterystyczną owych drewnianych, z trójkątnym daszkiem, krzyży jest archaiczność i prymitywność formy oraz wycinanych w nich ozdób, mimo stosunkowo młodego ich "wieku". Najstarsze pochodzą bowiem z 1950 1'. Dalej Klaus BeiU opisuje w Ein P!arrho!zeichen aus ThiiringeTbel'g, Voralberg (mit 2 Abbildungen) uzyskany dla muzeum etnograficznego w Wiedniu dziewiętnastowieczny szyld proboszczowski (rodzaj wywieszanych dawniej szyldów, znaków rzemieślni- �310 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism czych). Wreszcie August Sutter, w Sagen von Trofaiach, Obersteiermark, und Umgebung przedstawił zebrane przez siebie w okresie gimnazjalnym (1909 r.) podania i legendy (o smoku w zamku MeU, o grającym kamieniu, o duchu gór, o dzikich kobietach, o kamiennym księdzu, o skarbach itp.). W dziale kroniki znajdujemy interesujący komunikat o prowadzeniu powtórnych badań w kilku wsiach. któl"e analizowano już od strony etnograficznej pięćdziesiąt lat temu. Ogólnie można stwierdzić, iż wartość omawianego rocznika polega w zasadzie na udostępnieniu materiałów, mniej lub bardziej wyczerpująco opracowanych. z dokonywanych obecnie badań (m. in. także w Jugosławii i Francji), które dotyczą również problemów nie podejmowanych dotąd w polskiej etnografii. Walerian Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde, t. 64, z. 3/4 Sobisiak t. 65, z. :3/4, Basel 1968 1969. Drugi, podwójny zeszyt "Archiwum" z 1968 r. (z. 1/2 omówiono w ,.Ludzie", t. 54) zawiera wyniki kilku aktualnie prowadzonych badal'! etnograficznych \V Szwajcarii. P. Walter Heim przedstawił w: Das Erntedankfest bei den Katholiken del" deutschen . Schweiz rozwój historyczny i współcześnie dokonujące się przeobrażenia w zakresie obchodu święta plonów u katolików niemieckiej Szwajcarii. Autor znalazł potwierdzenia źródłowe z początku XVIII w. (świętowano wówczas w trzynastą niedzielę po Zielonych Świątkach) na urządzanie obchodu. Zywiolowy rozwój tych obrzędów przypadł dopiero na czasy I wojny światowej i utrzymał się do lat pięćdziesiątych. Z przeprowadzonych w 1966 r. badań terenowych wynika, iż święto plonów obchodzone jest nadal w regionach typowo rolniczych, sadowniczych oraz w prowincjach tzw. alpejskiej hodowli. W obchodach tych spostrzega autor sporo elementów pochodzenia niemieckiego. Stwierdza jednak, iż Erntedankfest pozostał w Szwajcarii świętem rolników, a nie - jak w Niemczech - ogólną uroczystością dziękczyrmą całego narodu. Obchody święta plonów są zbliżone w swej formie do urządzanych przez indywidualnie gospodarujących chłopów u nas tzw. "żniwowo". Różnią się natomiast od naszych dożynek, stanowią bowiem uroczystość wybitnie kościelną. W wyznaczony dzień (np. niedziela po św. Michale czy trzecia niedziela września) ludność miejscowa przystraja bogato kościół parafialny tegorocznymi plonami (np. chór ubierają snopkami zbóż, ołtarz ziarnem i innymi plonami), następnie dzieci wnoszą w procesji chleby z tegorocznego zboża i różne płody rolne. Po Ul"Oczystym nabożeństwie i po święceniu plonów część ich składa się przy ołtarzu jako dar dla biednych lub potrzebujących (klasztory, misje), a część zabiera się do 6omu. Po południu urządza się w niektórych okolicach tańce, a nie zabawę ludową, która jest zwyczajem u Niemców. Mimo trwania tego zwyczaju Heim dostrzega jednak pewien kryzys w jego urządzaniu, spowodowany industrializacj,l rolnictwa i laicyzacją; obserwuje to zarówno w Szwajcarii, jak i w NRF. Teodor BUhler przebadał pod kątem przydatności jako źródła etnograficznego, zachowane do dziś w archiwum duchownym w Bazylei zarządzenia zwane mandatami (około 1000 sztuk) tamtejszych biskupów. Uzyskane dane zamieścił w pracy �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 311 pt. Die Mandate der Basler FiirstbischOfe ais volkskundliche Quelle. Podziwiać należy pracowitość autora, który podjął się przebadania tak znacznej liczby źródel drukowanych, pochodzących z lat 1425-1794 i wydobycia z nich tych danych. które interesują etnografa. Autor ograniczył się tylko do wyliczenia poszczególnych zjawisk kulturowych, występujących we wspomnianych zarządzeniach. Nie podjął sil~ ich analizy rozwojowej i bardziej wyczerpującej interpretacji. W zarządzeniach biskupich znajdują się dane dotyczące życia codziennego miejscowej ludności. zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Źródła wspominają również o sposobie bycia określonych grup młodzieżowych. Mandaty określały np.. jakie stroje i odzież powinny nosić poszczególne warstwy społeczne. Ustalały listy artykułów pierwszej potrzeby, ilość jarmarków i targów. Mówiły też o funkcjonowaniu karczem. W odniesieniu do zwyczajów rodzinnych ustalały np. rodzaje potraw, liczbę osób. które należalo zaprosić, jakość prezentów itp. - jeśli chodzi o chrzciny. Podobne normy wprowadzały mandaty dla uczt weselnych. Określały również liczbę posiłków (u bogatych chłopów cztery, u biedniejszych trzy, każdy po sześć potraw) i osób (do 60 - w równej liczbie z każdej ze stron) oraz wielkość i jakość podarunków. Dla urozmaicenia wesela modnym wówczas strzelaniem, trzeba było uzyskać odpowiednią zgodę księcia-biskupa. Zarządzenia ustalały liczbę świąt obchodzonych w ciągu roku i przy okazji podawały. jak należało je spędzać, oraz czego nie wolno było robić. Podczas świąt i niedziel zabronione były frywolne tańce, obowiązywał zakaz wyszynku napojów alkoholowych, gry w karty oraz uprawiania gier hazardowych. Wolno było natomiast na Boże Narodzenie i na Nowy Rok składać sobie życzenia. Niewiasty mogły się wówczas nawzajem odwiedzać. Na "ostatki" wolno było puszczać sztuczne ognie i zezwalano na chodzenie przebierańców po osadach. W niektórych okolicach istniał zwyczaj palenia kukły (zimy) w niedzielę po popielcu. Na pierwszego maja. jak wynika z zarządzeń, ustawiano drzewko majowe (Maibaum). Miejscowi kawalerowie stawiali przy domach swoich narzeczonych zielone drzewka. Inne mandaty dotyczą trybu życia młodzieży. Występowały wówczas grupy wagabundów urządzające sobie hulanki. Szczególnie potępiano tzw. "gangi spódniczkowców", tj. uganiających się za spódniczkami (Kiltgang. Liehstubeten, lovres), tj. tej młodzieży. której spotkania kończyły się każdorazowo - jak mówi źródło - łóżkiem. Przytoczone wyżej przykłady potwierdzają celowość wykorzystywania źródeł archiwalnych dla rekonstrukcji rozwoju kultury określonych grup społecznych. Kolejny komunikat dotyczy tzw. magii zabezpieczającej. Johanna Jaenecka-Nickei w: Schutzzauber im Jahre 1967 zwraca uwagę czytelnika na przesądność współczesnego człowieka. Swoją hipotezę popiera bardzo interesującym. aczkolwiek dość odosobnionym przykładem: Oto pewien automobilista udał się w 1967 r. na wycieczkę zagraniczną ze swoją siostrą. Kontrola paszportowa zatrzymała go, ponieważ w paszporcie znaleziono u niego zapisaną kartkę jakimś niezrozumiałym kodem, i drugą taką samą. w bagażniku. Padło podejrzenie o szpiegostwo. Okazało się później, iż kartki te włożyła na drogę jego zabobonna siostra. Ich treść podał jej "mądry" we wsi. Sprawa została sprawdzona i wyjaśniona. Nie obyło się nawet bez ekspertyz specjalistów. Autorka zadała sobie trud odszyfrowania ich treści, gdyż ani wróżbita. ani wspomniana siostra nie potrafili nic bliższego na ten temat powiedzieć. Było to jakieś pobożne zaklęcie, którego oryginalny tekst brzmi tak: ..Magia a fabi ai ia Ie famil loj leja ite da nuca ursano irle janl marl la teb i siam abil fano". W drugim, podwójnym zeszycie z 1969 r. (pierwszy omówiono już w "Ludzie" t. 54). Alois Senti w: Die Sagen der Gemeinde Flums przedstawia krążące obecnie �31~ wśród Recenzje, wydawnictw i c~aso]Jism AutOl- podjął się uzupełnienia pracy J. Ku()ni. Sagen des (St. Gallen 1903). W tym celu przeprowadził w 19(ill i 1969 r. badania terenowe. Posługując się odpowiednim kwestionariuszem, Senti ~apisy\\"al lub nagrywał na taśmę wszelkie dane. W sumie zebrał od 50 informaLorów w 2ł wsiach gminy Flums kantonu St. Gallen (Szwajcaria) 255 aktualnie tam opowiadanych podań l legend, które w całości w gwarze miejscowej zamieści l w tej publikacji. Następny artykuł jest to studium pOl-ównawcze dotyczące zwyczajów pogrzebowych i kultu zmarłych. Paul Hugger w: Die Darstellung soeben VerstorlJener dUTCh Lebende. Eine vel'gleichende volkskundliche Studie przeprowadzi l ciekaw~·. chociaż zbyt drobiazgowy wywód na temat zwyczajów oraz wierzeli ludu w (Jdniesieniu do "obecności" niedawno łub co dopiero zmarłych. wśród żywych. Punktem wyjścia dla rozważali autora był obchodzony przez Czeremisów (Maryjczyków) zwyczaj utrzymywania kontaktu ze zmadym popl"Zez jego ponowne Ul'CJczyste pożegnanie (stypa, pochody) przy rzekomej obecności nieboszczyka. przeprowadzan\' w 40 dni po jego śmierci. W dalszej kolejności. na przykladach ze staroż~'tnej Grecji i Rzymu, nowożytnej Francji i kultur ludów piel·wotnych. autol' analizuje zwyczaje pogrzebowe odbywające się przy udziałe zmarłych. których różnie sobie wyobrażano. Hugger podaje także przykłady utrzymywania kontaktów ze zmarłym poprzez nadawanie ich imion noworodkom. noszenie odzieży. masek, zastępowanie statystami i ustawianie w mieszkaniach podobizn zmarłego czy zmarlej. Uzasadnia także genezę powstawania tych zwyczajów i wierze li oraz sposoby ich rozprzestrzeniania. Swoistą ciekawostkę z dziedziny kultu religijnego stanowi artykuł Waltenl Heima pod niewiele mówiącym tytułem: Garabandal und die Schweiz. AuLor zajął się w nim sprawą rozprzestrzeniania się w ostatnim czasie w Szwajcarii kultu domniemanego "ukazania się" czyli "objawienia się" Michała Archanioła i Matki Boskiej, w miejscowości Garabandal, prowincja Santander w Hiszpanii. To ..objawienie się" miało podobno mieć kiłkakrotnie miejsce w latach 1961-1965. Nadanie tej sprawie rozgłosu w Szwajcarii przez żądne sensacji dewotki i spr)"ciarz.\· oraz przez upatrujące w tym interes instytucje wydawnicze a także biura podróży (mimo sprzeciwu władzy duchownej: ordynariusza, proboszcza i Watykanu), zdopingowalo W. Heima do przebadania tego zjawiska. Autor przygotował ankietę, pozyskał do pomocy 60 studentów i wraz z nimi przepenetrował dość znaczny obszar Szwajcarii. W pracy przedstawił dwie mapy, obrazujące rozprzestTzenianie się kullu. ustalił ponadto w któl'ych okolicach szeroko kolportowano różnego l'Odzaju ulol:,i. czasopisma i książeczki, gdzie urządzano manifestacje, spotkania. zebrania. modlitw~'. i kto w nich uczestniczył. Godnym podkreślenia jest w tym prz.vpadku fakt podjęcia badal1 w odniesieniu do aktualnie występujących zjawisk kulturowych. uchw~'cenia. niejako na gorąco, przyczyn ich powstawania i rozprzestrzeniania. Jest to jedna z pozytywn~'ch cech współczesnych badali etnogl'afii szwajcarskiej. W odniesieniu zaś do wyżej omawianych publikacji podkreślić należy uwzględnianie i korzystanie w sposób bardzo wyczerpujący. a nieraz i drobiazgow.\·. z wszelkich Qostępnych źródeł archiwalnych. Kantors ludu pr.?;'(:glqc!y podania. St. Gallen Walerian Sobisiak �Rccen:jc. Zeitschri}1 (iir przeglądy Volkskunde. Volkskunde. 10m 66. Stuttgart W.l}dal0nictw Halbjahrschrift 313 i c:asopiS11l der Deutschen Gesellschaft fUr 1970, z. 1-2. Reciagowan\' przez profesorów: H. Bausingera (dział artykułów) i M. Zendera (dział recenzji) naczelny organ Niemieckiego Towarzystwa Etnograficznego w NRF wart jest uwagi z kilku względów. Daje on dobry i wyczerpujący pogląd zarówno na stan organizac,\'jny etnografii zachodnioniemieckiej. jak zwłaszcza na współczesne tendencje w tej nauce. Okazuje się, że redakcja nie ogranicza się tylko do dawania obiekt~·wn.vch możliwości wyrażania się licznemu kręgowi etnografów, ale - w ścisłej współpracy z zarządem Towarzystwa i z kierownictwami ośrodków naukowych celowo ukierunkowuje dyskusję na żywotne problemy współczesnej etnografii. Poprzedni rocznik np. zogniskował się na zagadnieniach folkloryzmu w Europie. Wiodącym zagadnieniem rocznika 1970 stał się natomiast problem współczesnej sytuacji etnografii. ściśle, owego jej odłamu, który w obu państwach niemieckich określany jest jako Volkskunde, a dotyczy etnografii społeczeństw cywilizowanych. Ten wiodqc\' problem otrzymał naczelny tytuł stanowiący treść działu I rocznika, a mianowicie: ,,0 korzyściach i niedomaganiach etnografii" (Vom Nutzen und Nachteil der Volkskunde"). Złożył się na ten dział zaadoptowany do druku referat Dietera Kramera wygłoszony na kongresie etnograficznym w Detmold w r. 1969 pod znamienn\'m tytułem "Komu służy etnografia" (Wem niitzt Volkskunde). Tekst referatu zostal rozesłany celem ustosunkowania się, a opublikowanych tutaj 13 głosów dyskusyjn.H'h sl<łada się na zwartą całość problematyki. Dieter Kramcl'. adherent głośnej już, oryginalnej szkoły etnograficznej w NRF, mającej SW("j"środek w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tlibingen pod kierunkiem H. Bausingera. przedstawił współczesną sytuację etnografii w NRF w dość ostrych rysach. Nawiązal z jednej strony do dawnych ideologicznych jej obciążeń, do jej nieslawncj roIi w narodowym socjalizmie i zarysował postać etnografii tradycyjnej. Zajmowala SIt;' ona przede wszystkim społecznymi formami życia, manifestacjami kulturowymi i treściami świadomości "ludu". a więc części ludności kraju nie należącej do W,I1'stw uprzywilejowanych. Z drugiej strony przedstawił dzisiejszy niepokój. jak i lJudzi sytuacja etnografii w społeczeństwie i na tym krytycznym tle z8.r,\"Sowalprogram reformistyczny. Autor jest zdania, że istnienie określonego przedmiotu badań nie usprawiedliwia jeszcze bytu odpowiedniej dyscypliny uniwersyteckie,i. a \vspólczesna sytuacja społeczeństwa nie zezwala na uprawianie "czystej nauki". Wychodzqc z założenia. że nie ma nauki społecznej niepolitycznej, żąda odejścia od stanowiska tradycyjnego, i w istocie konserwatywnego, afirmującego istniejąc~' porzqclek. a włączenia się etnografii - właśnie jako nauki społecznej \'Ii prakte'czne sprawy współczesnego życia. stosownie do zasadniczych zmian ogólnvch. To. co dawniej określano jako "lud" i "kulturę ludową". mieści się dzisiaj \'Ii tW('!l'('ze'C'hformach subkultur grup społeczno-zawodowych ludności lub grup wieku. Etno.~r'lfia ma być wg autora nauką społeczną służącą bezpośrednio człowiekowi i spo!Pczeństwu w rozwiązywaniu problemów wynikających ze społecznej mobilności i zderzeń kulturowych. w przezwyciężaniu nieporozumień i konfliktów wewnątrz sam\'ch g1'Upetnicznych, w usuwaniu struktur hamujących wolność i rozwój. ma zawierać krytyczną refleksję i dawać wytyczne do racjonalnego ukształtowania calego /.e·cia społecznego. Pociąga to za sobą konieczność: krytycznego przejrzenia i ocenienia dotychczasowych teorii, utworzenia adekwatnej terminologii oraz wytyczenia odpowiedniego wyboru problemów jako integralnych składników pracy naukowt'j. Wychodzić należy z krytyki istniejącego, a po stronie pozytywnej prze- �314 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kazywać informacje ułatwiające wyjaśnianie i świadome praktyczne kształtowanie bieżących procesów społecznych. Dyskusja ujawniła szeroką gamę stanowisk zal'ówno potwiel'dzając~"ch jedne, jak i oceniających krytycznie inne tezy referatu. Godzono się więc z koniecznością nowego ustawienia etnografii (G. Wiegelmann, G. Heilfurth), wzięcia pod uwagę także problemów socjologicznych, od których tradycyjna etnografia raczej stroniła (A. Niederer), zastanawiano się nad realnymi możliwościami włączenia się etnografii w praktyczne strony życia i nad efektywnością ewentualnego doradztwa etnograficznego (H. Trumpy, K. V. Riedel), podkreślano też konsekwencje braku jednolitej terminologii i podstawy filozoficznej etnografii (W. Bruckner). Przestrzegano zarazem przed przesadą w nastawieniu praktycznym, co grozi zawężeniem problematyki i jednostronnością i co może znów wprzągnąć etnografię w bezpnśl'edni;ł służbę polityki (W. Havernick, R. Wolfram). Podkreślono silnie, że etnografia nie może być tylko nauką społeczną, ale musi być zarazem i nauką historyczną, nie może więc ani być sługą socjologii, ani się z nią pokrywać, gdyż ta ostatnia ze swoją aparaturą pojęciową nie jest adekwatna do analizy zjawisk, jakimi zajmuje się etnografia. Dobrą stroną etnografii jest fascynująca wielostronność spojrzenia i kombinacja metod (Riedel). Zarówno referat jak i dyskusja są jakimś szczególnym znamieniem czasu, wyrazem swoistego kryzysu w etnografii zachodnio-niemieckiej czy w ogóle zachodnioeuropejskiej na drodze jej teoretyczno-metodologicznej i problemowej reorientacji. Zasadniczo na tej też linii leży dalsza treść omawianego rocznika. Tak więc dział II zatytułowany: "Etnografia a muzeum" jest znów swoistą prowokacją do dyskusji, tym razem na odcinku etnografii muzealnej. Rozpoczyna go artykuł (uprzednio wygłoszony referat) Ernsta Schleego pod znamiennym tytułem Muzeum etnograficzne jako wyzwanie (als Herausforderung). Problematykę tego artykułu można oddać pytaniem: "Komu służy etnografia na przykładzie muzeum?" Bo j tutaj zawarte są podobne jak poprzednio zagadnienia: uzasadnienie istnienia muzeum etnograficznego, braki w jego teorii, kłopoty z nazewnictwem, sprawa autentyku, zasad wystawiennictwa izolowanych i wyrwanych z kontekstu przedmiotów i icl1 łączenia w zespoły, kwestia wydzielonych muzeów sztuki ludowej - itp. Jednym słowem mamy tu szeroki zakres problematyki współczesnego muzealnictwa etnograficznego. Podobne zagadnienia poruszane są w dyskusji nad tym referatem, IV której wzięli udział: M. Scharfe, H. U. Roller i H. Siuts. Trzeci, obszerny dział rocznika zawiera szereg artykułów i informacji na temat przeprowadzonych w Instytucie Ludwika Uhlanda nowatorskich badań nad współczesnymi ozdobami na ścianach wnętrz mieszkalnych w różnych środowiska~h, także wielkomiejskich. O wielostronności odkrytej problematyki i o metodach badawczych świadczą już same tytuły referatów. Tak więc np. M. Scharfe pisze o problemach socjologii ozdoby ściennej, R. Schenda na temat "popularnej" ozdoby ściennej i procesu komunikacji, ciż dwaj następnie o postawach, obiektywacjach i funkcjach związanych z tymi elementami kulturowymi itp. Druga połowa tego działu zawiera artykuły dotyczące zarówno trudności występujących w tego typu badaniach, jak też problematyki i wyników szczegółowych badań zespołowych przeprowadzonych w miejscowości Reutlingen. Wpierw, jako wstępne rozeznanie, uzyskano 800 wypracowali szkolnych z dwóch miast w Szwabii, następnie przebadano dokładnie 622 mieszkań. Wyniki przedstawiono w wielu szczegółowych tabelach i w kilku artykułach, omawiających m.in.: ozdoby ścienne jako środek reprezentacji, jako czynnik socjalizacji, zanalizowano ozdoby religijne, przeprowadzono szczegółową analizę pokoju sypial- �RecenzJe, przeglądy wydawnictw 315 i czasopism nego czy dziecięcego itp. W sumie - interesująca próba przestawienia tematycznego i metodycznego badań etnograficznych na współczesne życie cywilizacyjne. W dziale prac drobnych znajdujemy artykuł H. Schillinga, Kunstpopularisierung aIs volkskundlisches Dokumentationsproblem, leżący również na omawianej poprzednio linii. Chodzi dzisiaj nie o badanie sztuki ludowej w sensie tradycyjnym (sztuka z ludu dla ludu), gdyż taka już nie istnieje, ale powszechnie występującego zjawiska zaopatrywania się ludzi w wytwarzane masowo przedmioty sztuki (oryginały, reprodukcje). Badania, jakie przeprowadzono w 5 różnych osiedlach, dotyczyły nie samych przedmiotów i ich wytwórczości ale sposobu zaopatrywania się i samego pI"Ocesuich recepcji i funkcji. Ostatni artykuł dotyczy etnografii archeologicznej i zawiera informacje o naczyniach znajdowanych w wykopaliskach pochówkowych. W sumie biorąc, omawiany rocznik "Zeitschrift fUł' Volkskunde" jest znamiennym pl'zykładem w sedi usiłowań wyprowadzenia zachodnioniemieckiej Volkskunde z ideologicznych obciążeń przeszłości i ze ślepego zaułka, w jakim się ona w konsekwencji znałazła, na tory współczesności, przy wyraźnej jednak tendencji utrzymania nadał swoistego oblicza owej niemieckiej Volkskunde. Józef Kultura. Ćasopis za teoriju sociołogiju kulture kulturnu Burszta politiku, Beograd 1970, nr 8-11. Periodyki specjalistyczne wydawane w ośrodkach naukowych bratnich krajów słowiańskich nie cieszą się u nas, niestety, należytym zainteresowaniem. Świadczy o tym choćby niewielki procentowo udział omówień i recenzji zawartości czasopism pochodzących z tych krajów, jakie sporadycznie ukazują się na łamach naszych etnograficznych i socjologicznych organów. Stosunkowo najlepiej reprezentowane są jeszcze wydawnictwa l'adzieckie, czeskie i słowackie, natomiast periodyki z krajów bałkańskich są często całkowicie niedostrzegane, co powoduje, iż suma informacji o prowadzonych w tamtych ośrodkach pracach naukowo-badawczych jest u nas niepełna i fragmentaryczna. Chal'akterystykę tę odnieść można również z powodzeniem do oceny recepcji naukowego piśmiennictwa jugosłowiańskiego. Mając nadzieję, iż ta niezadawalająca sytuacja ulegnie poprawie, pragnę pokrótce zaprezentować polskiemu czytelnikowi interesujący periodyk jugosłowiański: "Kultu ra", którego podtytuŁ "Czasopismo poświęcone teorii i socjologii kultury i polityce kulturalnej" określa nam z grubsza profil tematyczny tego kwartalnika. Pismo to, będące w istocie rzeczy odpowiednikiem naszej "Kultury i Społeczeństwa", przeznacza również swe łamy na publikację artykułów, rozpraw i materiałów z zakresu szeroko rozumianej antI"Opologii kulturowej i z tej właśnie racji wydaje się także godne uwagi etnografów, i to nie tylko tych, którzy interesują się ludową kulturą narodów Półwyspu Bałkańskiego. "Kultura" wydawana w Belgradzie przez "Zawod za proucavanje kulturno g razvitka" ukazuje się dopiero od 1'. 1968 w ilości 3-4 zeszytów rocznie. Każdy z nich, oprócz bloku większych studiów, zawiera również dział opinii, dyskusji, recenzji i przedruków z dawnych i współczesnych publikacji dostarczając w sumie �31G Recpn.!je. pl'.zegląrJy wydawnicttc i CZll.llOpisrn czytelnikowi poważną porcję informacji na temat różnorodnych aspektów życia kulturalnego w Jugosławii i poza jej granicami. Widoczna preferencja dla artykułów o charakterze teoretyzującym świadczy wyrażnie o ambicjach zespołu redakcyjnego, który świadomie dąży do uczynienia z ,.Kultury" międzynarodowego forum wymiany myśli na podstawowe problemy współczesnej kulturologii. Większość artykułów zamieszczanych w ostatnich kilku numerach dotyczyła kluczowych zagadnień przeobrażeń kulturowych współczesnego społeczeństwa przemysłowego, rozpatrywanych zarówno w odniesieniu do środowiska wiejskiego, jak i miejskiego. Rozważania teoretyczne, opróc7. swych walorów ściśle naukowo-poznawczych, prowadzić także mają zgodnie z zamierzenie.m zespołu redakcyjnego - do wzbogacenia ogólnej wiedzy na temat możliwości rozs7.erzenia świadomego i planowego wspóluczestnictwa w formowaniu nowych wzorców kultury masowej, kształtowanych w oparciu o przetworzone i wyselekcjonowane elementy ludowej i narodowej tradycji. Przeświadczenie, iż taki właśnie winien być kierunek rozwoju życia kulturalnego kraju szybko nadmbiającego wiekowe zaległości i zaniedbania, zaznacza się z różnym nasileniem w wielu artykułach. Zresztą bogactwo tematyki szczegółowej belgradzkiej "Kultury" jest ogromne. Poszczególne rozprawy, polemiki, omówienia dotyczą bowiem takich zagadnień, jak: socjologii sztuki i socjologii środowisk twórczych, antropologii kulturowej, polityki kulturalnej i kultury masowej, ki"ytyki filmowo-teatralnej, telewizyjnej i literackiej, a także historii, filozofii i psychologii kultury. Zwrócono również uwagę na takie problemy, jak np. rola edukacji i rewolucji społecznej w procesie upowszechniania kuliUl'y, poświęcając przy tym sporo miejsca analizie znaczenia marksistowskiej teorii rozwoju społecznego do badań nad przeobrażeniami kultury zachodzącymi w społeczeństwie socjalistycznym. Obok publikacji pióra autorów jugosłowiańskich znależć możemy także szereg artykułów specjalistów cudzoziemskich, którzy zaproszeni do współpracy dostarczyli poczytnemu organowi belgradzkich humanistów specjalnie w tym celu napisane własne rozprawy. Sądząc po ilości artykułów dostarczonych z poza granic kraju, najciaśniejsze kontakty łączą widać "Kulturę" ze środowiskiem francuskich naukowców, którzy wypowiadali się na takie tematy, jak np. dehumanizacja literatury (1968, nr 2-3), wybrane problemy socjologii marksistowskiej (1969, nr 5-6), czy trudności w pracy teatralnej w środowisku wiejskim (1970, nr li). Do belgradzkiego organu teoretyków i socjologów kultury pisywali także naukowcy z Włoch. Wielkiej Brytanii, a z krajów socjalistycznych - badacze z Czechosłowacji. Wśród tych studiów na szczególną uwagę zasługuje artykuł Vaclava Lamzera z Pragi zatytułowany Kultura w przemianach społecznych, zamieszczony w numerze 8 rocznika 1970 (s. 72-87). Otóż rozprawa ta dotyczy kluczowych problemów wzajemnych stosunków zachodzących między sferą kultury, a społeczną egzystencją jej nosicieli. Autor traktując kulturę jako dynamiczny system 7.iniegrowanych wewnętrznie elementów, ukazuje jego funkcjonowanie w płaszczyźnie indywidualnej oraz mikro - i makrospolecznej. Zwraca prz.v tym uwagę na istotne zjawiska zachodzące w analizowanym systemie kulturowym w toku pl'Ocesu spontanicznych zmian społecznych oraz w trakcie przeobrażeń planowych, świadomie kierowanych. Wreszcie poruszając zagadnienie antynomii między tendencjami zmierzającymi do unifikacji społeczno-kulturowych systemów a procesami ich deferencjacji, zwraca uwagę na związek historycznie zdeterminowanej kultury z określonym terytorium. Tą drogą w swych rozważaniach teoretycznych dochodzi Lamzer do kwestii tzw. obszarów kulturowych zastanawiając się nad ich etniczną specyfiką i znaczeniem tej specyfiki we współczesnych procesach zmian tradycyjnych struktur kulturowych. �Recen?;je, .. Stosu n I<owo d·uzo miejsca pr.z.'cglądy wydawnictw i c,?;'aSOpls1n w poszczego'1 nyc h numerac l1 31C.'\t K It " ., U ury przeznaczono na llumaczenia fragmentów głośniejszych prac wybitnych i szeroko znanych w świecie uczonych: fiłozofów, socjologów, antropologów, krytyków literackich itp. \V ten sposób czytelnik jugosłowiański uzyskuje możliwość bezpośredniego poznania poglądów przedstawicieli różnych współczesnych i historycznych szkól, kierunków, prądów, tendencji i stanowisk. Dlatego też dziwić nas nie może zamieszczenie obszernych esejów "modnego" na Zachodzie filozofa Herberta Marcuse'go, uchodzącego obecnie za duchowego przywódcę anarchizującej młodzieży studenckiej odwołującej się do sformułowanej przez niego krytyki społeczeństwa przemysłowego. W numerze 1970/11 (s. 25-56) znajdujemy obszerny szkic pióra tego myśliciela z San Diego poświęcony analizie "afirmatywnego charakteru kultury". który stanowi przekład fragmentu większej pracy tego ideologa zatytułowanej Kulturund Gesellschaft, a wydanej we Frankfurcie w r. 1965. Nie ma potrzeby sygnalizowania tu treści tej wysoce kontrowersyjnej rozprawy, gdyż czytelnik polski zainteresowany poglądami H. Marcuse'go sięgnąć może z łatwością do pracy E. i F. Ryszków Między utopią a zwątpieniem (Warszawa 1970), w której znajdzie właśnie krytyczne omówienie podstawowych teoretycznych ustaleń i ideologicznych haseł tego społecznego ,.utopisty". Obok tego typu tłumaczeń poczesne miejsce zajmują przedruki z książek i prasy krajowej. Dokonuje się ich zwykle w ten sposób, by udostępnić czytelnikowi przede wszystkim te fragmenty publikacji, które dotykają najbardziej istotnych, a związanych z kulturą problemów teoretycznych i praktycznych. W ten sposób rozproszone często stwierdzenia i wartościowe wypowiedzi zostają na powrót skomasowane i zestawione razem w jednym miejscu, zmuszając raz jeszcze do głębszej refleksji i pobudzając do dyskusji. Wśród przedruków zamieszczonych w roczniku 1970 zasługują na uwagę: artykuł Vladimira Petrića o roli telewizji w społeczeństwie i jej wpływie na kształt kultury masowej, będący fragmentem większej pracy tegoż autora pt. Telelcizja jako środek komunikacji i ekspresji (nr 8, s. 8-24), oraz studium Milana Rankovića poświęcone podstawowym sprzężeniom zachodzącym między działalnością artystyczną i naukową we współczesnym świecie ogarniętym rewolucją naukowo-techniczną, zaczerpnięte z kolei z dzieła pt. Sztuka i nauka (nr 8, s. 57-71). Równocześnie w bogatym dziale informacyjnym "Kultury" zamieszcza się obszerne fragmenty artykułów i różnorodnych wypowiedzi wyjętych z prasy centralnej i regionalnej, które publikuje się w ten sposób, by dotyczyły one jednego wybranego problemu, np. kultury i rewolucji, czasu wolnego, czy niektórych aspektów polityki kulturalnej. Tą drogą "Kultura" akcentuje swe uprawnienia do prezentacji na jugosłowiańskim rynku wydawniczym aktualności kulturoznawczych dostarczając zarazem czytelnikowi maksimum skondensowanej i wyselekcjonowanej informacji na ten temat. Wreszcie wspomnieć należy o interesującej inicjatywie polegającej na publikacji stenogramów z dyskusji zespołu specjalistów umyślnie w tym celu aranżowanych czy to przez samą redakcję "Kultury", czy też przez inne instytucje związane ze środkami masowego przekazu. Ta stara w gruncie rzeczy forma wypowiedzi, ukazująca się w nowym kształcie, posiada ogromne zalety. Nie tylko umożliwia intel'dyscyplinarną wymianę informacji, sprzyjając ścieraniu się kontrowersyjnych poglądów, ale za jednym zamachem wprowadza czytelnika w pełny, bogato zróżnicowany wachlarz problemów, zmuszając go do znacznie aktywniejszego odbioru treści, niźli ma to miejsce w trakcie lektury zwartych i jednorodnych publikacji. Zyczyć by sobie należało, by taka forma wypowiedzi mogła wzbogacić i nasze ";:;/'> F ')'.4... <._~. �318 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism piśmiennictwo etnograficzne - w którym inicjatywy tego rodzaju nie były dotychczas szerzej podejmowane. Dla etnografa i folklorysty najbardziej interesujący materiał zawiera stenogram z dyskusji na temat "nowej muzyki ludowej" w Jugosławii, która odbyła się przy końcu 1969 1'. przed głośnikami w Belgradzie (1970, nr 8, s. 90-130). Wzięli w niej udział obok publicystów również socjolog, etnomuzykolog, filozof i psycholog, co wzbogaciło i znacznie ożywiło polemikę, która przesuwała się wciąż z jednej płaszczyzny na drugą. Wachlarz poruszanych problemów był niezmiernie duży, dlatego też wymienię tu tylko zagadnienia najważniejsze. A więc zastanawiano się nad miejscem współczesnego folkloru muzycznego w kulturze masowej i narodowej, podjęto sporne zagadnienie tzw. "ludowości" w muzyce, rozpatrywano udział tradycyjnych i nowych elementów w nowopowstałych i akceptowanych społecznie formach muzycznych, dyskutowano nad walorami estetycznymi i ludycznymi tych utworów. \V podsumowaniu dyskusji stwierdzono natomiast, iż nowa "muzyka ludowa" nie wnosi żadnych oryginalnych treści, stanowi ona bowiem zazwyczaj rezultat kompilacji tradycyjnych wątków, stylów i rytmów pochodzących z różnych .regionów kraju sprzęgniętych dodatkowo z muzyką popularną i rozrywkową. Utwory te reprezentują pod względem artystycznym stosunkowo niski poziom i cechują się szablonowością, oscylując często na pograniczu tzw. kiczu. Dlatego też ustalono rzecz ciekawa - iż muzykę tego rodzaju w pierwszym rzędzie należy rozpatrywać jako zjawisko społeczne i badać ją właśnie od strony socjologicznej, świadomie rezygnując z głębszej analizy muzykologicznej, która odkrywając wprawdzie eklektyczną strukturę tych utworów, nie ukaże nam przecież ram ich społecznej akceptacji. Dyskusje i polemiki, oryginalne studia i przedruki prac obcych stanowią a rzeczywistej wartości kwartalnika "Kultura", który polecamy uwadze polskiego czytelnika. Interdyscyplinarny charakter tego pisma ogranicza wprawdzie ilość materiałów z interesującej nas szczególnie dziedziny, ale jednocześnie stwarza okazję do wszechstronnego oglądu problemów kultury, zarówno tej rozpatrywanej w aspekcie globalnym, jak i tej osadzonej w konkretnych realiach jugosłowiańskich. Na zakończenie warto dodać, iż lekturze niezwykle interesujących rozpraw sprzyja oryginalny format pisma i jego układ graficzny. Jednoszpaltowe, wąskie stronice tekstu przerywane są od czasu do czasu szokującymi grafikami nawiązującymi do najlepszych tradycji surrealizmu i groteskowej makabry. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e59203583314abb4316195c888b768.pdf e47d88d01ac4a483a1ed0c864bf7ea07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1069 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.319-376 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I K A Lud, t. 55, 1971 FESTIWALE, "DNI", KONKURSY W 1969 R. Rok 1969, jak wydaje się, szczególnie obfitował w różnego rodzaju festiwale, konkursy. "dni", pl'zeglądy poświęcone folklorowi, sztuce ludowej, kulturze ludowej itp. Wiąże się to niewątpliwie z ogólnopolską akcją organizowania na wszystkich szczeblach - od gromady do imprez ogólnokrajowych - obchodów XXV-lecia PRL, w skład których z reguły wchodziły imprezy obrazujące kulturę ludową. Krót.kie i sumaryczne przedstawienie całości i wyników tej akcji nastręcza niejakie trudności. Same nazwy imprez nie mogą być kluczem do ich klasyfikacji, bo zdarzały się np. ,.Festiwale gromady X" i "Dni" o zasięgu ogólnopolskim. Tak więc należałoby omówić owe imprezy pod kątem ich rangi, a także znaczenia dla poznania, podsumowania dorobku kultury ludowej w Polsce - z jednej strony, a z drugiej strony pod kątem roli jaką odgrywają w rozwoju, kultywowaniu czy przypominaniu tradycji ludowej. Szczupłe ramy i charakter informacyjny niniejszej notatki nie pozwalają na szersze opl"acowanie wymienionych zagadnień. W tym miejscu zasygnalizować należy, że były one tematem sympozjów czy seminariów naukowych towarzysząc.vch omawianym imprezom, a także sporej liczby artykułów, które ukazał~' się w prasie codziennej, tygodnikach i oczywiście czasopismach naukowych. Zagadnieniu temu poświęcono poprzednie opracowanie w Biuletynie. Na czoło wysuwa się kilka ubiegłorocznych imprez, które omówimy nieco obszerniej. Zacząć najeży od Poznańskiego Festiwalu Folkloru, zorganizowanego w okresie od 8-16 czerwca w ramach IV Wielkopolskiego Festiwalu Kulturalnego. Festiwal zorganizował Wydzial Kultury WRN w Poznaniu przy współudziale Domów Kultury. Muzeów i Wielkopolskiego Towarzystwa Kultralnego. Festiwal zgromadził 25 kapel ludowych oraz licznych instrumentalistów i solistów. Były to zespoły amatol·skie. Poważną rangę zapewniła Festiwalowi odbywająca się w jego ramach sesja naukowa na temat "Folklor w życiu współczesnym", a także udział wybitnych naukowców w jury festiwalu. Na całość Festiwalu, obok przeglądu zespołów muzycwych, złożyły się jeszcze inne imprezy, takie jak wystawa sztuki ludowej Wielkopolski. Pokazatle na wystawie prace były plonem zorganizowanego wcześniej konkucsu artystów ludowych. Wystawiono dzieła około 50-ciu twórców ludowych. Poznańskiemu festiwalowi towarzyszyło szereg mniejszych imprez, organizowanych w miastach województwa, a powiązanych z głównymi imprezami. Drugą znaczniejszą imprezą był III Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny Ziem Nadwiślańskich, zorganizowany w Płocku w okresie od 20-22 czerwca 1969 r. pod protektoratem Ministra Kultury i Sztuki L. Motyki przez Wojewódzki Wydział Kultury w Warszawie przy współudziale Muzeum Ziemi Mazowieckiej w Płocku. W festiwalu wzięlo udziaŁ 16 uprzednio wyselekcjonowanych zespołów. Występy mialy charakter przeglądu - nie było jury i nagród. Odbywały się one w trzech gt'upach: 1) "autentycznego" folkloru; 2) zespołów ludowych, lecz korzystających �320 K,'onika z pomocy zawodowych instruktorów; 3) zespołów z regionów, gdzie f,liklol' zagin<:jł i gdzie jest on odtwarzany na podstawie starych zapisów (Ziemie Zacill)dnie), Obok przeglądu zespołów zorganizowano dwie wystawy pt. "Współczesna tkanina ludowa" i "Strój i instrument ludowy", a także kiermasz sztuki ludowej. Jako trzeci należy wymienić Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludll\\,'ich \\' Kazimierzu nad Wisłą, któt,y odbył się od 4--6 lipca 1969, a zorganizo\\'any zostal przez Wydział Kultury PWRN i Polskie Radio w Lublinie oraz Lubelskil' Stowarz,vszenie Twórców Ludowych. VV festiwalu wzięły udział 22 kapele lu<!o\\'c' i :2tJ solistów (z całej Polski). Obok kapel zOl'ganizowano również występy pOŁ't.,\\' ludowych, przegląd filmów folklorystycznych i jarmark na rynku w Kazimierzu, e,izia! w festiwalu brały wyłącznie zespoły amatorskie. "V reszcie ostatnia z dużych imprez, to Jesień Tatrzal'lska. w ramach której odbył się III Międzynarodowy Festiwal Ziem Górskich - impreza n1<.i więc chat'aktel' międzynarodowy, a patronat nad nią objęły podhalańskie zakład." pI7em."s!owe. z nowotarskim kombinatem obuwniczym na czele. Główną imprl'z,-\ lt'stiwalu był konkurs zespołów pieśni i tańca. Zespoły te występowały w dwóch:":!'l:pach - zespołów"autentycznych" i ,.stylizowanych". \1.1 jUt'y festiwalu zasiedli /!iani fachowcy i naukowcy z dziedziny tańca, mm:yki i etnografii. Z zespołów za,::'ai1:czn~'ch wystąpił zespół z ZSRR (Dagestański), Austrii, Bułgarii, Słowacji, NRD : Francji, Festiwalowi towarzyszył szereg imprez, 7. których wymienić należ)' w,vsta\\'ę pl. "Sztuka Ludowa Podhala w XXV-leciu PRL". pokaz kowalstwa aL'\,.'s',.'Tznego, wystawę malarstwa na szkle, wesele góralskie i wiele innych. W lipcu natomiast odbył się w Bukowinie Tatrzańskiej konkur" ga\\'qdzial'z,.'· góralskich np, "Sabało we Bajania", W tej imprezie uczestnicy także byli pOc\7.ieleni na .,amatorów" i swego rodzaju .,profesjonalistów. W ciągu całego lata i jesieni odbywało się na Podhalu szere,l!; impt'ccz powiązanych z obu wymienionymi wyżej - byly to różnego rodzaju pokaz.", w.vstęp~', wystawy, festyny w mniejszych miejscowościach Podhala. W imprezach !'.-ch silnie podkreślano ich znaczenie jako atr'akcji turystycznej. Inne ośrodki w całej Polsce organizowały imprezy na mniejszą skalę. b,vl:; to różne "Dni", "Tygodnie" itp. Wśród nich na pierwszym miejscu wymienić należy dwie imprez\' zo;'ganizowane w Łodzi i województwie, Byl to wrześniowy "Tydzień sztuki !u(!:>wej·' i ..Lódzka Wiosna Artystyczna". Ta ostatnia stanowiła finał organizowan,\'l'h przez ponad rok konkursów w całym województwie, W eliminacjach wzięło udział ponad 150 zespołów, do finału weszło 20. Obu imprezom towarzyszyły wysl.<1\\',\'i kiel'lnasze. te ostatnie organizówane przy współudziale CPLiA. Duży rozmach, ambicję i pr'ężność wykazują organizowane w rok II l !J6!J po raz piąty "Dni folkloru Opoczyńskiego". Impreza ta, jak zapewniają uI',c;ani.l.atorz,'·.została w 1970 r, wpisana do Międzynarodowego Kalendarza Impl'l'z Folklorvstycznych. Obok zespołów miejscowych wystąpiły zespoly zaproszone z innvch regionów (Podhale, Śląsk). Obok występów zespołów zorganizowano wystaw q "ztuki ludowej i rzemiosła artystycznego, targ ludowy, konkurs poetów ludowych i ~t'sj,~ naukową poświęconą opoczyńskiej kulturze ludowej, Podobny chal'akter miały "Dni Kultury Beskidzkiej", trwały one "d ;lO lipca do 10 sierpnia. Poszczególne imprezy odbywały się w znanych beskidzkich miejscowościach wypoczynkowych, takich jak Wisła, Szczyrk itp, W wyslqpach bralo udzi3ł ok. 25 zespołów, zorganizowano szereg imprez towarzyszących, takichiak \\')'slawę koronek, połączoną z kiermaszem, wystawę sztuki ludowej. a w mil',:sco\\'vch restauracjach swego rod7.aju "festiwal potraw regionalnych". �321 Kronika Szereg imprez zorganizowalo województwo gdańskie w ramach .,Dni Folkloru Ziemi Gdańskiej". Imprezy te zorganizowane zostały we \vrześniu w szeregu miast i miasteczek województwa gdańskiego: w Elblągu, w Kartuzach, Kościerzynie i Wdzydzach, Pucku i Starogardzie. Obejmowaly one wystawy sztuki ludowej i konkursy, a na zamku malborskim odbyła się sesja naukowa . .Również Pomorze Zachodnie zorganizowało "Dni" o podobnym charakterze. W województwie rzeszowskim odbyły się "tradycyjne już "Dni Pogórza Dynowskiego" - w czerwcu 19()!! 1'. .Jest to szereg imprez odbywających się w miastach i miasteczkach: Bieczu, Mielcu, Rzeszowie, Lubaczowie, Przemyślu itd. Zorganizowano konkursy, wystawy, jarmarki oraz sesję popularno-naukową. Poza wymienionymi naliczyliśmy około sześćdziesięciu imprez a charakterze ..Dni", ktcJ]'ych, z braku miejsca, nawet wyliczyć IV tym miejscu nie możemy. Ak~ja organizowania tego rodzaju imprez jest powszechna. Jest ona niewątpliwie powi;lzana z ch~'cią uatrakcyjnienia poszczególnych regionów pod względem turystycznym. Z tego punktu widzenia informacja przed imprezami jest co najmniej niedostateczna. Dane, ktol'ymi nasz Ośrodek dysponuje, pochodzą z notatel, prasowych, przeważnie sprawozdawczych. Dane te silą rzeczy nie są kompletne, czasami nic elość ścisłe. Uderza w nich jedno nieobecność wśród wymienianych Drganizatorów PTL. Jest ona może tylko pozorna, ponieważ zwykle współorganizatorami są muzea clnograficzne, a więc zapewne znajdują się wśród nich członkowie Towarzystwa. Wydaje się. iż by loby rzeczą niezmiernie pożyteczną, ze względu na potrzeby dokumentacyjne Ośrodka. abyśmy mogli za pośrednictwem Oddziałów PTL otrzymywać z terenu informacje a wszystkich planowanych imprezach, a także krótkie rzeczowe i:1[ormacje o ich przebiegu i wynikach. Informacje takie pozwoliłyby nam śledzić i notować działalność zespołów, artystów, twórców ludowych itp. Z materiałów Zofia NA MARGINESIE Wielkopolskie FOLKLORYZMU Kulturalne zorganizowało w Poznaniu w dniach 16 Sesję Naukową pt. "Folklor w życiu współczesnym". W czasie Sesji wygłoszono następujące referaty: "Folkloryzm w Polsce" (prof. dr Józef Burszta), "Folklor muzyczny a folkloryzm" (ell' Bogusław Linette), "Folklor:-:styczne przeobrażenia sztuki ludowej" (mgr Stanisław Błaszczyk), "Obrzędy i zwyczaje doroczne i rodzinne oraz tradycyjny folklor taneczny jako tworzywo i podstawa repertuaru zespołów artystycznych" (mgr Grażyna Dąbrowska). Tematykę Sesji sprowadzono do wyjaśnienia stosunku między pojęciami "folklor" i "folkloryzm" oraz do analizy zjawiska folkloryzmu we współczesnym życiu społeczno-kulturalnym \V Polsce. Folkloryzm lub folklor stosowany jako zjawisko społeczno-kulturalne, a nawet moda wybitnie nasila się w ostatnich latach. Jest to folklor wtórny przejawiający się w literaturze, muzyce, śpiewie i tańcu, stroju i sztukach plastycznych. W odróżnieniu od folkloru, który jest naturalną, autentyczną częścią kultury duchowej okre17 czerwca ~l - Towarzystwo ODiIE opracowała Piotrowska I!!o!! r. Ogólnopolską Luci, t. 53, 1971 �;,t22 Kronika ślonej wal'stwy społecznej łudu, folkloryzm jest odel'wanym od dotychczasowego, naturalnego środowiska ruchem, inspil'owanym w mniejszym lub większ:.m stopniu pl'zez czynniki zewnętrzne, W okl'eślonych s,\"tuacjach folkloryzm ma zaspokajać poll'zebę rozrywki. doznań estetycznych, stanowić ma 'ATeszcie narodowe, n~gionalnv lub lokalne antidotum na procesy unifikacyjne, W dyskusji na temat folkloryzmu wzięli udział pracownic,\' nauki. mUZl'()\\', rad namdow,\'ch, stowal'zyszeń społecznych. ośmdków melodycznych, bibliotek i domów kultur" Ol'az grono publicystów, Chcąc udostępnić wszystkim zaintel'csowanym zbiór l11a(cl'ialo',\\" z przebiegu obrad, organizatorz,v Sesji opublikowali referaty i komunikaty w powiclanl'j publikacji pl. Folklor w życiu współczesnym, Poznań 1970. Ponadto w l!)fj!} 1', \\' ciągu kilku miesięcy od zakończenia Sesji uka;;~ało się kiłka poważniejsz~"ch at'lyku!<')\\, na ten temat w prasie codziennej i czasopismach: .J, Biel'llackicgo '- Folk/or i folkloryzIII, "G tos Pl'ac,\"', nl' :m:~: NI, Pochwickiego - Czy lIIod.a na fol/dor", "Gazeta Poznal1ska", n l' 149: Z, .Tusiewicza - Folklor i dno[Jrafia te ,życiu ll'spó/czesnym. tamże. nr 152: J. Burszty - Folklor czy folkloryzlII ... Tygodnik Kulturaln,\"', nr 2;): K, Kwaśniewskiego - Pomosty, tamże, nr 2'7: S, Iłowskiego - K/I'poty z folklo7'ljzacją. tamże. ni" :n, W al'tJ'kułach t~"ch postulowano podjęcie dyskusji na szerol"l skalę, k[('ra umożliwiłaby zrozumienie pojęć ..folklor" i "folkloryzm" odnoszących się do LIw,',chodrębnych rzecz,\'wistości. Odróżnianie bowiem zakl'esów tych poj<;ć przyczyniło b,\' się z pewnosci<.j do właściwego, krytycznego formułowania opinii i wniosl,JJ\\' na temat aktualnych przejawów folkloru, Umiejętność rozróżniania tych dw(,ch zjawisk wydaje się być koniecznością w pracy działaczy kulturalno-oswiatowych, przedstawicieli srodków masowego przekazu i jnn~'ch organizator()w ż,\'cja spo!eczn;>-kulturalnego, Pozwoliło by to na właściwe propagowanie dombku folklorystycznego, bądź to w formie aulent,vcznego folkloru, bądź też stylizacji zbliżonej do aukntyku, Folklor,\'zm polega na wykorzystywaniu autentycznych element<'m" folkloru w celu ich przetworzenia artystycznego w nową forme użytkową. bat'dzie,i lub mnie,i zbliżoną do oryginalu, W folkloryzmie mamy często do czynienia z odtwarzaniem elementów autentycznych, jednakże w odmiennej od ich naturalnego tła sytuacji, Dostrzeżenie tych problemów zarówno przez naukowców. jak i działaczy kultury wpl,vnęło by na właściwsze korzystanie ze skarbca kultur,v ludowej, Przegtądając artykuły prasowe na temat przejawów folkloru w 1969 roku, dostrzec można z łatwością. że skrupulatnie odnotowano ogromną liczbę imprez (olklol',\'stycznych: festiwali, pokazów, widowisk itp, Są to jednak tylko notatki i artykuły nie poparte krytycznymi uwagami i komentarzami na temat wartości prezentowanych imprez, brak w nich również opinii na temat stosunku prezentowanej formy do autenl~'ku, W rezultacie takiej działalności społeczel1stwo jest zdezol'ienlowane, nie uswiadamia sobie l'óżnicy między autentycznym folklorem. a jego pochodnymi, często całkowicie przetworzonymi formami. Niezrozumienie tych zjawisk wpl'owadzilo szczególny chaos na niwie dzialalności muzyc;mej, Najrozmaitsze żywiołowe przejaw~' i wariant.,\' foll,loryzmu muz~'cznego, instL'umenlalnego, wokalnego. t.anecznego spowodowały powszechne naduż\"wanie tel" minu folklor muzyczny, Ocena i wartościowanie tych pl'zejaw{)w [olklol'~'zniu opiera się li tylko na widowiskowości i popularności poszczególnych \-\iykonnwc""" i ze"~()[(,\\,. bez zgłębiania problemów stylu. repertuaru, techniki. środl,/)\\l wykonawcz,\'ch, okołiczności wykonywania repel·tuaru i samych w,\'konawców, Ogromna popu]al'ł1oś':' zespołó'"" ..pop music" z repel'tuarem luźno nawiązującym do autent,\"cznego ludo"'ego wzoru spowodowała. że pr'zeciętny odbiorca utożsamiadzialalność zespolu ..No �323 Kronilca to co" z folklorem, występy zaś "Mazowsza" cz.\· ..Śląska" za ilustrację autentycznych obrzęd(jw ludowych. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o identyfikowanie wytwórczości typu "CPLiA" z autentyczną sztuką ludową. Folkloryzm przejawia się również w dziedzinie literatury, mody, etc. Caly ten ruch odbija się w dzialalności środków masowego przekazu, a zwłaszcza w pI'asie. Ciekawostką może być fakt, że w 1969 r. znalazło się w prasie polskiej akurat tyle samo artykułów na temat ..No to co", co na temat wszystkich razem zespołów pieśni i tańca, kapel. etc., mniej lub bardziej amatorskich. Cała ta produkcja widowiskowo-muzyczna uznana została za przejaw "folkloru". Dużo miejsca poświęcono również sprawie tzw. gastronomii folklorystycznej i odnotowano ponad pięćdziesiąt nowootwart~'ch gospód, kawiarni, restauracji i barów. Entuzjast~'czne wzmianki na ten temat nic nie mówią czy zapraszano etnografów do projektowania wnętrz i odzieży obslugi, oraz czy i o ile stylizacje te mają wiele wspólnego z autentycznymi wal·tościami danego regionu. Pokaźna porcja ..folkloru" została przekazana czytelnikom przy okazji artykułów omawiających najnowsze kolekcje odzieży domów mody. Wspomniana wyżej prezentacja "folkloru" w prasie wygląda podobnie w radio i telewIzji. Folklol')'zm jest zjawiskiem powszechnym nie tylko w Polsce, ale i na świecie. W wielu krajach dostrzeżono już konieczność ingerowania profesjonalistów w sprawę organizacji, ukiel'Unkowania i oceny tego ruchu, o czym świadczą choćby następujące publikacje: T. Domator, Folklorismus in Ungarn, "Zeitschrift fur Volkskunde", 1969, z. l, s. :H-28; L. Pćter. A folklorizmus kerdesehez, "Ethnographia", 19611, s. 16:1-169; H. Mosel'. Vom Folklorismus in unserer Zeit, "Zeitschrift fUr Volkskunde", t. 511, 1962, s. 177-2U9; H. Bausinger, Zur Kl'itik der Folklorismuskritik, w: Populus Revisus. Volksleben, Bd. 14, Tlibingen 1966, s. 61-75; Tenże, Folklorismlts in Europa, lamże. Na zakoJ1czenie warlo by się zastanowić, czy nie należałoby i LI nas przedsięwziąć kroków \v celu połączenia wysiłków działaczy z etnografami i folklorystami, aby szeroko pojęta folkloryzacja była ruchem organizowanym rzetelnie, aby prezentowane jej formy w jak największym stopniu zbliżały się do autentyku, a nie oddalały. Violetta Krawczyk IV OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA POŚWIĘCONA ZAGADNIENIU ZMIAN KULTUROWYCH ARTURÓWEK POD ŁODZIĄ, 13-14 LISTOPAD 1970 R. Jesienią 1970 1'•• podobnie jak w latach poprzednich, zorganizowana została już czwarta ogólnopolska konferencja etnograficzna, Organizatorami były tu; Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwo Kultury i Sztul,i oraz Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego. Właściwy trud organizacyjny wzięła tym razem na siebie Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Łodzi. Tematem konferencji stało się zagadnienie zmian kulturowych, jedno z naczelnych zagadnień współczesnych nauk społecznych. Wszystkie referaty i komunikaty były mu podporządkowane, starały się naświetlić historię zainteresowań zmianami �3U Kronika kulturowymi w nauce innych krajów i nauce polskiej, przedstawić dotychczasowe teorie zmiany kulturowej, wreszcie zanalizować, o ile w etnografii polskiej to zagadnienie zostało dotąd uwzględnione, jaki mamy tu dorobek, jakie stosowano metody badawcze i do jakich teoretycznych wniosków doszli nasi uczeni. Część referentów (chodzi głównie o komunikaty) starała się przedstawić proces zmian kulturowych w różnych dziedzinach kultury. Konferencję zapoczątkowała seria referatów teoretycznych. Pierwszym z nich był referat prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Łódź): Konkret i kontekst UJ badaniach etnograficznych I. Referaty następne, to doc. dr Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (Łódź): Tendencje badań nad przemianami kulturowymi j cloc. dr Zofii Szyfelbein-Sokolewicz (Warszawa): Analiza funkcjonalno-strukturalna zmian społeczności chłopskiej. Granicą między referatami, które zajmowały się teorią zmiany kulturowej, był referat prof. dr Heleny Brodowskiej (Łódź): Czynniki TOZWOjU kultury wsi w Polsce XIX w, Mowa tu byla nie tylko o czynnikach wpływających na rozwój, a więc na zmianę kultury wiejskiej, ale i o możliwościach pewnego rodzaju periodyzacji kultury ludowej XIX w., co przy śledzeniu zmian ułatwia ich umiejscowienie w czasie. Następnym by] referat prof. dr Anny Kutrzeby-Pojnarowej (Wars;mwa): Problematyka zmian kultury chłopskiej w historycznych i współczesnych kierunkach etnografii polskiej, Ostatnie dwa referaty mówiły już o konkretnych wynikach polskich prac nad problemem zmian ],ulturowych. I tak dr Maria Gładyszowa (Kraków) przygotowała referat: Problematyka zmian kultul'Y chłopskiej w etnograficznych regionalnych badaniach pols/cich po II wojnie światowej. Dowiodła ona, że wszystkie niemal z tak licznych w naszej literaturze etnograficznej monografii wsi i regionów w mniejszym czy większym stopniu, ale zawsze uwzględniały zagadnienie przemian jakie następują z coraz to większym nasileniem w kulturze chłopskiej. Dr Krzysztof MakuIski (Warszawa) wygłosi ł referat: P1'Zydatność zbio1'ów i dokumentacji muzealnej dla analizy zmian kultw'owych, gdzie starał się podsumować dane - o ile zbiory muzealne mug,! być materiałem do studiów nad zmianami kultury i co należałoby zmienić w dokumentacji muzealnej, by w jeszcze większym stopniu odzwierciedlała proces przemian. Prócz referatów zgłoszono jeszcze 10 komunikatów, z których' czqść tylko mogła być wygłoszona z powodu braku czasu". Wszystkie one zajmowały się zagadnieniami przemian, bądź teorią przemian, jak np. komunikat doc. dr Zbigniewa Jasiewicza (Poznań): Przemiana kulturowa na Ziemiach Zachodnich i Północnych a ogólnopolskie procesy przeobraże11, bądź śledziły proces przemian w jakimś regionie lt:b jakiejś dziedzinie życia wsi. Wymienię tu komunikat dr Marii Misińskiej (Łódź): Przemiany w dziedzinie kultury tradycyjnej Podhala i próba uchwycenia czynników sprzyjających ich nasileniu, dalej dr Marii Wieruszewskiej (Łódź): Rola kontroli społecznej środowiska wiejskiego w procesie zmiany kulturowej. Dr Jadwiga Kucharska (Łódź) zanalizowała zmianę stosunku do ziemi jako podstawy bytowej mieszkańców wsi powiatu włocławskiego; prof. dr ,Jadwiga Klimaszewska (Toruń) szeroko omówiła funkcję obrzędów i zwyczajów w chłopskiej kulturze tradycyjnej i współczesnej, mgr Zofia Szromba-Rysowa (Kraków) mówiła o prz.~mianach pożywienia ludności wiejskiej na Górnym Śląsku, dr Jan Dekowski (Lódź) l podaję tu tytLl!Y referatów tak jak one brzmiały w chwili ich wygłaszania. Zaszły bo\viem pewne zmiany \\- st.osunku do \vcześniej drukowanego pro~raml1 konferencji. Na konferencji komunikaty wygłosili: prof. dr J. Klimaszcwska, doc. dr Z. Jasic\\'icz, dr M. Misińska, dr J, Kucharska, mgr 1. Lechowa i dr M. Wieruszcwska. Pozostałe komunikaty. które z braku czasu nie zostały wygłoszone, zostani] ogłoszone d"ukiem w tomie poswjGconyn1 konferencji. �;)25 Kronika o zmi;l!1ic w zakrcsie odzieży wiejskiej w XIX/XX w. na podstawie ówczesnej prasy. dl' Daniel Kadłubiec (Śląsk Zaolziański) o zmianie funkcji opowieści ludowych \I' cieszyńskiej kulturze chłopskiej dawniej i dziś. Wreszcie mgr Irena Lechowa (LrJdż) rozważała możliwość takiego ustawienia monografii regionu, by zostal tam \\·....,:ksponowany proces przemian kulturowych. Mgr Teresa Dobrowolska (Kraków) przygotowała komunikat na temat wsi chloporobotniczej jako przedmiotu badall etnograficznych. Podsumowania wyników konferencji dokonała prof. dr Zawisi()\\icz-Adamska. Referaty i komunikaty wywołały żywą dyskusję, w której wzięli udział tak elnografowie, jak i socjologowie wsi licznie tutaj zgromadzeni. Sądzę, że samo zestawienie tematów poruszanych w Arturówku daje dostatecznie jasny obraz zakresu problemowego konferencji. Należy jednak podkreślić duże znaczenie tej konferencji dla etnografii polskiej przez zwrócenie uwagi na zagadnil!nic zmian kulturowych, które coprawda powszechnie były uwzględniane przez polskich etnografów, ale niejako na marginesie ich prac; rzadko stanowiły one problem naczelny studiów etnograficznych. PragnG tu dodać, że materiały z konferencji zostaną opublikowane jako seria artykuł,!\\, w jednym z tomów "Biblioteki Etnografii Polskiej" pod redakcją prof. dr Kazimic'ry Zawisiowicz-Adamskiej. Ukażą się one w 1972 r. Anna KONFERENCIA SLOVANSKYCH ETNOGRAFOV Kowalska-Lewicka NA ORAVE Pri prilezitosti tretieho roenika medzinarodnćho seminara Seminarium Ethnologicum III. ktory prebiehal na Slovensku v regione Orava, konala sa v dnach 1.-:). juna 1970 na Oravskej priehrade konferencia slovanskych etnografov na ustrednu temu "Spoloenć a rozdielne erty v ludovych kulturach Slovanov". Konferenciu ol'ganizoval Kabinet etnológie Filozofickej fakulty Univerzity Komenskćho v Bratislave a zueastnilo sa na nej vyse 90 etnografov eeskoslovenskych i zahranienYch. Vaseim poetom zahranicnych ueastnikov bolo na konferencii zastupene Bulharsko (prof. Ch. Vakarelski, prof. Ch. Gandev, E. Kaleva, T. Kaleva, L Georgieva, R. Peseva, B. Tumangelov), ZSSR (prof. J. V. Bromlej, V. A. Alexandrov B. N. Puti1ov, V. T. Zinye), Polsko (prof. J. Burszta, pmf. M. Gładysz, Z. Biały, Z. Roboticki, J. Czajkowski), Jugoslavia (prof. B. Bratanić, prof. M. Barjaktarović, prof. B. Rusić, P. Pantelić, D. Drljaea, H. Lozar-Podlogar), jednotlivo Finsko (M. Sarmela), USA (prof. Lesser) a tiez ucastnici seminara. Konł'crenciu otvoril Jan Podolak (Bratislava), ktory vo svojom prejave vyzdvihol potrebu vzajomnych vedeckych stykov slovanskych etnografov a poukazal na ich vy-znam pre riesenie aktualnych vedeckych otazok spoloeneho zaujmu, ako su problemy interetnickych vzfahov, spoloenych a rozdielnych eft v rudovych kulturach slovanskych narodov alebo otazka etnogenezy Slovanov. Konferencia nadvazovala na davne slavistickć tradicie etnografie referatom Jana Mjartana (Bratislava) na temu "Slavistika a narodopis", i historiografickym prispevkom prof. Jozefa Burszlu (poznań) o Oskarovi Kolbergovi a jeho zaujme o ruc10vu kulturu zapadnych a juznych Slovanov. �Kronika Teoreticky charakter mai referat korespondujuceho elena Akademie \'ied ZSSR pmf. Juliana V, Bmmleja (Moskva) na temu "Ethnos a etnosocialny organizmus", v kto rom sovietsky vedec wymedzil pojem 'ethnos' a s nim suvisiace pl'ibuznć terminy, Niektore prispevky nastolovali zavaźnu o(azku etnogenezy Slovanov, Tak prof, Christo Vakarelski (Sofia) predniesol prispevok o prehis(orickej hoclnote niektOl'Y'Chkalenclarnych obyeajov u Bulharov, Prof. Chrislo Gandev <Sofia) \'0 svojom I'eferate sa zaobeml problemami genezy bulharskćho ctnika a jeho elnografickymi znakmi. Hlavnć fazisko programu lwnferencie bolo v refer[l(och za[ozen,h'h na poro\'navacej metócle, Problemom historicko-porovnavacej metódy vo vyskume fud<JVej duchovnej kultury slovanskych narodov venoval svoj referat Jan Komorovsky (Bratislava), Vadim A. Alexandrov (Moskva) postaviI svoj prispcvok na hislorickoporovnavacom studiu hmotnej kultury ruskeho obyvatefstva Sibiri v XVII.-XIX, storoei. Do tejto skupiny referatov patl"i aj pl"ispevok Horisa N, Putill)Va (Leningmd) o epickej tvorbe Slovanov vo svetle sueasneho historicko-pomvnavacieho badania, Tatiana Koleva (Sofia) typologicko-porovnavacou me!l"ldou spracovala material balkanskych a kaukazskych obyeajov, K porovn[lvacim pl"ispevkom patl"i tiez referat BOl'isa Tumangelova (Sofia) o spoloenych a wzdielnych crtach v ceskych a balharskych obycajoch a referat Heleny Lozar-Podlogar (Ljubljana) o vyja\'och s (zv. fafosnou neves(ou v juhoslovanskych svadobnych ()b~'cajoch, Viacere z porovnavacich prispevkov sa dotykali tiez otazky migracii. Osobi tnll powrnosf tomuto javu venovaia Dagmar Klimova (Praha), ktora na folkl(\rnom materj ,'lI i rozliSila rozne prejavy migracn)'ch prudov. V popredi zilujmu konferencie boli tiez otazky spojene so studiom kultury karpatskej oblasti. Na histol'icko-porovnavaciu problemat iku nildviazal ./arosJav ŚUI,a (Brno), l<tory vo svojom prispevku sa zauberal ota7.kami historickej analyzy ako zakladu porovnavacieho studia fudovej kultury v Karpatoch, S re(enitom () (radiciach a podieli ukrajinskej etnografie vo vyskume Slovanov karpatskej oblasti vystupil VolodymYl' Zinyc (Kyjev). Znacnu pozornosf vzbudili aj aktualne otazky geogmficko-karlografickej metódy. K tymto problemom predniesol referat na lćmu 'Etnologick[l kartografia \'0 vyskume kultury slovanskych narodov' prof. Branimir Bratanić (Zagreb). O otazkach etnografickeho atlasu Slovenska vo vzfahu k narodopisn)'m atlasom in)'ch slovanskych narodov referovala Soila Kovaeevicov[1 (Bratislava). Osobitnu skupinu re[eratov prednesenych na konferenLii tvol'ili pl'ispe\'k~' venovane studiu slovanskych mirodnostnych mensin v inoetnickom prosll'edi. Prot". Branislav Rousić (Skopje) venoval svoj referat otazkam etnologickćho śl lHlia slO\'ansk)'ch etnickych skupin v prostredi inych slo\'ansk)'ch narodo\'. Dusan Drljaca (BplIgrad) vo svojom prispevku venoval pC)7,()rnosfproblemom etnografickćho badania zapadoslovanskych a ")'Chodoslovanskych narodnost.i v .Jugos!<ivii, Svelozar .svehlak (Bratislavil) vystupil s referatom o specifickom zivote lnldicii sIO\'ensk~'ch enk!<iv \' inoslovanskom kulturnom prostredi. Cast prispevkov sa zameriavala na soci{l1nu problt'matiku. liajna Pcśe\'a (So[ia) venovala svoj referat olazke socialnych inśtitucii v fudon'j kultlIre Bulharov, Sońa Svecova (Praha) predniesla prispevok () problemoch pribuzpnsk~'('h skupin a patronymie, Ivanicka Georgieva (Sofia referovala o pribuzensk~'ch s.\'s1órnoch u Bulharov, Nikola Panlelić (Beograd) vo :wojom prispe\'ku vpno"al pozornusf sllochucestvu v Srbsku, Olga Skalnikova (Praha) sa vo svojom reft'nite zaouerala spolocnymi problemami vyskumu sucasnosti. Prof. Mirko Barjaktarović podal etnosocj{t1nu a etnopsychologicku charakteristiku Ciernohorcov, �:~27 Kronika 0J icktorć referaty boli venovane specialnym otazkam. Adam Pranda (Bratislava) vo s\'ojom prispevku sa zaobl'ral problemom prvotnosti vertikalnych krosien u Slovanny, Michal Markus (Kosiec) v l'eferate upozornil na zavazne ulohy spojene s rie~enim Ol,lzok vyskumu I'udovej stravy u Slovanov strednej Európy, Elena Koleva (Soria) preclnil'sla prispevok o rovasoch-kalendaroch v Bulharsku. Na konferencji oclznelo \id niekol'lw informativnych prispevkov . .Jan Siracky (Bratislava) informoval ucastnikov konferencie o praci Dstavu pre zahranicnych S]m'ilko" pri Malici slovenskej a o svojich poznatkoch i skusenostiach z ciest ku Kanaclski'm a arncrick)·m Slov~llwm. Jfl.l1 Kopcok (B<icsky Petrovec) refen)\'al o cinnosI i Slovenskćho narocln':-ho muzea v Bacskom Petr-ovci (Jugoslavia) a prof. Mieczyslaw Gladysz (Krak,)w) informoval a pripravach kongresu slavistov. klm'y sa ma konat' r. 1!l7:l vo Warszawe. K referatom sa kazdy den rozvinula cuhi diskusia, v ktorej okrem uvedenych prednasatel'ov vystupili til;Z Zbigniew Biały (Kloaków), Z. Robotnicki (Kraków). JaromiI' Jech (Praha) a i. V z:lverecnom preslove .Tan Podolak sa medziinym dotkol otazky ucasti etnografov na kongl'esoch slavistov, ktmoe v posleclnej dobe vykazuju coraz viae cisto filologicky charakter a etnograficka sekcia sa na praci kongresuv nezucastiiuje, ustava iba sekcia folkluristick;:'!. V zaverecnej diskusii sa vel'mi pozitivne hodnotilo stretnulie slovanskych etnografov i priebeh samej konferencie. Viacere hlasy sa ozvali za utvorenie samostatnej asociacie slovanskych etnografov alebo zalozenie samostatnych kongresov etnogl"Ufov-slavistov ako zakladu medzinarodnej spoluprace a zjednotenia usilia pre riesenie uloh vseobecneho slovanskeho vYznamu. V zavel'ecnnm preslove Jan Podolak sa medziinym dotkol otazku ucasti etnofudovych kultur karpatskej oblasti a zasadnutie redakcnej rady zbornika .,Ethnologia Slavica". na ktorom sa rozhodlo, ze materialy konferencie budll uverejnene v III. zvazku zbornik,\. Vo vo]'nom case sa konali rozlicne podujatia. Ucastnici konferencie mali moznosf zozn~lmif sa na exkurziach s fudovym stavitel'stvom a osidlenim Oravy, so sucasnymi socialnymi a kulturnymi premenami v kraji, s muzealnymi zbierkami na Oravskom zamku. navstivili Slovenske narodne muzeum v Martine i skanzĆ'n v kho okoli, oboznamili sa s muzeom a kulturnymi pamiatkami v Levoci (Spis) a i. Oravskil konferencia bola v)'znamnym stretnutim slovanskych etnografov a radi by smc vyjaclrili nadej. ze takćto stretnutia sa budu castejsie opakovaf a zalozia l.racliciu dobrej medzinarodnej spoluprace na poli slovanskej etnológie. Jan Komorovskli PIEHWSZE lVIn;DZYNARODOWE SYMPOZJUM POŚWIĘCONE ETNOGRAFICZNYl\l I1ADANIOM NAD POZYWIENIEM, LUND (SZWECJA) 21-25 SIERPIEŃ 1970 r. W sierpniu 1B70 1'. odbyło się w Szwecji pierwsze międzynarodowe sympozjum poświęcone clnograficznym badaniom nad pożywieniem (Erstes internationalcs Symposium fUr l'thnologiscbe Nahrungsforschung). Jegu organizatorem był prof. dr Nils-An'id llringeus, kiemwnik Katedry Etnografii Uniwersytetu w Lund. Sympozjum było pierwszym w skali światowej spotkaniem etnografów róinych krajów i l'f')żnych szklił, kVJ!Teh zainteresowania skupiaj[l się wokół tak ważnego w życiu �328 Kronika człowieka czynnika, jakim jest pożywienie. Reprezentowanych było tu 13, które wymieniam w porządku alfabetycznym: Anglia, Austria, Bułgaria, Słowacja, Dania, Finlandia, Francja, Irlandia, Jugosławia, Luxemburg, NRF, Norwegia, Polska, Szkocja, Szwajcaria, Szwecja, USA, Węgry. Z krajów tych przybyło okolo 50 osób, a wygłoszono 23 referaty. Z Polski w Sympozjum udzial wzięty: dr Maria Anna Dembińska i dr Anna Kowalska-Lewicka. Tematyka sympozjum była bardzo różnorodna. Organizatorom chodziło o zorientowanie się, nad czym pracuje się w tym zakresie w świecie, jakie bąda si~; tematy i jakimi metodami posługują się badacze. Stąd sugerowano, oprócz referatów poświęconych jakiemuś konkretnemu zagadnieniu, również referaty sprawozdawcze. I istotnie, większość uczestników przygotowala po 2 referaty: pierwszy ukazujący stan badań nad pożywieniem w ich kraju, drugi będący już wynikiem ich własnych prac badawczych. Wszystkie referaty (pełny tekst w języku angielskim lub niemieckim) zostały nadesłane na miesiąc przed początkiem Sympozjum, dzięki czemu gospodarz Sympozjum, prof. Bringeus, mógł przygotować na ich podstawie obszerny referat zbiorczy na temat badań nad pożywieniem w Europie. Amerykanie sami zreferowali stan badań nad pożywieniem w USA. Niestety brakło czasu na wygłoszenie wszystkich zgłoszonych referatów, nawet tych problemowych, tak że jedynie 23 z nich zostaly wygłoszone, natomiast 48 referatów zostanie opublikowane w książce zawierającej materiały z Sympozjum. W trakcie trwania samego Sympozjum uczestnicy zwiedzili szereg muzeów w Lund i okolicy (przeważnie większe i mnIejsze muzea na wolnym powietrzu typu Skansenu) oraz kilka nowoczesnych fabryk artykułów spożywczych. Po zakOl'lczeniu Sympozjum wszyscy jego uczestnicy wzięli udzial w wycieczce po dwu departamentach poludniowej Szwecji, Ska ni i Smoland, gdzie poza kmjobrazem, zabytkami architektury i muzeami na wolnym powietrzu - ogiądano zorganizowane dla nich w terenie pokazy ludowego wyrobu słynnego szwedzkiego chleba, sera podpuszczkowego, pieczenia ciasta, wędzenia ryb itd. Trudno było by podsumować całościowo dorobek naukowy Sympozjum. Referaty, jak wspomniałam, byly zbyt różnorodne. Zostaly one jednak uszeregowane w grupy. I tak, obrady otwarte zostaly serią referatów obrazujących dorobek i metody stosowane w badaniach nad pożywieniem 1. Potcm nastąpiło omówienie źródeł i sposobu ich wykorzystywania 2, po czym przyszły referaty poświ<;conc pożywieniu pewnych grup spolecznych:J i wreszcie największa ilość referatów omawiających jakiś dział ludowego pożywienia 4. Sympozjum to miało, moim zdaniem, ogromne znaczcnie dla dalszego rozwoju nauki o pożywieniu. Naczelną jego zasługą by lo postawienie po raz pierwszy na forum światowym pożywienia jako samoistnego zagadnienia w obrębie nauk etnogl'aficznych. Ważne dla rozwoju nauki o pożywieniu było r6wnież spotkanie i poznanie się ludzi z różnych krajów zajmujących siG tym samym zagadnieniem. Wielu 1 Dla zoricntO\VHnia czyte~nika padanl tu przykładowo po pare: tył Ulf"I\Vreferatów z każdej grupy. Dla grupy plcrwszej będą to: N. A. 13ringcu,;, GcuellwiirtiU<'1" Slawl c1er Nul"·ltn.gsfol"schu.ng in Europa: .1. A. Anderson, Foodwa,l/s 'in Arllerican Folklife Research; G. \ViegclJnann, \-Vas iSl der spe.!ic!lle Aspekt ethnol-ogisch<'r !Va12l'ungsf01"SC/l UT/fI? i ił:. Trinken in Zeitungen 'li17(Z Kalendcrn; D. Yoder, Historical Sources for An1erican Foodtoays Research an(l Plans to'l' an .I1nH'rican Foodwa.l/ ..... · Archive, i in. 3 K. Gaill, Beziehungen zwischen Nahrung und W;.ertschafts!onn; V. Marjn"". Die Nahru.-ng be:' bewegiicllC~n Sella/ern, i ~n. -1 B. Run1er. Brat und Fladen i-Jn pUllllonischen Gcuiet 'l'Oln Sl-and}JH:lJ;( (-'lnus Etllnoloyen. und Lebensmif.t<,lchentikC!rs.: G. Bel-g, Kartoffeln lind RiiłJcn; O. Nnnlland, Traditiona.l. Beer in Scandinavia. i in. ~ T. Gantner, Essen UT/d �329 Kronika z nich wiedzialo o swym istnieniu dzięki studium literatury, ale w wypadku gdy chodziło o badaczy piszących w narodowych językach mniej rozpowszechnionych w świecie, bylo to ich pierwsze zaprezentowanie światu swego dorobku. Poza refel"atami i udziałem w dyskusji. które były niejako formą przedstawienia się zebranym, l.!')spodarze Sympozjum zorganizowali wystawę wydawnictw o pożywieniu, na l,tór'1 kai,ci,v z uczestników pl';;:ywiózl książl~i i odbitki artykułów własnych i swych kolegI)\\" z kraju. Cieszyła się ona ogromnym zainteresowaniem. O[W';CZ zorientowania się, co w zakresie pożywienia robi się w etnografii Europy i Arnel'ykL poza nawiązaniem osobistych kontaktów, wartość Sympozjum leżała w zapoczątkowaniu dyskusji na temat prac, które byłyby podejmowane wspólnie przez \\'szystkie kraje. Omawiano opracowanie, w ramach istniejących w Europie Atlas')\'; Etnograficznych, wspólnych kartogramów poświęconych jednemu, jednako ujęlemu zagadnieniu z zakresu pożywienia, co dałoby prawdziwe zasięgi europejskit'. Dyskutowano na temat wspólnej bibliografii prac o pożywieniu, na temat utworzenia ogólnoświatowego czasopisma poświęconego pożywieniu, wreszcie powzięto uchwaię a organizowaniu co 2 łata w coraz to innych krajach świata podobnych sympo/.jów, poświęconych w przyszłości jednemu węższemu zagadnieniu. Każde takie Symp ••;ćjum będzie także i w przyszłości publikowane w osobnym tomie. Na zakorlczenie jeszcze należy podnieść nadzwyczajnie sprawną organizację Sympozjum w Lund, Przez cały czas trwania zjazdu i wycieczki pozjazdowej nie nast'1piło najmniejszc odchylenie od programu, Nie bez znaczenia dla atmosfery obrad była wprost wyjątkowa gościnność i serdeczność Szwedów. Anna Kowalska-Lewic/ea IV ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 2:{-25 IV 1971 R. W dniach od 2:1 do 25 kwietnia 1971 r. odbyło się w Poznaniu kolejne, IV EtnogrLlficzne Seminarium Amerykanistyczne zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerykanisl\'cznej PTL i Pracownię Etnograficzną IHKM PAN w Poznaniu (obecnie Grupa Robocza w Poznaniu Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie) przy wspóludziaic Oddziału Poznańskiego PTL. W obradach wzięły liczny udział prawie wszy~tkic ośrodki etnograficzne w Polsce, a także i przedstawiciele innych polskich plac:ii\vek naukowych. Pokrewne dyscypliny reprezentowali historycy, archeologowie, socjologowie. geografowie. Seminarium cechowal jednolity profil tematyczny i dotyci:yl on zagadnień religioznawczych, a szczególnie synkretyzmu religijnego ksztnltu\',ania siQ nowych treści, form i postaw na skutek mieszania się elementów reli~i tubvlczych z elementami chrześcijańskimi, wniesionymi do Nowego Świata \V \\"vniku podbojów i kołonizacji europejskiej. Na kolejnych czterech posiedzeniach IV Et nogl-aficznego Seminarium Amerykanislycznego omówiono następujące zagadnienia: ewangelizację i synkretyzację wierze!'l w indiańskich społecznościach Amer~'!<i Lac; 11skiej; ruchy społeczno-religijne Indian obu Ameryk; synkretyzm religijny i role: chrześcijańslwa w kształtowaniu się oblicza kulturowego społeczności afro-Llmcrykallskich na Antylach i w Brazylii; wreszcie - problematykę religioznawczą z zakresu tradycyjnej kultury Indian i prekolumbijskich cywilizacji. �:330 Kronika Obrady nej, otworzyła oraz doc. rzystwa dr Ludoznawczego, pierwszego Jako feratu znański dnia Seminarium. głos podjąl minarium. Łacińskiej, celach od ściśle lony z dziła, iż celem nego bylo Etnograficzną zorganizowanego podjęcie przez sesji oraz naszą winno Następnie pl'Of. indiańskich tyzmem tego dużą nad M. wśród jego referentki bylo synkretyzmem wyjaśniła powstał,,! stwier- Amer~'kanistyczdnograficzno- próbami - pierwszy dokonanie pl. terenu Meksyku, przejawów, religijnym, oraz już zespo- pomi- w pracach z przedstawicieli l'et:erat z jednej różnych tak omówienie strony ~ religijn" nad synkre- częstotliwością - jak wy- i ob~cnjc, brakiem odnośnej próby założeń badań w pl'zeszlości całokształtu pierwszej "Synkl'et.vzm swych st.rony z drugiej omówienia także ściśle l"rankowska plan złożonym Wybór Indian i wyczerpującego obecnie Robocza) na uwagę Poznaniu problematyki jej wygłosiła Meksyku". l'eferatu zjawiska W sporadycznymi gronie, a zwlaszcza pożyteczne. Fmnkowska autorka poza za- stosunk(')\\, zwrócić Seminarium wysunięcie w szerszym się bardzo różnol'Odnością syntetycznego miarem i dlatego społecznościach religijnym stępowania oraz okazać - dzieSe- Ameryki, prof. amerykanistycznej dotychczas etnografię (Grupa zakończenie tej większe układu powinny ameQ'kanistyczny, Na w po- ostat.niego coraz amerykanist)'czną. Etnograficznego wszystkim byla przedyskutowanie dyscyplin, w przede która IV krajach naukowe PAN PTL, budze) re- ośrodek co zagadnienia \V i ośrodki IHKM Amerykanistyczną -religioznawczej, jana panujących oŚl'odek wygłoszeniem t.emat.ykt: kt.óre należą problematyl,ę powoli przed Towa- posiedzeniu amerykunistyczną, spraw, polskiego, Amcrykanjst~"czPolskiego ella których się ust.alając kręgu sytuacji która przycz,vny, kierowano do Sekcji generalny przedpoludniowemu problemat.ykę na się Pracownią w 1965 l'. Sekcją zarysie politycznych, badawczych prezes sekretarz M. Fnlnkowska, i czym W takiej 1954 l'. kształtowal ~ bardzo spoleczellstwa społecznych, Amel'yki PI'Of. iż obecnie wśród Frankowska, przewodniczyła pracach dokonane Podkreśliła, etnicznych, też zabrała swych już interesowanie Maria .Jaworska w ogólnym w zostało dr która pierwsza przedstawiła dzinie w prof. Bronisława jak dotąd probJemat~'ki. określenia teoretycznych kierunku oraz Zabadań zastoso\\'an~'ch metod. W swym referacie wysunęła prof. Frankowska na plan pierwszy cztery grup" zagadnień: 1. Analiza wych. czenie padku, wyjaśnienia ze sobą \V ten spornej wierze'lł, lączenia się widzenia szeregu teoretycznego nowa jest jakiegoś jedynie na \\. \1'.1'- kkJl':l sldadaj<1 Frankowska podkreśliła, t.o sprowadzałoby .si~· du wszelkie ł:lczc'nie można stosować tpn termin, powstaje Zdaniem bardzo to połcl- jednak określić wledy element()w kulturo- Czy jest termin calość, Prof. należy tylko i instytucji. form ten zagadnienie terminem prze'mian tworzclce stosować składowych. czy też procesów s~·nkretyzm. nil' powstanie religijnego, religii. zuchO\\"1I1. możemy z różnych czy tym z nim pojęcia element.ów, połączenia się różnych rezultacie z punktu czy też takiego kwestii. i zakres często do synkretyzmu element',,,, system zespołu, wywodz'lce odniesieniu tl'eść sprzecznych w wyniku elementy iż w gdy omó\vila a spójnego gdy i związanych zjawiska zakresie różnorodnych, odrębnego się badanego W tym nowa autorki istotny rl'1igia. tj. rdel'atu, i \\'~'maga się JlO\\'" problem odpowieclnie'.L:u roz\vażenia. 2, Historia cydowalo etnicznych zwoli na kształtowania zetknięcie - się Hiszpan(',\\, zapoznanie się synkretyzmu ze sobą dwóch, i Indian. Przebadanie sit; z cZ,"nniknmi. mt'ksykaliskiego. o odmiPnnych które' kultury kształtowały O tym \\'zOlTach jednej zjawisku kultul'Cl\l'yeh i dru.gil'j synkretyzm grupy ;:adcgrup pu- nwks~·knllski. �Kronika 3:n :l. Chal"ilkterystyka i ocena czynników sprawczych. które spowodowały z jednej stl'fJny rozprzestrzenianie się katolic.\'zmu, z orugiej - zachowanie się elementó\\' dawnych. W tym zakresie autorka szczególnel uwagę zWI'ócila na system nasuwania przez kościół własnych treści i form na dawne - indiańslde. -t. Pre',ba przedstawienia stanu obecnego i określenia prawidłowości rozwoju s~'nkretyzOlu religijnego w Meksyku na tle porównawczym z podobnymi zjawiskami, występującY'mi na innych terenach, często wprawdzie w odmiennej formie, ale W~'nikającymi z podobnych prz.\·czyn. Prof. Fl'ankowska podkreśliła, iż pelny obraz tego zjawiska kulturowego będziemy mogli uzyskać po zapoznaniu się z rolą, funkcjCJ i obecnym znaczeniem obu jego składowych oraz po przebadaniu ich miejsca w :t.yciu dzisiejszych Indian. Na zakończenie referentka stwierdziła, iż w skład każdej z tych głównych grup problemowych wchodzi szereg bardziej szczegółowych zagadnień i dopiero łączna ich analiza może zapoznać z przebiegiem kształtowania się synkret~'zmu w Meksyku. Drugim byl referat prof. dr Janusza Tazbil'a pl. ..Misje wśród Indian w XVI w. i republika jezuicka w Paragwaju jako dwa modele pl'Opagandy katolicyzmu". Autor poruszył w nim działalność misyjną kościoła na terenie Ameryki Lacińskiej, zwracając uwagę z jednej strony na elementy ułatwiające formalne sukcesy misyjne, z drugiej zaś utrudniające czy też niejednokrotnie umiemożliwiające trwale zakol'zenienie się katolicyzmu. Tymi czynnikami były przede wszystkim: ścisły związek zachodzący między konkwistą i narzuceniem Indianom obcej cywilizacji a chl'ystianizacją, a także problem ogromu przeslr'zeni i znikomości sił misyjnych, jakimi wówczas rozpOl·ządzano. Dla ułatwienia szerzenia katolic~'zmu misjonar:>:e szczególny nacisk kładli na wyuczenie się narzeczy indiańskich i prz~'stosowanie obrzędc'Jw religijnych do \\'.vobrażeń i umysłowości tubylców. Częstokroć adoptowano niektól'e ~.wyczaje kl'ajowców dla potrzeb kultu chrześcijańskiego, inne jednak stanowczo zwalczano. Jednakże. jak podkreślił prof. Tazbil', przypisywano Indianom brak odpowiednich zalet moralnych i umysłowych na to, by mogli oni stać się pełnoprawnymi członkami wspólnoty chrześcijańskiej, co pociągało za sobą m. in, nie wyświęcanie krajowców na księży, czy nie przyjmowanie ich do klasztorów. Mimo to. Indianie przyjęłi w końcu religię zdobywców, która jednak stopiła się ściśle z ich dawnymi wierzeniami i obr~.ędami. Według autora referatu mamy więc tu do czynienia z synkretyzmem ['e1igijn.\'In. wyrażającym się we współistnieniu wpływów chrześcijallskich oraz pogańskich zare')\\'no w treści jak i w formie obrzędów. Dalej pl'Of. Tazbir stwit'n\ziL iż mimo wcześniejsz~'ch starali dopiem \\' XVII' w. udało si.; misjonarzom założ.\'ć osady indiańskie. tzw. redukcje. które pozostawały pod wyłączną ich władzą. Najwic;ksze z nich istniały przez 150 łat na terenie dzisiejszego Paragwaju. Zarządzali nimi całkowicie jezuici. Główn~'m celem tych redukcji miała by'ć szybka i skuteczna chrystianizacja plemion Guarani. Redukcje te nie zdołały utrzymat· siC; długo. Indianie traktowani jak dzieci .. o niskich kwali fikacjach umysłowych, znajdowali się pod stałą kontrolą biał~'ch misjonarz," i szybko zniechc;cili się do roztaczanej nad nimi nieustannej opieki. Obrady popołudniowe, którym prze\\'odniczyl prof. dr .J. Tazbir .. zapocz'ltkowa! referat mgr Alcksandra Posern-Zielińsl,iego pl'. ,.Funkcja millenarystycznego mi tu w ruchach społeczno-religijnych Indian Tupi-Guarani". Autor \V refemcie swym przeprowadził analizę ideulogiczn~'ch treści tych ruchów, ukazując ich związek z całokształtem rcali'ów I,onkrl'tnych układl)\\' społecznu-kulturowych i ekonomiczno-politycznych. Poclaj1\c ogólną eharakterys(~'kę rudlÓW Tupi-Guarani zwrócił uwagę na znaczenie badaJ) nad tym zagadnieniem. Nnstępnie om,:,wił miejsce mit.u millenarystycznego w J'U('hach spoleczno-l'l'1igijn~'ch, jego aspekty i podstawowe treści oraz �33~ Kronika awans tego mitu do kategorii doktryny soteriologicznej, przeniesienie go na grunt aktywnego działania. Podstawową funkcją mitu millenarystycznego Tupi-Guarani byla - jak podkreślił mgr A. Posei'n-Zieliński -- aktywna mobilizacja Indian przejawiająca się w formie migracji do "Ziemi bez Zla". Mit ten, zacierając różnice między realnym a nierealnym, umożliwił społeczną akceptację kroków, które z góry skazane był~' na niepowodzenie. Migracje i mit millenarystyczny związane były ściśle z kulturowymi predyspozycjami Tupi-Guarani do właśnie takiego typu reakcji na powstałe trudności w ich społeczno-kulturowym środowisku. Na zakoliczenie autor zwrócił uwagę na niedocenianie funk.cji illitu w ruchach społeczno-religijnych i traktowan~e go w oderwaniu od konkretnych ukladów społecznych czy ekonomicznych. Z kolei dr Ewa Nowicka wygłosiła referat pl. "Indialiski shaker~'zm". W wystąpieniu swym autorka przedstawiła powstałą "l,V UHli 1". religię indiańską, jej doktryny, wewnętrZl1C) organizację oraz obl'zędowość i podlueślila. iż shakeryzm jako religia synkretyczna związany jest zarówno z indiańską tradycją. jak i chrześcijaństwem oraz kulturą bialego człowieka. Następnie dr Nowicka omówiła shakeryzm na tle innych tego typu ruchów na terenie Ameryki Północl1l'j i stwierdziła, że wszystkie cechuje podobna postawa wobec istniejącego świata. a przede wszystkim wobec sytuacji, w której znaleźli się Indianie na skutek europejskiego podboju i kontaktu z odmienną kulturą. Dążą one do przebudowy indiańskiego społeczeństwa i indiańskiej kultury na drodze adaptacji do stworzonych przez podbój warunków, nie oczekując zniknięcia białego czlowieka i powrotu do dawnego życia. Na zakończenie autorka przeciwstawiła shakeryzm i religie jemu podobne tal<im ruchom indiańskim, jak "Taniec Duchów", który oczekiwał zniknięcia białych i powrotu do tradycyjnego indiat'lskiego życia. Na przykladzie shakel'yzmu i ..Tańca Duchów" - ukazała dwie różne reakcje spoleczności indiańskiej na obcą dominację i kontakt kulturowy. Po krótkiej przerwie przedstawiła swój referat mgr Mimsława Posern-Zielit'iska. Jego tytuł brzmiał - "Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej". Autorka stwierdziła. iż dominującą rolę w strukturze tych doktryn odgrywała soteriologia czyli zespól twierdzeń o rodzajach zbawienia człowieka. Potwierdza to analiza ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Płn., przy cZ,vm koncepcje zbawienia zawarte w ich doktrynach układają się w dwie, opozycyjne w stosunku do siebie grupy. Jedną z nich określiła autorka terminem .,millenaryzm soteryczny". Obejmowal on całokształt idei zbawienia oczekiwanego wkrótce na ziemi, a także wian~ w powrót bóstw i czczonych indiańskich przodków, którzy opuściwszy zaświaty zamieszkają wraz z żyjącymi na zregenerowanej ziemi, a ta stanie się odtąd krainą materialnego dobrobytu i szczęścia. Przeciwstawną pierwszej - drugą grupę koncepcji zbawienia stanowi tzw. "eschatologizl11 soteryczny", w skład którego wchodziły koncepcje dotyczące wyłącznie duchowego zbawienia ludzi, przeniesionego na płaszC'zyznę l'aju pozaziemskiego. Zdaniem mgr M. Posern-Ziel iilskiej szczegółowa analiza doktrynalnych treści ruchów religij~ no-politycznych Indian Ameryki Płn. wskazuje na ewolucję ich koncepcji so(erycznych od millenal'yzmu do eschato!ogizmu. Przyczyn tego należy się dopatrywać w coraz intensywniejszych procesach akuHuracyjnych, przede wszystkim zaś w procesach synkretyzacyjnych. Na zakończenie pierwszego dnia obrad mgr Bohdan Kohutnicki wygłosił komunikat pt. "Nowe formy spolecznego protestu Indian USA okupacja Alcatraz·'. Autor omówił dający się zauważyć od szeregu lat wzrost aktywizacji ruchów spolecznych ludności indialiskiej na terytorium Stanów Zjedno('Zonych Amel'yld Płn. Na �Kronika tym tle przed'itawił niektóre sytuacje konfliktowe między ludnością indiańską a rządem federalnym, w szczególności okupację wyspy Alcatraz. Grupa Indian objęła .ią w 1969 1". w posiaclanie i w wystosowanej deklaracji oświadczyła, iż na terenie AIcatraz powstać ma Ośrodek Indiański. Po szeregu pertraktacji rząd przyznał ludności indiaJlskiej prawo clo osiedlenia się tam. Drugiego dnia Seminarium obrady przedpoludniowe, którym przewodniczył doc. dl' Zbigniew Jasicwicz, otworzył referat prof. dr Tadeusza Lepkowskiego pl. "Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach". Referent zaznaczył, iż pomszył tylko niektóre, wybrane zagadnienia, nie pretendując do wyczerpania całości tej skompl ikowanej i bogatej problematyki. Duże zróżnicowanie religijno-vvyznaniowe na Antylach jest niewątpliwie odpowiednikiem mozaiki rasowo-etnicznej, a także wyraźnych przedzialów klasowych. Autor w ramach chronologicznych omówił rolG i wplyw katolicyzmu oraz protestantyzmu w układach społecznych i wierzeniowych ludności tubylczej. Konkwista - była latami eksterminacji i przymusowej chrystianizacji mieszkClł1cóW Antyli. Następny okres - niewolniczo-kolonialny - charakteryzował się walkami polityczno-religijnymi wśród białych, chrystianizacją czarnych niewolników oraz przejawami synkretyzmu religijnego w społecznościach niewolniczych. W późniejszych ruchach antyniewolniczych - dużą rolę społeczną i prenarodową zaczynają odgrywać dawne wierzenia afrykańskie. Przechodząc do okresu najnowszego prof. Lepkowski omówił rolę katolicyzmu na Antylach, z jednej strony jego związki z klasami posiadającymi, a z drugiej integrujące znaczenie katolicyzmu w procesach naroclowotwórczych Dominikany i Puerto Rico; oraz rolę propagandową akcji protestanckich. W zakończeniu autor zwrócił uwagę na związki zachodzące między ruchami rewolucyjnymi i narodowowyzwoleńczymi, a katolicyzmem i protestantyzmem. W kolejnym referacie pt. "Wspólne elementy w afro-katolickich religiach synkretycznych na Antylach" dr Barbara Walendowska stwierdziła, iż religie synkretyczne istniejące współcześnie na Kubie, Haiti i Trynidadzie należą do grupy afro-katolickich i praktykowane są wśród potomków murzyńskich niewolników, wywodzących się w większości z obszaru Afryki Zachodniej. Te religie synkretyczne, mimo iż kształtowały się oddzielnie na wymienionych wyspach, wykazują szereg podobier'lstw i elementów wspólnych. Według autorki podobieństwa te sprowadzają się do trzech podst.awowych ce~h, a mian:Jwicie - identyfikacji bóst.w afrykańskich i świętych katolickich. rozgraniczenia obrzędowości afrykańskiej od katolickiej przy jednoczesnym stosowaniu przedmiot(Jw obrzędowych obu kultów, oraz ,.opętania" jako wyrazu najwyż~7.l'.ć';ocloświadnenia religijnego. Dr \Valendowska przeprowadzaj'lc analizę Lych zbieżn<l;ści, c;1ciala dać )Jl'óbę wy jaśnienia przyczyn i mechanizmów ich powstawania oraz ustalenia miejsca, jakie zajmują one w systemach synkretycznych na Antylach. Po przerwie dr Marcin Kula przedstawił komunikat pl. "Ruch «Palmm'es» jako przvklad synkretyzmu Jwlturowego". W krótkim, zwartym odczycie omówil autor początki ruchu ..Palmares" na terenie Brazylii, który datuje się na lata :lO-te X V II w. Był to rodzaj państwa zbiegłych z plantacji czarnych niewolników, tworu o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej, który utrzymał się do pocz'ltkó\V XVIII w. "Palmares" było niewątpliwie najistotniejszym w tym okresie epizodem w ruchu oporu Murzynów w Brazylii. Wprowadzone do niego tradycje afrykat'iskie były modyfikowane przez naleciałości kolonialne i łączyły się w nowy wzorzec, stanowiący przykład synkret.yzmu kulturowego. Na zakończenie przedpołudniowych obrad uczestnicy Seminarium wysluchali komunikatu mgr Teresy Hrankowskiej pt. "Afro-brazylijskie obrzędy «candomblb> �Kronika w stanie Bahia". Autorka przedstawiła obrzędy w podziale terytorialnym, wyrozniając trzy strefy, według etnografa brazylijskiego Edisona Carneiro. Następnie omówiła cechy łączące obrzędy pochodzenia afrykańskiego na terenie Br'az,\"lii, do których zaliczyła m. in. wcielanie się bóstw w uczestnik{)w obrzędów. pośr'edniczących następnie w kontaktach z wiernymi i rolę lącznik{)\\' między bóstwami a wiern,\·mi. Z kolei mgr Hrankowska scharakteryzowala cechy mówiące o afrykańskim pochodzeniu obrzędów "candomble" i na zakończenie swego komunikatu opisala ..candomble" współczesne i przebieg ceremonii z nim związanych. Obrady popołudniowe. którym przewodniczyi min. .Jan Drnhojowski. zapoczątkował referat dr Marii Paradowskiej pt, "XVII-wieczna relacja Kl'zysztofa Arciszewskiego jako źródło do badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Braz,'lii". Autorka przedstawiła sylwetkę Krzysztofa Arciszewskiego, kV)J'y 'W latach Hl29-1li:W i 1639 r. przebywał w Brazylii z ramienia holenderskiej Kompanii Zachodnio-Ind,'jskiej. By! pierwszym Polakiem, który zainteresował się kulturq Indian i opisał ich niektóre zwyczaje i wierzenia. Przekaz Arciszewskiego dot,'ezY mało opraco\vanej w literaturze naukowej grupy Indian Tapuja. Dr Paradowska zajęła się problemem ich pochodzenia i składu etnicznego. a następnie omówiła tę część relacji Arciszewskiego, która dotyczyła praktyk religijnych zwiqzanyeh z l'ndokanibalizmem u Indian Tapuja. To z kolei sprowokowało rozważania nad kanibalizmem. szczególnie u Indian Tupinamba. Praktyki endokanibalistyczne były swego rodzaju obrzędem pochówkowym i w dalszej części referatu omówione zostały relikty tego t,'pu obrzędów wśród Indian Brazylii. Według autorki. relacja Arciszewskiego jako jeden z pierwszych przekazów źródłowych jest niewątpliwie bardzo eenna i stanowić może interesujący przyczynek do dalszych badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii. Następnie Anna Urban wyg!osila komunikat pl. "Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur indyjskich w okresie przedinkaskim". Autorka w porządku chronologicznym omówiła pewne wytwory niektórych kultur andyjskich z okresu przedinkaskiego z wyobrażeniami zoomorficznymi. G!ównie zajęla się ceramiką, tkaniną i rzeźbą. Podkreśliła, iż motywy zoomorficzne niejednokrotnie wskazywać mogą na kultowe znaczenie występujących w nich zwierząt. Ostatnim by! komunikat Piotra Brykczyńskiego pl. ..Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki". AutOl" wśród szeregu wypadkowych, kształtujących formy architektoniczne podkreślił rolę czynników kultowych i omówił pokrótce w tym aspekcie architekturę Mezoameryki. Była ona tam dostosowana do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, które, przy niskim poziomie sił wytwórczych, miały szczególny wpływ na jej rozwój. Obrady zamknęła prof. dr M. Frankowska podsumowując całość sesji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego I'Ozwoju polskiej amerykanistyki. W zakończeniu omówienia sesji naukowej należy jeszcze zaznaczyć. iż po każdej grupie referatów toczyła się dyskusja, poruszająca bardzo różnorodny wachlarz problemów z zakresu religioznawstwa etnograficznego I. W ostatnim dniu IV Etnograficznego Seminarium Amerykanislycznego odbyło się pod przewodnictwem prof. dr Boles!awa Olszewicza zebranie organizacyjno-wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej PTL. Prezesem ponownie wybrana została prof. dr Maria Frankowska (Poznań), a w skład zarządu weszli - jako vice-prezes prof. ar Bolesław Olszewicz (Wrocław), sekretarz dr Maria Paradowska t Heferaty jak i obszerne łalnoścl poszczególnych osrodkó\v zesz. 2 .. Etnografii Polskie,i". Z dyskusji oraz 0I11ó\\"ienie '·.;prawozdaIi z dziaamerykani.stycznych \\' Polsce, drukowanp lJl;d,l v: XVI tomie spra\vozdanie �Kronika (Poznat'1). z-ca sekretarza mgr Aleksander Pusem-Zieliński (Poznań). skarbnik clI' Barbara Walendowska (Poznań), czlonkowie zarządu - prof. dr Jadwiga Klimaszewska (TurUIi), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa), mgr inż. Andrzej Krzanowski (Kmków). NastGpnie odbylo się zebranie informacyjne o działalności poszczególn.vch ośrodkrJW amerykanistycznych w Polsce. Swe sprawozdania przedstawili _. Pracownia Dziej()w Amer~'ki Lacińskiej i Azji IH PAN w Warszawie i Towarzystwo Przyjaciół Kult.ur~· Iberyjskiej w Warszawie (prof. dl' T. Lepkowski), Sekcja Amerykanislyczna Kola Naukowego Stuclentó\\' przy Katedrze Archeologii Pradi'jejowej i WczesnośredniO\\'iecznej Uniwl'l·s.vletu Warszawskiego (A. Urban). Koło Zainteresowat'1 Kulturą Indian przy Oddziale Krakowskim PTL (mgl' inż. R. Mańkawska) oraz Ogólnopolska Sekcja Amerykanistyczna PTL z siedzibą w Poznaniu i Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Puznaniu (dr M. Paradowska). a także Towarzystwo Przyjaciół Kultury Ilwryjskiej Oddział w Poznaniu (inż. W. Posem-Zieliński). Maria HO-LECIE URODZIN PROF. DRA MARIANA Paradowska JAKOBCA W dniu li września 1970 1". obchodził 60-lecie swoich urodzin Prof. Dr Marian Jakóbiec. dyrektor Instytutu Filologii Slowiańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. ;mawca. badacz i popularyzator południowo-słowiańskiej epiki ludowej i rosyjskich bylin. Urodził si<; w Hinowicach obok Brzeżan. Gimnazjum ukończył w Brzeżanach w roku uno. W roku I!H5 uzyskal tytuł magistra na Wydziale Humanist.ycznym Uniwersytetu ,Jana Kazimiel'za we Lwowie na podstawie rozprawy ,.Stanislaw Brz()żowski i Dostojewski". Praca magisterska była jego pierwszą pracą naukową na tle porcJwnawczYI11. Pracując w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. początkowo jako stypendysta, a później jako bibliotekarz, pogłębiał swoje studia slawist.vczne na Uniwersytecie Praskim i Belgradzkim. W roku 1937 uzyskał tytul doktora za I'Ozprawt: pl. Litemtm'a se1'bska końca XIX i początku XX w. wobec tradycji ludowej i prądów zachodnich. W roku 1945 powierzono mu funkcję attache Ambasady Polskiej w Belgradzie. Praca w dyplomacji nie pociągała go zupełnie. przyjąl więc zaproszenie Rektora Kulczyńskiego i pO\\lrócil do kraju już w roku 1947. Osiadł we Wrocławiu, związał się z rozbudowywanym właśnie uniwersytetem. w którym objął kierownictwo nowo powstałej Katedl',l! Filołogii Rosyjskiej. Prof. Jakóbiec jest jednym z zalożycieli powojennych studiów rusycystycznych \\' Polsce. Hozpocząl pracę naukowo-dydaktyczną z wielkim zapałem. W rozmowach pr.vwatn.vch miłe wspomina pierwsze wykłady, które wygłaszal dla studentów ubranych jeszcze w mundury wojskowe, w których przebyli zwycięski marsz na Berlin. Dla jubilata były to lata wytężonej pracy dającej wiele zadowolenia; studentów ówczesnych cechowała wyjątkowa wręcz żądza wiedzy. W mku 1951 Prof. Jakóbiec habilitował się na podstawie pracy Literatura rosyjska wśród Polaków w okresie pozytywizmu. W roku 1953 z'Jstał profesorem nadzwyczajnym, a profesorem zwyczajnym w 1959. Był pierwszym dziekanem Wydziału Filologicznego. Funkcję tę piastował po raz wtÓl'y w późniejszych latach. Przez cztery łata był także prorektorem Uniwel'sytetu Wrodawskiego. Przez dwadzieścia dwa lata kierował Katedrą Filologii Rosyjskiej tegoż Uniwersytetu, a po utworzeniu �336 Kronika Instytutu Filologii Slowiańskiej stał się jego dyrektorem. Byl wsp(,I:caloż\·ci~~Je:11 i obecnie jest redaktorem naczelnym kwartalnika "Slavia Orientalis". Redaguje serię "Slavica Vratislaviensis" oraz jest członkiem lcomitetu redakcyjneg0 ,.Pamiętnilm Słowiańskiego". Prof. Jakóbiec wykształcił dotąd kilkuset magistrów Filologii Hosyjskiej oraz kilkunastu doktorów i docentów. Brał udział we wszystkich powojennych Międz.'onarodowych Kongresach Slawistów oraz w kilku sympozjach, na kV,rych wyglaszdl referaty. Jest autorem licznych prac z historii literatur słowiańskich oraz dzie,iów polskosłowiańskich stosunków literackich (Puszkin w Polsce (19:39), Słowo () u·Upro lcie Igora (1950), Iwan FTanko (1958), LiteTatura ukTaiiiska. Chrestomatia (JUers) 01'<1:: rozprawo Mickiewiczu, Słowackim, T, Szewczence, M. Kociubyńskim i in. Pl,d .ic'gf) redakcją ukazał się ostatnio tom I polskiej monumentalnej historii literatury rosyjskiej, do której napisał rozdziały o stosunkach. literackich polsko-rosyjskich, Znany jest wśród slawistów, i to nie tylko w Polsce, jako doskonały znawca folkloru południowo-słowiańskiego, bylin rosyjskich oraz dum ukraińskich: wystarcz\" w.nnienić jego prace: Jugoslowiańska epika ludowa (1948) oraz Byliny (HJ55). Prof. Jakóbiec jak podkreślał kiedyś Tadeusz Stanislaw Grabowski "w szczególnie szczęśliwy sposób łączy w sobie gruntowność przygotowania z szerokim porównawczym spojrzeniem na najważniejsze zagadnienia dziejów piśmiennictw słowiańskich ... Dotyczy to również jego badań nad epiką ludowil południowych Słowian oraz bylin rosyjskich" (Tadeusz Stanisław Grabowski, JugoslO1daliska epika ludowa po polsku, "Pamiętnik Słowiański", t. I, Kraków lf)4!l, s. 176). Osiąga to dzięki swej erudycji i umiejętności odczucia kultury duchowej Słowian. Zna bowiem ich dzieje, a to właśnie pomaga mu w prawicltowym ujf;ciu wielu zagadnień w tym zakresie. Prof. Dr Marian Jakóbiec jest badaczem nowoczesnym, we wszystkich jego pracach folklorystycznych dominuje teza o twórczej roli l1l':)stego ludu \V powstawaniu utworów literatury ustnej. W pracach naukowo-badawczych odzwieL"Ciedla przemiany społeczno-polityczne, które legły u podstaw słowiańskiej literatury ludowej, Podkreśla także rolę wychowawczą dla ukształtowania kultury narodowej. Kole Simiczijew 60-LECIE URODZIN AKADEMIKA BULGARSKIEGO PETRA DlNEKOW A Dnia 17 października 1970 roku obchodzono w Sofii 60-lecie urodzin akademika Petra Dinekowa, profesora Uniwersytetu Sofijskiego. Solenizant urodził się we wsi Smolsko, powiatu Pirdop. Lata dziecięce i mlodzieLlcze spędzi! w Sofii. Tu ukończył szkolę średnią i studia slawistyczne na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Sofijskiego. Jakkolwiek był uczniem profesorów konserwatywnych, w badaniach swoich reprezentował poglądy postępowe już �Kronika w pierwszych latach kal'iel'y naukowej. Przyczyniły się do tego wydarzenia polityczne w Bułgarii woluesie międzywojennym, kiedy to siły postępowe patriotów bułgarskich prowadzi Iy konsekwentną walkę przeciwko faszystowskiemu reżimowi cara Borysa Koburga. Te idee patriotów bulgarskich oraz wolnościowe nastroje ludu zawarte w twórcwści ludowej wywarły na młodego wówczas naukowca duży wplyw. Akademik Dinekow należy dziś do czołowych przedstawicieli nauki bułgarskiej. Spod jego pióra wyszlo dużo oryginalnych prac omawiających pos:lczególne okresy z historii litel'atury Ojczystej. Jest on również autorem wielu ciekawych prac folklorystycznych. W procesie rozwoju Dinekowa niewątpliwie dodatni wplyw mial jego dwuletni. pobyt na Uniwersytetcie ,Jagiellońskim. To pomoglo mu, jak podkreśla Bojan Niczew, :lapoznać się z literatUl'ą polską, której stal się w Bulgarii wielbicielem i propagatorem. Specjalizacja ta "przyczyniła się do zbogacenia jego wiedzy, dzięki której stal się doskonałym badaczem" (Bojan Niczew, Proniknowen izsledowatel, .,Litemturna Mis'l, godina XIV, nr 5, Sofija 1970, s. 130). W roku 1931:l Denilww był asystentem, w roku 1941 zaś docentem Uniwersytetu Sofijskiego, a po -ol latach profesorem Katedry Slawistyki. Zainteresowania naukowe Dinekowa są wielostronne. Szczególnie bogaty jest .iego dorobek naukowy w dziedzinie folklorystyki. Zaslugi jego na tym polu są dUŻe, gdy weźmie się pod uwagę fakt, Że w ostatnich 15 latach byl on jedynym poważniejszym folklorystą bulgarskim. Ulubionym jego tematem z tej dziedziny kultury była historia folklorystyki. Przed II wojną światową Dinekow oglosil kilka rozpraw i artykułów dotyczących życia i działalności niektórych zbieraczy. W pracach przedwojennych jednak niewiele miejsca poświęcił estetyce utworów ludowych. Zagadnienie to włączył do swych prac badawczych dopiero po II wojnie światowej. W roku 1959 ukazała się pierwsza część jego pracy monograficznej B'lgarski folklor (pet'r Dinekow, B'lgarski folklor, cast p'rwa, Sofia 1959, ss. 585). Bazuje ona na pracach powojennych folklorystów radzieckich, szczególnie zaś widoczny jest wpływ JUl'ija Sokołowa (J. M. Sokolow, Russkij folklor, Moskwa 1941, ss. 559). W pracy tej, jak sam zaznacza w przedmowie, zawarte są jego wyklady uniwersyteckie. Autor rozpatruje twórczość ludową Bulgarii jako najwyższy kunszt kultury ludowej, któl'a odegrała dużą rolę w rozwoju literatury artystycznej oraz przyczyniła się clo zachowania i ukształtowania języka bułgarskiego. W licznych pracach Dinekow porusza zagadnienia związane z poezją ludową epiką i liryką oraz z bajkami ludowymi. Ponadto jest on jednym z autorów 13-tomowego zbioru B'lgal'sko nal'odno twol'cestwo, wydanego w Sofii w latach 1961-19fi5. Wraz ze Stefanią Stojkową zredagował tom X tego zbioru, zawierający bajki i anegdoty, do ],tórego napisał wstęp (s, 5-51). Poza tym prof. Dinekow wydal sporo prac związanych z historią literatury bułgarskiej. Zaznaczyć należy, że jest on również świetnym znawcą literatury polskiej i jej gorliwym popularyzatorem w Bułgarii. Napisał m. in. obszerny wstęp do pl'zektaclu Pana Tadeusza. Kole 22 - LucJ. t. 55, 1971 Simiczijew �338 Kronika JUBILEUSZ AKADEMIKA HARALAMPIJE POLENAKOVICIA Wśród jubilatów, których 60-lecie urodzin obchodzono w Jugosławii w roku 1969. wymienić należy znanego folklorystę i historyka literatury, v-ce prezesa Macedońskiej Akademii Nauk (od 1967) oraz członka korespondenta Serbskiej Akademii Nauk (od 19(5) - profesora Haralampije Polenakovicia. Urodzony w mieście Gostiwar, niedaleko stolicy macedońskiej - Skopje, średnią szkołę oraz studia filologiczne ukończył w Skopje. Po ukończeniu studiów (1935) był asystentem Wydziału Filologicznego na Uniwersytecie Skopijskim. W roku 1939 uzyskał tytuł doktora nauk filologicznych w Zagrzebiu. W roku 1941, kiedy jego kraj znalazł się pod okupacją hitlerowców, faszystów Mussoliniego oraz bułgarskiego cara Borysa, Polenaković udał się do Belgradu, gdzie pracował jako asystent tamtejszego Uniwersytetu. Wrócił do Macedonii dopiero po wyzwoleniu Jugosławii. Początkowo, do założenia Uniwersytetu w Skopje, pracował w Ministerstwie Oświaty Republiki Macedońskiej, by objąć stanowisko profesora nadzwyczajnego pod koniec roku 1946, a od roku 1956 profesora zwyczajnego. Prof. Polenaković po dziś dzień wykłada na Uniwersytecie w Skopje piastując funkcję kierownika Katedry Literatury Narodów Jugosłowiańskich. Poza tym jest członkiem Macedollskiego Towarzystwa Folklorystycznego. Przez szereg lat był przewodniczącym Rady Naukowej Maced011skiego Instytutu Folklor.\'st.\'cznego. Ponadto jest on jednym z redaktorów Encyklopedii Jugoslowialisl.'iej, Slownika pisarzy jugoslowiaitskich i Historii literatU1'Y narodów jugoslowialiskich. Przez długi okres prof. Polenaković redagował czasopismo naukowe "Literaturen Zbor", wydawane przez Uniwersytet w Skopje oraz rocznik uniwersytecki "Trudowi". 'Wśród ogłoszonych drukiem dotąd 400 prac naukow.vch przez jubilata okolo 100 jest poświęconych folklorowi macedońskiemu. Pierwsze swoje prace Polenaković oglosił na łamach czasopism ...Juzni Pregled" (1936), "Skopski Glasnik" (1936), "Luć" (19.17), "Prilozi za knjiźevnosl. ,iczik. is!"rjju i folklor" (1937). Szczególnie bogaty jest jego dorobek naukowy jako badacza folkloru macedońskiego w okresie powojennym, W pracach tych poruszane S'j zagadnienia związane z historią folklorystyki, z genezą poszczególnych utworó"v itp. Podkreślić należy lu jego zasługi dła rozwoju folklorystyki macedońskiej. W jego prac<lch badawczych. dotyczących poezji i prozy ludowej, znajdują się artykuły i rozpraw.\' zwiqzane nip tylko z systematyką wątków, z historią folklorystyki, ale także i opracowania działalności wielu odkrywców oraz popularyzatorów macedońskich pieśni i bajek ludowych, takich jak: Vuka Karadzicia, Wiktora Grigorowicw. Stanki Vraza. braci Mlladinowów, Kuzmana Szapkarewa, Panajota Ginowskiego iin. Prof, Polenaković jest doskonałym znawcą folkloru macedol1skiego. lnteresuje go zarówno poezja jak i proza ludowa. W pracy zbiorowej Makedonska. knjiievnosl, wydanej w Belgradzie w roku 1961, jest Polenaković auton'm rozdziału Lif.eratum ludowa (O makedonskoj narodnoj knjiievlJosti). \V s""oich pracach folklorystycznych rozpatruje zagadnienia nie tylko z punktu widzenia historii literatury. ale dokonu.ie analizy tekstów, wiążąc ich treść zawsze z dziejami etnografii macl'doI1skiej. Ponadto odkrył on sporo tekstów macedońskiej twórczości ludowej ze spuścizn~' słowetiskiego poety i entuzjasty pieśni ludowych Słowian - Stanki Vraza oraz znanego zbieracza maced0l1skich utworów ludowych - Bośniaka. Stefana Verl,ovicia. Zaznaczyć tu nałeży, że wielu ze współczesnych Jolklor~·s(/)\\' maceci(niskich jesl uczniami prof. Polenakovicia. Kole Silllic:::ijetc �339 Kronika BADANIA TERENOWE PRZEPROWADZANE W LATACH 1968-1970 PRZEZ MUZEA Badania terenowe prowadzone przez muzea, zarówno etnograficzne jak i regionalne posiadające dział etnograficzny, nie są uwzględniane całościowo w żadnym biuletynie informacyjnym 1. Muzea posiadające własne wydawnictwa (zeszyty, roczniki) zamieszczają w nich opracowania będące wynikami bada!'l terenowych lub też nadmieniajćl o ich przeprowadzeniu w formie krótkiej notatki informującej. Działalność badawcza mniejszych placówek niejednokrotnie nie jest zarejestrowana i informacja o niej nie dociera do instytucji i osób bezpośrednio zainteresowanych. Jest to często przyczyną dublowania badań i żmudnych, długotrwałych poszukiwań terenowych i archiwalnych, co w znacznym stopniu opóźnia powstawanie szeregu prac naukowych. W związku z tym Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL rozpisał ankietę rejestrującą badania terenowe, prowadzone przez poszczególne placówki muzealne. Doceniając wagę informacji naukowej, część muzeówodpowiedziala na ankietę. za co dziękujemy. Jednocześnie zwracamy się z gorącym apelem do wszystkich instytucji o nadsyłanie danych zarówno za lata ubiegłe, jak i za okres bieżący. Anl.;:il'ta objęła swoim zakresem trzy rodzaje badań: stacjonarne, penetracyjne i zakupy muzealne. Zakupy zabytków etnograficznych występują najczęściej w połączeniu z pierwszym lub drugim typem badań. Przeprowadzone one były przez poszczegolI1L' muzea lokalnie (powiat, województwo), zaś w niektórych wypadkach mial~' one zasięg ogólnopolski. Badania penetracyjne przeprowadzone obok zakupów zabvtków pogłębiają wiedzę o przedmiocie, jego funkcji, wytwórcy itp. Pozwalaj'l one na pelną dokumentację, która stanowi dopiero pełnowartościowe źródło do dalsz~'ch badań. Niejednokrotnie badania wykraczają poza temat zakupów, wówczas uzyskane ogólne informa~je z zakresu kultury materialnej czy społecznej tworzą podstawę do lepszego zrozumienia kultury badanego środowiska. N;ewiele muzeów precyzuje dokładnie temat badań, występuje to wówczas, gdy są konkt't'lne zapotrzebowania w rodzaju np, planowanej wystawy itp. Obok ekspozycji odbiciem badali są katalogi wystaw. Większość muzeów, zwłaszcza regionalnych. ].;:t/,re z reguły nie prowadzą same badań stacjonarnych zakrojonych na większćl skalę, prowadzi penetracje terenowe o szerokim zakresie tematycznym. Jak wynika z nadesłanych ankiet, problematyka badawcza najczęściej wiąże się z kulturą materialną strojem. sztuką ludową. Poniżej zamieszczamy wykaz podejmowanych tematów badali stacjonarnych i penetracyjnych. Zastosowano w nim alfabetyczny układ województw, a w obrębie nich mie,iscowości. w których znajdują się muzea. A. B a d a n ia sta cj on a l' n e Wo,i. katowickie Muzeum skich". Regionalne w C i e s z y n i e. ul. Regera 6: .,Odzież w Beskidach Cieszyń- 1 Od!Jicien1 badaJl prc)\vadzonych pr/ez etnograficzne placó\vki uni\versj.rtcckie jest bibliografia ;iIldlityczna opracowań zmnieszczana \v InjornlatOl'Z,c o Wynikach Badali Nau):;,o'lvJ}ch w S:'l\'olach Wy:żS,z.'.I/ch (vVydawnict\vo Ministerstwa Oś\viaty i Szkolnictv.la \Vy),s7:ego). �340 K1"Onika Woj. kieleckie Muzeum Regionalne w R a d o m i u, ul. Nowotki 12: "Głowaczów - ośrodek garncarski", publ. S. Rosiński, Glowaczowski ośrodek ceramiczny. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie", t. II, 1970. Woj. łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w L o d z i, pl. Wolności 14: 1. "Tradycyjna gospodarka sezonowa na Żywiecczyżnie", pow. żywiecki; 2. "Stan zachowania tradycyjnego budownictwa wiejskiego oraz kierunki modernizacji współczesnej zagrody chłopskiej", Smardzewice, pow. Opoczno; 3. "Wybrane zagadnienia z trad\'cyjnej kultury ludowej mieszkańców dawnej Puszczy Kozienickiej"; a) wiedza o lesie i znaczenie lasu w życiu mieszkańców wsi, b) zwyczaje i obrzędy weselne. 4. "Badania monograficzne w Smardzewicach", pow. Opoczno; a) ogólna charaktel'ystyka wsi, b) wierzenia i obrzędy, c) rok obrzędowy i zwyczaje gospodarcze, d) rolnictwo. 5. "Tradycyjne budownictwo na terenie dawnej Puszczy Kozienickiej", Mąkosy, pow. Kozienice; 6. "Technika i technologia młynarstwa. w środkowym dorzeczu Pilicy"; 7. "Literatura ludowa", pow. Poddębice; 8. "Zwyczaje rodzinne i doroczne", pow. Poddębice. Woj. poznańskie Muzeum Kultury i Sztuki, Oddzial Muzeum Narodowego w P o z n a n i u. stowa 7: "Integracja kulturowa na Ziemi Lubelskiej", woj. 7.ielonogórskie. ul. Mo- Woj. rzeszowskie Muzeum Ziemi Przemyskiej w P r z e m y ś l u, ul. Czackiego :;: l. .,WybraJll' zagadnienia z kultury materialnej", pow. Brzozów i Przemyśl; 2. "Budownictwo i sztuka ludowa", Dubiecko, pow. Przemyśl; 3. "Obrzędowość doroczna". pow. Przemyśl; 4. "Obrzędowość rodzinna", pow. Przemyśl. Muzeum Okręgowe w H z e s z ow i e, ul. 3 Maja 19: 1. "Osadnictwo", płn.-zach. część pow. JasIo; 2... Obrzędy rodzinne i związany z nimi folklor słowny", j.w.; :3. "Legendy związane z zabytkami", j.w.: 4. "Obrzędy doroczne", j.w.; 5. "Tradycje kulturowe, tajna oświata, szkolnictwo", j.w.; 6. "Magia, demonologia, lecznictwo ludowe, zjawiska językowe". j.w.; 7. "Nazewnictwo topograficzne, nazwy części wsi, pól", j.w.; 8. "Mała architektura", j.w.: 9. ,.Rzemiosło i zajęcia pozarolnicze", j.w. Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u, ul. Traugutta 3: 1. "Budownictwo", okolice Sanoka (dolina !'zeki Tyrawki); 2.. ,Wnętrze mieszkalne", j.w,; 3. "Gospodarka", j.w.; 4. "Rzemioslo - przemysł ludowy", j.w.; 5. "Strój", j.w.; 6. "Folklor", j.w. Woj. warszawskie Muzeum Mazowieckie w szkutnictwo", pow. Plock, Woj. P l o c k u, ul. Narutowicza 2: "Inwentaryzacja łodzi - wrocławskie Muzeum Etnograficzne we W I' o c l a w i u, ul. Kazimierza Wielkiego :3:3: .. Procesy formowania się obyczajowości w heterogenicznej spoleczności lokalnej". Środa Śląska. �Kronika 341 Woj. zielonogórskie Muzeum w M i ę d z y r z e c z u, ul. Podzamcze 113: 1. "Wpływ miasta na kulturę wsi", pow. Głogów; 2. "Obrzędy i zwyczaje doroczne", pow. Międzyrzecz i Sułęcin; 3. ,.Wikliniarstwo", pow. Międzyrzecz; 4. "Twórczość ludowa i pamiątkarstwo", pow. Międzyrzecz, Swiebodzin, Sulęcin; 5. "Struktura społeczna wsi", pow. Międzyrzecz; 6. "Folklor", pow. Międzyrzecz, Sulęcin, Nowy Tomyśl. B. B a d a n i a p e n e t r a c y j n e Woj. bydl:"oskic Muzeum Kujawskie. W ł a c ł a wek, ul. Słowackiego 1: 1. "Tradycje ludowego lwwalstwa na Kujawach", pow. Włocławek, Radziejów, Inowrocław, Aleksandrów. Pub!. Katalog wystawy: Współczesna sztuka ludowa na Kujawach. 2. "Sztuka ludowa na Kujawach, zwyczaje, obrzędy, przyśpiewki, baśnie", pow. Radziejów. PubJ. Katalog wystawy czasowej: Sztuka l'udowa na Kujawach, Woj. gdańskie ° Muzeum Pomorskie, G d a ń s k - l i w a, ul. Cystersów 15: 1. "Krzyże i kapliczki przydrożne". Pomorze Gdańskie; 2. "Kociewska sztuka ludowa", pow. Starogard, Kościerzyna. Publ. Kociewska sztuka ludowa, wyd. MPG Gdańsk 1971; 3. "Kaszubska rzeźba ludowa", Reda, pow. Wejherowo. Woj. katowickie Muzeum w C z ę s t o c h o w i e, pl. Biegańskiego 45: 1. "Obrzędy weselne", Biskupice, pow. Częstochowa; 2. "Pasiecznictwo", Borowa, pow. Kłobuck i Lubojenka, pow. Częstochowa; 3. "Łowiectwo ludowe", Odrzykoń, pow. Częstochowa. Muzeum Regionalne w C i e s z y n i e, pl. Regera 6: "Sztuka ludowa", woj. szczecińskie, bydgoskie. Muzeum w G l i w i c a c h, ul. Dolnych Wałów Ba: "Współczesne koronkarstwo śląskie", woj. katowickie. Publ. Katalog wystawy pokonkursowej Współczesne koron/d i prace siatkowe z te1'enu woj. katowickiego, Gliwice 1970. Muzeum Beskidzkie w W i ś l e: "Skansen - Wisła" (typowanie obiektów do skansenu), Wisła, Jawol'zynka, Istebna, Koniaków, Brenna. Woj, kieleckie Muzeum Swiętokrzyskie w K i e l c a c h, pl. Partyzantów 3/5: "Budownictwo ludowe", pow. Kielce, Starachowice, Zwoleń, Kozienice, Radom. Muzeum w R a d om i u. ul. Nowotki 12: "Budownictwo ludowe", pow. Radom, Lipsko, Kielce, Iłża, Kozienice, Starachowice. Woj. krakowskie Muzeum Etnograficzne w Kra k o w i e, pl. Wolnica 1: 1. "Obrzędy doroczne", pow. Myszków i Zawiercie, Łemkowszczyzna gorlicka i sanocka; 2. "Sztuka ludowa", pow. Myszl;ów i Zawiercie; 3. "Strój męski i kobiecy", j.w.; 4. Przynależność regionalna i świadomość zespołowości grupowej na pograniczu krakowsko-śląskim", j.w.; 5. "Budownictwo ludowe", j.w.; 6. "Meblarstwo ludowe", j.w.; 7. "Kowalstwo ludo- �342 Kronika we", j.w.; 8. "Obrzędy rodzinne", j.w.; 9. "Malarstwo ludowe", zach. część woj. krakowskiego. Muzeum im. WI. Orkana w R a b c e, ul. Krakowska 36: "Obrzędy doroczne", Odrowąż, pow. Nowy Targ, Osielec, pow. Sucha, Zręczyce, pow. MyśleniCi~. Muzeum Tatrzańskie w Z a k a p a n e m, ul. Krupówki 10: L "Sztuka ludowa na Podhalu, dawna i współczesna", pow. Nowy Targ, Publ. Katalogi wystaw: Zdobnictwo metalowe; Zdobnictwo drzewne; Malarstwo na szkle; Wspólczesna sztuka ludowa Podhala; 2. "Współczesny folklor Podhala"; 3. "Obrzędowość doroczna", pow. Limanowa i Spisz; 4. "Kultura materialna na terenie Zalewu Pienińskiego", płn.-wsch. Podhale, Pieniny, płn.-wsch. Nowotarszczyzna. Woj. lubelskie Muzeum w C h e ł m i e, ul. Lubelska 55: "Zjawiska kulturowe powiatu Chelmskiego w świetle nazewnictwa", pow. Chełm. Muzeum Okręgowe w L u b l i n i e, Zamek: "Twórczość ludowa", woj. lubelskie (badania ankietowe). Muzeum Ziemi Zamojskiej w Z a m a ś c i u, ul. Ormiańska 26: L "Obrzędy weselne, przesądy, przysłowia"; 2. "Dokumentacja rysunkowa zabytków", pow. Zamość. Woj. łódzkie Muzeum w Ł a w i c z u, Rynek Kościuszki 4: L "Chłopskie środki lokomocji l U501950". dawne Księstwo Łowickie; 2. "Monografia budownictwa ludowego". j.w.: 3.. ,Narzędzia rolnicze", j.w. Publ. Ośrodek plenerowy budownictwa ludowego, Muzeum w Łowiczu, Łowicz 1970. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w L a d z i, pl. Wolności 14: L "Rejestracja i inwentaryzacja obiektów przemysłowych i budownictwa", woj. łódzkie; 2. "Rolnictwo", dawna Gubernia Piotrkowska; :l.. ,Sztuka ludowa", woj. łódzkie i kieleckie; 4. "Tradycyjne zanikające techniki produkcyjne oraz ośrodki wytwórczości rękodzielniczej w Polsce", Podlasie, Jeżów, pow. Brzeóny, okol. Smardzewic, pow. Opoczno; 5. "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej", pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka; 6. "Folklor Ziemi Lódzkiej", Inowlódz, Rawa Mazowiecka: 7. "Obrzędy doroczne Ziemi Łódzkiej". Liciążna, pow. Rawa Maz., Łączna, pow. Brzeziny, okolice Tomaszowa Mazowieckiego; 8. "Sylwetki twórców ludowych", Witania, pow. Łęczyca, Rylsk Duży, pow. Rawa Mazowiecka; 9. "Wnętrza mieszkalne malych miasteczek", Inowłódz, Rawa Mazowiecka; 10. "Zwyczaje i obrzędy związane z cl1l'ztami i pogrzebami", pow. Lowicz, Lęczyca, Piotrków. Muzeum w P ab i a n i c a c h, pl. Obrońców Stalingradu 1: "Tkactwo, rzemiosło. sztuka ludowa". pow. Łask i pow. Wieluń. Muzeum Ziemi Rawskiej w R a w i e M a z a w i e c k i ej. ul. Świerczewskiego 9: "Budownictwo, sprzęty domowe", pow. Rawa Maz. Woj. opolskie Muzeum Śląska opolskie. Opolskiego, ° p a l e, Mały Rynek 7: "Plastyka obrzędowa", woj. Woj. poznańskie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, Oddział Muzeum Narodowego w P a z n a n i u, ul. Mostowa 7: L "Wielkopolski haft nasnuwany na płótnie", pow. Jarocin; 2. "Ręczny haft bamberski", m. Poznań i okolice; 3. "Typowanie i dokumentacja obiektów budownictwa ludowego do skansenu wielkopolskiego", pow. Międzychód, Czarnków IKrotoszyn; 4. "Kult św. Rocha w roku gospodarczym". pow. Ostrzesz ów. �343 Kronika Woj. rzeszowskie Muzeum Ziemi Przemyskiej. P r z e m y ś l, ul. Przemyśl. Muzeum Budownictwa Ludowego w downictwo ludowe", pow. Brzozów, Jasło, Nowy trze mieszkalne", pow. Przeworsk, pow. Sanole sło", pow. Przeworsk. Czackiego 3: "Budownictwo", pow. S a n a k u, ul. Traugutta 3: 1. "BuSącz, Przeworsk, Strzyżów; 2. "Wnę3. "Strój", pow. Sanok; 4. "Rzemio- Woj. szczecińskie Muzeum Pomorza Zachodniego bacl,a·'. pow. Wolin. w S z c z e c i n i e, Wały Chrobrego 3: "Kultura ry- Wiij. warszawskie Muzeum Ma/.Owieckie w P ł o c k u, ul. Narutowicza 2: "Stan zachowania tradycji obrzędów ludowych", pow. Grodzisk Mazowiecki, pow. Sierpc. Państwowe Muzeum Etnograficzne w War s z a w i e, ul. Szeroki Dunaj 5: 1. "Zbieractwo", pow. Opoczno: 2. "Lowiectwa", pow. Augustów, Brzozów, Opoczno, Przemyśl; 3. "Rybołówstwo", pow. Augustów, Opoczno: 4. "Uprawa roślin", pow. Brzozów, pow. Opoczno; 5. "Hodowla zwierząt", pow. Brzozów, pow. Opoczno; 6. "Przygotowanie pożywienia", pow. Brzozów, Opoczno, Otwock, Mińsk Maz.; 7. "Obróbka gliny", pow. Brzesko, Lubaczów. Wadowice: a. "Garncarstwo", pow. łapy, woj. poznańskie; 9. "Obróbka drewna", pow. kielecki, woj. rzeszowskie; 10. "Obróbka kruszców", pow. Gorlice, Jasło, Lubaczów; 11. "Obl'óbka kamienia", j.w.; 12. "Obróbka włókna", pow. Mińsk Mazowiecki, Opoczno, Radom; 13. "Odzież", pow. Gorlice, Jasło, Mińsk Maz., Radom, woj. olsztyńskie: 14. "Plecionkarstwo", pow. Brzozów, Gorlice, Opoczno; 15. "Budownictwo", pow. Brzozów, Opoczno; 16. "Wnętrze", pow. Opoczno; 17. "Transport i komunikacja", pow. Brzozów, Opoczno; 18. "Wiedza", pow. Mińsk Maz., Pińczów; 19. "Obrzędy rodzinne", pow. Brzozów, Mińsk Maz.; 20. "Zwyczaje i obrzędy doroczne", pow. Mińsk Maz., Pińczów, woj. krakowskie i opolskie; 21. "Malarstwo", pow. Pińczów. woj. krakowskie, pogranicze woj.: białostockiego, olsztyńskiego i warszawskiego: 22.. ,LiteratUl·a ludowa", pow. Brzozów; 23. "Rzeźba tradycyjna i współczesna", pow. Olkusz, Ostrołęka, Oświęcim, Pińczów, Kolno, województwa: koszalińskie i szczecińskie omz pogranicze woj. białostockiego, olsztyńskiego i warszawskiego; 24. ,.Kowalstwo", pow. Kolno, Ostrołęka; 25. "Tkactwo", woj. białostockie, olsztyńskie: 26. "Wycinanka", pow. Kolno. Woj. wrocławskie Oddział Etnograficzny Muzeum Śląskiego we W r a c l a w i u, ul. Kazimierza Wielkiego :34: 1. .,WspMczesna sztuka ludowa na wsi dolnośląskiej"; 2. "Kultura materialna", pow. Góra; 3. "Obrzędowość doroczna", pow. Góra. W(lj. zielonogórskie Muzeum w M i ę d z Y l' Z e c z u, ul. Podzamcze l!:~: 1. "Architektura drewniana wsi", pow. Międzyrzecz; 2. "Rzemiosło wiejskie i miejskie", miasto i pow. Międzyrzecz; :3.. ,Stl·Ój ludowy", pow. Międzyrzecz. Z materiałów ODiIE opracowała Elżbieta Królikowska �344 KronIka SKANSENY Po II wojnie światowej notuje się duże zainteresowanie skansenami na calym świecie. Zniszczenia wojenne, przeobrażenia ekonomiczne spawodowal.v znaczn." ubytek wartościowych zabytków architektury ludowej. Przeniesienie ich w odp'Jwiednie warunki z zapewnieniem ciągłej opieki i konserwacji stalo się sprawą palącą· Opracowanie założeń skansenu tak, by spelniał on zarówno swoje I.adanie jako placówka naukowa i oświatowo-turystyczna, nie jest latwe. Chodzi o to, żeb\' w sposób możliwie dokładny ukazać obraz wsi z określonej epoki i obs?aru. Skansen powinien być ośrodkiem wiedzy o regionie, powinien też tę wiedzę "sprzedawać" społeczeństwu w formie jak najbardziej atrakc~·jnej. Dlatego wydaje się, że celowym jest urządzanie w nich ośrodków rękod?ielnictwa ludowego, kiosk()w CPLiA. zajazdów, karczem czy też placów zabaw dla dzieci, by dorosl.nn ułatwić zwiedzanie obiektu. W Polsce istnieje (jak do tej pory) tendencja tworzenia mniejsl.}'ch parków etnograficznych. nie posiadają one tych wszystkich bodźców rozrywlwwo-turystycznych. które przyciągnęłyby widzów. Na łamach prasy spow miejsca poświęcono nowo tworzącym się skansenom w Zielonej GÓI'ze, Opolu czy Nowym Sączu. Ich położenie w pobliżu większych ośrodków miejskich i tUI'}'st}'C7.n~'Chszlaków zapewni niewątpliwie dużą frekwencję. Będą to placówki zbudowane v,;edług wskazówek i przemyślanych koncepcji jakich wymaga nowoczesne muzealnictwo '. Obok skansenów obserwuje się duży ruch w zakresie powstawania izb regionalnych. Z notatek prasowych, które ukazały się w 19(j9 L, wynotowane mstaly skanseny i izby regionalne już istniejące, których orientacyjny wykaz zamieszczamy poniżej. Wszystkie uzupełnienia o nowo tworzących się lub istniejących placówk<J(:h tego typu prosimy kierować pod adresem: Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczegu. Łódź. ul. Matejki :ł4. Skanseny Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. białostockie: Nowogród, pow. Łomża. bydgoskie: (Toruń (skansen kujawski przy Muzeum gdańskie: Wdzydze, pow. Kościerzyna. kieleckie: Bieliny, pow. Włoszczowa. koszalińskie: Kluki, pow. Słupsk. krakowskie: Zubrzyca Górna. łódzkie: Łowicz (skansen łowicki przy Muzeum). olsztyńskie: Olsztynek, pow. Ostróda. poznańskie: Swarzędz (bartnictwo, pszczelarstwo). rzeszowskie: Sanok. Izby pamiątek Etnograficznym). regionalnych Woj. bydgoskie: * 1. Chojnice - Zbiory historyczno-regionalne Albina Makowskiego, ul. Drzymały 5; 2. Głucha Puszcza, pow. Mogilno - Punkt zbiorów regionalnych. Leśniczówka. 1 Skansenor!l. ochronie budownict\,:a ludo\\r·e~o. l{onscrwacji ogólnopolsko konferencja na ten1at 1l1UZc('nv na \volnYI); powietrzu w Sanoku \\. dn. 25-27 IX 69 r. pl~7.ez Ministerstwo Kultu l'.\-' i Sztuki. Zabytków oraz Muzeunl Budo\\'nictwa Ludowego '\lIl Sanoku. * siak. Puzycje Muzea 1e o/.naczone gWiazdą opraco\\'une Polsce. P1'zewodnik - Informator, z()'-)taly na WarSZCł\\:a podstawie: 19(;8. drewna p(J.~\vj€.;<:ona była \\" Polsce. zorgani7.o",.ann Zal'z:)c! l\luzeów i Ochrony S. Brzns{(J\\'ski i S. Or,\'- �345 Kronika Woj. ~dańskie: 1. Kościerzyna - Powiatowy Dom Kultury; 2. Puck - a) muzeum rybołówstwa w domu Józefa Budzisza; b) izba regionalna. Woj. katowickie: Jaworzynka, pow. Cieszyn. Woj. krakowskie: 1. Pcim, pow. Myślenice; 2. Piwniczna, pow. Nowy Sącz; 3. Wojnicz. pcw. Brzesko. Woj. lubeislde: 1. WojsławicC', pow. Chełm; 2. SiedliszczC', pow. Chełm. Woj. olsztyńskie: Parleza Mała, pow. Biskupiec (w domu Ottona Szulca). Woj. poznańskie: Robczyska, pow. Leszno. Woj. rzeszowskie: Zyndranowa, pow. Krosno. Woj. wrocławskie: Niemcza, pow. Dzierżoniów. Woj. zielonogórskie *: 1. Babimost, pow. Sulechów; 2. Pszczew, pow. Międzyrzecz. P r O j ek t o waD e s k a Ds e Dy izby p a ill i ą t e k r e g i o D a 1- Dych Woj. białostockie: Izba pamiątek regionalnych w Łysych, pow. Kolno. Woj. byd~oskie: Skansen pałucki w Godzimierzu, pow. Szubin. Woj. katowickie: Muzeum wsi górnośląskiej w Chorzowie. \Voj. koszaliilskie: Skansen zabytkowego budownictwa ludowego Pomorza ŚrodkowC'go na wyspie Bielawa na jez. Drawsko. Woj. krakowskie: 1. Park etnograficzny Sądecczyzny - Falkowa, pow. Now.\' Saez; 2. WygiezłtJw, pow. Chrzanów (budownictwo z pow. chrzanowskiego i krakowskiego): 3. Zakopane - model skansenu - eksponaty w skali 1 : 10 będą obrazował:,' architekturę podhalańską. Mini - skansen stanie obok Muzeum Tatrzańskiego. Wuj. lubelskie: Muzeum wsi lubelskiej w Lublinie. Woj. łódzkie: Skansen łowicki, Boczki ew. Złaków, pow. Łowicz. Woj. opolskie: Opolski park etnograficzny, Bierkowice k. Opola. Woj. poznańskie: Izba regionalna - Turek. Woj. warszawskie: Izba regionalna - Sierpc, \Voj. zie!ono!:,órskie: Muzeum Budownictwa Ludowego - Zielona Góra. Osobny, ale nie mniej ważny problem stanowi ochrona zabytkowych wiatraków, ml.vn(lw. szałasów. Od dawna na lamach prasy można spotkać apele skierowane pod adresem władz terenowych o odpowiednią opiekę i zagospodarowanie tych obiektów. Wstl~pnym krokiem byłoby wykonanie ścisłej dokumentacji zabytków dla celów badawczych. W wyniku przeprowadzonej w 1959 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki inwentaryzacji wiatraków stwierdzono istnienie 867. Przypuszcza się, że do chwili obecnej prawie połowa uległa zniszczeniu. Niewielki tylko procent znajdzie swok miejsce w już istniejących lub planowanych skansenach, większość natomiast powstanie świadectwem nieodpowiedniej polityki ochrony zabytków i turystyki. Pomijając fakt. że obiekty stanowią malowniczy akcent w krajobrazie, odpowiednie zagospodarowanie ich przyczyniłoby się do uatrakcyjnienia turystyki, przynosząc zarazem korzyści typu materialnego. Na uwagę zasługuje decyzja podjęta na specjalnej naradzie w Zakopanem, zwołanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie, a ochronie 153 szalasów jako zabytków budownictwa pasterskiego, 19 szałasów wytypowano do natychmiastowego zabezpieczenia, przeznaczając na to 200 tys. zł. Wykonawstwa podjęło się Technikum Budowlane w Zakopanem, niestety, realizację tych zamierzeń utrudnia odmowa Tatrzańskiego Parku Narodowego na dostarczenie drzewa do rato- �346 Kronika wania szałasów. Na ręce Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków napływają od instytucji naukowych, turystycznych liczne propozycje przejęcia szałasow pod swoją opiekę. I w tym przypadku postawę Dyrekcji TPN charakteryzuje pewna opieszałość ujawniająca się chociażby w tym, że nic dostarczyła ona wykazu właścicieli s:,alasów, co z kolei uniemożliwia wciągnięcie tych obiektów do ofic.ialnq~o rejesll'lI zabytków Tak więc, mimo iż podjęto pewne decyzje, mimo że zgłaszają Sil~ ju:~ pierwsi opiekunowie, sprawa ratowania szałasów ciągle nie jest jeszcze w pt'ini w.vjaśniona. Z materiałów Elżbieta DNI FOLKLORU I SZTUKI LUDOWEJ ODilE opracowała Królikowska NA DOLNYM ŚLl\SKU W dniach 26-27 września 1970 r. odbywały się w Lubaniu "Dni folkloru i sztuki ludowej na Dolnym Śląsku", mające już swoją tradycję na Ziemi Dolnoślijskiej. Program obejmował w pierwszym dniu wystawę rzeźby ludowej i konccrt zespolów folklorystycznych. Nie wnikając w szczegóły i merytoryczną ocenę przedstawionych rzeźb warto jednak w skrócie omówić naj ciekawsze z zaprezentowanych wytworów j wspomnieć ich twórców. Przedstawiali oni zarówno rzeżbę świecką jak i [·eligljną. tzw ... świCjlki", choć oficjalnie nazwano ekspozycję "wystawą świątkarzy", a przeważała rzeźba świecka. Franciszek Jóżków, zamieszkały w Żmigrodzie pow. l\1ili~, pochodzący z okolic Tarnopola, przedstawial interesujące kompozycje "Chrystusa Frasobliwego". "Ukrzyżowanego", "Chlopa z chlebem", "Madonnę", "Księdza" i "Babę z torbą". \V rozmowie z niżej podpisanym stwierdził, że "najładniejsze rzeźby zostały w domu". Pochodzący z Makowa Podhalańskiego, obecnie zamieszkały w Bystrzycy Górnej pow. Świdnica, robotnik leśny, Józef Lurka, wystawiał rzeźby: "Smutek", "Obieraczka", "Skrucha", "lVIiłosierdzie" i in. Józef Serwik, UL w woj. warszawskim. od wielu lat zamieszkaly w Lubaniu, były pracownik Zald. Przem. Bawełnianego, obecnie emeryt, zareprezentował: "Heroda na tronie", "Krakowiankę" ... Zmianę warty żołnierskiej", "Kowala", "Baletnicę", "Szopkę" i in. Wszystkie rzeźby cechuje indywidualizm artystyczny. Inny styl, śmiały w kompozycji, z tendencją do stosowania deformacji w rzeźbie, prezentuje Jarosław Furgała, magazynier w Polwicy w powiecie Oława, pochodzący z Rzeszowszczyzny. Na wyróżnienie zasługujil następujące prace: "Scena z raju", "Adam i Ewa", figurki z szopki. Odrębny gatunek rzeźby wystawiał Jan Giejson, młody robotnik z Barda Śląskiego, UL w woj. tarnopolskim, rzeźbiący od 1963 L Rzeźba Giejsona. niewątpliwie ciekawa w formie, o poprawnej kompozycji, nie prezentuje zdaniem podpisanego, tradycyjnej sztuki ludowej, lecz plastykę amatorską. Interesuje go przede wszystkim rzeźba nowogwinejska i afrykańska, których silny wpływ uwidacznia się bardzo wyraźnie w takich tematach, jak np. "Człowiek" i "Siedząca". W godzinach wieczornych odbył się koncert zespołów folklorystycznych. Występowały w kolejności: Zespól Pieśni i Tańca "Jutrzenka" z Bolesławic, Zespół ludowy z Piławy Dolnej, pow. Dzierżoniów, Zespół góralski "Kościelisko" z Radkowa pow. Nowa Ruda oraz zespół instrumentalno-wokalny "Głośno-śląska Kapela" ze Strzelina. Do ostatniego miejsca wypełniona sala klubu "Włókniarz" jest :i:ywym �Kronika Ryc. 1. Matka z ctzieckiem. Rzeźba w drewnie. Rzeźbił Józef Lurka, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. 347 Ryc. 2. "Smutek". Rzeźba w drewnie. Rzeźbił J. Lurka, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. przyktadem żywotności folkloru i doceniania jego walorów. Nic tedy dziwnego. :/.e największymi brawami nagrodzono autentyczny ludowy zespół, grupę repatriantek z Rumunii, zamiesz:<a!ych obecnie w Piławie Dolnej, prezentującą swój program przy zaimprowizowanym darciu piór. Opiekę nad zespołem roztacza z ramienia Muzeum Narodowego we Wrocławiu mgr M. Rostworowska, członek naszego Towarzystwa. AuLentycznością amatorskiego zespołu przepojony był także występ zespołu z Boleslawic. Najlepsze wrażenia widowiskowe spełnił niewątpliwie zespół góralski "Kościelisko", wywodzący swoją nazwę od miejsca pochodzenia członków założycieli i seniorów. Zespół zatracił częściowo cechy góralskiego folkloru i na skutek źle poj<;tej ewolucji robi wrażenie grupy na wpół profesjonalnej. �348 K,.oniTw Ryc. 3. Sw. Jadwiga Slqska. Płaskorzeźba w drewnie lipowym. Rzeźbił Józef Serwik, 1970r. Fot. E. Ozgowicz. Kiedy "inspirowana folklorem dolnośląskim"(?) t:byl glośna ..GloŚno-śląska Kapela" prezentowała swój repertuar nawet nastolatki gromadnie zaczęły opuszczać wypełnioną do ostatniego miejsca widownię. Należy przypuszczać, że organizatorzy wyciągną właściwe wnioski z postawy publiczności, odbiorców programu, których garstka tylko wytrwała do końca koncertu, w sumie udanego, choć zakol1czonego ogólną de'zaprobatą ostatniego punktu programu. W drugim dniu odbyła się z udziałem aktywu kulturalno-oświatowego domów kultury, wydziałów oiwiaty i organizacji "Samopomocy Chłopskiej" sesja folklorystyczna, na której wygłoszono następujące referaty j komunikaty: dr L. Itman "Przemiany kulturalne i obyczajowe na Dolnym Sląsku"; mgr M. Golubkowa "Przejawy integracji mieszkańców współczesnej wsi dolnośląskiej w obrzędowości dorocznej"; mgr A. Sledziewski "Tradycyjny folklor jako tworzywo i podstawa repertuaru zespołów amatorskich"; mgr M. Rostworowska "Rola muzeum etnograficznego w pracy zespołów artystycznych". Z braku czasu organizatorzy po wygłoszeniu referatów zrezygnowali z dyskusji, co było niekorzystne dla referentów i aktywu kulturalno-oświatowego. W godzinach popołudniowych odbył się koncert zespołów folklorystycznych, �349 Kronika Ryc. 4. Kobieta. Rzeźba w drewnie lipowym. Rzeźbil Franciszek Józków, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. z których największy sukces odniósł młodzieżowy zespól przy Domu Kultury w Walimiu, kultywujący folklor dolnośląski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w omawianej imprezie reprezentowali wiceprezes Zarządu Gl. doc. dr Adolf Nasz, mgr Józef Majchrzak i niżej podpisany. W sali klubu "Wlókniarz" urządzono ekspozycję i sprzedaż wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Konrad FESTIWAL FOLKLORYSTYCZNY 10-13 I SESJA NAUKOWA Wypych W LUBANIU, VI 1971 R. Lubań stał się mieJscem corocznych spotkań ludowych twórców i zespołów folklorystycznych. W tym roku impreza miała charakter szczególny, gdyż pokaz dorobku zespołów był częścią Festiwalu Kulturalnego Związków Zawodowych i zarazem wojewódzkim przeglądem zespołów folklorystycznych. �350 Kronika Ta piękna inicjatywa, która weszła do dorocznych tl'adycji Lubania połączona była z sesją naukową i z wystawą dorobku dwóch rzeźbiarzy ludowych: Jaroslawa Furgały i Józefa Lurki. Na dwudniowej sesji naukowej wystąpili: doc. dr Adolf Nasz. który dokonał historycznego przeglądu sztuki ludowej w jej wielorakich aspektach i gatunkach: Józef Majchrzak omówił dzieje polskiej pieśni ludowej na wschodnim obszarze Dolnego Śląska; mgr Mirosława Bobrowska z Poznania wystąpi la z referatem "Folklor a folkloryzm w amatorskich zespołach tanecznych". Prelegenci reprezentujący Katedrę Etnografii Polski i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, uzasadnili i wskazali w aspekcie historycznym na istnienie zjawisk kultury ludowej związanej organicznie z tutejszym ludem polskim, jego tragiczn~'mi dziejami w walce o język ojczysty i wielowiekowymi związkami z Macierzą. Ciekawe były rozmowy z twórcami ludowymi o ich zamiłowaniach artystycznych, warsztacie twóITzym na temat dobieranych wątl,ów, tematów. środków materiałowych i osobistym wpływie na środowisko, w którym żvj.). poparte wystaw'! mebli, świątków, postaci ludzkich. Niemniej ciekawie prezentowały się przez trzy dni liczne zespoł,v folklorystyczne z caŁego województwa. Najlepsze z nich jury przeglądu zaproponowało jako re· prezentację wojewódzką 'na przegląd centralny. Są nimi: Dolnośląski Zespól Pieśni i Tańca "Wrocław", a wystąpił on z .,Suitą polską", i zesp<'lł .,Silesiana" z Dzierżoniowa przy ZDK, który przygotował "Wesele na Kurpiach". Obok nich nagl'Ouzono zespół Klubu Robotniczego ZZK przy ZNTK w Oleśnicy za taniec ..Polka murarska". Kapelę lu·dową z Góry Śląskiej za całokształt działalności j Luclowy Zespól Pieśni i Tańca ZDK "Piast" z Głuszycy za środowisl,ow;) działalność w propagowaniu polskiej muzyki i tańca. Licznie zebrana na popisach publiczność z podziwem ouscrwawala entuzjaz,n i 7.aangi1żowanie młodzieży artystycznej. Jak wiadomo. nie zawsze pracuje ona w na,ilepszych warunkach; brak jej instrumentów i muzyków. w pelni kwalifikowanych inst1'uktorów, a często matel'ialnej pomocy 7. zcwnątrz. Tl' braki w,\'równuje jednak wielką chęcią wyżycia się na scenie, śpiewania i tariczl'nia. chre;cią muzykowania. Dlatego sami członkowie zespołów szyją kostiumy. ukl<:tdają tańce. UC7.q sit:. 1),. nieść wśród swoich radość i wesele. Zjawiskiem nader pożytecznym jest próba nawiqzywania clo trad,vcyjnego folkloru ,śląskiego, który na szczęście ocalał po wielowiekowl,j niewoli w postaci pieśni. stroju i w niewielkim wymiarze w tańcu. J. M. Wykaz wykcnanych Uniwersytet War prac magisterskich na uniwersytetach z etnografii polskich w 197U r. s z a w s ki BARAŃSKA Zofia. Instytucje społeczne w gromadzie na prz.'·kladzic GRN Sięcice pow. Pruszków. prof. dr W. Dynowski. CIOŁEK Tadeusz Maciej. Kryteria społecznego prestiżu. prof. dr W. Dynowski. DODZIUK Anna. Zamierzone i rzeczywiste funkcje solt~'sa w gromadzie Slaro~reb\' pow. Płock, doc. dr Z. Sokolewicz. HANCZKA-WRZOSEK Boźena, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w inst:-·tucjach społcczno-politycznych gromady (dat. gromady Korytnica pow. WC;grów), prof. dr W. Dynowski. �351 Kronika KRASICKA-MEUSZYŃSKA Grażyna, Poglądy na wychowanie dzieci we wsiach pow. węgrowskiego: Korytnicy i Jaczewie, doc. dr Z. Sokolewicz. MORSON Ewa, Autorytet sołtysa na podstawie badań we wsi Wolkowe pow. Ostrołęka, doc. dr Z. Sokolewicz. PISKORZ Jerzy, Społeczne aspekty mechanizacji rolnictwa okolic Ciechanowca, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. RUD Stanislaw. Rolnictwo i hodowla we wsi Gleba (kierunki zmian współczesnych a tradycja historyczna), prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. RYBIŃSKI Adam. Zakres społecznego uczestnictwa w obrzędach i uroczystościach rodzinn;<'ch (na przykładzie wsi Tomaszkawo pow. Olsztyn, doc. dr Z. Sokolewicz. SZATYŃSKA-KURELLA Joanna, Garncarstwo ludowe woj. kieleckiego oraz rola .,Cepelii·' w jego rozwoju, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. URGACZ Barbara. Tradycje współdziałania społecznego i prac na rzecz wspólnego dobra w Ciechanowcu pow. Siemiatycze, doc. dr Z. Sokolewicz. ŹYDOK Bogusław, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w instytucjach polityczno-społecznych gromady Świę~ice pow. Pruszków, prof. dr W. Dynowski. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w P o z n a n i u BRZEZICHA .J(JZcf, Zwyczaje szlachecko-ziemiańskie na obszarze zaboru rosyjskiego w II pol. XIX w. Wzór kulturowy, prof. dr .J. Burszta. CłI"WOJKA Anna. Teoretyczne założenia i metody badań terenowych we współczesnej l't!1";.;rafii, prof. dr M. Frankowska. DALSK.\ Urszula. Przemiany współczesne w kulturze Istebnej pod wpływem "środka \\"Czasowo-turystycznego, prof. dr J. Burszta. GAWĘCKI :'I/jarek. zmiany w strukturze społecznej wybranych ludów grupy gwitwjsLic,i ud końca XIX w. do połowy XX w., prof. dr M. Frankowska. GOLUCHO\\'SKA Maria, Umysłowość ludów prymitywnych na podstawie literaIut'\· dnograficznej II pol. XIX w. do GO-tych lat XX w., prof. dr M. FrankO\VSi\:;t. GUTZEIT Teresa Regina, Współczesne przemiany w życiu rodzinnym Kazachów, pro!. dt· 1\1.Frankowska. HEYl\IA0f" .k1'z.\', Tradycyjna kultura i jej proces rozpadu a polska etnografia. Studium metodologiczne, prof. dr J. Burszta. NIEDŻWIEDZII'JSKA Sławomira, Przeobrażenia kulturowe środowisk wiejskich okresu PC,\\'"jcnnego W świetle pamiętników "Młodego pokolenia wsi Polski LudO\\'l'.j". prof. dr J. Burszta. PIETHE\VICZ Eugenia, Monografia etnograficzna współczesnej wsi Białe w pow. sU\'iilisLim. prof. dr J. Burszta. PUJANEK Irena. Maski w polskich i środkowo-europejskich obrzędach ludowych. Studium porównawcze. prof. dr J. Burszta. nUClll.E\\·1 CZ-OBLIZAJEK Jolanta, Dom i rodzina wiejska w latach 1920-1970 11:1 Jlt'z\klaclzie wsi Kosmów w pow. kaliskim, prof. dr Burszta. STI1FG.\HEE. Przemysław. Wielkopolskie podania historyczne, prof. dr Burszta. SUI'lZYNSK,\ Anna. Pt'Oblem źródeł we współczesnej etnografii. Próba klasyfikacji i (J('t'l1\'. prof. dl' !VI.Frankowska. WIER7:EJEWSKA Małgorzata, Pochody maszkarowe w polskiej obrzędowości God,,'.\·. prof. clr J. Burszta. Na podstawie materiałów Zofia ODiIE opracowała Piotrowska �352 K1'onika u z u p e ł n i e n i e do Wykazu. prac magisterskich z etnografii wykonanych 1951 polskich w XXV-leciu PRL 1'. DUBIEL Ludwik, prof. dr K. TARKO Medard, kiej. UAM, 1952 na uniwersytetach Wnętrze mieszkalne w Beskidzie Śląskim w latach 1360-1950. UJ, Dobrowolski. Plecionkarstwo ludowe na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubusprof. dr E. Frankowski. 1'. DYGACZ Adolf, Charakter pieśni ludowej na Śląsku Opolskim. UJ, prof. dr Jachimiecki. CHMIELOWSKI Stefan, Materiały etnograficzne do Pałuk (budownictwo). UAM. KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA Mirosława, Budowniclwo ludowe we wsi Sm 0lanka pow. Luków. UMCS, prof. dr J. Gajek. JASTRZĘBSKI Józef, Przemysł sitarski w Biłgorajskiem. UMCS, prof. dr J. Gajek. 1953 1'. SZURMIAK Aleksandra, Wieś Ochotnica w pow. nowotarskim. Monografia muzyczna. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1956 r. DZIERŻANOWSKA Maria, Charakterystyka pieśni ludowych Mazowsza Leśnego na podstawie zbiorów Kolberga. UJ, doc. dr W. Pożniak. 1957 r. CIĄŻYŃSKI Wiesław, Muzyka ludowa Mazowsza Polnego w świetle zbioruw Oskara Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1964 r. PELCZARSKA-PARZYŃSKA Teresa, Charakterystyka muzyki ludowej Ziemi Lubelskiej według zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. PODWIŃSKA Anna, Charakterystyka pieśni ludowych Ziemi kieleckiej 'według zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Pożniak. ZAGRODZKA Ewa, Monografia muzyczna. wsi Słotwiny pow. Żywiec. UJ. doc. dr W. Poźniak. 1966 r. ZIARKO Mirosława, Charakterystyka pieśni ludowych Górnego Śląska według zbiorów O. Kolberga i J. Rogera. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1967 1'. KUŚMIERKIEWICZ-SZUMSKA Danuta, Charakterystyka pieśni Sandomierza na podstawie zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. BLASZAK Jan Tadeusz, Pojęcie i proces akulturacji w literaturze etnologicznej. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. ZANIEWSKI Bogusław, Adopcja dzieci jako prawo zwyczajowe u ludów Oceanii. UWBB, A. L. Godlewski. 1969 r. BELOV-WRZALIK Ewa, Zwyczaje małżeńskie i urodzinowe u luoów M<.'lanezji, UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. CYTOWSKA Hanna, Obróbka surowców tkackich na podstawie analizy kulekcji w Ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa im. Kluka. UW, prof. dr W. DynowskL JACKOWSKA Jadwiga, Tkactwo ludowe okolic Ciechanowca. UW. prof. dr W. D.\'nowski. KOZIOROWSKA Jolanta, Garncarstwo okolic Ciechanowca od końca XIX w. clo chwili obecnej. UW, prof, dr W. Dynowski. �353 Kronika LEWICKI A., Transport i komunikacja u ludów pierwotnych w Ameryce Południowej. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. WITCZAK J., Wychowanie u ludów pierwotnych Australii. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. Uprzejmie prosimy osoby zainteresowane o nadsyłanie na adres Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej danych o pracach magisterskich, które w wyż. wym. wykazie nie zostały umieszczone. Na podstawie ETNOGRAFICZNE materiałów ODilE opracowała Zofia Piotrowska WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE W 1970 R. Woj. gdańskie Powiatowy Dom Kultury w We j h e r o w i e: "Sztuka ludowa". Woj. łódzkie Muzeum w L o w i c z u: "Wycinanka ludowa". Muzeum Historii Włókiennictwa w L o d z i: .,Sztuka użytkowa radzieckiej Estonii". Woj. katowickie Zamek w B ę d z i n i e: "Wystawa szopek krakowskich". Woj. krakowskie Muzeum Etnograficzne w Kra k o w je: 1. "III biennale grafiki"; 2. "Węgierska sztuka ludowa". Klub Rolnika w P o d o l a n a c h pow. Myślenice: "Nasza wieś wczoraj i dziś". Woj. poznańskie współczesna Klub Międzynarodowej Książki i Prasy w K a l i s z u: "Tradycyjna sztuka ludowa regionu kaliskiego". Woj. rzeszowskie Muzeum Okręgowe w R z e s z o w i e: "Wystawa gorsetów ludowych z XVIIIXX w.". Dom Sztuki w R z e s z o w i e: "Współczesna rzeźba ludowa woj. rzeszowskiego". Woj. warszawskie Muzeum Mazowieckie w P ł o c ku: "Plastyka obrzędowa Mazowsza". Bułgarski Ośrodek Kultury w W a r s z a w i e: "Sztuka ludowa". Dom Chłopa w W a r s z aw i e: "Warmia i Mazury". Instytut Wzornictwa Przemysłowego w W a r s z a w i e: .,Sztuka ludowa w 25-leciu PRL". Woj. wrocławskie Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u: "Plastyka amatorska Ziem Zachodnich". Na podstawie materiałów ODilE opracowała Elżbieta Królikowska 23 - Lud, t. 55, 1971 �354 Kronika DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ETNOGRAFII W LATACH 1968-1970 Uniwersytet Jagielloński - K l' a 1<Ó w Jan B u jak, Rozwój muzealnictwa etnograficzne~o w Polsce. 196B. Promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Praca zawiera omówienie muzealnictwa etnograficznego w Polsce w aspekcie historycznym, ze szczególnym uwzględnieniem ośrodków muzealnych w Warszawie. Krakowie, Wilnie i Lodzi. Na tym tle została także przedstawiona sprawa tworzenia zbiorów etnograficznych w muzeach regionalnych. W dalszej części pracy autor zawarł ogólne uwagi o kierunkach rozwoju i węzłowych problemach. z jakimi spotkało się muzealnictwo etnograficzne w XX leciu powojennym. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - L u b l in Krystyna M a l' c z a k, Rozwój urządzenia i zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na wsi woj. lubelskiego od połowy XIX w., 1970. Promotor: prof. dr Roman Reinfuss. Treścią pracy jest urządzenie wnętrza mieszkalnego we wsiach woj. lubelskiego oraz zwyczaje i zabiegi magiczne z nim związane. Omówione zostały poza tym czynniki wpływające na przemiany i zróżnicowanie urządzenia i zdobnictwa wnętrza, na które składają się stan zamożności, warunki glebowe, stosunki nal'Odowościowe i wyznaniowe, wpływ dworu i ośrodka miejskiego. Uwzględnione został~' także współczesne tendencje rozwojowe w dziedzinie urządzenia i zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na Lubelszczyźnie. Uniwersytet L ód zk i Jan D e k o w s k i. Pożywienie chłopów łowickich (lBllO-1930). 1968. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Temat rozprawy wiąże się ściśle z dawnym Księstwem Lowickim. Bazę źródłową stanowią przekazy drukowane, materialy archiwalne Ol'az etnograficzne material~' terenowe. Wanda J o s t o w a, Zróżnicowanie kulturowe podhalańsko-Drawskie na przykładzie odrębności tradycyjnego pasterstwa na Orawie polskiej. 1968. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Praca składa się z 6 części, w których omówiono: charakterystykę fizjograficzną. przebieg osadnictwa i stosunki etniczne na Orawie, dzieje zagospodarowania i stosunki gospodarcze, pasterstwo, budownictwo pasterskie. Maria W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, na przykładzie badań dwóch wybranych wsi pow. bełchatowskiego, 1970. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Praca omawia nieformalne sankcje stosowane w dwóch odpowiednio zróżnicowanych społecznościach lokalnych wobec anomalii życia rodzinnego. Sankcje analizowano w układach typologicznych: fizyczne, ekonomiczne. psychologiczne. Konstrukcja pracy oparta została na szerokiej interpretacji pojęcia kontroli społecznef obejmującej zarówno system regulacyjny w postaci sankcji. jak i s~'stem normatywny. Uniwersytet im. A. Mickiewicza - P o z n a 11 Krzysztof K w a ś n i e w s k i, Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej (habilitacja, 1968). Celem pracy jest przedstawienie pl"Ocesów ujednolicenia się form kulturowych �355 Kronika w życiu różnych grup ludności mIeJscoweJ l osiedleńczej. Skonfrontowanie ich z różnymi cechami starych i nowych środowisk osiedleńców wraz z odbiciem tych procesów w świadomości społecznej. Bogusław L i n e t t e, Współczesny folklor wsi lubuskiej, 1968. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca przedstawia w syntetycznym ujęciu współczesny folklor w skali neoregionu Ziem Zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej. Józef P i e p l' Z Yk, Elementy wiejskie w kulturze miasta Poznania, 1968. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Rozprawa zawiel'a wyniki badań nad żywotnością elementów kultury wiejskiej w Poznaniu w okresie od 1919-1967 r. Omawia rozwój terytorialny miasta oraz społeczne i terytorialne pochodzenie mieszkańców Poznania ze szczególnym uwzględnieniem pochodzenia wiejskiego. Maria P a r a d o w s k a, Relacje polskich podróżników o Iraku w XIX i XX wieku jako źródło historyczne, 1969. Promotor: prof. dr Maria Frankowska. Praca dokonuje analizy polskich relacji na przykładzie relacji o Iraku i ocenia ich wartość jako źródła etnograficznego. Zwrócono uwagę na metody badawcze stosowane przy interpretacji tego typu źródeł. Omówiono kontakty polsko-irackie oraz sylwetki podróżników, którzy dostarczyli najwięcej materiału etnograficznego. Przedstawiono kulturę ludową ludności arabskiej Iraku, Kurdów irackich. Następnie przeprowadzono analizę źródeł, która miała wykazać wiarygodność tego typu materiałów etnograficznych. Zbigniew J a s i e w i c z, Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami społeczno-kulturowymi w XIX i XX w. (habilitacja, 1969). Jest to analiza procesu przeobrażeń dokonanych w trzech płaszczyznach: technologii i stosunków produkcyjnych, rodziny oraz społeczności lokalnych. Praca oparta na badaniach muzealnych, literaturze przedmiotu a także na obserwacjach terenowych autora. Jerzy D a m r o s z, Problem regionu w etnografii polskiej, 1970. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca stanowi pierwsze, pełniejsze opracowanie historii problematyki i teorii regionu oraz regionalizmu. Na podstawie obfitej literatury autor krytycznie podsumował rozwój teorii i wiedzy w tym zakresie, dając następnie własne sugestie teoretyczne. Dorota S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa (habilitacja, 1970). Praca reprezentuje nowatorskie ujęcie problematyki współczesnej żywego folkloru (słownego), jego aktualnych przejawów i gatunków opowiadań ludowych, ich roli społecznej i historyczno-narodowej oraz współczesną funkcję folkloru. Uniwersytet Mikołaja Kopernika - T o l' U ń Teresa K a I' w i c k a, Drzewa w wierzeniach i praktykach ludu polskiego, 1970. Promotor: prof. dr Jadwiga Klimaszewska. Treść pracy stanowi zagadnienie rekonstrukcji dawnych wierzeń i praktyk w tradycyjnej kulturze ludowej XIX i I połowy XX w. oraz zagadnienie kultu drzew u Słowian. Uniwersytet War s z a w s k i Zofia S o k o l e w i c z, Plon, obrzęd i widowisko (habilitacja, 1968). Jest to próba etnologicznego ujęcia zwyczajów rolniczych i obrzędów. Autorl<a zgodnie z założeniem pracy przedstawia różnorodne funkcje społeczne tej samej �356 Kronika formy obrzędowej w warunkach drobnokapitalistycznej wsi europejskiej XX wieku. Rozważania przeprowadzono w oparciu o materiał etnograficzny z terenów o zróżnicowanych warunkach gospodarczych, społecznych i politycznych. Danuta M a l' k o w s k a, Przeobrażenia rodziny wiejskiej i społeczności lokalnej na Podlasiu od połowy XIX do połowy XX w. w świetle ogólnych przemian społeczno-kulturowych, 1969. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. (ODilE nie posiada informacji o treści pracy) Uniwersytet im. Bolesława Bieruta - W l' o c ł a w Krystyna Ś w i e l' c z y ń s k a, Obrzędy inicjacyjne w kulturze ludów Afryki południowej i zachodniej, 1969. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Praca jest monografią problemową. Badaniami objęto ludy zamieszkałe na południe od Sahary: plemiona bantyjskie, Pigmejów, Hotentotów, Buszmenów oraz niektóre plemiona centralno-sudańskie. Do analizy materiału źródłowego posłużono się metodą historyczno-porównawczą i kartograficzną. Ewa J ę c z a l i k, Dolnośląskie malarstwo ludowe na szkle, 1970. Promotor: doc. dr Adolf Nasz. Przedmiotem pracy jest zespół obrazów malowanych na szkle, posiadających pewną ilość wspólnych cech stylowych, a produkowanych w okresie od II polowy XVIII do końca XIX wieku na terenie Podsudecia Śląskiego. Praca zawiera rozważania na temat genezy i lokalizacji głównego centrum produkcyjnego obrazów, omówienie ich tematyki orai analizy formalnej, ustalenie chronologii, określenie techniki ich malowania i autorstwa, próbę ogólnej charakterystyki na tle malarstwa innych regionów. Feliks O l e s i e juk, Ludowy obrzęd weselny na mieszanym obszarze polsko-ukraińskim w woj. lubelskim (zagadnienia genezy i zmienności), 1970. Promotor prof. dr Józef Gajek. Praca przedstawia zróżnicowanie obrzędu weselnego na terenie woj. lubelskiego, a więc w strefie małopolsko-mazurskiej i na pograniczu polsko-ukraińskim. Zróżnicowanie to wynika z układów etnicznych, z różnych dróg rozwoju elementów pierwotnych wesela. Problem genezy zwyczajów został omówiony poprzez porównanie elementów typu prawno-społecznego i typu sakralnego. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN - War sza w a Anna S z y f e r, Tradycyjna wiedza i wierzenia ludowe na Mazurach, Warmii i Kurpiach i ich współczesne przeobrażenia (na przykładzie ludowej astronomii i meteorologii), 1968. Promotor: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Celem pracy jest wykazanie stanu zachowania polskiej kultury tradycyjnej Mazurów i Warmiaków na przykładzie wiedzy i wierzeń tradycyjnych; porównanie zasobu zachowanych treści tradycyjnych na Mazurach, Warmii i Kurpiach i ich odtworzenie; prześledzenie współczesnych przeobrażeń w tej dziedzinie życia wsi, polegających przede wszystkim na rozpadzie i zaniku treści tradycyjnych. Krzysztof M a k u l s k i, Współczesne pasterstwo na Saharze (Kierunki zmian społecznych a obecna sytuacja ekonomiczna), 1969. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. Głównym tematem pracy są zmiany społeczno-ekonomiczne w feudalnym społeczeństwie pasterskim Tuaregów KeI Ahaggar pod wpływem industrializacji centralnej Sahary (rozwój eksploatacji nafty oraz przemysł atomowy). W wyniku tego procesu nastąpiło załamanie się dotychczasowego układu społecznego, opartego na 4 warstwach: feudałów, szlacheckich plemion wasalnych, wolnych rolników i niewolników. Nowe możliwości pracy w przemyśle przyciągają większość przedstawi- �357 Kronika cieli warstwy rolników i niewolników. W tej sytuacji powstaje problem gospodarki pasterskiej, która może być kontynuowana tylko przy zmienionych warunkach jedynie poprzez gruntowną modernizację. Wanda L e o p o l d, Społeczno-kulturowe przeobrażenia Afryki współczesnej w świetle narodzin i rozwoju powieściopisarstwa Nigerii, 1969. Promotor: prof. dr Józef Chałasiński. Autorka omówiła w pracy następujące problemy: Rozwój polityczny Nigerii. Zróżnicowanie etniczne i odrębności kulturowego rozwoju. Oświata, formowanie się elity, początki piśmiennictwa w języku angielskim. Dalsza część pracy poświęcona jest analizie utworów głównych przedstawicieli powieściopisarstwa Nigerii. Na podstawie materiałów Ęlżbieta ODiIE opracowała Królikowska XLV WALNE ZGROMADZENIE PTL l SESJA NAUKA W MIĘDZYRZECZU W DNIACH 18-20 WRZESNIA 1970 R. Otwarcia XLV WZ PTL dokonała prezez Towarzystwa, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, po czym jednomyślnie wybrano na przewodniczącą WZ dr Annę Kowalską-Lewicką. Przed rozpoczęciem obrad prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne o zmarłych w ub. roku członkach PTL: Janie Rompskim, Zofii Durbas, Józefie Kupcu i Stefanii Cwik. Proponowany porządek dzienny przedstawiał się następująco: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XLIV Walnego Zgromadzenia; 2. Wybór Komisji Mandatowo-skrutacyjnej i wnioskowej; 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego; 4. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej; 5. Dyskusja; 6. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdań i wniosków GKR oraz udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu PTL; 7. Upoważnienie ZG PTL do opracowania planu pracy i budżetu PTL na 1971 r.; 8. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez Komisję Wnioskową; 9. Wybory członków Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego PTL na kadencję 1970-1973. Porządek dzienny przyjęto po uzupełnieniu pkt. 2 o Komisję Matkę. Ad 1. Protokół z poprzedniego WZ przyjęto po drobnych uzupełnieniach. Ad 2. W głosowaniu jawnym wybrano: Komisję Matkę M. Frankowska, J. Klimaszewska, A. Godlewski, M. Kamocka, J. Lech; Komisję Mandatowo-skrutacyjną - J. Kucharska, J. Wronkowska, H. Łopuszański; Komisję Wnioskową A. Kutrzeba-Pojnarowa, Z. Jasiewicz, J. Jastrzębski, P. Kaleciak. Ad 3. Sprawozdanie za okres ub. kadencji odczytała sekretarz gen. B. Jaworska-Kopczyńska. Skrót sprawozdania znajduje się na stronach 360-371 tegoż tomu. Ad 4. W imieniu GKR sprawozdanie wygłosił I. Kuźniewski. GKR stwierdziła prawidłowość gospodarki finansowej, konieczność przeanalizowania przez ZG zakresu pracy i wykonywanych czynności pracowników biura i ścisłego powiązania z działalnością innych agend Towarzystwa, oceniła pozytywnie współpracę z instytucjami państwowymi i samorządowymi, zalecając lepszą koordynację harmonogramów prac wydawniczych z planami finansowymi i intensyfikację wysiłków nad sprzedażą. GKR oceniła dwuletnią działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako pożyteczną i celową, podnoszącą naukową i społeczną użyteczność Towarzystwa. Odnośnie biblioteki GKR stwierdziła stopniowe usuwanie dotychczasowych zaniedbań, poszerzenie kręgu czytelników i wzrost księgozbioru. No- �358 Kronika' wemu Zarządowi GKR zaleca rozwiązanie kwestii pomieszczeń dla archiwum Towarzystwa. W zakończeniu GKR stwierdza poważny wkład pracy oraz znaczne osiągnięcia ZG i wnosi o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. Z kolei nastąpiło uroczyste wręczenie dyplomów honorowego członka PTL prof. dr Stanisławowi Bąkowi, prof. dr Boleslawowi Olszewiczowi, prof. dr Kazimierzowi Dobrowolskiemu, dr. Sebastianowi Flizakowi i Zofii Szembel{(·)wnie. W imieniu Komisji Matki J. Klimaszewska przedłożyla proponowaną listę członków nowego Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego, poszerzoną przez dodatkowych kandydatów, zgłoszonych z sali obrad. Do ZG zgłoszono dodatkowo: P. Kaleciaka, A. Godlewskiego, T. Wróblewskiego i B. Januszkiewicza. Zaproponowano nadto przesunięcie z Sądu Koleżeńskiego do ZG - L. Malickiego i K. Pietkiewicza. Do GKR dodatkowo zgłoszono P. Niedźwiedzińskiego, a do Sądu Koleżeńskiego T. Prus-Wiśniowskiego, M. Biernacką, W. Jostową. A. Kuczyńskiego i J. Lecha. Ad 5 St. Błaszczyk w dyskusji stwierdził, że ilość członków PTL pozornie rośnie, lecz znaczna ich część zalega z opłacaniem składek, co niejednokrotnie st warzalo pmblemy przy wyborze delegatów na WZ. W związku z tym St. Błaszczyk apeluje o terminowe opłacanie składek, usprawnienie sposobu ich ściągania i składanie wniosków o skreślenie w razie konieczności. A. Kutrzeba-Pojnarowa apeluje o aktywniejsze włączanie się pracowników uniwersyteckich do prac w PTL, które jest obecnie jedyną instytucją, skupiającą etnografów w Polsce. Apeluje o konsolidację i bardziej zwarte współdziałanie między poszczególnymi ośrodkami. A. Kowalska-Lewicka zachęca do uaktywnienia działalności, by Towarzystwo znalazło się w następnej kategotii towarzystw. W sprawie składek członkowskich wypowiadali się kolejno: L. Malicki. B. Januszkiewicz, M. Znamierowska-Priifferowa i F. Wokroj. Mówcy postulowali powrót db zdecentralizowanego systemu ściągania składek członkowskich, kwartalnego sporządzania wykazów zaległych składek zarówno w oddziałach jak i ZG. Ostatni z mówców zwrócił nadto uwagę na zapasy wydawnictw. B. Jaworska w uzupełnieniu tej wypowiedzi poinformowała o dokonanej przecenie wydawnictw. Ad 6. W głosowaniu jawnym zatwierdzono sprawozdanie ZG i GKR i udzielono absolutorium ustępującemu Zarządowi. Ad 7. Na wniosek przewodniczącego zebrania, dr A. Kowalskiej-Lewickiej, upoważniono nowy Zarząd do opracowania planu pracy na 1971 r. po otrzymaniu wskaźników finansowych. Ad 8. Komisja wnioskowa przedłożyła WZ następujące wnioski: 1. O przyznanie członkowstwa honorowego: Jadwidze Sobieskiej za wieloletnią pracę na polu folkloru muzycznego; Janinie Orynżynie za wieloletnią pracę w dziedzinie badań i propagowaniu polskiej sztuki ludowej. Wniosek uchwalono jednomyślnie. 2. Wniosek upoważniający Prezydium ZG do wystosowania memoriału do władz Akademii o jak naj szybsze powołanie Komitetu lub Komisji Etnograficznej jako samodzielnej jednostki w ramach Akademii (treść wniosku była przedmiotem uchwały ZG dnia 17 IX 1970 r.). 3. Wystąpienie do PAN o zwiększenie stanu etatowego dla ODiIE lub zwiększenie bezosobowego funduszu płac. Wniosek uchwalono jednomyślnie. 4. Oddział Toruń postuluje powrót do systemu ściągania składek przez oddziały. Wniosek przyjęto jednomyślnie. Nadto oddział toruński zgłosił postulat zorganizowania wycieczki turystycznej do ZSRR. Zgłoszono również propozycję odbycia następnego WZ w Gdańsku. Decyzję w tym względzie pozostawiono nowemu Zarządowi. �Kronika :359 W dalszym ciągu dyskusji K. Wypych w dłuższym wystąpieniu przypomniał o 2 niezwykle ważnych dla PTL, a przypadających w tym roku rocznicach, a mianowicie 75-leciu istnienia PTL i 25-leciu jego działalności w PRL oraz omówił osiągnięcia i działalność PTL w minionym okresie. Z kolei B. Jaworska zgłosiła propozycję, by wyrazić uznanie osobom pracującym na polu folkloru i ludoznawstwa, nie będącym członkami Towarzystwa, przez nadanie im członkostwa honorowego, jak np. W. Siemionowi. Z. Jarecka wypowiada się za wyrażeniem uznania, lecz przyznanie członkostwa honorowego uznaje za przesadę. A. Kutrzeba-Pojnarowa wysuwa sugestię prof. Antoniewicza zorganizowania sieci społecznych opiekunów zabytków kultury ludowej. Z. Jarecka stwierdza, że należy uhonorować 75 lecie PTL w najbliższym tomie "Ludu". W zakończeniu dyskusji przewodnicząca dr A. Kowalska-Lewicka serdecznie podziękowała organizatorom WZ za sprawną organizację, po czym nastąpiło ogłoszenie wyników wyborów. Uprawnionych do głosowania było 60 delegatów, nieobecnych było 11 delegatów. W głosowaniu tajnym głosy oddało 49 delegatów, w tym ważnych było 48 głosów. Wyniki wyborów odczytał H. Łopuszański. Spośród 27 kandydatów do ZG w wyniku wyborów weszli: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska (Łódź), prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa (Toruń), doc. dr A. Nasz (Wrocław), doc. dr B. Jaworska (Łódź), dr Leszek Itman (Wrocław), prof. dr Si. Bąk (Wrocław), mgr Sto Błaszczyk (Poznań), ,prof. dr J. Burszta (Poznań), mgr M. Suboczowa (Katowice), mgr P. Kaleciak (Mszana Dolna), dr A. Kowalska-Lewicka (Kraków), prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa), prof. dr F. Wokroj (Poznań), prof. dr M. Frankowska (Poznań), prof. dr R. Reinfuss (Kraków), dr L. Malicki (Gdańsk), doc. dr Z. Jasiewicz (Poznań), dr K. Pietkiewicz (Warszawa), mgr A. Posern-Zieliński (Poznań); na zastępców członków: mgr J~ Optołowicz (Lublin), prof. dr A. Godlewski (Wrocław), mgr Sto Lew (Przemyśl). Na członków GKR wybrano: L Kuźniewskiego (Opole), mgr J. Jastrzębskiego (Tomaszów Maz.), dr B. Linette'a (Poznań), dr J. Dekowskiego (Łódź), mgr P. Niedźwiedzińskiego (Międzyrzecz). Do Sądu Koleżeńskiego wybrano: dr T. Prus-Wiśniewskiego (Myślenice), dr M. Biernacką (Warszawa), mgr A. Kuczyńskiego (Wrocław), dr W. Jostową (Zakopane) i mgr J. Lecha (Łódź). Po południu odbyła się wycieczka autokarowa, w czasie której uczestnicy WZ zwiedzili zabytkowy kościół drewniany w Bukowcu, izbę regionalną w Dąbrówce, gdzie również oglądali występy Lubuskiego Zespołu Pieśni i Tańca z Zielonej Góry i autochtonicznego zespołu re'gionalnego, mającego półwiekową tradycję. Sesja naukowa w dniu 19 września obejmowała z okazji XXV lecia problematykę etnograficzną Ziem Zachodnich i Północnych. W otwarciu sesji uczestniczyli m. in. sekretarz KP PZPR _: Sto Nowaczyński, przew. PMRN - K. Pawliszak, prezes Lubuskiego Towarzystwa Kultury - dr W. Sauter, prezes Międzyrzeckiego Towarzystwa Kultury - inż. W. Gliński, przedstawiciel PK ZSL - J. Trochanowski, kierownik Muzeum w Międzyrzeczu - mgr 'Alf Kowalski oraz W. Kromuszczyński. Gości powitał i obradom przewodniczył mgr St. Błaszczyk. Przemówienia powitalne wygłosili również St. NowaczyfJ.ski, dr Sauter i inż. Gliński. Wygłoszono następujące referaty: Józef Burszta, "Etnografia polska a Ziemie Zachodnie"; Dorota Simonides. "Opolska literatura ludowa w Folklorze Nadodrza"; Anna Szyfer, "Z problematyki badań nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii": Wojciech Gluziński, "Funkcje muzeów regionalnych na Ziemiach Nadbałtyckich i Nadodrzańskich"; Ryszard Kukier, "Niektóre zagadnienia etnografii kaszubsko-słowińskiej w XIX i w początku XX wieku"; Kazimierz Pudło, �360 Kronika "Stan badań nad procesem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej ludności łemkowskiej na Dolnym Śląsku"; Barbara Kołodziejska, "Przemysł i rzemiosło ludowe na ziemi lubuskiej", Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Niektóre cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych". W dyskusji nad referatami głos zabrali m. in.: St. Błaszczyk, A. Błachowski, M. Znamierowska-Prufferowa, K. Zawistowicz-Adamska i L. Malicki. Dyskutanci podkreślali bezpośredni związek pomiędzy etnografią i życiem politycznym społecznym i kulturalnym i wskazywali na potrzeby zmobilizowania władz do właściwej opieki nad muzealnictwem etnograficznym i etnografii w ogóle, o właściwą rangę etnografa i etnografii. St. Błaszczyk apelował o pomoc PTL w zakresie urządzenia wzorowej Izby Pamiątek w Dąbrówce Wielkopolskiej. M. Znamierowska-Prufferowa wysuwała dezyderaty odnośnie muzealnictwa etnograficznego a L. Malicki proponował upoważnić ZG PTL do wystosowania pod adresem MKiSzt. petycji w sprawie rozwoju muzealnictwa etnograficznego. W trzecim dniu WZ odbyła się wycieczka. Opracował Konrad Wypycll SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z DZIAŁALNOŚCI W OKRESIE KADENCJI OD 22 X 1967 DO 18 IX 1970 R. L Stan organizacyjny Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada 19 oddziałów, poprzez które prowadzona jest działalność statutowa. Stan członków w poszczególnych oddziałach jest następujący: Lp. Oddział ____ • ___ .0 ••• 1968 _._-------- ____ 1. Gdańsk 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Zabrze (Katowice) Kielce Kraków Limanowa Lublin Łańcut Łódź Mszana Dolna Olsztynek (Olsztyn) Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruń Warszawa Wrocław Zakopane Zielona Góra Razem: liczba członków 1969 stan na 10 VIII 70 ---- ----- -----_.~_. ---_. 11 15 30 57 25 25 14 50 41 15 20 66 78 19 79 98 79 11 11 12 27 55 24 23 28 63 48 23 22 34 99 14 71 104 88 11 7 10 10 40 40 16 18 44 33 10 10 146 46 9 46 57 61 11 10 733 757 624 �361 Kronika Z przedstawionych danych wynika, że ogólna liczba członków PTL od 1967 r. zmniejszyła się znacznie. Ten ubytek jest wynikiem przeprowadzonej ostatnio, zgodnie z wymogami ordynacji wyborczej nowego statutu, weryfikacji członków zalegających z opłacaniem składek członkowskich. W związku z tym pojawia się potrzeba werbowania 'nowych członków. W ciągu minionych trzech lat najaktywniejsze w tym względzie były Oddziały: poznański, łańcucki, warszawski, wrocławski. Zwiększenie liczby członków jest istotne, gdyż od wzrostu liczby członków Towarzystwa i ich aktywności uzależniony jest dalszy jego rozwój. Ważnym zadaniem było by zrzeszenie w szeregach PTL nie tylko etnografów, ale i specjalistów z nauk pokrewnych, interesujących się kulturą ludową. Rejestr członków i kartoteka składek, zgodnie z zarządzeniami PAN, prowadzone są centralnie we Wrocławiu. Skarbnicy Oddziałów otrzymują dwa razy do roku wykazy zadłużenia członków. Jak wykazała ostatnia weryfikacja, centralny system ściągania składek, wprowadzony w roku 1967, nie jest korzystny dla Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym w skład Zarządu Gl. PTL wchodzili: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, prezes; prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, v-ce prezes; doc. dr Tadeusz Wl'óblewski, v-ce prezes; doc. dr Bronisława Jaworska, sekretarz generalny; doc. dr Władysław Kwaśniewicz, z-ca sekr. gen.; mgr Maria Suboczowa, od lutego 1970 1". z-ca sekr. gen.; prof. dr Stanisław Bąk, skarbnik; mgr Stanisław Blaszczyk z-ca skarbnika; prof. dr Józef Burszta, przewodniczący Rady Wydawniczej PTL, oraz członkowie: prof. dr Jadwiga Klimaszewska, mgr Piotr Kaleciak, dl' Kazimierz Pietkiewicz, dr Longin Malicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dl' Anna Kuh'zeba-Pojnarowa, mgr Kazimierz Różanowski, mgr Stefan Lew, mgr Piotr Dekowski. Z-cy członków: prof. dr Franciszek Wokroj, mgr Zofia Neyman, mgr Janusz Optołowicz. Członkowie Głównej Komisji Rewizyjnej: Ignacy Kuźniewski, przewodniczący, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Józef Jastrzębski, dr Bogusław Linette, dr Tadeusz Prus- Wiśniowski. Członkowie Sądu Koleżeńskiego: prof. dr Włodzimierz Antoniewicz, mgr Feliks Olesiejuk. Oprócz osób pracujących społecznie, Towarzystwo nasze zatrudniało w administracji 4 pracowników i jedną woźną; w bibliotece i archiwum 2 pracowników; w wydawnictwie 2 pracowników ,(w tym l osoba w redakcji "Literatury Ludowej"); w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi 1 pracownika, w Redacji "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Poznaniu - 7 pracowników. II. D z i a ł a l n ość Zar ządu G łów n e g o jego organów Od ostatniego Walnego Zgromadzenia odbyły się 3 posiedzenia plenarne Zarządu oraz 5 posiedzeń Prezydium Zarządu Głównego PTL. W okresie całej trzyletniej kadencji Zarząd odbył 11 posiedzeń plenarnych, 16 posiedzeń Prezydium, 2 Walne Zgromadzenia: w Limanowej (1968) i Toruniu (1969) oraz przygotował Walne Zgromadzenie Delegatów w Międzyrzeczu (1970). Główna Komisja Rewizyjna w czasie od 13 X 1969 przeprowadziła 3 kontrole działalności Zal"Ządu Głównego PTL i 3 redakcji DWOK, zaś w okresie całej kadencji odbyło 10 kontroli. Szczegóły ustaleń zawarte są w sprawozdaniu GKR. Sąd Koleżeński nie odbył żadnego posiedzenia. Działalność Zarządu Gl. koncentrowała się na pomocy czy współdziałaniu w pracach poszczególnych Oddziałów i Sekcji oraz realizacji podjętych akcji specjalnych, �362 Kronika ponadto realizowano uchwały W.Z. w Łodzi, Limanowej i Toruniu oraz zarządzenia i sugestie władz zwierzchnich. Na wiosnę 1968 r. Zarząd Gl. zorganizował w Toruniu specjalną konferencję. na której przedstawiciele wszystkich Oddziałów dyskutowali nad formami pracy wewnętrznej i nad podjęciem dwóch akcji specjalnych: prac przygotowawczych. związanych z tworzeniem małych skansenów i badaniami folkloru wiślanego oraz utworzenie przy PTL centralnego Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnogl'aficznej (akcje finansowane dodatkowo przez PAN). Władze Towarzystwa nawiązały bliższe kontakty z instytucjami centmlnymi oraz z niektórymi organizacjami społecznymi i politycznymi. Na ręce przedstawicieli tych instytucji przekazano szereg dezyderatów oraz interwencji zmierzających do wywalczenia naszej dyscyplinie należnej jej pozycji w życiu społecznym i kulturalnym kraju. W PAN starano się o ponowne powołanie Komisji Etnogwficznej przy którymś z Komitetów Naukowych Akademii, o możliwości zapraszania gości zagranicznych na sesje naukowe Towarzystwa, o poparcie wyjazdów zagranicznych przedstawicieli PTL na imprezy międzynarodowe, o uzyskanie dodatkowych ]uedytó\\' na akcje specjalne. Interweniowano w Ministerstwie Kultury i Sztuki w sprawie truclności. jakie napotyka organizowanie skansenów, jak również w sprawie obsadzenia stanowisk w działach etnograficznych muzeów przez niefachowców. W wyniku złożonych przez Towarzystwo wniosków w 1969 r. trzech działaczy Towal"Zystwa otrzymało odznakę "Zasłużonego działacza kultury", a jedenastu odznakę "Za opiekę nad zabytkami". W dziedzinie wewnętrznych prac organizacyjnych specjalna komisja Z. Gl. w składzie: prof. dr F. Wokroj, mgr SI. Błaszczyk oraz mgr J. Optołowicz opracowała w latach 1968-1969 nową, zdemokratyzowaną wersję statutu Towarzystwa. uchwaloną przez W. Z. w TaTuniu w 1969 r. i zatwierdzoną w dniu 4 III 1970 r. przez Wydział Spraw Wewnętrznych m. Wroclaw.ia. Głównym celem statutu bylo zreformowanie systemu wyborów władz Towarzystwa, aby zapewnić proporcjonalny do ilości członków udział wszystkich środowisk w wyborze Zarządu Towarzystwa. Ponadto w początku 1970 r., na żądanie PAN, Z. Gl. opracował perspektywiczny plan pracy PTL na lata 1971-1975. Plan szczegółowo omówił zamierzenia Towarzystwa w dziedzinie organizacji sesji, sympozjów problemowych i okolicznościowych, prac badawczo-naukowych oraz prac z dziedziny informacji i dokumentacji etnograficznej. Ponadto perspektywiczny plan wydawniczy Towal·zystwa. jak również plany związane z upowszechnieniem wiedzy i akcjami samokształceniowymi. III. Ogól n a c h a rak t e r y s t Yk a d z ia ła l n ości O d d z i a łów Realizacja zamierzeń organizacyjnych, naukowych, czy popularyzatorskich przebiegała w różnych Oddziałach z rozmaitym nasileniem i przy użyciu różnych form. Do najczęściej stosowanych należały spotkania członków Oddziałów połączone z referatami. Wśród referatów o dość szerokiej problematyce najwięcej poświęconych było badaniom regionalnym, związanych z terenem działalności poszczególnych Oddziałów oraz referatów, związanych zainteresowaniami naukowymi poszczególnych -członków. Na uwagę i naśladownictwo zasługują urządzane przez niektóre Oddziały cykle odczytów publicznych, takich jak zorganizowany przez Oddział Poznański w I pol. �Kronika 363 1969 1'. cykl wykładów religioznawczych 1, czy w II pol. 1969 r. cykl wykładów z zakresu kultury ludowej Wielkopolski", jak również zorganizowany przez Oddział Krakowski cykl wykładów poświęconych etnografii ludów pozaeuropejskich 3. Również godną poparcia formą było organizowanie, często przy współpracy z innymi instytucjami, sesji, na które zapraszano specjalistów z innych ośrodków. Ta ostatnia forma napotykała na znaczne trudności, związane z ograniczonymi możliwościami finansowymi Oddziałów, jednakże należy chyba w przyszłości zwrócić na nią większą uwagę· Znacznie rzadszą formą pracy Oddziałów są badania terenowe. Członkowie Towarzystwa zatrudnieni w różnych instytucjach nie dysponują na ogół czasem i dodatkowym pracom mogą poświęcić jedynie czas urlopu wypoczynkowego, a Towarzystwo tylko w ograniczonym zakresie może takie prace finansować. Badania podejmują głównie te Oddziały, którym udało się wejść w porozumienie z innymi placówkami naukowymi czy społecznymi, takimi jak: muzea, komisje ochrony zabytków przy PTTK, czy kuratoria szkolne itp. W okresie sprawozdawczym Oddział Przemyski urządził obóz naukowy w Dubiecku i prowadził badania w pow. Krosno i Przeworsk, organizowane w ramach obozu naukowo-badawczego SN w Przemyślu. Oddział w Toruniu przeprowadził badania do przyszłego skansenu w Mogilnie, Kaszczorku i Silnie oraz prace badawcze nad folklorem wiślanym; Oddział Wrocław badania skansenowe w 1968 i 1969 w Międzylesiu; Oddział Łódzki badania skansenowe w 1968 i 1969 w Smardzewicach; Oddział Sląski z Zabrza badania dla informatora o kulturze ludowej na śląsku oraz Oddział w Łańcucie badania z zakresu folkloru muzycznego w Handzlówce i okolicznych wioskach. Ponadto Oddział w Łańcucie prowadził prace w zakresie zabytków architektury (suszarnia w Dąbrówkach i chałupa chłopa pańszczyźnianego w Husowie), poszukiwania gwarowe i prace z zakresu inwentaryzacji fotograficznej zabytków kultury ludowej. Oddział Gdański prowadził badania nad sztuką ludową regionu Kociewia. Oddział opolski zbierał materiały z zakresu plastyki i folkloru muzycznego. Na szczególną uwagę zasługuje zbieranie pieśni powstańczych i plebiscytowych. Oddział Zakopiański prowadził inwentaryzację kapliczek i rzeźb ludowych oraz współpracował przy organizacji skansenu w Zubrzycy. Stosunkowo mało rozwinięta była akcja organizowania odczytów popularyzatorskich. Wprawdzie niektóre Oddziały mają i na tym odcinku pewne osiągnięcia (cykl odczytów w Łańcucie razem z TWP), należy jednakże stwierdzić, że ogólnie brak tym poczynaniom wyraźnego planu działania. W roku ubiegłym w związku z licznymi uroczystościami rocznicowymi niektóre Oddziały (Sląsk, Przemyśl, Poznań, Łódź, Łańcut, Gdańsk) włączyły się do 1 M. Frankowska, Religie pierwotne; T. Wróblewski, Buddyzm i jego znaczenie w kulturze ludów Azji polu dniowo-wschodniej ; Z. Jasiewicz, Islam w procesach przeobrażeń spoleczno-kulturowych radzieckich ludów środkowo-azjatyckich; M. Frankowska, Współczesne wierzenie Indian Meksyku; M. Posern-Zielińska, Współczesne wierzenia Indian Ameryki Północnej; A. Posern-Zieliński, Współczesne wierzenia ludów Oceanii; E. Ciupak, Katolicyzm tradycyjny w Polsce. 2 J. Burszta, Kultura ludowa regionu wielkopolskiego; T. Wróblewski, Budownictwo ludowe; St. Błaszczyk, Sztuka ludowa; A. Glapa, Strój ludowy; J. Dydowiczowa, Obrzędowość doroczna; A. Wojciechowska, Obrzędowość rodzinna; W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne; J. Burszta, Lecznictwo ludowe; Z. Jasiewicz, Czary i wróżby; J. Pieprzyk, Elementy ludowe w kulturze mieszkańców Poznania. 3 A. Kowalska-Lewicka, Senegal, kraj i ludzie; A. Kowalska-Lewicka, Mauretania, kraj i ludzie; A. Kowalska-Lewicka, Ludy pasterskie Sahary; A. Kowalska-Lewicka, Wśród dorzecza Indian Amazonki; SL Mycielski, Afryka, kraj kontrastów; Wakarz, Sumatra, kraj i ludzie; K. Wolski, W siepach i pustyniach Beludżystanu. �364 Kronika akcji dni folkloru regionalnego, powiatowych i wojewódzkich festiwali sztuki ludowej oraz licznych konkursów i wystaw. Najsłabiej rozwiniętą formą działalności Oddziałów jest publikowanie prac popularno-naukowych (z wyjątkiem projektu Oddziału Sląskiego) oraz udzial naszych członków w publicystyce społeczno-kulturalnej (wyjątkami Oddział Gdańsk i Opole). być może nie wszystkie Oddziały złożyły w tym zakresie sprawozdania. Chcielibyśmy zwrócić w tym miejscu uwagę na pewne nietypowe formy działalności Oddziałów, które wydają się godne naśladowania: np. Oddział Lańcucki organizował spotkania z twórcami ludowymi, zaś odczyt sprawozdawczy o festiwalu uzupełniony był występem zespołów. Oddział Toruński urządził wieczór autorski poety regionalnego z udziałem naukowców i artysty recytatora. Oddzi~ł Gdański nawiązał współpracę z klubami szkolnymi i studenckimi pomagając im w organizacji quizów i wycieczki. Wreszcie Oddział Limanowski pomaga w organizacji muzeum regionalnego. Należy podkreślić, że podejmowane akcje organizowane były przez poszczególne Oddziały głównie w oparciu o własne siły, z funduszów uzyskiwanych spoza Towarzystwa, bowiem Zarząd Główny borykał się z dużymi trudnościami finansowymi, w wyniku których w minimalnym tylko stopniu mógł datować prace Oddziałów. Omawiając prace poszczególnych Oddziałów na zakończenie warto przypomnieć wkład pracy poniesiony przez Oddział Lódzki przy zorganizowaniu Walnego Zgromadzenia i sesji naukowej w 1967 r., Oddziału Limanowskiego w 1968 r. oraz Oddziału Toruńskiego, który był gospodarzem ogólnopolskiej konferencji PTL w 1968 r. oraz zorganizował, z wielkim nakładem pracy i środków, jubileuszowe z okazji XXV-lecia PRL Walne Zgromadzenie i Sesję Naukową w 1969 r. W sesji tej obok członków PTL wzięli udział również goście zagraniczni. IV. P r a c e S e k c j i A m e ryk a n i s t y c z n e j, C e nt r a l n e g o Oś r o d k a I n f o r m a c j j i D o k u m e nt a c j i E t n o g r a f i c z n e jor a z B i b l i o t e k i i A rchiwum A. Przy Towarzystwie istnieje osobna Sekcja Amerykanistyczna 4 ukonstytuowana na zebraniu w dniu 20 kwietnia 1969 r. Pracami sekcji kieruje prof. dr Maria Fmnkowska. Siedzibą sekcji jest Poznań, liczy ona 35 członków, a jej celem jest praca naukowa oraz działalność naukowo-popularyzacyjna. W planach pracy przewiduje się organizowanie co dwa lata amerykanistycznego seminarium naukowego. W okresie sprawozdawczym odbyło się 19 posiedzeń Zarządu Sekcji. W roku 1968 działalność Sekcji koncentrowała się głównie na organizacji III Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach 18 do 20 IV 1969 r. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. Wzięły w nim liczny udział prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w kraju, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. W czasie obrad wygłoszono 9 referatów o rozwoju etnologii i etnografii w Meksyku oraz o kulturze Indian meksykańskich i jej współczesnych przeobrażeniach 5. Poruszono także kwestię polskich kontaktów z Meksykiem i odzwierciedlenie ich w literaturze polskiej. Na zakończenie odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji 4 5 Sprawozdanie Patrz ,.Lud", opracowane przez t. 53, S. 460-464. Sekretariat Sekcji. �Kronika 365 Amerykanistycznej PTL. Referaty wygłoszone na Seminarium oraz obszerne sprawozdanie z dyskusji zostały opublikowane w "Etnografii Polskiej", t. XIV/2. W następnym okresie, tj. od końca roku 1969 i w r. 1970, zajęto się przygotowywaniem IV Seminarium Amerykanistycznego, które poświęcone zostanie problematyce religioznawczej. Opracowano również projekt działalności popularyzacyjnej Sekcji Amerykanistycznej. Sekcja zamierza rozpocząć akcję odczytową, a każdy cykl odczytów wydać w pracy zbiorowej. Jednakże prawidłową działalność Sekcji i konsekwentne realizowanie zakreślonych planów niesłychanie utrudnia, a często uniemożliwia brak odpowiednich środków finansowych. W dotychczasowej działalności Sekcji największy nacisk położony był na indywidualną pracę poszczególnych członków Sekcji. W okresie sprawozdawczym członkowie opublikowali i oddali do druku 25 prac (w tym publikacje książkowe, artykuły naukowe i populal"no-naukowe, oraz sprawozdania). B. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Lodzi, pracujący pod kierunkiem prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, rozpoczął swoją działalność we wrześniu 1968 l". po otrzymaniu specjalnej subwencji z PAN. Pierwszym etapem prac ODiIE było gromadzenie materiałów w celu sporządzenia kartotek z podstawowymi informacjami z zakresu etnografii. W początkowym etapie prac, tj. w 1968 r., opracowano: wykaz prac magisterskich wykonanych w poszczególnych uniwersyteckich katedrach etnografii w latach 1945-1968 (Kraków, Lublin, Lódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Wrocław). Sporządzono wykaz prac doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii wykonanych w latach 1959-1968 i założono karty dokumentacyjne tych prac. Sporządzono wykaz muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych, posiadających działy etnografii. Sporządzono wykaz instytucji etnograficznych (uniwersyteckich, akademickich, towarzystw krajowych i zagranicznych). Opracowano ankietę informującą o działalności placówek etnograficznych w Polsce w latach 1960-19696• Opracowano aktualną kartotekę osobową, zawierającą wykaz osób pracujących w dziedzinie etnografii z jednoczesną informacją o ich specjalności naukowej. W pierwszym rzędzie przystąpiono do rejestracji członków PTL. W ciągu 1969 r. kontynuowano prace rozpoczęte w 1968 r. oraz podjęto nowe prace. Rozprowadzono opracowaną przez Ośrodek ankietę o działalności placówek etnograficznych w Polsce (katedry uniwersyteckie, muzea). Założono kartotekę twórców ludowych. Przystąpiono do zakładania kartoteki filmu etnograficznego. Gromadzone są materiały o zjazdach, konferencjach, wystawach muzealnych i innych. Założono wstępną kartotekę wycinków prasowych. Prowadzone są prace nad klasyfikacją materiałów dokumentacyjnych, dostosowaną do potrzeb Ośrodka. W zakresie informacji przygotowano materiały do kroniki w "LUDZIE". Nawiązano współpracę celem zbierania, przekazywania i wymiany materiałów z niektórymi instytucjami w kraju i zagranicą. Ponadto Ośrodek udziela szeregu informacji indywidualnym osobom z kraju i z zagranicy. W roku 1970 działalność Ośrodka koncentrowała się głównie wokół uzupełnienia i weryfikowania posiadanych materiałów (kartotek). Kontynuowane były prace nad uzupełnieniem kartotek, zespołów regionalnych, twórców ludowych. Uzupełnieniem wykazu członków PTL oraz uzupełnianiem bibliografii prac z zakresu dokumentacji, informacji i muzealnictwa. Prace nad weryfikacją wycinków prasowych, klasyfikacją teniatyki etnograficznej. Ponadto założono: kartotekę festiwali i imprez folklorystycznych w Polsce w 1969 r. Rozesłano ankietę dotyczącą badań terenowych 6 Ankieta zbierała informacje o wyjazdach zagranicznych pracowników placówek, badaniach terenowych, archiwach (w przypadku muzeów). poszczególnych �366 Kronika oraz wykonano wiele innych prac z zakresu informacji: opracowano szereg komunikatów, m. in. "Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii" na międzynarodową konferencję Ośrodka Informacji i Dokumentacji Naukowej PAN, która odbyła się w dniach 12 X-16 X 1970 r. w Zakopanem. D. Działalność biblioteki w 3-letnim okresie sprawozdawczym ilustrują następujące zestawienia: 1. Nabytki Lata wymiana zakup inne razem 846 850 871 46 93 58 22 25 20 914 968 949 2567 197 67 ----- 1968 1969 19'70 -------,._- Ogółem 2. Udostępnianie La ta 19687 1969 B 1970 2831 egz. księgozbioru Ilość czyt. na miejscu 787 2054 Ilość wypoż. książek 2388 6970 Ilość ks. sprawdz. z in. bibliot. Ilość wypoż. ks. poza czyt. 76 129 617 16 10 10 W okresie sprawozdawczym 1969-1970 wymianę wydawnictw prowadzono z 227 instytucjami, w tym 167 instytucjami zagranicznymi i 60 instytucjami krajowymi. W ostatnim okresie nawiązano kontakt z 12 nowymi instytucjami (z 7 zagranicznymi i 5 krajowymi). Dzięki nawiązanym kontaktom uzyskano dalsze nowe czasopisma i dzieła zwarte. W okresie sprawozdawczym 1969-1970 wpłynęło z wymiany 871 egz. wydawnictw, z czego 75<J/oz zagranicy. W latach 1968-1970 poszerzono wymianę zagraniczną o 21 nowych kontrahentów. Dział wymiany utrzymuje ścisłą współpracę z: Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie oraz Biblioteką Uniwersytecką we Wrocławiu. do których przekazuje roczne wykazy nabytków czasopism zagranicznych. Ważniejsze zagraniczne dzieła zwarte i seryjne (bez czasopism) odnotowywane są w roczniku PTL "Lud" (począwszy od t. 53). Po przeniesieniu biblioteki do nowych pomieszczeń przy ul. Szewskiej 36 wdrożono prace nad katalogiem rzeczowym działu etnograficznego, a w ostatnim czasie pl'Zeprowadzono skontrum księgozbioru. E. Archiwum naukowe PTL znajduje się w pomieszczeniach magazynu wydawnictw Towarzystwa. Zbiory archiwalne udostępniane były czytelni biblioteki PTL. Z materiałów archiwalnych skorzystało w ostatnim okresie kilkanaście osób 9. W 1968 r. biblioteka była nieczynna z powodu przeprowadzki. Księgozbiór udostępniono czytelnikom 26 I 1969 r. g W tym dr Prilipko z Kijowa, redakcja DwOK, Zakład Polskiego i Polska Telewizja. Atlasu Etnograficznego- �367 Archiwum nie posiada oddzielnego pomieszczenia. Lokal przyznany przez Uniwersytet Wrocławski pomieści! tylko księgozbiór i czytelnię. Zarząd Główny czynił starania na Uniwer'sytecie o przydzielenie dodatkowego pomieszczenia na archiwum, jednakże sprawa nie została dotąd załatwiona pomyślnie. V. D z i a ł a l n ość w y d a w n ic z a P TL A. Reformując dotychczasowy styl pracy wydawniczej Towarzystwa i realizując zalecenia PAN, Zarząd Glówny powołał w 1967 r. Radę Wydawniczą, do której weszli redaktorzy wydawnictw ciągłych oraz czasopism. Przewodniczącym Rady został wybrany prof. Józef Burszta, redaktor DwOK .i "Ludu", Członkami Rady zostali: Maria Frankowska ("Prace Etnologiczne"), Jadwiga Klimaszewska (,.Biblioteka Popularnonaukowa"), Anna Kowalska-Lewicka ("Prace i Materiały Etnograficzne"), Julian Krzyżanowski ("Literatura Ludowa"), Anna Kutrzeba-Pojnarowa ("Atlas Polskich Strojów Ludowych"), Kazimiera Zawistowicz-Adamska ("Lódzkie Studia Etnograficzne"). Funkcję redaktora "Archiwum Etnograficznego" pełnił do marca 1970 r. Władysław Kwaśniewicz. Po jego rezygnacji funkcję powierzono Bronisławie Jaworskiej. W okresie sprawozdawczym odbyto 6 posiedzeń Rady Wydawniczej (20 I 68, 20 IV GB, 28 IX 68, 11 169, 17 V 69, 17 II! 70), na których omawiano całokształt polityki wydawniczej, ustalano i zatwierdzano plany wydawnicze. Na posiedzeniu w dniu 17 marca br. uchwalono perspektywiczny plan wydawniczy na lata 19711975. W okresie kadencji obecnego Zarządu wydano: 3 tomy "Ludu", 1 Etnologicznych", :3 tomy "Prac i Materiałów Etnograficznych", 1 tomik Popularnonaukowej", ;~ zeszyty "Literatury Ludowej", 2 zeszyty APSL, ..Łódzkich Studiów Etnograficznych", razem 17 pozycji o łącznej objętości kuszy wydawniczych. "Lud". t. 51. cz. I! (red. J. Gajek) ..Lud". t. 52 (red. J. Gajek) "Lud". t. 5;~ (red. J. BUI'szta) Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. "Prace Etnologiczne", t. IX. (reel. M. Frankowska) Jadwiga Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w pow. milickim - Kl11tUl'a spoleczna i duchowa. "Prace i Materiały Etnograficzne". t. 25, cz. I! (red. J. Gajek) Wieś Dolnośląska. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20 (red. A. Nasz) Konrad Wypych, W cieniu fe. "Biblioteka Popularnonaukowa", t. 5 (red. M. Frankowska) "Literatura Ludowa", z. 4-6/66 (red. J. Krzyżanowski) .,LiteratUl"u Ludowa", z. 1-3/67 (red. J. Krzyżanowski) ,.Literatura Ludowa", z. 4--6/67/68 (red. J. Krzyżanowski) Gustaw Fierla, Strój Lachów Sląskich, "Atlas Polskich Strojów Ludowych" (red. O. Gajkowa) Władysław Kolago, Strój kolbielski. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" (red. O. Gajkowa) tom "Prac "Biblioteki 2 roczniki 212,47 ar- 21,75 ark. wyd. 28,75 ark. wyd. 34,62 ark. wyd. 10,50 ark. wyd. 14,75 ark. wyd. 26,- ark. wyd. ark. 9,25 ark. 8,25 ark. 16,ark. 10,- wyd. wyd . wyd. wyd. 5,25 ark. wyd. 6,10 ark. wyd. �368 Kronika "Łódzkie Studia Etnograficzne", -Adamska) "Łódzkie Studia Etnograficzne", -Adamska t. X (red. K. Zawistowicz11.25 ark. wyd. t. XI (red. K. Zawistowicz10,- ark. wyd. 212,47 ark. wyd. Łącznie w latach 1967-70 Z wymienionych pozycji w ostatnim roku wydano 7 tomów o łącznej objętości 113,22 arkuszy, a to: :14,62ark. wyd. '"Lud" t. 53 (red. J. Burszta) A. Kowalska-Lewicka, Shipibo (red. M. Frankowska) 10,50 ark. wyd. 26,- ark. wyd. Wieś Dolnośląska. PiME t. 20 (red. A. Nasz) K. Wypych, W cieniu fe (red. M. Frankowska) 10,- ark. wyd. Wt. Ko1ago, Strój Kolbielski (red. O. Gajkowa) 6,10 ark. wyd. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XI (red. K. Zawistowicz-Adamska) 10.- ark. wyd. 16.- ark. wyd. "Literatura Ludowa", z. 4-6/67/68 (red. J. Krzyżanowski) 113,22 ark. wyd. Do druku przekazane zostały następujące pozycje: "Lud", t. 54 (red. J. Burszta) Józef Majchrzak, Dolnośląskie pieśni ludowe "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XII (red. S. Bąk) 25,- ark. wyd. lO,-ark. wyd. 11.- ark. wyd. W trakcie opracowania technicznego, redakcyjnego lub edytorskiego znajdują się: 3 pozycje "Archiwum Etnograficznego", 1 pozycja "Prac Etnologicznych", 2 pozycje "Biblioteki Popularnonaukowej", 1 pozycja "Prac i Material(Jw Etnograficznych" oraz 1 "Atlas Strojów Ludowych". Razem 9 pozycji o objętości około 96 arkuszy. Wydanie tych pozycji jak również t. 54 "Ludu" i t. 13 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" przewidywane jest w 1971 r. B. W okresie sprawozdawczym ID, tj. w ciągu 2 lat i S miesięcy, ukazało się ,drukiem 7 tomów DwOK o łącznej objętości 305,9 arkuszy: XII. III. VI. XII. VIII. X. VI. 1967 tom 60 44 1968 45 52 1969 41 cz. I Góry i Podgórze, cz. II Góry i Podgórze, Białoruś-Polesie Mazowsze, cz. VI 66 Korespondencja 1970 45,5 ark. wyd. 27,S 42,41,40.1 55,54,5 Przyslowia O. Kolberga, III 42 Mazowsze, cz. VII Razem 305,9 ark. wyd. Łącznie od początku prac poligraficzno-wydawniczych, tj. od 1961, ukazało się 51 tomów o objętości 1377,9 ark. wyd. (około 78~/0całości DwOK). Z tego w ostatnim roku 2 tomy O obj. 109,5 ark. wyd. W druku znajdują się 2 kolejne tomy DwOK: nr 54-55 Ruś Karpacka cz. ID Sprawozdanie opracowane przez redakcję DwOK. �Kronika 369 Roczna produkcja graficzna DwOK wynosi obecnie 2 tomy (ok. 80 ark. wyd.), co odpowiada wysokości dotacji udzielanej przez PAN. W opracowaniu redakcyjnym i graficznym znajduje się aktualnie 10 tomów na poczet planu wyd. lat 1970-1973: t. 37-38. Komentarze tekstowe i muzyczne <lo t. 1-:J(i D1VOK, t. 49-51 Sanockie-Krośnieńskie cz. l-III, t. 56-57 Ruś Cze1'u;ona cz. l-lI i t. 61-63 Studia, 1"ozprawy i artykuły tekstowe i muzyczne (łącznie ok. :HO ark. wyd.). Druk 4 z powyższych tomów (nr 49, 61-63) rozpocznie się w i9'll J". W opracowani u autorskim znajdują się wszystkie pozostałe tomy (17). Są to prace specjalistyczne, toteż większość z nich wykonuje Redakcja DwOK w ramach swojej działalności, przygotowując z rękopisów tomy 47 Chełmskie i Przemyskie, 58-59 Materiały do etnografii Słowian i 73-74 MisceHanea cz. I-II, a także gmmadząc materiały do t. 75 Biografia O. K. i opracowując tomy indeksowe nr 76, 79 i 80. Prawdopodobnie Redakcja przejmie także wykonanie opracowania tomów twórczości muzycznej O. Kolberga (tomy 67-69), ponieważ dotychczasowi autorzy zrezygnowali z pracy i odstąpili od umowy. Komitet Redakcyjny. W okresie sprawozdawczym odbyły się 3 konferencje Komi tetu Redakcyjnego DwOK pod przewodnictwem prof. dr J. Krzyżanowskiego. Najważniejsze uchwały Komitetu dotyczyły ustalenia zasad opracowania i wydania komentarzy tekstowych i muzycznych do tomów 1-36 DwOK (przygotowanych od strony autorskiej przez 19-osobowy zespół komentatorów) oraz poszerzenia zestawienia wydawniczego DwOK z 66 do 80 tomów w związku z dokładniejszym rozpoznaniem spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga. Omawiając akcje wydawnicze Towarzystwa należy podkreślić duże trudności z jakimi borykał się w okresie sprawozdawczym Zarząd Główny PTL oraz Redakcja DwOK. Truclności te wynikają między innymi z tego, że wraz z zakończeniem akcji millenialnej ograniczono w 1966 r. sumę globalnej dotacji, jaką za pośrednictwem PAN otrzymywało Towarzystwo na normalne statutowe cele i akcję specjalną, jaką jest wydawanie Dzieł wszystkich Oskara Kólberga. Budżet Towarzystwa zostal ograniczony do rozmiarów poprzedzających czasy wydawania dzieł Kolberga, podczas gdy Towarzystwo, nie rezygnując z planu pełnego wydania Dzieł Kolberga, walczy o możliwość utrzymania wszystkich swoich serii wydawniczych. Jest to możliwe dzięki współpracy z instytucjami państwowymi i samorządowymi, które doceniając ważność pracy Towarzystwa, przychodzą mu w miarę możności z pomocą finansową. W ostatniej kadencji Zarządu szczególnie pomyślnie układała się współpraca z Radami Narodowymi w Lodzi, Lublinie, Limanowej i Wrocławiu oraz z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych, jak również z organizacjami samorządowymi, takimi jak: Wojewódzki Zarząd Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" we Wrocławiu, Centrala Rolnicza Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", Centralny Związek Spółdzielni Mleczarskich, czy Rada Robotnicza Fabryki Samochodów Osobowych. Uwzględniając potrzebę popularyzacji oraz sytuację finansową Towarzystwa, Rada Wydawnicza kierowała swe wysilld w kierunku uaktywnienia serii "Biblioteki Popularnonaukowej" i zamierzenia w tym względzie zostały osiągnięte. W okresie sprawozdawczym podejmowano również usilne starania o wzmożenie sprzedaży wydawnictw poprzez państwową sieć księgarską. Akcja ta prowadzona była na terenie Warszawy, Poznania i Wrocławia, lecz nie przyniosła w pełni zadawalających wyników. Obecnie podobną akcję podjęto na terenie Krakowa. I-II. 24 - Lud, t. 55, 1971 �370 Kronika W roku 1970 Towarzystwo po raz pierwszy brało udział we Wrocławiu w kiermaszu książki z okazji miesiąca "Książki i Prasy". Akcję tę uważać należy za zad~walającą zarówno z punktu widzenia ekonomicznego jak i popularyzatorskiego. VI. S p r a w y f i n a n s o w e Dochody Zarządu Gl. PTL w poszczególnych latach kształtowały się prawie na jednakowym poziomie i były względnie pomyślnie realizowane. Dzięki staraniom Zarządu Gl. PTL uzyskiwane były co roku dodatkowe dotacje z PAN na finanso• wanie działalności Towarzystwa lub podejmowanych akcji jak: ochrona zabytków kultury ludowej, utworzenie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Dochody w tys. zł wyniosły: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. za rok Rodzaj dochodów Składki członkowskie Sprzedaż wydawnictw Dotacje z PAN Przelewy na akcje i zad. zlec. Zyski nadzwyczajne ---------- .. -------------------- Razem w tys. zł 1968 1969 15 165 692 42 13 72 636 99 2 1 916 821 od l I 70 do 31 VII 70 12 85 440 90 627 Koszty dzialalności statutowej i wydawniczej wynikające z realizacji zadań uchwalonych vrzez Zarząd Gl. PTL i z zatwierdzonych przez PAN rocznych preliminarzy budżetowych wyniosły w tys. zł: Lp. 1. 2. 3. 4. za rok Rodzaj kosztów Koszty Koszty Koszty Straty działalności statut. wydawnicze akcji i zadań zlec. działaln. wydawniczej Razem w tys. zł -----._- --~------- ------ .. ---- ad l I 70 do 31 VII 70 1968 1969 402 422 26 1 323 421 103 11 148 359 67 107 851 858 681 Bilanse Zarządu Gl. PTL są badane co roku przez biegłego księgowego. a orzeczenia z tych badań przekazywane były do PAN i Głównej Komisji Rewizyjnej PTL. Biegli każdorazowo stwierdzali prawidłowość prowadzonych ksiąg rachunkowych i sporządzanych na ich podstawie bilansów. Sytuacja finansowa Towarzystwa była i jest w dalszym ciągu trudna ze względu na wspomniane już ograniczenie dotacji oraz na zaciągnięte zobowiązania wydawnicze z lat poprzednich, jak również na skutek konieczności poniesienia konsekwencji nieopatrznej działalności organizacyjnej i finansowej z lat minionych. Towarzystwo w bieżącym roku było zmuszone wypłacić w wyniku wyroku sądowego 107 tys. zł daw,nym współpracownikom PTL mgr B. Kuźmiczowi i dr A. Glapie. �371 Kronika Z tej przyczyny w roku bieżącym 1970, Towarzystwo boryka się z ogromnymi trudnościami finansowymi. W związku z tym Zarząd Główny podjął konieczne, nieraz drastyczne środki dla zapewnienia równowagi budżetowej poprzez dostosowanie poszczególnych rodzajów działalności do możliwości płatniczych, wzmożenie dochodów ze sprzedaży wydawnictw itp. Mamy nadzieję, że przyszły Zarząd będzie mógł kontynuować rozpoczęte prace w łatwiejszej sytuacji. Na zakończenie chcemy jeszcze raz podkreślić, jak ważnym problemem jest terminowe regulowanie składek członkowskich. Zaległości z tego tytułu są niestety znaczne. Członków zalegających z opłacaniem składek Zarząd Główny PTL na wniosek Zarządów Oddziałów będzie zmuszony w najbliższym czasie ostatecznie skreślić z listy. Kończąc sprawozdanie Zarządu Głównego musimy stwierdzić, że nie cały zamierzony plan prac ustępującego Zarządu został należycie zrealizowany. Zbyt słaba, w naszym mniemaniu, jest jeszcze więź między poczynaniami Zarządu Głównego a poszczególnych Oddziałów. Ze spraw rozpoczętych i wymagających kontynuacji zwracamy uwagę na konieczność: - zakończenia akcji skansenowej, zleconej nam przez PAN, - przedyskutowanie profilu akcji popularyzacyjnej, prowadzonej przez poszczególne Oddzi.ały oraz ewent. podjęcie akcji odczytów międzyoddziałowych, - aktywizację terenów północno-wschodnich, reaktywowanie tam agend Towarzystwa, - powit:kszenie ogólnej liczby członków naszego Towarzystwa. W pmcach zewnętrznych należy dążyć do: - nawiązania jak najszerszej współpracy z innymi instytucjami, zwłaszcza pl'zemyślenie form współpracy z Towarzystwami Regionalnymi, - zacieśnienia współpracy z Radą Towarzystw Naukowych przy PAN. W poczynaniach organizacyjno-finansowych należy mieć na uwadze: - wygospodarowanie pełnego etatu dla sekretarza "Literatury Ludowej", - podejmowanie dalszych wysiłków zmierzających do powiększenia środków finansowych, jakimi dysponuje nasze Towarzystwo. Bronisława I KONGRES ETNOLOGII EUROPE.JSKIEJ 24-28 SIERPIEŃ 1971 R. Jaw01'ska W PARY2U Data zorganizowania wymienionego w tytule notatki kongresu powinna stać się - w myśl intencji jego organizatorów - datą przełomową w historii etnologii (etnografii) światowej w ogóle, a w szczególności w dziedzinie współpracy przedstawicieli tej nauki w zakresie studiów kultur europejskich. Inicjatywa zwołania kongresu została podjęta przez Międzynarodowe Towarzystwo Etnologii i Folkloru (Societe Internationale d'Ethnologie et de F'olklore-SIEF), kontynuujące prace zawiązanego w okresie międzywojennym (z udziałem przedstawicieli Polski) międzynarodowego ośrodka badań sztuki ludowej (CIAP) l. Towarzystwo to włączając 1 Sprawozdania z kongresów CIAP były publikowane w "Ludzie" w tomach: 26, 30, 38. �372 Kronika się organizacYJnie w prace Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Rady Filozofii i nauk Humanistycznych (Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques du Conseil International de Philosophie et des Sciences Humaines) przyjęło obecnie na siebie obowiązek organizacji i koordynacji prac w zakresie etnologii (etnografii) europejskiej, a kongres był pierwszym kl'Okiem w tym kierunku, jeśli nie liczyć dotychczasowej działalności 6 komisji roboczych, utworzonych w roku 1964, a skupiających przede wszystkim etnografów krajów eUl'Opejskich 2. Organizację kongresu w Paryżu wzięto na siebie Muzeum Sztuki i Tradycji Ludowych (Musee National des Arts et Traditions Populaires), w którego nowym gmachu w Lasku Bulońskim odbywały się obrady. Przewodniczącym kongresu był poprzedni, długoletni dyrektor tegoż muzeum, tWórca najpiękniejszych wystaw etnograficznych w muzeach francuskich i inicjator nowych wystaw w tym muzeum, G. H. Riviere. Jego zastępcą obecny dyrektor (conservateur en chef) tegoż muzeum. J. Cuisenier. Sekretarzem generalnym panna C. Marcel-Dubois. Wspólpracował w organizacji kongresu i związanych z nim wystaw muzealnych również dzial (Deparlement) Europy Muzeum Człowieka (Musee de I'Homme) kierowany przez panią M. de Fontanes. Patronat nad lwngresem objęli ministrowie kultur.v i wychowania narodowego Francji. Nie ulega wątpliwości, że kongres spełnił swoje zadanie ulatwiając przegląd i konfrontację wyników prac różnych współczesnych kierunków nauki, odświeżając i nawiązując nowe kontakty naukowe. Skupi! więcej osób niż odpowiednie sekcje na kongresach nauk antropologicznych i etnologicznych, dając zarazem wobec zav,;ężenia tematyki więcej możliwości krytycznej oceny zastosowanych metod i wyników pracy. Wyraźnie zarysowały się kierunki narodowe, jak również - wysunięte przez organizatorów na obrady plenarne - próby znalezienia wspólnego. uniwersalnego klucza czy modelu dla badań nad kulturą krajów europejskich, jako wycinkiem ogólnych badań nad kulturą. Na kongres zostało zgłoszonych blisko 300 osób z 30 krajów, w tym pnlwie polowa z referatami, wygłaszanymi w 9 komisjach. Nie wszyscy co prawda zjawili się na kongresie. Przewidziane komisje odpowiadały częściowo zakresowi dzialania komisji towarzystwa. Były to komisje: 1) bibliografii, 2) narzędzi i technik rolniczych, 3) poezji i ballad ludowych, 4) zwyczajów dorocznych i świąt współczesnych, 5) architektury ludowej i skansenów, 6) organizacji rodzinnej, 7) filmów, 8) stosunków międzyetnicznych we współczesnej Europie, 9) kultury ludowej i jej wyrazu muzealnego 3. Referaty wygłoszone w tych komisjach wykraczały niejednokrotnie jednak tematycznie poza zakres określony nazwą komisji. I tak na komisji 1. obok bibliografii przedstawiono również informacje o źródłach i stanie bada!1, w tym m. in. dotyczących zwyczajów prawnych i wydawnictwa Dziel wszystkich O. Kolberga (J. Burszta). Na komisji 2. obok propozycji porównawczej historii narzędzi rolniczych (Ch. Vakarelski - Bułgaria) oraz problematyki genezy. systema2 Są to następujące komisje SIEF: 1. bibliograficzna, prowadzona przez R. Wildhabera z Bazylei (Szwajcaria) i G. Heilfurtha z Marburga (NRF); 2. studiów etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie wyzszym - H. Bausinger z Tybingi (NRF) i W. Nicolaisen z Edynburga (Szkocja); 3. narzędzi rolniczych (w tym również kultury wina, hodowli. pożywienia) W. Jacobeit (NRD) i P. Michelsen (Holand.la); 4. zwyczajów dorocznych - 1. Weber-Kellermann z Marburga, D. Loukatos - Ateny; 5. poezji ludowej - O. Sirovatka z Brna w Czechosłowacji i R. W. Brednich z Fryburga w NRF; 6. filmu dla badań etnograficznych i folklorystycznychK. Ranke i F. Simon z Getyngi (NRF). Por. SIEF - Informations, N° 4 (1970) s. 11-12. sprawozdanie M. Popa. 3 Komisjom SIEF odpowiadały następujące komisje Kongresu: 1-4 i 7. pozostałe komisje Kongresu podejmowały tematy nowe, podejmowane w ostatnich latach \V wielu krajach europejskich i stanowiące podstawę współpracy między tymi krajami. �Kronika 373 tyki i techniki pracy starych narzędzi upraw i obróbki zbóż Europy wsch. (od Bałtyku po Bałkany), znalazły się referaty o funkcjonalności naczyń używanych w gospodal'ce wiejskiej (G. Profeta Włochy), naśladujących funkcje żywych organizmów, jak również przedstawione przez Ch. Parrain'a (Francja) kapitalne studium różnic regionalnych w tradycyjnym budownictwie wiejskim Francji, wywolanych różnymi technikami produkcji niektórych win w toku rozwoju i specjalizacji tej galęzi przemyslu w czasach nowożytnych. Żywą dyskusję wywolał referat B. Kopczyńskiej-Jaworskiej porównujący skutki industrializacji i socjalizacji życia wsi polskich i bułgarskich. Przewodnicząca komisji M. J. Brunhes-Delamarre (Francja) p"zedstawiła na przykładzie wsi francuskiej zderzenie nowych technik rolniczych z tradycyjną strukturą wsi. Licznie obesłana komisja 3. objęła zarówno referaty i dyskusje poświęcone analizie struktury ballad, ich kategorii historycznych i współczesnych w różnych krajach. sposób ekspresji i specjalne wątki literatury ludowej (np. kanibalizm w pieśni serbskiej), jak zagadnienia dialektów regionalnych i bilingwizmu na pograniczach etnicznych. V. K. Sokołova (ZSRR) omawiała historyczny charakter ballad i pieśni, V. Krawczyk (polska) - recepcję tradycyjnych pieśni ludowych przez folklor robotniczy, O. Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael) stereotypy w tradycyjnych obrzędach dorocznych na przykładzie sylwetki Żyda w przedstawieniach ludowych. Równie bogato jak poprzednia obesłana komisja 4. zgodnie z nazwą objęła zarówno charakterystykę tradycyjnych zwyczajów dorocznych różnych regionów jak i współczesne święta "ludowe". Wyniki szerszych studiów porównawczych, dotyczących obchodów świąt wielkanocnych w rejonie Morza Śródziemnego referowaly C. Lacoste i L. Roubin, jako przedstawicielki większego zespołu badaczy francuskich. przygotowujących pod redakcją profesora R. Bastide'a i H. Balfet monografię etnograficzną tego terenu. S. Kniezević (Jugosławia) omawiała odbicie obrzędowości dOl'ocznej w twórczości malarzy "naiwnych". W komisji 5. zajmowano się przede wszystkim budownictwem tradycyjnym i jego rek(J!1strukcją (w tym młyny antyczne w Rumunii). P. H. Stahl (Paryż) przeciwstawiał wsie kolonizowane wsiom powstającym samorzutnie. N. Pe,sić-Maksimović (Jugosławia) zwróciła uwagę na możliwość wykorzystania pięknych zespołów tradycyjnej architektury wsi i miasteczek Jugosławii jako muzeów skansenowskich. N. Dunal"C (Rumunia) tlumaczyl na szerokim tle porównawczym (wykraczającym poza Europę) powstanie czworobocznych zagród zamkniętych. Komisja 6. zajęła się zarÓwno organizacją tradycyjnej rodziny i jej zmianami współczesnymi, zwyczajami prawnymi (w tym małżeństwa matrylokalne w rodzinie patriarchalnej w Jugosławii - N. Pavković), pozycją kobiety jak również zagadnieniami terminologicznymi i pokrewieństwem zwyczajowym. Na tej również komisji, pod przewodnictwem Anglika J. Pitt-Riversa, O. Skalnikova (Czechosłowacja) referowała wyniki prac dotyczących kształtowania się regionów kulturowych i utrzymywania niektórych granic dawnych regionów etnograficznych we współczesnej kulturze czeskich robotników. W dyskusji podjęto sporne zagadnienie określenia pojęcia kultury robotniczej. Komisja 7. dyskutowała zarówno technikę jak i treści filmu etnogmficznego. Ciekawe filmy etnograficzne wyświetlane były ponadto w ciągu trwania Kongresu w obu muzeach. Obradom komisji 8. przewodniczyl dyrektor Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, J. V. Bromley, a etnografowie radzieccy (S. A. Tokarev, L. N. Terentieva. L V. Pokrovskaja i in.) przedstawili w serii referatów generalne problemy studiów radzieckich w zakresie etnografii europejskiej, zagadnienie mal- �374 Kronika żeństw mieszanych w ZSRR, wspólnoty etnicznej i regionu historyczno-etnograficznego na przykładzie Francji i in. Ze strony jugosłowiańskiej i rumuńskiej (V. Stojancević, R. Vulcanescu) przedstawiono wyniki studiów kompleksowych poświęconych stosunkom etnicznym na pogranicznych dla tych krajów terenach powstającej obecnie wielkiej zapory wodnej na Dunaju. M. P. Dolle i J. Gutwirth (Francja) wygłosili referaty na temat Cyganów w Alzacji i Żydów w Europie wschodniej. Największa liczba referatów polskich znalazła się w komisji 9., której przewodnictwo objęła wypróbowana przyjaciółka Polski, kierownik departamentu Europy Muzeum Człowieka, M. de Fontanes. Były to referaty poświęcone roli muzeum etnograficznego w studium nad rozwojem kultury ludowej (K. Makuiski), projektowi muzeum światowego rybołówstwa (M. Znamierowska-Priifferowa), polskim zbiorom w Muzeum Człowieka (P. Szacki), cechom oryginalnym polskiej kultury ludowej (A. Kutrzeba-Pojnarowa) i specjalnie jej oryginalnemu malarstwu ludowemu (A. Kunczyńska-Iracka). I w tej Komisji jak w wielu poprzednio omówionych, zaznaczyły się różnice w sposobie ujmowania referatów i w problematyce wysuniętej na plan pierwszy przez przedstawicieli różnych narodowości. Charakterystyczne, że właśnie Austriak, K. BeiU, zwrócił uwagę na możliwość wykorzystania kartografii etnograficznej do prac i ekspozycji muzealnej. Przedstawiciele krajów socjalistycznych Europy środkowo-wsch. i pd., jak również niektól'zy etnografowie francuscy i radzieccy na tej i innych sekcjach nawiązywali do współczesnych przeobrażeń kultury wsi. W wystąpieniach etnografów francuskich i rumuńskich wystąpiły ponadto nawiązania do prac językoznawczych i strukturalizmu. Metodologiczny charakter miały - dość kontrowersyjne zresztą - referaty na sesjach plenarnych, dyskutowane następnie na specjalnych posiedzeniach. M. Pop (Rumunia) omawiając generalne problemy etnologii europejskiej zaproponował podział kultur na "zgramatykalizowane" (o znanym ich uczestnikom kodzie) i "niezgramatykalizowane" (o nie uświadomionym kodzie), zastępując nimi popularny niegdyś podział na kultury niższe, oparte o tradycję ustną i wyższe - o pismo. Podział ten wywołał obszerną dyskusję, obracającą się głównie wokół zagadnień terminologicznych. Drugi referat wygłosił J. Greimas (Francja). Był on poświęcony językom (ustnemu przekazowi, gestom, muzyce) jako systemom komunikacji. Referat trzeci na temat informatyki i jej zastosowania w pracy muzealnej, oraz nowoczesnych metod studiów danych etnograficznych przedstawił dyrektor ATP, J. Cuisenier. Wykorzystując przykłady pracy prowadzonego przez siebie muzeum zwrócił zarazem uwagę na różnice możliwości zastosowania nowych metod klasyfikacji materiałów archeologicznych i etnograficznych. Wypada na zakończenie ocenić udział delegacji polskiej na Kongresie. Nie byla ona liczna 4. Jej wkład jednakże został oceniony pozytywnie. Wyrazem uznania dla nauki polskiej bylo nadanie czlonkostwa honorowego towarzystwa prof. J. Krzyżanowskiemu oraz wprowadzenie przedstawiciela etnografii polskiej do nowo obranych władz towarzystwa, tzw. Conseil d'Administration. Jej przewodniczącym na miejsce K. C. Peetersa (Belgia), otwierającego obecny Kongres został wybrany M. Pop (Rumunia), a w jej składzie znaleźli się w większej niż dotąd liczbie etnografowie krajów socjalistycznych 5. Rada podjęła zobowiązanie reaktywizowania 4 Dwie osoby reprezentowały oficjalnie muzealnictwo etnograficzne (Warszawy i Torunia). trzy - skierowane przez Min. Oświaty i Szk. Wyższego - PTL (byli to kierownicy i pracownik katedr etnografii uniwersytetów w Poznaniu, Lodzi i Warszawie). W Kongresie wzięło ponadto udział 2 stypendystów muzealnych oraz 3 pracowników PAN i muzeów, przebywających w Paryżu. 5 Viceprezesami zostali: K. C. Peeters i J. Cuisenier, ponadto R. M. Dorson (USA). sekretarzem generalnym C. Marcel-Dubois, skarbnikiem R. Lecotte (Francja), członkami: J. V. Brom- �375 K1'onika istniejących i ew. utworzenie nowych, postulowanych ·przez członków towarzystwa, komisji roboczych, wyjaśnienie i uregulowanie stosunku pomiędzy towarzystwem a wychodzącymi od wielu lat bibliografiami międzynarodowymi etnografii, jak również czasopismem "Ethnologia Europea". Najbliższe posiedzenie Rady ma mieć miejsce w Bukareszcie w 1972, a II Kongres Etnologii Europejskiej zostanie zwołany na zaproszenie przedstawione przez przedstawiciela Jugosławii, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, S. Zecevića, w tym mieście w r. 1975. Anna Kut1'zeba-Pojnarowa ley (ZSRR) .. 1. Dias (Portugalia), W. Nicolaisen (Szkocja), C. Ortutay (Węgry), R. Pinon (Belgia), R. Wildł1aber (Szwajcaria) z poprzedniego składu zarządu oraz nowo wybrani: B. Alver (Norwegia). H. Bausinger (NRF). B. Holbek (Dania), W. Jacobeit (NRD). J. Jech (Czechosłowacja), A. Kutrzeba-Pojnarowa (Polska), D. Loukatos (Grecja), T. Tentori (Włochy), S. Zecević (Jugosławia). Bułgarię reprezentuje członek honorowy Ch. Vakarelski. Liczba członków Rady zostala podniesiona do 20. S'I przewidziani również konsultanci. Zwiększono również liczbę członk<",w honorowych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d072f5cef66a3816a95e9388256d2dd.pdf f249872e7caf9df4233bdcc98392f9a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1045 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:960 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T AKADEMIA H I S T O R I I K U L T U R Y NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXIV Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1980 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W A R S Z A W A , u l . Świerczewskiego 105 Okładkę projektowa! Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y D a n u t a Kołomańska © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Printed Wydawnictwo. Wroclaw in Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1980. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 13,90, ark. druk. 11,50, ark. A -15. Druk. sat. k l . IV, 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 31 I I I 1980. Podpisano do druku 10 I X 1980. Druk ukończono we wrześniu 1980. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2217/80. B-8. Cena zł 55.— t 1980 �S P I S TREŚCI ARTYKUŁY Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z — O niektórych z a s t o s o w a n i a c h m e t o d y f e n o ­ m e n o l o g i c z n e j w s t u d i a c h n a d religią, s y m b o l e m i kulturą. Część I . S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 9 46 R y s z a r d T o m i c k i — L u d o w e m i t y "o s t w o r z e n i u człowieka. Z b a d a ń n a d s y n k r e t y z m e m m i t o l o g i c z n y m w E u r o p i e W s c h o d n i e j i Południowej o r a z w A z j i Północnej 49 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m Jolanta K o w a l s k a — Pojmowanie tacji negatywnej 118 tańca. U w a g i n a temat źródeł kono­ 121 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m Janusz B o h d a n o w i c z , Wiesława S o k o ł ó w n a 137 — Etnograficzne prace atlasowe w Europie 139 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 158 STUDIA I Urszula Łydkowska-Sowina teczne w świetle — średniowiecznych MATERIAŁY Ludowe kazań obrzędy i statutów i zwyczaje synodalnych świą­ . . S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 159 172 KRONIKA Ośrodki e t n o g r a f i c z n e w P r a d z e — Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa Z zagadnień e t n o g r a f i i rumuńskiej. B a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u V i l c e a — Zofia Szromba-Rysowa S y m p o z j u m „ Z a b y t k o w y zespół u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o n i c z n y i k u l t u r a r o ­ b o t n i c z a Ż y r a r d o w a " — Andrzej Stawarz 173 179 182 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Збигаев Бенедыктович — О некоторых видах применения феноменологического метода в исследованиях религии, символа и культуры. Часть I 9 Резюме на английском языке 46 Рышард Т о м и ц к и — Народные мифы о сотворении человека. Из исследований мифоло­ гического синкретизма в Восточной и Южной Европе и в Северной Азии . . Резюме на английском языке Йолянта К о в а л ь с к а Резюме на 49 118 — Понимание пляски. Заметки по отрицательной коннотации английском языке 121 137 Януш Б о г д а н о в и ч , Веслава С о к о л — Этнографические атласные работы в Европе Резюме на английском языке 139 158 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Уршуля Л ы д к о в с к а - С о в и н а — Народные праздничные обряды и обычаи в свете средневековых проповедей и синодальных статутов 159 Резюме на английском языке 172 ХРОНИКА Этнографические центры в Праге — Крыстына Квасьневич, Данута Тыльковска . . 173 Из вопросов румынской этнографии. Исследования народной культуры района Вильцеа — София Шромба-Рысова 179 Симпозиум „Исторический урбанистически-архитектурный ансамбль и рабочая куль­ тура Жирардова" — Анджей Ставаж 182 �T A B L E OF C O N T E N T S PAPERS Zbigniew B e n e d y k l o w i c z — O n Some Aspects of Phenomenological M e t h o d A p p l i e d i n S t u d i e s on S y m b o l , R e l i g i o n a n d C u l t u r e . P a r t I . Summary in English R y s z a r d T o m i c k i — F o l k M y t h s about t h e C r e a t i o n of M a n . R e s e a r c h on Mythological Syncretism in Eastern and Southern Europe and i n North­ ern Asia Summary in English Jolanta K o w a l s k a — 9 46 49 118 The understanding of D a n c e . R e m a r k s a s t h e S o u r c e s of N e g a t i v e C o n n o t a t i o n s Summary in English Janusz B o h d a n o w i c z , Wiesława S o k o ł ó w n a in Europe Summary in English STUDIES AND Urszula Ł y d k o w s k a - S o w i n a Regards 121 137 — Ethnographic Atlases 139 158 MATERIALS — F o l k Ceremonies and Festival Customs i n t h e L i g h t of M e d i e v a l S e r m o n s a n d S y n o d i c a l S t a t u t e s Summary in English 159 172 CHRONICLE Ethnographical Institutions in Prague — Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa R u m u n i a E t h n o g r a p h y . R e s e a r c h on the folk C u l t u r e of the V i l c e a R e g i o n — 173 Zofia Szromba-Rysowa S y m p o s i u m on „The o l d u r b a n i s t i c a n d a r c h i t e c t o n i c c o m p l e x of t h e T o w n Ż y r a r d ó w a n d t h e C u l t u r e of t h e W o r k e r s of t h i s T o w n " — Andrzej Stawarz 179 182 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8961525ee9a97fc2bf11ccaaa8c99d02.pdf c4d94704591c8a541c04de8055c92211 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:967 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszył 2 �INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszyt 2 W R O C Ł A W • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ Z A K Ł A D N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1981 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA O P R A C O W A N I E TOMU. IWONA KjABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , A N N A K U T B Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W A R S Z A W A , u l . Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y D a n u t a Kołomańska © Copyright by Zaklad, Narodowy Im. Ossolińsktch. Wydawnictwo. Wrocław Printed In Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1981. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 15, ark. druk. 13,75, ark. A -18. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 10 X I I 1980. Podpisano do druku 1 V I 1981. Druk ukończono w czerwcu 1981. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2550/80. S-9. Cena zł 55.— t 1981 �SPIS TREŚCI Jan Bujak, cia Teresa D o b r o w o l s k a prof. dr. Mieczysława — Działalność n a u k o w a i osiągnię­ Gładysza 11 KULTURA LUDOWA K A R P A T I BAŁKANÓW Mieczysław Gładysz — Jubileuszowa Konferencja Międzynarodowej Ko­ m i s j i do B a d a ń K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach (1959-1979) Józef B u r s z t a Vaclav — Otwarcie F r o1eс — Dwadzieścia 31 l a t działalności Międzynarodowej Komisji do B a d a ń K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach ( M K K K B ) Streszczenie w Anastas P r i m o w s k i — Z działalności Bułgarskiej S e k c j i M K K K B . w В oti к Sekcji . V a k a r e l s k i (1896-1979) . . . . . 47 . 53 j . rosyjskim — Bilans 54 dwudziestoletniej działalności Czechosłowackiej MKKKB Streszczenie w 55 j . niemieckim 60 László F 6 1 d e s — P r a c a Węgierskiej S e k c j i M K K K B Streszczenie w 35 44 — Christo Tomov Ján . j . niemieckim Mieczysław G ł a d y s z Streszczenie 27 obrad 61 j . rosyjskim JulianWładimirowicz B r o m l e y , 62 NataszaNikołajewna G r a c j a n s k a j a — P o d s t a w o w e k i e r u n k i badań k a r p a t o z n a w c z y c h w Z S R R 63 Streszczenie 68 w j . rosyjskim Mieczysław G ł a d y s z Ludowej w Karpatach Streszczenie Franciszek — Z działalności P o l s k i e j K o m i s j i do B a d a ń K u l t u r y w 71 j . rosyjskim M idu r a — Ochrona 77 zabytków kultury P o l s k i c h (z działalności P o d k o m i s j i M u z e a l n e j Streszczenie w badań n a d p a s t e r s t w e m F r o1eс — Bałkanów Boris N. Viera Polskiej Komisji M K K K B ) — Dyskusyjne problemy syntezy w Karpatach wysokogórskim 85 i przyległej syntezy) 97 n a słowiańskich obszarach terytorium — Ramowy projekt syntezy folkloru karpacko103 o zbójnickiej w K a r p a t a c h i n a przyległych o b s z a r a c h B a ł k a n ó w Teresa K o m o r o w s k a Streszczenie części z końca X V I aż do początku X I X w i e k u Gašparíkova Spostrzeżenia 79 — P r o s p e k t p r a c y k o l e k t y w u międzynarodowego: Pieśni i hajduckie -bałkańskiego Karpatach 82 Architektura ludowa (problematyka Putiłow zbójnickie w j . rosyjskim Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Vaclav ludowej — S t a n badań n a d p o l s k i m f o l k l o r e m i propozycje w j . rosyjskim tematyce . . . 109 zbójnickim. 113 120 �6 ) Bagra G e o r g i e w a Streszczenie Alena w Plessingerová, budownictwa Streszczenie Janusz prac Streszczenie Maria Teresa towanie się Anastas Budownictwo ludowe 141 Karpat w świetle wy­ 143 w — w w Uwarunkowania Karpat ludowego w wy­ 159 — 171 Wpływ osadnictwa przysiółkowego na kształ­ społecznej 173 j . rosyjskim 186 — Wysokogórska h o d o w l a o w i e c w Bułgarii . . . j . rosyjskim w Bułgarii magii i pieśniach wędrow­ „ 203 j . rosyjskim — 214 Tradycyjne budownictwo ludowe w deckim (komunikat) j . rosyjskim 189 201 O niektórych o b y c z a j a c h , — Karakaczan T у 1к ow а w budownictwa Polskich j . rosyjskim więzi w M a r i n o w Streszczenie C z e c h Ę 133 i 167 n y c h pasterzy Streszczenie Zachodnich ¿ j . rosyjskim P r i m o y s k i Streszczenie Moraw elementów w D o b r o w o l s k a Streszczenie Danuta — 123 РАЕ regionach Streszczenie ma t e r y t o r i u m Zasięg k a r p a c k i c h j . rosyjskim Gładyszowa branych . 132 Josef V a ř e к a — mieszkalnego w Bohdanowicz ników Wasil — Osobliwości staropłanińskiej c h a t y bułgarskiej . j . rosyjskim Beskidzie Są­ 215 .» . 220 �СОДЕРЖАНИЕ ЯнБуяк, Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Научная деятельность и достижения проф. докто­ ра Мечислава Гладыша НАРОДНАЯ КУЛЬТУРА В КАРПАТАХ И НА 11 БАЛКАНАХ Мечислав Г л а д ы ш — Юбилейная конференция Международной Комиссии по Изуче­ нию Народной Культуры в Карпатах и на Балканах (1959 — 1979) 27 Юзеф Б у р ш т а — Открытие совещаний 31 Вацлав Ф р о л е и — Двадцать лет деятельности Международной Комиссии по Изучению Народной Культуры в Карпатах и на Балканах ( М К К К Б ) 35 Резюме на немецком языке 44 Мечислав Г л а д ы ш — Христо Томов Вакарельски (1896 — 1979) Анастас П р и м о в с к и — Из деятельности болгарской секции М К К К Б 47 -». . Резюме на русском языке 53 54 Ян Ботик — Итоги двадцатилетней деятельности чехословацкой секции М К К К Б . Резюме на немецком языке 55 60 Лашло Ф о л д е ш — Работа Венгерской Секции М К К К Б 61 Резюме на русском языке 62 Юлиян Владимирович Б р о м л е й , Наташа Николаевна Г р а ц и а н с к а я — Карпатоведческие исследования в С С С Р за последнее десятилетие 63 Резюме на русском языке 68 Мечислав Г л а д ы ш — Деятельность Польской Комиссии по изучению народной куль­ туры в Карпатах . . . 71 Резюме на русском языке 77 Францишек М и д у р а — Охрана памятников народной культуры в Польских Карпатах (из деятельности Музейной Подкомиссии Польской Комиссии М К К К Б ) . . . . Резюме на русском языке 79 82 Бронислава Копчиньска - Я в о р с к а — Спорные проблемы синтеза исследований по высокогорному скотоводству 85 Вацлав Ф р о л е ц — Народная архитектура в Карпатах и в смежной части Балкан (про­ блематика синтеза) 97 Борис Н. П у т и л о в — Проспект работы международного коллектива: Разбойниче­ ские и гайдуцкие песни на славянских землях карпатско-балканской территории с конца X V I и до начала X I X в 103 Вера Г а ш п а р и к о в а — Предварительный проект синтезы фольклора с разбойнической тематикой в Карпатах и на смежных территориях Балкан 109 Тереса ТСоморовска — Состояние исследований по польскому фольклору разбойни­ ков. Замечания и предложения 113 Резюме на русском языке 120 �8 Багра Г е о р г и е в а — Особенности старопланинской болгарской избы 123 Резюме на русском языке 132 Алена П л е с с и н г е р о в а , Иосеф Важека — Пределы карпатских элементов жилого строительства на территории Моравии и Чехии 133 Резюме на русском языке Януш Б о г д а н о в и ч — Народное зодчество Карпарт в свете итогов работ П А Е 141 . . . Резюме на русском языке 143 157 Мария Гладышова — Обусловелнность народного зодчества в избранных районах польских Карпат 159 Резюме на русском языке 171 Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Влияние хуторских поселений на образование социальной связи 173 Резюме на русском языке 186 Анастас П р и м о в с к и — Высокогорное овцеводство в Болгарии 189 Резюме на русском языке 201 Васи ль М а р и н о в — Некоторые обычаи, магия и народные песни высокогорных скотоводов-кочевников каракачан в Болгарии . . - 203 Резюме на русском языке 214 Данута Т ы л ь к р в а — Традиционное народное зодчество в Сондецком Бескиде (соо­ бщение) Резюме на русском языке . . . 215 220 �CONTENTS Jan Bujak, ments THE Teresa D o b r o w o l s k a of P r o f . D r . Mieczysław FOLK Mieczysław — Scientific Research and achieve­ Gładysz 11 CULTURE IN T H E CARPATHIAN Gładysz — Jubilee Conference of AND the BALKAN REGIONS International Com­ m i s s i o n for t h e R e s e a r c h o n F o l k C u l t u r e i n t h e C a r p a t h i a n R e g i o n a n d in the B a l k a n s Józef B u r s z t a Václav (1959-1979) — Opening F г о1eс — Twenty ?.7 of d i s c u s s i o n s Years 31 of A c t i v i t i e s of t h e I n t e r n a t i o n a l Com­ m i s s i o n for t h e R e s e a r c h o n F o l k C u l t u r e i n t h e C a r p a t h i a n R e g i o n a n d the B a l k a n R e g i o n ( M K K K B ) Summary 35 in German 44 Mieczysław G ł a d y s z — Anastas P r i m o w s k i — A c t i v i t i e s of t h e B u l g a r i a n M K K K B S e c t i o n . Summary Christo Tomov V a k a r e l s k i (1896-1979) . . 47 . 54 55 in German 60 F 5 1 d e s — W o r k of t h e H u n g a r i a n Summary MKKKB Section 61 in Russian Julian Vladimirowich 62 Bromlej, Natalia Nikolaevna G r a c j a n s k a j a B a s i c T r e n d s i n t h e R e s e a r c h on t h e C a r p a t h i a n s i n t h e U S S R . Summary 53 S e c t i o n ' s a c t i v i t i e s for years Summary László . in Russian Ján В o t i к — R e s u l t s of t h e C z e c h o s l o v a k M K K K B twenty . . . — . 63 in Russian Mieczysław G ł a d y s z — 68 A c t i v i t i e s of t h e P o l i s h C o m m i s s i o n for t h e R e ­ search on F o l k Culture i n the Carpathians 71 Summary 77 Franciszek in Russian M idu r a Carpathian Polish M K K K B Summary Bronisława — Region Protection (activities of Folk of Museum Culture Relics i n the P o l i s h Sub-commission of the Section) 79 é in Russian Kopczyńska-Jaworska — Problems for Discussion t h e S y n t h e s i s of t h e R e s e a r c h o n h i g h l a n d s h e p h e r d i n g Vaclav F r o l e c — the Adjoining Boris N. P u t i l o v Highland Century — C o l l e c t i o n of t h e W o r k s of t h e I n t e r n a t i o n a l Robbers Balkan Areas 85 F o l k Architecture i n the C a r p a t h i a n Mountains P a r t of t h e B a l k a n s ( p r o b l e m s for s y n t h e s i s ) and Hayduk Songs 82 on . and in . . . 97 workshop: i n the Slavonic C a r p a t h i a n f r o m t h e e n d of X V I C e n t u r y to t h e b e g i n n i n g and of X I X 103 �10 Viera Gašparíková — Framework project Folklore i n the Carpathian Mountains Teresa K o m o r o w s k a of a Synthesis on and Adjoining Robbers B a l k a n T e r r i t o r i e s . 109 — Research on Polish Highland Robbers Folklore. R e m a r k s a n d Proposals Summary Bagra Old 113 in Russian G e o r g i e v a — 120 Peculiarities a n Ancient Bulgarian Hut from Planina Summary 123 in Russian 132 Alena P l e s s i n g e r o v á , of of Carpathian J o s e f V a ř e к a — A r e a R a n g e s of s o m e E l e m e n t s Housing Construction in the W e s t e r n Moravia and Czechoslovakia Summary Janusz 133 in Russian 141 B o h d a n o w i c z Mountains Summary — Construction i n the Carpathian i n t h e light of t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c a A t l a s 143 157 — C o n d i t i o n s of d e v e l o p m e n t in the Selected Regions Summary of F o l k H o u s e of t h e P o l i s h C a r p a t h i a n M o u n t a i n s . Building . . . 159 in Russian Teresa D o b r o w o l s k a 171 — I n f l u e n c e of H a m l e t - t y p e s e t t l e m e n t on t h e f o r ­ of s o c i a l l i n k s Summary Anastas House in Russian Maria G ł a d y s z o w a mation Folk in Russian P r i m o v s k i Summary — 173 . High 186 Mountain Sheep Breeding i n Bulgaria . . in Russian V a s i l M a r i n o v — S o m e Customs, Magic a n d Songs of N o m a d i c K a r a k a c - k a n Shepherds i n Bulgaria Summary Danuta Beskids Traditional F o l k House (communique) Summary 203 in Russian T у 1к ow а — in Russian 189 201 214 C o n s t r u c t i o n i n t h e Sądecki 215 220 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5ec26092ecb478d51876f9756d418f0.pdf fa6e06090074023e66c107742b29ec20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:966 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.173-183 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 OŚRODKI ETNOGRAFICZNE W PRADZE W P r a d z e c z e s k i e j , będącej — j a k w i a d o m o — w a ż n y m c e n t r u m życia n a u k o ­ wego i kulturalnego o odległych t r a d y c j a c h h i s t o r y c z n y c h , s k u p i a się działalność l i c z n y c h placówek reprezentujących poszczególne d y s c y p l i n y n a u k o w e . W ś r ó d wymienić także należy etnografię, która c z e s n y c h n a u k a c h społecznych . W określające w określone miejsce we p r a s k i m środowisku e t n o g r a f i c z n y m 1 t o w a n e są poglądy zajmuje sposób n o w a t o r s k i p r z e d m i o t , nich współ­ reprezen­ z a k r e s oraz cele n a u k o w o - b a d a w c z e s t a w i a n e p r z e d etnografią j a k o p r z e d dyscypliną o d z w i e r c i e d l a ­ jącą niektóre a s p e k t y życia, p r a c y i k u l t u r y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W w y ­ niku zajęcia takiego stanowiska badania etnograficzne ukierunkowane są przede w s z y s t k i m n a s z e r o k o potraktowaną współczesność, co j e d n a k n i e o z n a c z a , b y n i e uwzględniano w n i c h także d z i e d z i c t w a t r a d y c j i p r z e k a z a n e j p r z e z przeszłość. W p a ­ r z e ze znaczną dynamiką cechującą r o z l i c z n e p r a c e b a d a w c z e w t e r e n i e i d z i e b a r ­ dzo ożywiona i b o g a t a działalność w y d a w n i c z a interesujących n a s placówek, w ś r ó d których wymienić należy przede wszystkim Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej A k a d e m i i N a u k i Katedrę E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a , a także M u z e u m E t n o g r a f i c z n e . 2 W niniejszym artykule przedstawione zostaną głównie s t r u k t u r a , działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i w y d a w n i c z a powyższych i n s t y t u c j i . A. I N S T Y T U T E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K (ÚSTAV P R O E T N O G R A F I I A F O L K L O R I S T I K U OSAV) Struktura demii Nauk organizacyjno-naukowa w Pradze wiąże Instytutu Etnografii się z wyodrębnieniem i Folklorystyki czterech podstawowych Aka­ od­ działów. Są t o : I. II. Oddział K u l t u r y R o b o t n i c z e j ; Oddział Świadomości Narodowej; III. Oddział B a d a n i a Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j ; IV. Oddział D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j . Funkcję d y r e k t o r a I n s t y t u t u pełni D o c . P h . D r . Antonín R o b e k , stępcą j e s t P h D r . Zdeňka V a n & c k o v a , C S c , jego z a ­ poszczególnymi oddziałami kierują stępujący p r a c o w n i c y n a u k o w i : P h D r . M i r j a m Moravcova, zaś n a ­ C S c . (Oddział I ) , P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . (Oddział I I ) , D o c . P h D r . Antonín R o b e k , C S c . (Oddział I I I ) o r a z P h D r . M i r o s l a v J a n o t k a (Oddział I V ) . N a t e m a t p r z e d m i o t u i założeń c z e s k i e j e t n o g r a f i i por. Z. S z r o m b a - R y s o w a , „Cesky lid", R. 51: 1964, „Etnografia P o l s k a " , t. 10: 1966, s. 518-523. Powyższy artykuł został n a p i s a n y n a p o d s t a w i e i n f o r m a c j i u z y s k a n y c h w c z a ­ sie t y g o d n i o w e g o p o b y t u w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i A k a d e m i i N a u k w P r a d z e (październik 1977). 1 2 �174 KRONIKA W Instytucie zatrudnionych jest 46 p r a c o w n i k ó w (wraz z aspirantami „we­ wnętrznymi" ) , w t y m 34 stałych. 3 Wymienione powyżej oddziały I n s t y t u t u dysponują n a s t a w i o n y m i n a specyfikę p r o w a d z o n y c h wydawanym własnymi z myślą o s z e r o k i c h kręgach odbiorców p r o f e s j o n a l n y c h „Český l i d " , założony j e s z c z e w 1891 r . 4 Instytutu jest periodyk P u b l i k a c j e związane z działalnością n a u k o ­ w o - b a d a w c z ą t e j placówki d r u k o w a n e są w ł a s n y m n a k ł a d e m twie wydawnictwami w i c h obrębie p r a c . O r g a n e m 5 l u b też w Národopisná Knižnice. S y s t e m a t y c z n e i s z y b k i e p u b l i k o w a n i e wydawnic­ p r a c oraz m a ­ teriałów możliwe jest dzięki dość często s t o s o w a n y m t e c h n i k o m p o w i e l a n i a i r o t a printu. Praca Instytutu jako placówki n a u k o w o - b a d a w c z e j realizowana jest w płaszczyznach, co w p ł y w a n a f a k t , iż w obrębie poszczególnych oddziałów wydzielone sekcje. T e m a t e m wiodącym, podjętym w związku bieżącej pięciolatki (1975-1980) jest „Kultura l u d o w a w z realizacją warunkach wielu pracują zadań społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o " . Oprócz działalności r o z w i j a n e j pod t y m kątem w r a m a c h w s z y s t ­ 6 k i c h w y m i e n i o n y c h oddziałów aktywność I n s t y t u t u p r z e j a w i a formach współpracy z poszczególnymi placówkami się także w naukowo-badawczymi różnych zarówno n a t e r e n i e Czechosłowacji, j a k też z e t n o g r a f i c z n y m i ośrodkami z a g r a n i c z n y m i . Instytut Etnografii i F o l k l o r y s t y k i w P r a d z e posiada rowaną p r z e z D o c . P h D r . dzone są p r a c e związane z edycją Etnografii cowywaną p r z e z k o l e k t y w swoją filię w B r n i e , k i e ­ Karela Fojtika, C S c . Aktualnie w Słowian placówce t e j p r o w a ­ (Słowianie Z a c h o d n i ) opra­ międzynarodowy. I n s t y t u t p r a s k i współpracuje w s z e r o k i m z a k r e s i e z I n s t y t u t e m E t n o g r a f i c z n y m Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie (Národopisný Ü s t a v S A V ) . Współpraca t a dotyczy badań prowadzonych w związku z p r a c a m i n a d e t n o g r a f i c z n y m Czechosłowacji . Równolegle p o d e j m o w a n e są wspólne t e m a t y a r e z u l t a t y p r a c w r a m a c h tego współdziałania mają być p u b l i k o w a n e s e r i i studiów. W w specjalnej związku z a k t u a l n i e podjętym t e m a t e m „Tradycyjna k u l t u r a l u ­ d o w a n a z i e m i a c h c z e s k i c h i słowackich" p r z e w i d z i a n o W atlasem naukowo-badawcze, 7 r a m a c h współpracy Instytutów w Pradze i w publikację Bratysławie również t r z y wspólne z a d a n i a n a u k o w o - b a d a w c z e koncentrujące pujących p r o b l e m ó w : 1) i n t e r e t n i c z n e związki k u l t u r l u d o w y c h 11 studiów. realizowane są się wokół nastę­ w Czechosłowacji; 2) dzieje i t e o r i a c z e s k i e j i słowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i ; 3) p r o c e s y e t n i c z n e n a t e r e n a c h p o g r a n i c z n y c h Czechosłowacji. Rolę kierowniczą w r e a l i z a c j i t y c h z a ­ dań spełnia I n s t y t u t w W Pradze. r a m a c h z a g r a n i c z n y c h kontaktów n a u k o w y c h Instytut Etnografii i Folklo­ r y s t y k i w P r a d z e współpracuje z ośrodkami e t n o g r a f i c z n y m i i n n y c h krajów pejskich, Demokratyczna ze t a k i c h j a k P o l s k a , Bułgaria, N i e m i e c k a Związkiem R a d z i e c k i m . U c z e s t n i c z y także w Republika międzynarodowej euro­ oraz akcji badania W y n i k i międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h znajdują s w o j e odzwier- kultury ludowej w K a r p a t a c h i n a Bałkanach . 8 T z w . a s p i r a n c i „ w e w n ę t r z n i " pozostający pod bezpośrednią opieką d y r e k t o r a I n s t y t u t u piszą p r a c e k a n d y d a c k i e w o k r e s i e 3 l a t . A s p i r a n c i e k s t e r n i s t y c z n i u b i e ­ gający się o stopień k a n d y d a t a n a u k w I n s t y t u c i e mają n a t e n c e l p r z e w i d z i a n y o k r e s pięcioletni. Rozwój tego c z a s o p i s m a od c h w i l i jego założenia o m a w i a Z. S z r o m b a - R y s o w a w r e c e n z j i „Cesky Ud", R. 50:1963, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 548-553. N a przykład „ Z p r a v o d a j e " oraz „ M a k e t y " dotyczące p r a c różnych oddziałów. Z e s t a w i e n i a szczegółowe zob. p r a c e oddziału I i I I . Całością p r a c a t l a s o w y c h k i e r u j e obecnie P h D r . S o n a Kovačevičová, C S c . z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie. Z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u p r a s k i e g o k i e r o w n i k i e m t y c h p r a c jest P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . W r a m a c h p r a c p r o w a d z o n y c h p r z e z Międzynarodową Komisję do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach. 3 4 5 6 1 8 �175 KRONIKA ciedlenie w publikacjach Instytutu, a i c h przebieg relacjonowany jest w formie biuletynów i n f o r m a c y j n y c h . 9 Po wprowadzeniu ogólnym p r z e c h o d z i m y do krótkiego omówienia p r a c w o b r ę ­ bie poszczególnych oddziałów I n s t y t u t u . Oddział I — K u l t u r y R o b o t n i c z e j (Oddělení etnografie Zadaniem pierwszoplanowym ruchu robotniczego, botniczej warunkami Pragi. Problemem dělnictva) tego Oddziału jest p r o w a d z e n i e badań n a d historią bytowymi, wiodącym w kulturą społeczną oraz folklorem ro­ l a t a c h 1975-1980 jest „Kultura i sposób życia c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j " . Wydawnictwa Oddziału I p u b l i k o w a n e teriałowych, ogłaszanych w terze „Etnografie syntetycznym, wydawanych n y m zagadnieniom 10 w są zarówno w formie opracowań m a ­ dělnictva", j a k też n a u k o w y c h poszczególnych t o m a c h przygotowania s y n t e z y k u l t u r y k l a s y r o b o t n i c z e j P r a g i . Objętość tego 1 1 wania zaplanowana odręb­ . O b y d w a t y p y w y m i e n i o n y c h opracowań — p r z e z n a c z o n y c h do użytku wewnętrznego — mają n a c e l u s k o m p l e t o w a n i e materiału do ogólnej, o b s z e r n e j o charak­ poświęconych jest n a około 500 stron. W dawczych Instytut przewiduje swych zamierzeniach sukcesywne opracowywanie opraco­ naukowo-ba­ zagadnienia kultury ro­ b o t n i c z e j także w i n n y c h m i a s t a c h C z e c h i M o r a w . W r a m a c h zadań szczegółowych Oddziału trwają i kulturą różnych g r u p z a w o d o w y c h leżą do n i c h się obróbką piaskarze, wozacy, i spławem Niegdyś były to g r u p y rębacze lodu a więc wszyscy drewna, prace badawcze n a d życiem utrzymujących się z p r a c y n a d W e ł t a w ą . N a ­ oraz proletariackie najbardziej t z w . „podskalacy" c i , których lewicowe trudniący „żywiła" Wełtawa. spośród k l a s y robotni­ c z e j P r a g i , tworzące własne, zamknięte społeczności . 12 Oddział I I — Świadomości N a r o d o w e j (Oddělení národního obrození) Problematyka W badawcza związku z t y m b a d a n i a historyków, oddziału j a k i etnografów. szych, etnografowie realizowana jest w n a d świadomością narodową Prace zaś podejmują historyków problem a więc 1848 r. W y n i k i badań p u b l i k o w a n e aspekcie historycznym. są zarówno domeną odnoszą się do epok prac wcześniej­ począwszy od o k r e s u W i o s n y Ludów, są p r z e z I n s t y t u t w s e r i i O p e r a E t i m o ­ lógica, a także w r a m a c h s p e c j a l n e g o w y d a w n i c t w a Oddziału „Etnografie národního obrození" ( o p r a c o w a n i a biegu konferencji W Oddziale materiałowe) 13 o r a z w b i u l e t y n a c h informujących o prze­ naukowych. I I działa również zespół b a d a w c z y zajmujący się zagadnieniami ' P a t r z np. Česko-německá spolupráce mezi Ústavem pro ethografii a folkloristiku ČSAV w Praze a Etnografickým Pracovištěm Akademie Věd NDR w Drážďa­ nech, Zpravodaj koorinované sité vědeckých informant pro etnografii a folkloristiku, P r a h a 1977. Zob. n p . A . R o b e k , F r . V a n ř i k , Etnografie pražského dělnictva, Ma­ k e t a I. P r a h a 1975; Zbousob bydlení a bytová kultura pražského dělnictva, (18481948), p r a c a z b i o r o w a , M a k e t a I I I P r a h a 1976. „Etnografie dělnictva" d o s t a r c z a p o d s t a w materiałowych do p r z y g o t o w y w a n i a artykułów o c h a r a k t e r z e „małych s y n t e z " , które mają posłużyć do o p r a c o w a n i a s y n t e z y ogólnej. P i e r w s z y t o m „Etnografie dělnictva" ukazał się w P r a d z e w 1974 r. D o r o k u 1977 wyszło już s i e d e m k o l e j n y c h tomów traktujących w ujęciu c h r o n o ­ l o g i c z n y m (od końca X V I I I w . poczynając) o życiu r o b o t n i c z e j P r a g i i j e j s p r o l e t a r y z o w a n e g o z a p l e c z a . A k t u a l n i e g r o m a d z o n e są materiały dotyczące współczesności. W a r t o w t y m m i e j s c u nadmienić, że właśnie „podskalacy" w c z a s i e r e w o l u c j i w 1848 r. w a l c z y l i w p i e r w s z y c h s z e r e g a c h . is p i e r w s z y n u m e r „Etnografie národního obrození" ukazał się w 1975 r. D o r o k u 1977 w y d a n o już pięć numerów. 1 0 11 12 �176 KRONIKA procesów e t n i c z n y c h , k i e r o w a n y p r z e z P h D r . Ive Oddziału — pod k i e r o w n i c t w e m związane z g r o m a d z e n i e m PhDr. Heroldova, C S c J . Vařeki — i przygotowywaniem 1 4 . W r a m a c h tego realizowane są także prace do p u b l i k a c j i materiałów do a t l a s u etnograficznego. Zadanie podjęte z problemem Prace aktualnie mniejszości badawcze przez narodowych dotyczą p r z e d e m i e c k i e g o . Odrębne z a g a d n i e n i e kontekście ludność n a stałe. W oddział Świadomości zamieszkujących w Narodowej w s z y s t k i m ludności p o c h o d z e n i a o r a z szczególny p r z e d m i o t cygańska, która n a o b s z a r z e wiąże się obrębie z i e m c z e s k i c h . greckiego i nie­ badań stanowi w t y m Czechosłowacji została osiedlona związku z e stabilizacją terytorialną C y g a n ó w rozpoczęto b a d a n i a n a d p r o c e s e m i c h a d a p t a c j i , odzwierciedlającym się w różnych d z i e d z i n a c h życia i k u l ­ tury. Oddział I I I — Badania Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j (Oddělení výskumu s o ­ cialistické společností) Oddział t e n i s t n i e j e dopiero od 1975 r. Z a t r u d n i e n i w n i m p r a c o w n i c y się głównie z aspirantów, a opiekę naukową n a d n i m i s p r a w u j e Główne zadanie badawcze Oddziału w l a t a c h 1975-1980 b r z m i : „ W p ł y w b u d o w y s o c j a l i z m u n a sposób życia i kulturę w s i " . P o d t y m właśnie kątem badania mające n a celu rekrutują dyrektor Instytutu. opracowanie dwóch monografii, a ukierunkowano mianowicie Přerova n a d Ł a b ą o r a z w s i Jenśtejn koło Přerova. Ważnym odcinkiem prac prowadzonych przez Oddział I I I są s t u d i a n a d p a - miętnikarstwem chłopskim, począwszy od d r u g i e j połowy X I X w . Duży n a c i s k kła­ dzie się również n a pamiętnikarstwo współczesne j a k o n a szczególny d o k u m e n t b u ­ d o w y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W związku z t a k i m s t a n e m r z e c z y powstała — z inspiracji Instytutu — specjalna sieć pamiętnikarzy chłopskich, co u z n a n o za początek k r o n i k a r s t w a s o c j a l i s t y c z n e g o n a t e r e n i e C z e c h . P r a c e tego Oddziału r e a l i z o w a n e są w r a m a c h k i l k u s e k c j i związanych t e m a ­ t y c z n i e z różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y l u d o w e j ; t a k i m i n p . j a k a r c h i t e k t u r a , k u l t u r a społeczna (w t y m obrzędowość) oraz folklor. Wspomniany uprzednio dział k r o n i ­ k a r s t w a s t a n o w i komórkę odrębną. Oddział b a d a n i a Współczesnej Wsi Socjalistycznej — analogicznie do pozosta­ łych — p o s i a d a własną serię w y d a w n i c z ą pt. V e s n i c e . P u b l i k u j e również materiały k o n f e r e n c y j n e w s p r a w o z d a n i a c h zatytułowanych „Etnografie socialistické v e s n i c e " . P r a c o w n i c y Oddziału w r a m a c h p o p u l a r y z o w a n i a współczesnych zagadnień c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a w s i s o c j a l i s t y c z n e j organizują także s p e c j a l n e w y s t a w y blemowe 15 pro­ . Oddział I V — D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j (Oddělení dokumentace) W O d d z i a l e t y m — p o d o b n i e j a k w omówionych p o p r z e d n i o — p r a c a prowadzo­ n a jest w k i l k u s e k c j a c h . Należą do n i c h : 1) s e k c j a d o k u m e n t a c j i , w której groma­ dzone są materiały t e r e n o w e , rękopiśmienne o r a z w m a s z y n o p i s i e , a także materiał i l u s t r a c y j n y ( r y s u n k i i fotografie); 2) a r c h i w u m w r a z z f o t o l a b o r a t o r i u m tacja filmowa); 3) b i b l i o t e k a (dokumen­ (licząca 20 000 w o l u m i n ó w ) ; 4) w y d a w n i c t w a i biblio­ g r a f i a w r a z z informacją naukową i bibliograficzną. Informacje dotyczące działalności w y d a w n i c z e j Instytutu przedstawione zostały p r z y o k a z j i o m a w i a n i a p r a c poszczególnych Oddziałów. W t y m m i e j s c u n a szczególZob. I . H e r o l d o v a , "Válka v lidovém podáni, P r a h a 1977, O p e r a E t i m o ­ lógica, n r 7. N a przykład d w i e w y s t a w y w s k a n s e n i e w Přerovie: „ A B C w s i s o c j a l i s t y c z ­ n e j " w g s c e n a r i u s z a A . R o b k a o r a z „Kobieta X X s t u l e c i a " w g s c e n a r i u s z a J . S v o b o d o v e j p r z y współudziale A . R o b k a . 1 4 15 �177 KRONIKA ną uwagę sprawnie zasługuje działalność zorganizowany informacja ta obejmuje tak/.e i n n e k r a j e .stopniu k r a j e zachodnie. ко studiu w národnostní serii Zpravodaj. Oddziału otázky v ČSSR oraz Bibliografie zestawień knižnice 17 w socjalistycznego Vědecké Zahraniční oraz bardzo Czechosłowacji oraz w informace znacznym Bibliografie i literatura — ukazują się postaci wydawana jest w dziesięcioletnich w formie powielanych edycji Národopisná . B i u l e t y n y i n f o r m a c y j n e z d a n y m i b i b l i o g r a f i c z n y m i , ukazjące się w l i c z ­ 12-13 z e s z y t ó w bie z bibliografią K o o r d i n o v a n é Sité V ě d e c k ý c h I n f o r m a c i i p r o E t n o g r a f i i a F o l - roczników oraz obozu Materiały i n f o r m a c y j n e k l o r i s t i k u . Česká N á r o d o p i s n á 1 6 I V związana dział i n f o r m a c j i n a u k o w e j . Oprócz t e r e n u rocznie, sukcesywnie dostarczane są p r a c o w n i k o m naukowym Instytutu. B. K A T E D R A E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I U N I W E R S Y T E T U K A R O L A W P R A D Z E (KATEDRA E'INOGHAFIE A F O L K L O R I S T I K Y FILOSOFICKÉ F A K U L T Y KARLOVY UNIVERSITY) Katedra ona w 1932. M i e ś c i się E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i w Pradze istnieje od r o k u głównym gmachu lozoficznym. u n i w e r s y t e c k i m , słynnym C a r o l i n u m , p r z y Kierownikiem naukowo-dydaktycznych, dydaktyczną, mającą tej jest placówki, Doc. P h D r . na celu kształcenie która 7 stałych posiada młodych kadr przyszłych r a m a c h zajęć wprowadzani są w Fi­ pracowników Antonín R o b e k , CSc. Poza n a u k o w y c h , K a t e d r a r o z w i j a działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą o r a z oświatową. S t u d e n c i w Wydziale działalnością pracowników popularyzatorsko- najistotniejsze zagadnie­ n i a w s i współczesnej, zarówno o d s t r o n y ogólnej, j a k i e m p i r y c z n e j . K o ń c o w e prace dyplomowe Dużą wagę są najczęściej przywiązuje się wynikiem również działalności do w y m i a n y prowadzonej doświadczeń w terenie . 1 8 płynących z prac stu­ d e n c k i c h r e a l i z o w a n y c h w s k a l i k r a j o w e j , j a k też m i ę d z y n a r o d o w e j . T o n o w o c z e s n e podejście w m a na celu problemy nych nurtujące tendencji poświęconych ferencja jesl, poszerzenie horyzontów orgii ni . o w a n i e konkretnym zorganizowana młodej k a d r y i zaangażowanie współczesną c y w i l i z a c j ę . J e d n y m z w y r a z ó w studenckich zagadnieniom. Tak konferencji na przykład jej reprezentowa­ międzynarodowych, w roku była p o d hasłem „ E t n o g r a f i a a a n t y f a s z y z m " . 1977 kon­ N a szczególną u w a g ę zasługuje f a k t , że z o k a z j i podjęcia t e g o t e m a t u s t u d e n c i ' K a t e d r y E t n o g r a f i i w P r a d z e z o r g a n i z o w a l i w y s t a w ę w L i d i c a c h , miejscowości, która w czasie o s t a t n i e j w o j n y padła ofiarą o k r u t n e j p a c y f i k a c j i h i t l e r o w s k i e j . D z i ę k i dużej i n i c j a t y w i e k i e r o w n i c t w a K a t e d r y , e t n o g r a f i a , j a k o d y s c y p l i n a , j e s t systematycznie popularyzowana wśród szerokich m a s społeczeństwa za pośrednic­ t w e m ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e k a z u , szczególnie a u d i o w i z u a l n y c h . W obrębie Katedry nae" mają wydawnictw (Philosophica czasopisma uniwersyteckich Wydziału s w o j e określone m i e j s c e . U k a z u j ą się w oraz et H i s t ó r i c a ) jako samodzielne jako „Studia Filozoficznego Ethnographica" spełniające publikacje książkowe . Przy dodać, iż „ S t u d i a E t h n o g r a p h i c a " z a c z ę ł y w y c h o d z i ć w publikacje „Acta Universitatis C a r o l i 1 9 roku tej okazji 1972 z o k a z j i funkcję należy 40-lecia p o w s t a n i a K a t e d r y E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a w P r a d z e . Oprócz w s p o m W y p a d a w t y m m i e j s c u zaznaczyć, ż e d o r o k u 1974 b i b l i o g r a f i a u k a z y w a ł a się w czasopiśmie „ Č e s k i l i d " . Z o b . n p . H . M i i 11 e r o v a , Cesřca národoptsíiá bibliografie za leta 1953-1963, P r a h a 1976, cz. I i I I — Národopisná Knižnice 25. W 1977 r . zespół d y p l o m a t ó w k o ń c z y ł o p r a c o w a n i e m o n o g r a f i i w s i T f e b i z a . D o 1977 r . ukazało się 12 p o z y c j i k s i ą ż k o w y c h . Z o b . n p . J . Š t a s t n ý , Tra­ diční zemědělství na Valašsku, P r a h a 1971; A . R o b e k , Lidové zdroje národního obrození, P r a h a 1974; J . H r u b e š , Politycké a náboženské rozpory v Evropé v do­ bové publístice 1590-1617, P r a h a 1974; K . D v o ř á k , Humanistická etnografie Cech, P r a h a 1975; S. Š v e c o v á , Kopanicové sídla a dědina, P r a h a 1975. 1 8 1 7 1 8 1 9 12 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �178 KRONIKA nianych wydawnictw z i n i c j a t y w y K a t e d r y od 1967 r. u k a z u j e się r o c z n i k poświę­ c o n y k u l t u r z e l u d ó w A m e r y k i Łacińskiej „Ibero-Americana P r a g e n s i a e " drukowany w języku hiszpańskim . 20 Wielu spośród absolwentów e t n o g r a f i i k i e r u j e się n a d a l s z e s t u d i a a s p i r a n c k i e o d b y w a n e bądź w K a t e d r z e u n i w e r s y t e c k i e j , bądź też w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l ­ klorystyki Akademii Nauk, albowiem profil naukowo-badawczy obu t y c h placówek jest zbliżony. (NÁRODOPISNÉ Muzeum C. M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W PRADZE ODDĚLENI HISTORICKÉHO MUZEA NÁRODNÍHO E t n o g r a f i c z n e w P r a d z e , założone w mieści się w okazałym b u d y n k u r o d z i n y Kinských. O b e c n i e W MUZEA PRAZE) 1901 г., a c z y n n e od r o k u 1903. w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1827-1831 j a k o pałac l e t n i p o d l e g a ono Oddziałowi H i s t o r y c z n e m u P r a s k i e g o Mu­ z e u m N a r o d o w e g o . Początki g r o m a d z e n i a zbiorów łączyć należy z r o k i e m 1891, k i e d y to g r u p a W pracowników n a u k o w y c h problem rodzimej kultury zaangażowanych ludowej zwróciła profesjonalnie się z apelem i do emocjonalnie społeczeństwa o współudział w z b i e r a n i u materiałów r z e c z o w y c h . O w o c e m t e j a k c j i było zorgani­ z o w a n i e okazałej w y s t a w y w 1895 r. S p o r a część z a p r e z e n t o w a n y c h wówczas e k s p o ­ natów n a t r w a ł e weszła do i n w e n t a r z a przyszłego M u z e u m Funkcję dyrektora Muzeum pełni obecnie PhDr. Etnograficznego. Alena Plessingerová, C S c . Działalność kulturalno-oświatowa t e j placówki łączy się przede w s z y s t k i m z urzą­ dzaniem licznych wystaw matycznym i problemowym okresowych poświęcanych kultury ludowej pomyślana e k s p o z y c j a s.tała d a j e w i e l o s t r o n n y czeskiej kultury ludowej, poszczególnym aspektom i f o l k l o r u . Interesująca i te­ oryginalnie pogląd n a b o g a c t w o i różnorodność s z t u k i oraz folkloru, u k a z a n y c h w przekroju historycz­ nym. Publikacje Muzeum Etnograficznego cechuje zróżnicowanie tematyczne i w y ­ s o k i p o z i o m g r a f i c z n y . Są to p r z e d e w s z y s t k i m bogato i l u s t r o w a n e foldery, jące z a p o z n a n i e stawami się zarówno z ekspozycją stalą M u z e u m , okresowymi 2 1 Kończąc o m a w i a n i e oraz monotematyczne i wielostronną ilość w y d a w n i c t w . zwalają 22 dokumentację placówek sprawną organizację p r a c y , w z o r o w o naukową, przede w s z y s t k i m zaś prowa­ imponującą T e m p a i zróżnicowany c h a r a k t e r działalności w y d a w n i c z e j n a bieżąco śledzić p r z e b i e g i w y n i k i prac naukowo-badawczych. czają również t a k i s t o t n y c h w p r a c y n a u k o w e j licznych zbiorów . krótkiego przeglądu działalności e t n o g r a f i c z n y c h P r a g i , szczególnie podkreślić w y p a d a dzoną opracowania ułatwia­ j a k też r o z m a i t y m i w y ­ biuletynów informacyjnych i materiałów p o m o c n i c z y c h w zestawień bibliograficznych. łącznie ułatwia w z a s a d n i c z y sposób t o k p r a c n a u k o w o - b a d a w c z y c h , po­ Dostar­ formie Wszystko to j a k też p r z y ­ g o t o w y w a n i e k o l e j n y c h p o z y c j i do d r u k u . Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa P r a c a m i z z a k r e s u e t n o g r a f i i ibero-amerykańskiej k i e r u j e prof. J . Polišenský. N a przykład H . J o h n o v á , Kultura o život československého lidu, P r a h a 1967, o r a z t e j ż e , Lidové jesličky, P r a h a 1967; Z . V á c h o v á , Slezské lidové obrazy na skle malované, P r a h a 1969. A. P l e s s i n g e r o v á , Lidové jeskičky. Z e sbirek Národopisného muzea w Praze, P r a h a 1971. 2 0 2 1 M �179 KRONIKA Z ZAGADNIEÑ ETNOGRAFII BADANIA Wydana w KULTURY 1976 r. książka RUMUŃSKIEJ. LUDOWEJ REGIONU I . Vládutiu, Turism VÍLCEA cu manualul de etnografie , i dająca przegląd zabytków k u l t u r y l u d o w e j i twórczości a r t y s t y c z n e j poszczególnych województw w R u m u n i i , u k a z u j e b o g a c t w o i niesłychaną żywotność współczesnego 2 folkloru i s z t u k i l u d o w e j tego k r a j u . J e s t z a r a z e m po n i c h p r z e w o d n i k i e m , określa to a u t o r — e t n o g r a f i c z n y m podręcznikiem d l a t u r y s t y . W układzie a jak alfabe­ t y c z n y m województw, a w i c h obrębie w s i i m i a s t , omówione są w s z y s t k i e większe ośrodki rzemieślnicze, obiekty i zabytki twórcy kultury Pracę z a m y k a s e l e k t y w n a etnograficzne, ludowi, ludowej, muzea zespoły, bibliografia i zbiory etnograficzne, festiwale, oraz mapa ośrodki rzemieślnicze ( c e r a m i c z n e , targi ważniejsze folklorystyczne R u m u n i i uwzględniająca garbarskie, t k a c k i e oraz itp. muzea obróbki d r e w n a i m e t a l u ) , k o n k u r s y , f e s t i w a l e i zespoły l u d o w e . J e d n y m z s z e r z e j t a m omówionych w o j e w ó d z t w z e m interesujący r e g i o n e t n o g r a f i c z n y , rzeką O l t w Muscel Oltenii. W regionie tym, jak i w sąsiadującym (jud. Arge?), przeprowadzono penetracyjne służbowego w y j a z d u kultury ludowej do R u m u n i i w tego regionu, jest V i l c e a , stanowiąca zara­ leżący u podnóża K a r p a t Południowych n a d 1978 r 3 badania z n i m od Pozwoliły one n a p o z n a n i e a l e również praktycznej wschodu etnograficzne działalności w czasie nie tylko rumuńskich etnografów, j a k i l o k a l n y c h i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . N a szczególną u w a g ę zasługują t u a k c j e p o d e j m o w a n e p r z e z C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Artystycznego Vilcea Za s Ruchu 4 działalności jest między i n n y m i o p u b l i k o w a n i e din i Amatorskiego z siedzibą w wojewódzkim mieście R i m n i c u V i l c e a . R e z u l t a t e m tej z b i o r o w e j p r a c y pt. Arta populará . wszystkim: dom m i e s z k a l n y z t z w . foięor, t j . g a n k i e m n a k o l u m n a c h , o t w a r t y m z t r z e c h s t r o n ; cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e tego r e g i o n u uważa się p r z e d e cula, c z y l i obronną b u d o w l ę kamienną w kształcie wieży; ceramikę w y t w a r z a n ą w k i l k u ośrodkach; strój l u d o w y . K o b i e c y bogato zdobioną koszulą (camasu), strój c h a r a k t e r y z u j e oraz marszczoną ubieraną od tyłu, n i e r a z składającą s z a l e m (marama) biecy strój się długą sięgającą prostokątną zapaską noszoną z p r z o d u się z dwóch części n o s z o n y m n a głowie. O b o k z d o b i o n y c h ludowy interesujące są n a t y m t e r e n i e i kilimy w k i l k u ośrodkach ( j a k n p . H o r e z u , H u r e z u , Vládecti), zdobiona podwójnej lub pojedynczej g w i a z d y (6- l u b 8 - r a m i e n n e j ) , spirali. Obok z n a k i geometryczne niej (opreg) (závelca), t k a n i n stanowiących k o ­ narzuty z wełny o w c z e j , a n i e r a z też k o z i e j . C e r a m i k a l u d o w a r e g i o n u V i l c e a , elementem kostek jest b a r d z o często występują i motywy wykonane wytwarzana wyobrażenia roślinne, a ze z w i e - I . V l á d u t i u , T u r i s m cu manuálul de etnografie (Turystyka z podręczni­ etnografii), B u c u r e s t i 1976. R u m u n i a , obejmująca 237 500 k m i licząca 21 245 103 ludności (1975 г.), p o ­ dzielona jest n a 39 w o j e w ó d z t w ( j u d e t u l ; d a l e j skrót: jud.). W R u m u n i i przebywałam z r a m i e n i a I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N od 23 X do 7 X I 1978 г., zwiedzając placówki e t n o g r a f i c z n e — p o z a B u k a ­ r e s z t e m — w C i m p u l u n g M u s c e l i G o l e s t i (jud. A r g e s ) , R i m n i c u V i l c e a (jud. V i l c e a ) , B r a s z o w , B r a n i K o n s t a n c j a . B y ł to d r u g i w y j a z d służbowy do tego k r a j u , P o p i e r w s z y m , trzymiesięcznym w 1972 г., n a p i s a n o artykuł: Z. S z r o m b a - R y s o w a, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i problematyka badań, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974 z. 1, s. 63-84. C e n t r u l u i j u d e t e a n a l creaf,iei p o p u l a r e s i miscárii a r t i s t i c e de a m a t o r i ; d y r . G h . D e a c o n u ; R i m n i c u V i l c e a , s t r . M i r c e a c e l B a t r i n 1. Arta populara di Vilcea, p r a c a z b i o r o w a : G . S t o i c a , E . S e c o s a n , I . Vládutiu. P. P e t r e s u c V i l c e a 1972, ss. 353. W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u w y k o r z y s t a n o m a t e ­ riały o p u b l i k o w a n e w w/w. m o n o g r a f i i , omawiającej m . i n . architekturę, wnętrze, strój, ceramikę, z d o b n i c t w o w d r e w n i e oraz współczesną twórczość artystyczną. 1 kiem 2 3 4 5 2 �180 KRONIKA rżących p o w s z e c h n y cia rogiem jest k o g u t . O r n a m e n t w y k o n u j e l u b nakładania wzoru przy j e s t t u d e k o r a c j a z w a n a jiravit, Specyficzna nych linii poprzecznych lub trzech się metodą s p r y s k i w a n i a , r y ­ drewnianej lub glinianej Kompozycja naczyń ogranicza ornamentów się z a s a d n i c z o Posiadający bogatą łalność w s p o m n i a n e g o i żywotną w region C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Rimnicu Vilcea i członkami T o w a r z y s t w a działającymi sztukę l u d o w ą Vilcea etnografów, a także m i e j s c o w y c h i k u l t u r a l n y m . W zakresie do udzielaniu biegnie jest przedmiotem i Amatorskiego Folklorystycznego na licznych z n i m i oraz szerszym Osiąga się t o p r z e z o r g a n i z o w a n i e twórców narodowych, metodycznym są w s p ó l n i e z etnografami między i n n y m i do w imprezach „Korowód „Piosenki znad Festiwal Oltu" ludowych" (Hora Costumelor) między­ F o l k l o r u „Rumunia 69", (Cintecele r e g i o n u należą: k o n k u r s i p a r a d a strojów wykorzystaniu. lokalnych, centralnych i zespołów l u d o w y c h z okręgów, przez które przepływa dycji omawianego i sympozjów, konkursów, f e s t i w a l i i targów, zachę­ d o b r a n i a udziału czy opracowa­ polegają n a spotkaniach, popieraniu i i n ­ jej rozpowszechnianiu j a k na przykład: Międzynarodowy „Cibinium" Arty­ Vilcea b a d a n i a n a d d a w n y m i i obecnie ośrodkami rzemieślniczymi, zmierzające i c h twórczości Dzia­ Ruchu kilkoma torami: naukowym, prac n a u k o w y c h prowadzone a r t y s t o m wskazówek spirowaniu w dwóch władz i i n s t y t u c j i . n i a t y p o l o g i i stylów r e g i o n a l n e j twórczości l u d o w e j . Prace metodyczne festiwal drob­ przebiega barw. dużego z a i n t e r e s o w a n i a cając formy. polegająca n a r y s o w a n i u r o g i e m n a obrzeżu n a c z y n i a . koliście l u b promieniście. K o l o r y s t y k a stycznego pomocy Oltului), t j . spotkanie Olt. Natomiast już d o t r a ­ strojów l u d o w y c h p o d nazwą pierwszy zorganizowany 1970 г., t a r g i c e r a m i k i l u d o w e j , z w a n e „ K o g u t H u r e z u " ( C o c o s u l poraz de H u r e z ) , p o ­ łączone z k o n k u r s e m i sprzedażą naczyń, z a p o c z ą t k o w a n e w 1971 r. w oraz ekspozycja wytwórczego artystycznej i sprzedażą w 1971 r . w R i m n i c u Wypada sowanie cych prac, zwana rękodzielniczej „Złote ręce" t u podkreślić, iż s z t u k a i f o l k l o r w cały wraz (Miini Cálimánesti, z pokazem de procesu aur), zainicjowana Vilcea. i szeroko popierane przez twórczości R u m u n i i , b u d z ą c e duże przez państwo, p r e z e n t o w a n e rok imprezach i obchodach ludowych. zaintere­ są n a l i c z n y c h , D l a przykładu trwają­ można t u w y m i e n i ć : „ K w i a t y O l t u " ( F l o r i l e O l t u l u i ) — p o k a z w miesiącu k w i e t n i u w (jud. Sibiu) dawnych zwyczajów i tańców ludowych; „Czereśniowy targ" Avrig (Tirgul c i r e s i l o r ) w c z e r w c u w m i e j s c o w o ś c i B r i n c o v e n e s t i ( j u d . M u r e s ) — k o r o w o d y i tańce zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h niedzielę l i p c a w z o k a z j i z b i o r u czereśni; „ D ą b " ( S t e j a r u l ) Somocuta Mare z k o n k u r s e m g r y n a liściu; (jud. Maramures) „Targ dziewcząt" w M u n t e l e Gáina ( j u d . A l b a ) — zjazd nich dający sposobność do w y m i a n y „Rapsodia piszczków" (Rapsodia — (Tirgul w obchód l u d o w y de f e t e ) pod koniec ludności w i e j s k i e j z t e r e n u K a r p a t handlowej, zabawy pierwszą połączony i kojarzenia lipca Zachod­ małżeństw; t r i s c a s i l o r ) w pierwszą niedzielę września w ( j u d . B i s t r i t a — N á s á u d ) — k o n c e r t najsłynniejszych Lesu zespołów f u j a r k o w y c h z okręgu M a r a m u r e s i V i l c e a oraz w i e l e p o d o b n y c h . 6 Okazję wspomniany do p o z n a n i a współczesnej wyżej wyjazd do k i l k u twórczości artystycznej regionu Vilcea w s i , położonych koło R i m n i c u V i l c e a . z n i c h b y ł a w i e ś Bárbátesti, g d z i e mieszkają wytwórcy zdobionych dal Jedną kożuchów, t k a ­ n i n a r t y s t y c z n y c h i strojów l u d o w y c h . D o n i c h należy między i n n y m i G h . Máleanu, będąca z a r a z e m poetką l u d o w ą , która s w e w y s o k i e umiejętności a r t y s t y c z n e w z a - Z o b . r o z d z i a ł : Mały kalendarz zwyczajów i obchodów ludowych, n i f a c i u , N . D o s c á n e s c u , I . V a s i l i u - C i o t o i u , Przewodnik W a r s z a w a 1978, s. 41-42. 6 [ w : ] S. В opo Rumunii, �181 KRONIKA kresie t k a c t w a i haftu leniu dziewcząt w odziedziczone po matce przekazuje prowadzonej przez siebie szkole. obecnie młodemu Horezu jest szeroko poko­ znanym, n a w e t poza g r a n i c a m i k r a j u , ośrodkiem g a r n c a r s k i m , w którym p r a c u j e w i e l u w y ­ soko cenionych twórców l u d o w y c h , j a k n p . S. Ogrezeanu, zdobywca pierwszych nagród n a l i c z n y c h k o n k u r s a c h , a u t o r p r a c w y s t a w i a n y c h w m u z e a c h i n a o g ó l n o oraz dekoracji w domach w państwowych festiwalach widowiskowej d o m u K u l t u r y w H o r e z u . I n n y m ze z n a n y c h g a r n c a r z y j e s t V . V i c s o - r e a n u , p r a c u j ą c y w r a z ze swą żoną, p o d o b n i e mikę m . i n . na międzynarodowej w y s t a w i e wsi regionu Vilcea, Vládesti, b ę d ą c e j kultury, t y m plafonu sali j a k D . M i s c h i u , wystawiający cera­ sztuki l u d o w e j w Dusseldorfie. W innej także ośrodkiem g a r n c a r s k i m i r o z p o w s z e c h n i o n e g o w t e j części k r a j u z w y c z a j u przykładem s t a w i a n i a p r z y d r o d z e , koło s t u d n i , k r z y ż y n a g r o b n y c h w p r z e k o n a n i u o oczyszczającej w ł a ś c i w o ś c i w o d y , g o d n e u w a g i są t k a n i n y artystyczne E . Stánciucu. N a p i o n o w y m krośnie (gherghef) i bawełnianej w y k o n u j e ona k i l i m y i n a r z u t y z wełny koziej o bogatej w barwach n a t u r a l n e j wełny, o d białej przez beżową, popielatą osnowie ornamentyce i brązową do czarnej. Zdając sobie s p r a w ę z dużej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j p r a c m i e j s c o w y c h l u d o w y c h l o k a l n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e p r z y współpracy I n s t y t u t u w Bukareszcie muzeum niając oraz niektóre ze sposób s t w o r z o n o szer-.zemu powietrzu w zgromadzonych możliwości gronu wspomniana Wsi w Muzeum na w o l n y m z d o m ó w służy za m a g a z y n t a m domów prezentowania zwiedzających. Gh. Maleanu, stolicy i B r u k e n t h a l w Bujoreni, niedaleko W Sibiu C. części strojów i c h bogatej artystom. W i różnorodnej garncarz S. obronne budowle: Cula Greceanu tów i strojów l u d o w y c h o m a w i a n e g o m. in. Ogrezeanu. l u d o w y c h regionu Vilcea, i Cula Duca na muzeum ten twórczości ekspozycje Jeden stale w a n y c h od mieszkańców w s i . W miejscowości Máldáresti w y k o r z y s t a n o tam udostęp­ 7 poszczególnym Bánacu, zorganizowały Rimnicu Vilcea , 1978 r . p o s i a d a l i t a m s w e kożusznik twórców Etnograficznego skupy- zachowane c e r a m i k i , sprzę­ regionu. W s z y s t k i e w s p o m n i a n e t u a k c j e , ś w i a d c z ą c e o d o c e n i a n i u p r z e z rząd rumuński współczesnego f o l k l o r u i twórczości l u d o w e j , będących d o b r e m k u l t u r y są w i d o c z n e zakresie i nie t y l k o w etnograficznym przejawia Wychowania jącej w o j e w ó d z k i e także r e s o r t o w y Instytut do Etnologice centrującej się m . i n . w Socjalistycznego powołaniu p r z y rządzie R a d y (Consiluil Culturii Etnograficzny Etnologicznych ęi D i a l e c t o l o g i c e l . i w Bukareszcie, się n a o p r a c o w y w a n i u etnograficznego itp. Do Rady noszący Diałektologicznych D o j e g o zadań, o b o k do S p r a w Kultury ęi E d u c a t i e i S o c i a l i s t e ) , K o m i t e t y , C e n t r a Twórczości L u d o w e j Instytut Badań narodowej, r e g i o n i e V i l c e a . P o l i t y k a państwa w t y m pracy skupia­ t e j należy o d 1975 r . n a z w ę (Institutul de naukowej obecnie kon­ należy rów­ atlasu R u m u n i i , 8 Cercetári nież działalność p r a k t y c z n a , polegająca m . i n . n a u d z i e l a n i u r a d i p o m o c y w dzaniu możliwe ekspozycji jest o r g a n i z o w a n i e naukowej muzealnych, wystaw, na w y s o k i m poziomie dokumentacji tradycyjnej f e s t i w a l i . Dzięki t e j współpracy interesujących i m p r e z , j a k też i współczesnej kultury ludowej Zofia urzą­ tworzenie Rumunii. Szromba-Rysowa M u z e u l J u d e t e a n V i l c e a . E t n o g r á f i c a s i a r t a populará. B u j o r e n i ( j u d . V i l c e a ) . A t l a s u l E t n o g r a f i e a l Romániei, o p r a c o w y w a n y zespołowo p o d k i e r u n k i e m k o m i t e t u k o o r d y n a c y j n e g o . K o l e j n o w y d a w a n e są z e s z y t y p t . Atlasul Etnografie al Romániei ( w 1978 r . u k a z a ł się n r 3), p r e z e n t u j ą c e z a g a d n i e n i a teoretyczne i m e t o d y c z n e a k t u a l n i e p o d e j m o w a n y c h n a t e r e n i e R u m u n i i badań w 588 w y t y ­ powanych punktach. 7 8 �182 KRONIKA SYMPOZJUM „ZABYTKOWY ZESPÓŁ URBANISTYCZNO-ARCHITEKTONICZNY I KULTURA ROBOTNICZA ŻYRARDOWA" 16 m a r c a 1979 r o k u odbyło się w Ż y r a r d o w i e — w r a m a c h u r o c z y s t y c h o b c h o ­ dów 1 5 0 - l e c i a tego miasta styczno-architektoniczny pozjum sympozjum kultura były K o m i t e t y P Z P R rardowie, wum — i Urząd Miejski Państwowe Patronat w objęły: Historyczny Wojewódzki oraz w zespół urbani­ Organizatorami sym­ Skierniewicach i Miejski w Okręgowe, Wojewódzkie Towarzystwo Instytut Historii Uniwersytetu „Zabytkowy Żyrardowa". Żyrardowie, M u z e u m Żyrardowie naukowy Instytut w — naukowe robotnicza Przyjaciół Kultury Warszawskiego, Miasta Materialnej Zarząd Zabytków M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz Naczelna Ży­ Archi­ Żyrardowa. w Warszawie, Muzeów i Ochrony D y r e k c j a Archiwów Pań­ stwowych. Celem kulturą od sympozjum Żyrardowa. strony było zaprezentowanie Trzeba gospodarczej bowiem (rozwój wyników najnowszych podkreślić, że dzieje przemysłu miasta lniarskiego) i badań są z n a n e nad tylko społeczno-politycznej (ruch robotniczy). O b r a d o m s y m p o z j u m przewodniczył prof, d r h a b . T a d e u s z W a l i c h n o w s k i . Część plenarną ska. W rozpoczęła r e f e r a t e m rozwoju społeczno-gospodarczego cywilizacyjnego poznali rozwoju ziem się z r e f e r a t e m fabrycznej i osady prof, d r I r e n a w Polskiego. t y m zostały w skali w latach naszego bardzo związku Główną kraju W objęła k u l t u r y robotniczej. P i e r w s z y cu XIX i na początku referatu był XX w Polsce blikacji oraz 1829-1945. się n a d o k u m e n t a c j i dr A n d r z e j były archiwalnych). Woźniak robotniczym Kultura umysłowa n a d kulturą Następnie w miejscowego przedstawił w mgr referat Zwyczaje początkach robotniczym, przy miał charakter społeczności Żyrardowa gółowej a n a l i z y a k t s t a n u c y w i l n e g o wokół powstającego zróżnicowanej zakładu pod względem nego i społecznego. wieku. czym roczną. P o w s t a n i e i rozwój której zagadnieniom Żyrardowa w środowisk koń­ Potyńska swoim opierając Pozostałe i rodzinne dwa Najpierw w się n a środo­ wyni­ p r z e n i k a n i a i s e l e k c j i treści egzemplifikacją z obrzędowością komunikat w latach w badań. Opierając robot­ (przegląd p u ­ Żyrardowa Okręgowego. procesu związane odmienny była konkretnych doroczne XX o charakterze wierzeniowo-magicznym Zupełnie analizą ikonografia). Żyrardowa Elżbieta Muzeum wyników a u t o r ukazał p r z e b i e g środowisku (szczególnie staranną umysłową pierwszoplanowym prezentacją Żyrardowa k a c h pracy terenowej kulturowych zbiorów wystą­ unikalnego wygłosiła m g r B a r b a r a Dzierżanowska. T e m a t e m s t a n badań natomiast W cechy — poświęcona k o m u n i k a c i e dała r y s s t a n u z a c h o w a n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j wystąpienia ekono­ referat dwu sekcjach. Sekcja pierwsza, Żarnowska, z uwzględnieniem źródeł w latach zasadnicze hipoteczne, k a r t o g r a f i a , z referatów, wieku, dotychczasowy niczych Anna osady zakończył zostały u d o k u m e n t o w a n e gospodarcze, i wyrobów polityczną i plenarnych urbanistyczno-architektonicznego wnioski doc. d r zakładów sytuacją n a tle uczestnicy z a ­ n i m genezę f a b r y k i obrad ukazane d a l s z e j części o b r a d y przebiegały w przewodnictwo obrad Powstanie w Żyrardowa •— r o z w o j u źródeł a r c h i w a l n y c h ( a k t a wisku Pietrzak-Pawłow- początek X X w i e k u ) części z ówczesną część interesująco 1870-1914). R z e t e l n e dalszej Omówiono A l i n y G r y c i u k Rozwój przestrzenny pieniu (XIX — W Kazimierskiego (1829-1857). fabrycznej Królestwa Żyrardowa polskich. d r Józefa w Żyrardowie lnianych miczną dr wprowadzającym s w o i m wystąpieniu nakreśliła o n a główne e t a p y i c e c h y c h a r a k t e r y s t y c z n e mgr były rodzinną Andrzeja treści i do­ Stawarza, 1830-1865. N a p o d s t a w i e s z c z e ­ a u t o r nakreślił z a s a d n i c z e c e c h y rodzącej się przemysłowego pochodzenia zbiorowości terytorialnego, imigranckiej ciekawie narodowościowo-etnicz- �183 KRONIKA Obrady pierwszej sekcji d z o n y c h p r z e z etnografów rardowa, W wskazano potwierdziły (od niewątpliwie 1976 r o k u ) badaniach s z y b k i postąp n a d kulturą w prowa­ robotniczą Ży­ ożywionej d y s k u s j i , która odbyła sią n a zakończenie o b r a d tej s e k c j i , na walory poszerzenie dotychczas problematyki osiągniętych badawczej wyników, a m . i n . o dogłębną także zaproponowano analizę wpływu fabryki n a życie społeczne i kulturę m i a s t a . Równolegle święcone na do o b r a d zabytkowej wytworzonej listycznych, rzecz XIX dać zachowania nicznego pierwszej przebiegały dokumentacji i badaniach miały podstawę do i rewaloryzacji istniejącego budownictwa sekcji architekturze miasta. w naukowych zabytkowego a żących oraz się z zabytkową zespołu. P o n a d t o korzystania zabudową Żyrardowa wytyczne do p r o g r a m u odnotować źródeł trzeba archiwalnych bardzo oraz wystąpienie dla potrzeb ekspertyzach specja­ ciekawym socjalnego m g r . M a r i a n a Rożeja n t . problemów przedstawił interesujące po­ bazujące p r a k t y c z n y c h działań i n a początku X X w i e k u ) . W ś r ó d c z t e r e c h referatów zwróciły w y p o w i e d z i : drugiej na zespołu u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o ­ będącego i mieszkalnego sekcji wypowiedzi, oraz zaprogramowania Żyrardowie, przemysłowego obrady Przygotowane (w przykładem drugiej połowie i komunikatów uwagę konserwatorskich wią­ m g r . inż. J . K u b i a k a , rewaloryzacji m g r Bożenny prac tegoż który zabytkowego Gałeckiej nt. w y ­ konserwatorsko-rewaloryza- c y j n y c h , a także m g r . inż. A . S e n k o o pałacyku w Ż y r a r d o w i e (letniej r e z y d e n c j i właściciela były w zakładów pewnym żyrardowskich). Należy dodać, s t o p n i u uzupełnieniem o b r a d że obrady sekcji drugiej s e k c j i p i e r w s z e j , szczególnie w z a ­ k r e s i e w y n i k ó w badań n a d kulturą materialną. S y m p o z j u m zostało p r z e z organizatorów p r z y g o t o w a n e poziom referatów planów Żyrardowa etnografów, i komunikatów, prezentowana historyków-archiwistów wystawa w Muzeum oraz kultury bardzo s t a r a n n i e (dobry materialnej Okręgowym). konserwatorów oraz dawnych Najnowszy dorobek zabytków odnoszący się do ośrodka żyrardowskiego z a p r e z e n t o w a n o l i c z n y m p r z e d s t a w i c i e l o m n a u k i z e śro­ dowisk: warszawskiego i łódzkiego oraz regionalnych (głównie w o j . s k i e r n i e w i c ­ kiego). W y n i k i n a u k o w e s y m p o z j u m będą s z e r o k o p o p u l a r y z o w a n e w ś r ó d mieszkań­ ców Ż y r a r d o w a (m. i n . n a łamach „Życia Ż y r a r d o w a " , w r a m a c h S t u d i u m o Regionie dywana też prowadzonym przez T o w a r z y s t w o jest p u b l i k a c j a (w roku Przyjaciół Żyrardowa 1980) w s z y s t k i c h materiałów Wiedzy itp.). P r z e w i ­ z sympozjum. Andrzej Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec54c47cc51df7290f2d915273c0afa.pdf 5babb854f72d3703bcd03d73cb58ad7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:969 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXVI Zeszyt 1 �P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y N A U K M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA .XXVI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1982 �REDAKTOR: SEKRETARZ OPRACOWANIE WITOLD REDAKCJI: TOMU: DYNOWSKI KRYSTYNA IWONA MAŁKOWSKA KABZIÑSKA-STAWARZ C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, u l Świerczewskiego 105 Okładkę projektował E d w a r d Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Iwona K a r w a c k a © Copyright by Zaklad Narodowy im. Printed Ossolińskich in — Wydawnictwo, Wroclaw Poland Z a k ł a d N a r o d o w y im.' Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . Wroclaw/ 1982. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 23,40, a r k . d r u k . 19,88, a r k . A , - 26. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do skła­ d a n i a 1 V I I 1 9 8 1 . P o d p i s a n o do d r u k u 15 X I 1982. D r u k ukończono w l i s t o p a d z i e 1982. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1136/82. H - 9 . C e n a zł 1 0 0 . — 1982. �SPIS TREŚCI Profesor P e t r u Caraman — Hanna Volovici (Jassy) 11 ARTYKUŁY M a r i a P a r a d o w s k a — Obraz I n d i a n A m e r y k i Południowej w Polsce X I X w . Część I I Streszczenie w języku angielskim Joanna T o k a r s k a , Jerzy S. W a s i l e w s k i , Magdalena Zmysłóws к a — Śmierć jako organizator k u l t u r y Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Postawy mieszkańców w s i w sytuacji k o n f l i k t o w e j zaistniałej na t l e komasacji Streszczenie w języku rosyjskim Andrzej S t a w a r z — Przegląd p r o b l e m a t y k i badań nad kulturą r o b o t n i ­ czą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) . . Streszczenie w języku rosyjskim Bożena L e w a n d o w s k a — Stan badań k u l t u r y muzycznej górali Pol­ skich K a r p a t Streszczenie w języku rosyjskim Ján O l e j n i k — Przesądy, wyobrażenia i czynności magiczne mieszkańców Wysokich T a t r , związane z budową domu i domostwem . . . . . Streszczenie w języku r o s y j s k i m 13 76 79 114 115 141 143 165 167 194 197 220 STUDIA I MATERIAŁY Leszek D z i ę g i e l — Wnętrza zagród chłopskich w e współczesnym K u r d y stanie i r a c k i m Ryszard V o r b r i c h — Produkcja garncarska Dogonów A n n a S z y f e r — Małe miasteczka a kształt k u l t u r o w y obszarów górskich Ewa Z a w i e j s k a — Hodowla i pasterstwo na Żywiecczyźnie w X V I I X V I I I w . w świetle trzech podstawowych p u b l i k o w a n y c h źródeł . . . Streszczenie w języku rosyjskim Urszula L e h r - L e n d a — Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę Streszczenie w języku rosyjskim Wanda J o s t o w a — Przemiany domu podhalańskiego związane z rozwo­ j e m urządzeń ogniowych 223 245 267 271 276 277 283 285 �6 KRONIKA Mongolia 1980 — badania terenowe Ekspedycji Etnologicznej P A N — Iwona Kabzińska-Stawarz Zakończenie polskich badań w Kurdystanie i r a c k i m — Leszek Dzięgiel . . Konferencja poświęcona badaniom k u l t u r y ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach — Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K u l t u r a i sposób życia proletariatu przemysłowego i rolnego od jego począt­ ków do schyłku X I X w. K o l o k w i u m naukowe w K a r l - M a r x - S t a d t , 3-5 X I 1980 r. — Edward Pietraszek Wystawa „Rytuały śmierci" w Musée de 1'Homme w Paryżu w 1980 r. — Irena Turnau Wystawa fińskich kobierców „Ryijy" w Renwick Gallery w Waszyngtonie w 1980 r. — Irena Turnau 295 296 299 301 304 304 RECENZJE I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k , K u l t u r o w y kontekst zbrodni. S. C. Varma, The B h i l K i l l s , Delhi 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 . J. Štika, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 — Zofia Szromba-Rysowa Néprajz, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945 — 1974, oprac. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 — Leszek Hensel 307 314 316 �СОДЕРЖАНИЕ Профессор Петру Караман | — Ханна Воловича (Яссы) СТАТЬИ 11 . -Мария Парадовска — Представления об индейцахЮжной Америки в Польше в X I X в. Часть И Резюме на английском языке Иоанна Токарска, Ежи С. Василевски, Магдалена Змьгсловска — Смерть как организатор культуры Резюме на русском языке Мирослава Дрозд-Пясецка — Позиции жителей деревни в конфликтной ситуации, возникшей на почве ликвидации чересполосицы Резюме на русском языке Анджей Ставаж — Обзор проблематики исследованийпо рабочей культуре в Польше (с особенным учетом новейших исследований) Резюме на русском языке Вожена Левандовска — Состояние исследований по музыкальной культуре гуралей польских Карпат • • . Резюме на русском языке Ян Олсйник — Суеверия, магические представления и действия жителей Высоких Татр, связанные со строительством дома и двором Резюме на русском языке , , . 13 76 79 114 115 141 143 165 167 194 197 220 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Лешек Дзенгель— Интерьеры крестьянских дворов в современном иракском Кур­ дистане Рышард Форбрих —Гончарное производство Догонов ' . . Анна Шифер —Маленькие города и культурный облик горных территорий . . . . Эва Завейска — Скотоводство на Живецкойземле в X V I I - X V I I I вв. в свете трех осно­ вных опубликованных источников Резюме на русском языке Уршуля Лехр-Ленда — Поверья и магические приемы попредохранению двора . . Резюме на русском языке Ванда Иостова — Преобразования подгальской избы, связанные с развитием огне­ вых устройств 223 245 267 271 276 277 283 285 �8 ХРОНИКА Монголия 1980 —полевые исследования этнологической экспедиции ПАН — Неона Кабзиньска-Ставаж Окончаниепольских исследований в иракском Курдистане —Лешек Дзенгель . . . . Конференция по исследованиям народной культуры в Карпатах и на Балканах — Мария Гладыш, Данута Тылькова Культура и образ жизни промышленного и сельского пролетариата со времени его начала идо конца X I X в.Ученый коллоквиум в Карл-Маркс-Штадте, 3-5 X I 1980г. — Эдвард Петрашек Выставка „Ритуалы смерти" в Музее де л'омм в Париже в 1980г. —Ирена Турнау Выставка финских ковров „Рыйийы" в Ренвик Галлери в Вашингтоне в 1980г. — Ярена Турнау 295 296 299 301 304 304 РЕЦЕНЗИИ Барбара Ольшевска-Дыонизяк, Культурный контекст преступления, s. с. Varma, The Bhill Kills, Deli 1978, Kunj Publishing House, 386 стр Я. Штика, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, 170 стр. — СофияШромба-Рысова Néprajz, A Magyar múzeumok kíadványainak bibliográfiája, 1945-1974, составил Zoltan Hethy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, 135 стр. —Лешек Хенсель 307 314 316 �CONTENTS ! Professor Petru Caraman I — Hanna Volovici (Jassy) 11 ARTICLES M a r i a P a r a d o w s k a — Portrayal of South America Indians as seen b y Poles i n X I X Century. P a r t I I Summary i n English Joanna T o k a r s k a , Jerzy S. W a s i l e w s k i , Magdalena Zmysłóws к a — Death as an Organizer of C u l t u r e Summary i n Russian . . Mirosław D r o z d - P i a s e c k a — The attitudes of r u r a l inhabitants i n conflicting situations created by connurbation Summary i n Russian Andrzej S t a w a r z — Review of the problems w h i c h were the subject of research i n t o workers' culture i n Poland ( w i t h p a r t i c u l a r stress on recent times) Summary i n Russian Bożena L e w a n d o w s k a — Progress of the research into the musical c u l ­ ture of the highlanders i n the Polish Carpathians S u m m a r y i n Russian Ján O l e j n i k — Superstitions, imagination and magic of the people of the H i g h Tatras when constructing a house or homestead Summary i n Russian STUDIES A N D Zawiejska region i n sources Summary Urszula L e h steads Summary — 79 114 115 141 143 145 167 194 197 220 MATERIALS Leszek D z i ę g i e l — Interiors of peasant farmsteads i n contemporary Iraqui Kurdistan Ryszard V o r b r i c h — Pottery of the Dogons A n n a S z y f e r — Small villages and the State of C u l t u r e i n the mountaineous/ regions Ewa 13 76 A n i m a l breeding and shepherding i n the 223 245 267 Żywiec the X V I I - X V I I I centuries i n the l i g h t of the three published i n Russian r - L e n d a — Belief? and magic for the protection of f a r m ­ i n Russian 271 276 277 283 �10 Wanda J o s t o w a — Changes i n the construction of houses i n the SubCarpathian regions and the development of f i r e places 285 CHRONICLE Mongolia 1980 — Regional research b y the P A N Ethnological Expedition — Iwona Kabzinska-Stawarz . End of Polish Research i n the I r a q i K u r d i s t a n — Leszek Dzięgiel . . . . Conference devoted to research on c u l t u r a l folklore i n the Carpathians and the Balkans — Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa C u l t u r e and the l i v i n g standards of the i n d u s t r i a l and a g r i c u l t u r a l prole­ t a r i a t f r o m its beginnings to the end of the X I X Century. Scientific meeting i n K a r l — M a r x — S t a d t , November 3-5, 1980 — Edward Pietraszek E x h i b i t i o n "Death R i t u a l s " i n the Musee de l'Homme i n Paris i n 1980 — Irena Turnau E x h i b i t i o n of F i n n i s h Carpets „Ryijy" i n Renwick Gallery i n Washington i n 1980 — Irena Turnau 295 296 299 301 304 304 REVIEWS A N D R E V I E W A R T I C L E S Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k , The C u l t u r a l Context of S. C. Varma, The B h i l K i l l s , D e l h i 1978, K u n j Publishing House, J . Štika, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 — Zofia Ъа-Rysowa Néprajz, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája. 1945-1974 Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, [ed.] Budapest 1976, ss. Leszek Hensel Crime. ss. 386 Szrora- 307 314 Zoltán 135 — 316 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a93fcc7691190592d3632dddd35c6a.pdf 3115cc6a5d11d1876ceec6488b1cf2f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4140 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3862 Title A name given to the resource Przegłąd prasy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 �N a s z y m z d a n i e m twórcą l u d o w y m jest ten, kto t w o ­ r z y wśród l u d u , c z y j a s z t u k a z n a j d u j e oddźwięk w m i e j s c o w e j społeczności. Twórca (artysta) ludowy dlatego właśnie j e s t „ l u d o w y " — ponieważ f o r m a jego w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j wiąże się z tradycją ludową. Będzie więc ludowym twórcą świetny rzeźbiarz J . C e n t k o w s k i z N i e s z a w y , będzie w jakimś sensie i nestor świątkarzy L e o n Kudła — a l e n i e zdolny uczeń szkoły p l a s t y c z n e j , n i e z a w o d o w y już rzeźbiarz, tworzący z pełną świadomością artystyczną, z pełnym opanowaniem warsztatu. „Stolica" (15. X I I . 57) zamieściła a r t . pt. „Cepeliow­ s k a w z o r c o w n i a s z t u k i l u d o w e j " . P a n (e) p i s z e m . i n . : „Niezwykle bogaty zbiór — to w y c i n a n k i — k r a k o w ­ skie, k u r p i o w s k i e , góralskie, śląskie, łowickie i, i n n e " . Wiadomość — jeśli p r a w d z i w a — r e w e l a c y j n a . N i e mieliśmy d o t y c h c z a s w y c i n a n k i k r a k o w s k i e j a n i ślą­ s k i e j , a co do góralskiej, to z n a n a była niegdyś j e d y n i e n a g w i a z d a c h obrzędowych. J a k o s a m o d z i e l n a f o r m a z d o b n i c t w a w sztuce l u d o w e j w y c i n a n k a j e d n a k n a P o d h a l u n i e występuje. P r z y n a j m n i e j t a k się n a m d o ­ tąd zdawało... ' „Gazeta K r a k o w s k a " (11. X I I . 57) z a m i e s z c z a i n t e ­ resujący w y w i a d z d y r e k t o r e m M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w K r a k o w i e , z n a n y m i n i c j a t o r e m konkursów s z o p k a r s k i c h . Oto c i e k a w s z e f r a g m e n t y : „...Wykonawcy d o w i e d l i też, że i c h s z t u k a n i e jest czymś m a r t w y m , wykazując dążenia e w o l u c y j n e , p r z e ­ jawiające się w n a d a w a n i u s z o p k o m n o w y c h kształtów przez w p r o w a d z a n i e różnych elementów a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Niegdyś b o w i e m stałym p r a w i e wyłącznym w z o r e m a r c h i t e k t o n i c z n y m były n i c h wieże kościoła Mariackiego. — K o n k u r s y szopkowe budząI zz a i n t e r e s o w a n i e nie t y l k o w n a s z y m mieście... — Oczywiście, choćby dlatego, że dostarczyły one eksponatów d l a muzeów p o l s k i c h i szeregu w y s t a w w k r a j u i zagranicą. J e d n a z n a g r o d z o n y c h n a k o n ­ k u r s i e szopek została z a k u p i o n a do M u z e u m O b r a z c o w a w M o s k w i e . S z o p k i k r a k o w s k i e nabyły również placówki m u z e a l n e w A n g l i i , F r a n c j i , w N i e m c z e c h i S z w a j c a r i i . N a s i s z o p k a r z e otrzymują zamówienia z K a n a d y i z U S A oraz z ośrodków p o l o n i j n y c h w i n ­ nych krajach... — W y k o n a w c a m i szopek są przeważnie m u r a r z e i r o ­ b o t n i c y b u d o w l a n i . Dlaczego właśnie oni? — W l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h pracujący p r z y b u d o ­ w a c h w o k r e s i e j e s i e n n o - z i m o w y m b y l i bezrobotnymi. N i e mając p r a c y z a r o b k o w e j z a j m o w a l i się s z o p k a r s t w e m . O b e c n i e wykonują oni przeważnie s z o p k i małe, zaprzestając sporządzania szopek z l a l k a m i , które były n i e j a k o p i e r w s z y m i t e a t r z y k a m i kukiełkowymi. Zanikł p r z e z to z w y c z a j obnoszenia szopek po d o m a c h d l a o d g r y w a n i a przedstawień p r z y pomocy kukiełek. W a r t o też c h y b a wspomnieć, że badacze l i t e r a t u r y stwierdzają, iż w i d o w i s k o s z o p k o w e miało w p ł y w n a kompozycję literacką i artystyczną «Wesela». S a m zaś Wyspiański posiadał w d o m u piękną szopkę krakowską wykonaną przez artystów z przedmieścia." ą 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf249a5aafbae40552e47caadfe24b04.pdf 3e8157066c2f8012466c5d55b62728a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3647 Title A name given to the resource Recenzje i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.288-298 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A PRZEMYSŁU L U D O W E G O I A R T Y S T Y C Z N E G O W ŁAŃCUCIE JANINA Wystawa Przemysłu Ludowego ; Artystycznego w Łańcucie w gmachu powozowni Ośrodka Muzealnego zorganizowana była przez Ekspozyturę C P L I A , przy pomocy finansowej Prezydiów Rad Narodowych z Rze­ szowa i Łańcuta. Wystawa ta trwała od 17 .VI do k o ń ­ ca lipca br.; pokazana tam była bieżąca produkcja C P L i A z działów: tkactwa, ceramiki, koronkarstwa, koszykarstwa, oraz przedstawiono próby obróbki ala. bastru 1 odpadków szkła. Poza tym wystawa uzupełnio­ na była nowymi eksponatami nielicznych twórców lu­ dowych i pracami uczniów Liceum Technik Plastycz­ nych z Sędziszowa. Spośród zgromadzonej 1.586 szt, przedmiotów wy­ selekcjonowano 488 i użyto je do ekspozycji o charak­ terze bazarowym na sposób handlowy, reszta pozosta­ Ryc. 2 8 8 1. Butla siwa, dymiona. Wykonał tales*, pow. Zalesie pow. tanem. Łańcut. Józef Kuźniar. STANKIEWICZÓW A łych przedmiotów znalazła się w specjalnie urządzonym na sali stoisku sprzedaży C P L i A . W celu podkreślenia szerszej działalności tej insty­ tucji umieszczono również kilka m a n e k i n ó w z auten­ tycznymi strojami ludowymi (niestety niewłaściwie skompletowanymi z dobieranych części, pochodzących z różnych okresów powstawania) razem z kostiumami strojów ludowych przeznaczonymi dla celów teatralnowidowiskowych zespołów amatorskich. (Kostiumy te wykonane były z materiałów zastępczych w pracow­ niach C P L I A ) . Wystawa cieszyła się dużym powodzeniem i frekwen­ cją, co dowodzi potrzeby urządzania imprez z tego za­ kresu. Szkoda tylko, że przeciążony pracą Wydział Kultury w Rzeszowie nie potrafił powiązać działalno- Ryc. 2. Doniczka osłaniająca, kielichowa, czerwona , . . , . „ , . . , . „, , Wykonał Andrzej Ruta, wies wieś M Wykonał Andrzej Ruta, Medyma Głogowska, pow. �ści z zakresu upowszechnienia plastycznej kultury lu­ dowej i jej przejawów z pracami Muzeum Rzeszowskie­ go, które nie powinno zamykać się we własnych ra­ mach, lecz przyjść z pomocą fachową w jak najsze­ rzej pojętej współpracy z terenem. W różnorodnej i bogatej twórczości tego terenu tkwi właściwy problem plastyczny, a wytwory sztuki ludo­ wej posiadają odrębne i zasadnicze wartości, które w zależności od celów i potrzeb terenu powinny być umie­ jętnie wydobyte i wykorzystane. Na tym odcinku brak jest współpracy z czynnikami powołanymi do działania w tym kierunku. Akcja taka musi być szersza, skoordynowana i oparta na wnikli­ wej podbudowie naukowej, przemyślana i właściwie ustawiona w terenie, zwłaszcza że jest to akcja pionier­ ska, gdyż dotychczas nie było planowego działania w tym kierunku i na taką jak obecnie skalę. Dlatego we wspomnianej wystawie brak postawienia właściwego problemu. Jest ona zbiorem różnych przed­ miotów, które nie ilustrują nurtujących w terenie za­ gadnień, przeobrażeń, zapoczątkowanych akcji i prób. Do nowych osiągnięć twórczych należą przede wszy­ stkim prace ceramików, którzy pod kierunkiem art. piast. prof. Włodzimierza Bieleckiego odtworzyli dawne naczynia o różnych formach i przeznaczeniu, dziś już nie używlaine, które m o g ą jednak znaleźć inne zastoso­ wanie do potrzeb współczesnych. Poza tym ciekawe również są prace tych ceramików, którzy pomimo obowiązujących w produkcji terminów i norm, potrafili znaleźć czas na prace własne, poszu­ kując nowych rozwiązań w oparciu o charakterystycz­ ne typy i techniki w formach ceramicznych swego te­ renu, i pomimo trudności surowcowych próbują opracować własne polewy. Do tych należą przede wszystkim nagrodzeni: Woś Franciszek ze wsi Zalesie pow. Łańcut, nagroda M K i S 400 zł za nowe typy naczyń dymionych oparte na dawnej tradycji. Ruta A n d r z e j ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, nagroda M K i S 300 zł za poszukiwanie nowych form i opracowanie pięknej zielonej polewy. O l s z e w s k i J ó z e f ze wsi Jodłowa pow. Jasło, S c h o d z i ń s k i J a n ze wsi Zalesie pow. Łańcut, K u ź n i a r J ó z e f ze wsi Zalesie pow. Łańcut, R u t a T a d e u s z ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut: nagrody M K i S po 200 zł za dobre osiąg­ nięcia w pracach. Ryc. 3. Koń — rzeźba w drzew/e topolowym. Wykona­ ła Rozalia Kuźniar, wieś Wysoka, pow. Łańcut. Rzeźbę w drzewie reprezentowała R o z a l i a K u ź n j a r o w a ze wsi Wysoka pow. Łańcut, do­ starczając 18 prac o nowej tematyce z życia wsi. Otrzy­ mała ona naigrodę M K i S 500 zł. W dziale tkanin na­ grodę M K i S 500 zł otrzymał Du d e k P a w e ł za dobry poziom techniczny tkanin o własnych wzorach. Po raz pierwszy zostali słusznie nagrodzeni wytwór­ cy koszyków rudnickich, zrzeszeni w C P L i A za słyn­ ne w kraju i eksportowane masowo za granicę wyroby koszykarskie o różnorodnych formach i przeznaczeniu: K a r a ś J u l i a z Rudnika n/S. ul. Krótka 1, na­ groda M K i S 200 zł W a ł ę g a K a z j m i e r z z Rudnika n/S ul. Rzeszowska 32, nagroda M K i S 200 zł. W o j t a s A n t o n i z Rudnika n/S ul. Kordec­ kiego 20, nagroda M K i S 200 zł. K o l a n o A d e l a z Rudnika n/S ul. Kończycka 6, nagroda MKIS 200 zł. O s e t e k W i k t o r i a z Rudnika n/S ul. Mic­ kiewicza 29, nagroda 200 zł. Pozostałe nagrody w sumie 4.200 zł rozdzielono z funduszów Prez. Wojewódzkiej Rady Narodowej Wy­ działu Kultury w Rzeszowie. Wśród tych nagród były dwie nagrody zespołowe: 1) Zespołowi uczniów Liceum Technik Plastycznych w Sędziszowie za dobre wyniki w pracach z metalu: 300 zł — z przeznaczeniem na cele świetlicowe zespołu; oraz zespołowi produk­ cyjnemu C P L i A „Zabawka" 200 zł — również na eele świetlicowe. �O KSIĄŻCE SULI BENET„SONG DANCE AND CUSTOMS O F PEASANT POLAND"* К A ZAMIERA Książka dr Suli Benet zgodnie z zapowiedzią wy­ dawców wychodzi w serii publikacji poświęconych kulturom współczesnym. Tytuł pozwala mniemać, że głównym tematem jest folklor (pieśni, tańce, obrzędy). Czytelnik biorąc do ręki tą książkę, ma więc prawo przypuszczać, że znajdzie w niej zarys w s p ó ł c z e ­ s n e g o folkloru polskiego. Nie trzeba dodawać jak interesującą byłaby taka praca dla czytelnika zarów­ no polskiego, jak angielskiego, czy amerykańskiego. Rzetelnie opracowana publikacja o współczesnej kul­ turze naszego ludu stanowi bowiem niezmiernie cenne ; wyraziste świadectwo tych przemian i przekształceń, jakim ulega nasz kraj. Niestety książka dr Benet w żadnym wypadku nie spełnia tej roli. Co więcej, czytelnik, któremu sugeruje się wielokrotnie, iż praca dotyczy właśnie zagadnień współczesnej kultury ludu wiejskiego w Polsce, wpro­ wadzony zostaje w błąd. Otrzymuje bowiem książkę, którą przy najbardziej nawet przychylnej ocenie nie można nazwać inaczej, jak zniekształcającą i zafałszo­ wującą obraz zarówno dawnej, jak i dzisiejszej naszej ludowej kultury. Książkę poprzedza w s t ę p Margaret Mead, czołowej przedstawicielki amerykańskiej etnopsychologii, kie­ runku, który, jak stwierdza radziecki etnograf N. B u tinow, właściwiej byłoby nazwać psychorasizmem. Re­ komendacja M. Mead nie jest też jedynie gestem ko­ leżeńskiej uprzejmości. Świadczy o tym wydźwięk sa­ mej książki. Na treść jej, poza wymienioną przedmową M. Mead, składa się pięć wydzielonych przez autorkę części: I — chłopi polscy, I I — Polska chłopów, I I I — rok obrzędowy, I V — regiony, V — krąg rodziny. Gdy­ byśmy usiłowali uszeregować wymienione wyżej za­ gadnienia wedle problematyki etnograficznej, musie­ libyśmy stwierdzić, żc autorka wysuwa na czoło swego opracowania obrzędowość doroczną i rodzinną, po­ święcając jej najwięcej miejsca (rok obrzędowy obej­ muje s. 36 do 111, zaś obrzędy rodzinne s. 143—247), i dając olbrzym: materiał, wtłoczony w ramy stosun­ kowo niewielkiej objętościowo książki. W pozostałych częściach, zwłaszcza w części czwartej, poświęconej poszczególnym regionom, autorka również ustawicznie zahacza o wierzenia i obrzędy, obrzędowość więc sta­ nowi główny motyw, wyraźnie pasjonujący autorkę i dominujący w całym opracowaniu. Natomiast pieśni uwzględnione są w bardzo słabym stopniu, tańce zaś potraktowane nader fragmentarycznie. Przewaga o- 290 * with a prefface by Margaret Mead, London Dennis Dobson 1951, s. 247. poza tekstem il. 16 (fotografie). Z AW I ST O W 1С Z-A DAMSKA brzędów odrazu budzi pewne wątpliwości ze wzg'.edu na to, że dzisiejsze obrzędy zachowały przeważnie for­ my reliktowe i w kulturze wsi współczesnej rola ich jest znacznie mniejsza niż dawniej. Stąd też w obrazie współczesnej społeczności wiejskiej obrzędowość nie może być akcentem dominującym. Część I, I I i I V mają dać obraz Polski współczesnej, w jej dzisiejszych granicach, z ludnością etnograficz­ nie polską, zróżnicowaną kulturowo w zależności od regionów (autorka wymienia tu Mazowsze, Małopol­ skę, Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Podhale). O ile opracowane drobiazgowo rozdziały dotyczące obrzędowości są przeładowane szczegółami i autorka usiłuje z tej powodzi szczegółów w y d o b y ć w niektó­ rych wypadkach interpretację etnologiczną zarejestro­ wanych faktów, o tyle pozostałe rozdziały, zgodnie z intencją autorki, zawierają szereg uogólnień i mają dać najszerzej pojętą charakterystykę chłopa polskie­ go, wraz z charakterystyką ogólną Polski i jej regio­ nów. Na wstępie warto wspomnieć, jak wedle relacji sa­ mej autorki oraz przedmowy M. Mead, powstała oma­ wiana książka. Pomoże to nam do oceny materiału faktycznego, zawartego w niej i do stwierdzenia obiek­ tywnej roli, jaką publikacja ta pełni w stosunku do słabo zorientowanego w sprawach naszego kraju czy­ telnika zagranicznego. Zacznijmy od kilku uwag o autorze: doktór Sula Benetowa studiowała w Polsce etnografię z etnologią pod kierunkiem prof. St. Poniatowskiego (Warszawa). S w ą pracę dyplomową pt. „Konopie w wierzeniach i zwy­ czajach ludowych" publikuje w roku 1936 jako zesz. 2 „Prac Etnologicznych" Instytutu Nauk Antropologicz­ nych i Etnologicznych Tow. Naukowego Warszawskie­ go. Wyjeżdża następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuuje studia antropologiczne (tak zwana antropologia kulturalna w ujęciu amerykańskim od­ powiada etnologii) i zdobywa stopień naukowy doktor­ ski w roku 1944. Jest wykładowcą w uniwersytecie Columbia (Nowy York) i w Hunter College (tamże). Dr Benetowa pisze :ve wstępie do swej książki, że jako studentka polska w latach 1930-31 przeprowadzała ba­ dania terenowe wśród chłopów („jako obserwator i uczestnik") w wielu wioskach różnych regionów kraju. Następnie w Stanach Zjednoczonych niektóre z mate­ riałów zebranych w Polsce zostały ogłoszone w for­ mie artykułów. „Nowe studia antropologiczne (w Ame­ ryce) dały nową perspektywę znanemu obrazowi ż y ­ cia". Sula Benet współpracuje w tym okresie z wybit­ nymi reprezentantami amerykańskiej szkoły etnopsychologów Ruth Benedict, Margaret Mead i in. Autorka �powraca jeszcze do Polski na krótko w r .1938, 1948 i 1949 „na dalsze studia terenowe, wzbogacona w nowe metody studiów i w nowe poglądy". W wyniku tych badań powstaje omawiana książ­ ka, która jest „próbą oddania zapachu i barwy życia polskiego chłopa". Autorka dodaje ,że przytaczany ma­ teriał jest ż y w y jeszcze obecnie. „Polska tradycja i jej przejawy w życiu ludu przetrwały do dziś w zdu­ m i e w a j ą c y m stopniu mimo wstrząsu lat wojennych, powojennych przesiedleń i wzrastającej urbanizacji kraju". Słowem, wypowiedzi autorki pozwalają mnie­ mać, że materiał, którym się posługuje, jest dokład­ nie zlokalizowany w czasie, został bowiem zebrany przez nią podczas studiów terenowych w latach 1930-31 i 1938, a następnie uzupełniony materiałem powojen­ nym z lat 1948 i 1949. Czyli, że przedstawiony przez nią obraz chłopa polskiego dotyczy czasów współczes­ nych. W mniemaniu tym utwierdza jeszcze przedmo­ wa M. Mead, która głosi, że „dr Benet dała nam książ­ kę o ciężkim trudzie i żywych aspektach obrzędowych życia ludu, tak jak one trwają po drugiej wojnie światowej". U o g ó n i e n i a dotyczące chłopa polskiego autorka przenosi następnie na całe społeczeństwo polskie, stwierdzając, że „opisane tu specyficzne obyczaje są w pewnym stopniu udziałem wszystkich Polaków". Charakterystyka chłopa polskiego ma więc być w znacznej mierze charakterystyką całego społeczeń­ stwa. Stanowisko takie zgodne jest z założeniami szkoły etnopsychologów, którzy dążą do zobrazowania .podstawowego typu osobowości społeczeństwa jako całości". 1 Równie wyraźnie zaznacza autorka zlokalizowanie materiału w zasięgu geograficznym. Wprawdzie za­ strzega się, że „w niniejszej pracy m ó w i ć się będzie o szerokiej gamie obyczajów z różnych miejscowości bez względu na geograficzną dokładność w ich kata­ logowaniu", lecz te „różne miejscowości" niewątpli­ wie dotyczyć mają ziem etnicznie polskich, skoro au­ torka wynaźnie podkreśla, że „omawiane ziemie stano­ wią Polskę obecną, zamieszkałą przez jednorodną lud­ ność polską, reprezentującą polską kulturę z wyłącze­ niem wschodnich kresów Polski przedwojennej: Ukrai­ ny i Białorusi, które obecn'e stanowią część ZSSR". Podkreślam raz jeszcze: zarówno przedmowa M. Mead, jak i w s t ę p autorki upoważniają nas do tego, abyśmy w tej książce szukali opisu współczesnego ży­ cia ludu wiejskiego w Polsce, w jej obecnych grani­ cach, zaobserwowanego przez autorkę podczas jej stu­ diów terenowych w latach powojennych i zestawionego z materiałem terenowym, zgromadzonym przez nią w latach 1930-31 i 1938-. Nie tracąc ani przez chwilę z oczu dokonanej przez autorkę lokalizacji w czasie i przestrzeni przedstawio­ nego prze nią materiału, przystąpmy do jego oceny. Na pierwszym miejscu omówimy rozdziały poświęco­ ne całkowicie obrzędowości i luźne wzmianki o niej w pozostałych rozdziałach. 1 Linton R. „The Cultural Background of Persona­ lity" London 1947, s. 102, cyt. A. Kłoskowska „Psycho­ logiczny kierunek amerykańskiej etnologii', Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych, t. I , 1950, s. 285. - Autorka nie odwołuje się przy tym nigdzie do źródeł drukowanych poza jedyną cytatą z pracy St. Dworakowskiego (s. 164—165). W polskiej literaturze etnograficznej mamy ogrom­ ną ilość opisów dotyczących polskiej i wogóle sło­ wiańskiej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, zazwy­ czaj traktowanej łącznie z bogatym materiałem z za­ kresu wierzeń, praktyk magicznych i wszelkiego ro­ dzaju zabiegów. Opisy te znajdujemy nade wszystko w seryjnych wydawnictwach z ubiegłego stulecia i po­ czątków obecnego, jak „Lud Kolberga, „Zbiór wiado­ mości do antropologii krajowej", „Prace i materiały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne", „Wi­ sła", wreszcie organ Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego — „Lud". - Ponadto będą to opisy obrzędów w różnych mono­ grafiach wielodziałowych, jak , L u d Nadrabski" Świętka, „Kurpie" Chętnika, „Krakowiacy" Udzieli, „Lud Białoruski" Federowskiego, „Polesie wschodnie" Moszyńskiego i wiele, wiele innych. Będą wreszcie opracowania specjalnie obrzędowości poświęcone, jak: „Kalendarz obrzędowy ludu polskiego" E . Frankow­ skiego, „Zwyczaje żniwiarskie" J . St. Bystronia, „Obrzędy związane z narodzinami dziecka" tegoż au­ tora, „Rok obrzędowy na Pomorzu" B. Stelmachow­ skiej, „Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego" С .Baudouin de Courteney-Ehrenkreutzowej, „Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego" A. F i ­ schera, „Zwyczajne rodzinne w powiecie Wysoko-Mazowieckim" S. Dworakowskiego, szereg artykułów K . Zawistowicz, publikowanych w mieś. „Wiedza i Życie" w latach 1933 i 34. Były też próby ujęcia obrzędowości w pewną ca­ łość jako jednego z działów etnografii polskiej, jak to np. uczynił St. Poniatowski w swej „Etnografii Pol­ ski", lub A. Fischer w „Ludzie Polskim" i w I I I zesz. „Etnografii słowiańskiej", poświęconym Polakom. O ile materiały publikowane w wieku X I X i na początku w. X X (przed pierwszą wojną światową) oparte są przeważnie o badania terenowe, o tyle opracowania późniejsze, zwłaszcza z okresu dwudziesto­ lecia międzywojennego, w przeważającej części opar­ te są o wyżej wymienione publikacje etnograficzne*. W opracowaniach tych zazwyczaj nie ma dokładnego zlokalizowania w czasie poszczególnych obrzędów, nadto obrzędy sprzed lat kilkudziesięciu, nawet sprzed lat stu, i te, które przetrwały do czasów ostatnich, traktowane są w tej samej płaszczyźnie historycznej, bez uwzględnienia bodaj tak ważkich momentów w dziejach wsi polskiej, jak likwidacja stosunków poddańczo-pańszczyźnianych i początek kapitalizmu. Nie dostrzegano też u nas nader istotnych różnic w obrzędowości, wynikłych z rozwarstwienia wsi, (np. w y s t a w n o ś ć wesel wśród kmieci i zredukowana do mi­ nimum obrzędowość weselna chłopskiej biedoty; t ł o ­ ka zwoływana przez zamożnych chłopów i pomoc wza­ jemna w ramach wyręki sąsiedzkiej na zasadzie r ó w ­ nowagi usług i świadczeń pomiędzy gospodarstwami o jednolitej strukturze gospodarczej). Dopiero bada­ nia lat ostatnich, zwłaszcza badania prowadzone przez seminarium prof. К. Dobrowolskiego w Krakowie zo­ brazowały, jak niejednolita jest kultura wsi w związku z jej rozwarstwieniem. 3 Wyjątek stanowi w tym względzie np. praca B. Stelmachowskiej z terenu Pomorza i St. Dworakow­ skiego z pow. Wysoko-Mazowieckiego. �X V I I I , pogrążeni w ciemnocie, w zabobonach i prze­ sądach? Otóż musimy dobitnie podkreślić, że opisy podawane przez p. Benetową w żadnym razie nie są odbiciem współczesności, są poza czasem, mieszczą się w granicach co najmniej półwiecza, niektóre sięgają jeszcze dalej w głąb, a jedynie nieliczne dotyczą istot­ nie czasów współczesnych. Nie ulega wątpliwo­ ści, że do dziś wśród ludu wiejskiego zachowa­ Mimo to dostrzegano wszakże zmiany zachodzące ły się niektóre obrzędy, przesądy, nawet niektóre w stanie posiadania kulturowego ludności wiejskiej praktyki magiczne. W wielu jednak wypadkach zo­ pod w p ł y w e m procesów historycznych X I X i X X stały one znacznie zredukowane i zachowały formę wieku. Nie jest rzeczą przypadku ,że już H . Kołłątaj przeżytkową, częstokroć zatracając przy tym w mniej­ n a w o ł y w a ł do gromadzenia materiałów ludoznawczych szym lub w i ę k s z y m stopniu s w ą pierwotną interpre­ celem „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, tację, związaną z pierwotną treścią obrzędową. Doty­ w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy osta­ czy to przede wszystkim bogatych i rozległych wierzeń tecznej rzeczy naszych zmianie". zadusznych oraz obrzędów weselnych lub takich czy Odtąd w dziejach ludoznawstwa polskiego spotyka­ innych zabiegów magicznych. T a k w i ę c np. obrzędo­ my się ustawicznie z troską zabezpieczenia zabytko­ wa pamięć o zmarłych wyraża się dziś w kościelnych wych form kultury ludowej w zbiorach i archiwach. wspominkach, w paleniu świateł na grobach zamiast bowiem kołłątajowska „rzeczy naszych zmiana" nie była „ostateczną". Po niej przyszły w wieku X I X i X X dawnych ogni, przy których miały się grzać zziębnięte duszyczki, wreszcie w jałmużnie ofiarowywanej ż e różnorakie wstrząsy i wydarzenia, które zaważyły na brakom-dziadom zamiast dawnego karmienia dusz całokształcie kultury wsi. I chodzi tu nie tylko o w a ż ­ dziadów-przodków. Opisane przez autorkę uczty dla kie zmiany zachodzące w kulturze wsi na skutek ta­ zmarłych, związane z ich zapraszaniem do stołu, stypy kich lub innych wydarzeń historycznych na przestrze­ pogrzebowe oraz wierzenia i praktyki odnoszące się ni owych stu lat (wojny, powstania, rozbiory, wreszcie do śmierci —- należą już od dawna do przeszłości, uwłaszczenie włościan), lecz także o zmiany, które a nadto, jak zobaczymy niżej, przytoczone teksty nie zachodzą równolegle na skutek przemian ustrojowosą polskiego pochodzenia. Takim samym nieporozu­ społecznych, uprzemysłowienia kraju, kontaktów mieniem są opisane akty wesela z wymienieniem poz miastem, wielkich zdobyczy techniki (rozwój kolej­ strzyżyn, także pokładzin, rzekomo zachowanych nictwa, motoryzacja, poczta, radio itp.), oraz coraz sil­ w niektórych okolicach i znanych do niedawna wraz niejszego stosowania mechanizacji przy uprawie ze sprawdzaniem dochowanej dziewiczości, co zresztą roli. Rzecz znamienna, że wielki umysł L . Krzywic­ występowało przede wszystkim na Słowiańszczyźnie kiego już przed przeszło 50 laty dostrzega związek po­ wschodniej. Jeszcze bardziej rażący jest opis rzeko­ między warunkami bytu materialnego a obrzędowoś­ mo współczesnego obrzędu sobótkowego z dziewczę­ cią: „...święta wiążą się ściśle z warunkami bytu. A ż e ­ tami w białych, powiewnych szatach, z nieceniem by je poznać u któregoś pojedynczego ludu, musimy „żywego" ognia, ze skakaniem przez ogień parami i przede wszystkim zrozumieć jego otoczenie material­ kąpielą, z tańcem dziewcząt ofiarowujących słońcu 12 ne i właściwe mu źródła utrzymania." („Rodowód bochenków chleba, zwanych „słończętarni", z wy­ świąt", Prawda 1899, s. 19). Stanowisko Krzywickiego raźnie podkreślonymi momentami erotycznymi. Obrze, było jednak raczej odosobnione, choć przeobrażenia, jakie zachodziły w kulturze wsi, były dostrzegane i ż y ­ dowość świątojańska, zwalczana od dawna przez k o . ściół z całą zaciętością, na przestrzeni ostatniego pół­ wo komentowane przez późniejszych badaczy. wiecza ulega daleko idącej redukcji, ograniczając się „Od czasu wojny — pisał w r. 1933 St. Czarnow­ w niektórych okolicach do palenia ogni sobótkowych, ski — proces przekształcania się życia ludu wiejskiego zresztą dziś już o charakterze zabawowym, do obiega­ przybrał tempo tak gwałtowne, że z roku na rok zmie­ nia pól z płonącymi pochodniami, do zbierania ziół nia się życia tego typ. Śmiało rzec można, że gdy dzia­ i puszczania w i a n k ó w na w o d ę (to ostatnie raczej n a ­ dowie byli jeszcze w wielkiej mierze ludźmi wieku wet w miastach niż na wsi). Może najbardziej uroczy­ XVTII, wnukowie są już na progu dwudziestego" ście obchodzony jest dzień świętego Jana na Pomorzu („Wiedza i Życie", rok 1933 Nr 1). Uwaga St. Czarnow­ we wsiach rybackich nad morzem, gdzie palą beczki skiego odnośnie I wojny światowej da się całkowicie te smołą i we wsiach rolniczo-rybackich, gdzie do dziś zastosować do czasów po drugiej wojnie, z tym jedy­ zachowały się widowiska obrzędowe t. zw. „ścinanie nie uzupełnieniem, że „proces przekształcania się ż y ­ kani", które autorka całkowicie pomija. cia ludu" przybrał dziś tempo znacznie g w a ł t o w n i e j ­ sze i już nie z roku na rok, lecz bez mała z miesiąca Książka p. Benetowej wprowadzając w zupełnym na miesiąc „zmienia się życia tego typ". bezładzie prawdziwie archaiczne formy sprzed lat Momenty obrzędowe stanowiące do niedawna tak ważki składnik w kulturze ludu wiejskiego, podawane więc były w większości opracowań (z piszącą te słowa włącznie) w oderwaniu od całokształtu uwarunkowa­ nych historycznie stosunków gospodarczo-społecznych, niby jakiś odrębny samoistnie istniejący twór kultu­ rowy, mocą tradycji zastygły w bezruchu. 4 5 Wróćmy jednak do książki pani Benetowej. Czy obrzędy przez nią opisane są wyrazem wsi dzisiejszej zaobserwowanej przez autorkę w roku 1948 i 49? Czy ludzie przez nią przedstawieni są już „na progu X X wieku", czy też tkwią bez reszty w kulturze wieku 4 Patrz m. in. H . Kutrzebianka „Rozwój etnografii i etnologii w Polsce', K r a k ó w 1948, K . Zawistowicz „Dzieje ludoznawstwa polskiego", Wiedza i Życie 1936 Nr 4 i 5, artykuły E . Frankowskiego i J . St. Bystronia w I V t. „Nauki polskiej", Warszawa 1923. s. 204 i 190. blisko stu obok późniejszych i nawet współczesnych, tym więcej zaciemnia obraz współczesności. Podobnie jak zlokalizowanie w czasie opisywanych obrzędów, budzi poważne zastrzeżenia ich zlokalizo­ wanie w przestrzeni. Autorka posługuje się nader czę­ sto bez żadnego omówienia materiałem ukraińskim i białoruskim, pochodzącym przeważnie z publikacji 3 Patrz: K . Zawistowicz „Obrzędowość świętojań­ ska", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 7, s. 1. �wieku X I X i początków X X , odnoszącym się często­ kroć do okresu jeszcze dawniejszego. Co gorsza, mate­ riał ten wprowadzony jest niejednokrotnie jako po­ wszechny dla całego polskiego terytorium etnogra­ ficznego. Etnografia polska odwołuje się często porównawczo do materiału białoruskiego i ukraińskiego (zwłaszcza dawnego), znajduje tam bowiem wiele niezmiernie cen­ nych archaicznych form zarówno z dziedziny k u l ­ tury materialnej, jak społecznej i duchowej. Rzecz prosta, obowiązuje w tym wypadku możliwie dokład­ ne podanie bodaj terytorium etnograficznego, skąd dany wzór pochodzi. Mogłaby więc autorka w niektó­ rych wypadkach sięgać porównawczo do terytoriów etnograficznych sąsiadujących z Polską, ale zawsze z wymienieniem tych terytoriów. Skoro zaś autorka zastrzega się wyraźnie, że książka jej dotyczy tylko ziem rdzennie polskich, podawanie bez komentarzy materiału spoza jej obszaru jest lekceważeniem ogól­ nie przyjętych zasad w pracy naukowej. Podobnie od­ nośnie Polski: te zwyczaje i obrzędy, które istotnie występują w całym kraju, mogą być podawane jako powszechne, inne, zdecydowanie zlokalizowane, po­ winny być wymienione w g ł ó w n y m ośrodku ich wy­ stępowania. 6 Gdyby autorka stosowała te ogólnie przyjęte zasa­ dy etno-geograficzne, nie znajdowalibyśmy w jej książce wymienianych bez żadnych komentarzy korowai, kutii, kwasu chlebowego (s. 187), pieców do spania (s. 179), czerwonych ram okiennych, wreszcie nagminnego jedzenia pestek (s. 226), rzekomo równie powszechnego, jak żucie gumy w Stanach Zjednoczo­ nych!! Nie sposób tu wymienić wszystkich tego rodzaju „od­ chyleń geograficznych", dla przykładu w i ę c zostaną przytoczone niektóre z nich, może najbardziej rażące. Tak więc tekst podany w przekładzie angielskim na s. 84, dotyczący zapraszania dziadów na wieczerzę w dzień zaduszny pochodzi z Białorusi. Wystarczy po­ równać podane przez autorkę angielskie tłumaczenie: Holy sainted ancestors, we beg you Come, fly to M S To eat and drink, wher'er God gran Whatever I can offer you Welcome to whatever this hut can Sainted ancestors, we beg you Come, fly to us. Również potrawy wymienione tu w związku z ucztą dla zmarłych („kutia" i „bliny") są typowe dla S ł o ­ wiańszczyzny wschodniej. W opisie świąt Bożego Narodzenia (s. 101-102) po­ dany jest dialog wyobrażający zaklinanie urodzaju, po­ chodzący również z Białej Rusi, " zaś ze wsi Koczyszcze powiatu mozyrskiego pochodzi opisana na str. 102 apostrofa do mrozu. Zwyczaj bożenarodzeniowy, że gdziekolwiek się usiądzie po wilii należy zdmuchnąć miejsce, aby przy­ padkiem nie przygnieść niewidzialnego gościa-ducha (s. 99). znany był na Huculszczyżnie. 9 1 11 12 Nieporozumieniem jest także wiązanie korowaju z polskimi obrzędami weselnymi, korowaje znane są bowiem przede wszystkim na Słowiańszczyźnie wschod­ niej, w Polsce odpowiednikiem korowaju jest kołacz, korowaje zaś występują jedynie na pograniczu pol­ sko-ruskim, jak w Chełmskim (Kolberg, „Chełmskie", I, s. 202 i w Lubelskim (Kolberg, „Lubelskie";, I, s. 159). Zwyczaj wróżby matrymonialnej, związany z sym­ bolicznym sianiem konopi na św. Katarzynę lub Św. Andrzeja, opisany na s. 89 z takimi szczegółami, że dziewczęta noszą nasiona uwiązane w pasku, chłopcy zaś w prawym rękawie koszuli, który to zwyczaj ma być powszechny w całej Polsce, w istocie rzeczy po­ chodzi z Ukrainy, jak to sama autorka w innej swej pracy podaje (z okolic Białej Cerkwi), wymieniając jednocześnie zwyczaje pokrewne z innych ziem rus­ kich. 13 Zwyczaje podobne, związane z sianiem lnu i konopi opisywane są wielokrotnie, przeważnie w materiałach z ubiegłego stulecia czeskich, niemieckich, białorus­ kich, ukraińskich, w Polsce zaś o ile mi wiadomo, zwyczaje te znane są na pograniczu polsko-ruskim, w Chełmszczyźnie. Obrzęd związany z narodzinami dziecka, wyobra­ żający oczyszczenie przez w o d ę (s. 205-206) nie różni się niczym od obrzędu zarejestrowanego w pow. zwiahelskim na Ukrainie. 14 8 afford T W taki właśnie wzorowy sposób postępuje np. E . Frankowski w swym „Kalendarzu obrzędowym ludu polskiego", (s. 11), gdzie zresztą zgodnie z tytułem po­ mija obrzędowość ziem białoruskich i ruskich, wcho­ dzących w skład państwa polskiego przed rokiem 1939. S. Poniatowski: ,.Etnografia Polski", Wiedza o Polsce t. I I I , Warszawa ,s. 302. Porówn. też P. V. Szejn „Materiały", t. I, cz. I I , s. 596 i J . Gołąbek „Dziady Białoruskie", odb, z Ludu, t. I V , L w ó w 1926, s. 13. 7 8 15 i oryginalną wersję białoruską, z której dokonany zo­ stał, jak widać, angielski przekład: Swiatyje dziedy, prosim was, Chadzicie, lecicie da nas, Jeści i pici szto Boh dau, Szto ja dla was achwiarawau, Czym tolki chata bahata. Swiatyje dziedy, •prosim was, Chadzicie, lecicie da nas 6 Podobnie przedstawia się sprawa z inwokacją do dziadów, której tłumaczenie angieskie dokonane jest z białoruskiego oryginału. S. Poniatowski: „Etnografia Polski", 1. c. s. 302, porówn. też M. Federowski „Lud Białoruski", K r a k ó w 1897, t. I. Nr 1359, s. 268, W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", Poznań 1926, s. 69. " Patrz W. Klinger 1. c. str. 69, tegoż autora „Dorocz­ ne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie", K r a ­ k ó w 1931, s. 63, 107, 108, por. też A. Fischer „Lud Polski", L w ó w 1936, s. 81, tegoż autora „Rusini", L w ó w 1928, s. 35, 108, 117. Patrz też P. V. Szejn „Ma­ teriały...", t. I , cz. I I , s. 596. Patrz K . Zawistowicz „Obrzędowość świąt B o ż e ­ go Narodzenia", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 12, s. 5. P. V. Szein „Materiały dla izuczenija bytu i jazyka russkogo nasielenija Siewiero-zapadnogo krają", 1 I , cz. I , s. 44, SPet. 1887. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 305. S. Benetowa „Konopie w wierzeniach i zwycza­ jach ludowych" 1. c. s. 26—27, patrz też K . Zawisto­ wicz „Wróżby w wigilię św. Andrzeja i św. Katarzy­ ny", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 11, s. 3; S. Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. Porówn. W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie" 1. c. s. 91, także Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. cyt. J . St. Bystroń „Słowiańskie obrzędy rodzin­ ne. Obrzędy związane z narodzinami dziecka". K r a ­ ków 1916, s. 69. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �Określenie, że w okresie zimowego przesilenia dnia z nocą „dzień jest tylko krótkim zmierzchem między dwcma nocami" (s. 93) dotyczy skandynawskiej pół­ nocy. Autorem tego określenia jest uczony duński Feilberg („Das nordische Weihnachtsfest", s. 29). Chcąc zamknąć ten krótki przegląd „nieporozumień" geograficznych, w s p o m n ę jeszcze o dniu św. Marci­ na, z którym wedle autorki wiążą się wielodniowe uroczystości, maskarady, pochody, obdarzanie dzieci itp. W istocie rzeczy dzień ten przechodzi u nas na wsi niemal niepostrzeżenie, wiążą się z nim jedynie wróżby pogody i niekiedy świniobicie oraz spożycie przysłowiowej „gęsi świętomarcińskiej" (raczej zre­ sztą w miastach niż po wsiach). Natomiast na zacho­ dzie, z Czechami włącznie, dzień ten był dawniej uro­ czyście obchodzony i właśnie wiązało się z nim, po­ dobnie jak na Mikołaja, obdarzanie dzieci oraz bogate uczty. Stąd też w Polsce jedynie na Śląsku Cieszyń­ skim są słabe ślady tego zwyczaju (obdarzanie dzie­ ci), zaś w Żywieckim — bicie większych sztuk zwie­ rząt, podobnie jak na Zachodzie. 1(i 17 Jak się zdaje, dalsze mnożenie przykładów jest zbędne. Przytoczone przykłady ilustrują bowiem dość, wymownie dowolność w posługiwaniu się materiałem etnograficznym, czerpanym zarówno z Polski jak i spoza Polski, bez zachowania choćby orientacyjnych ram czasowych. Wprawdzie autorka wprowadza w pa­ ru zaledwie miejscach pewne omówienia odnośnie modyfikacji, jakie zachodzą w obrzędowości ostatnich czasów, np. odnośnie żniw na skutek odmiennych wa­ runków społeczno-gospodarczych (s. 78) lub odnośnie wesel z racji obecnego „tempa życia" (s. 177 i 178). Nie zmienia to jednak zasadniczej postawy autorki, która narzuca czytelnikowi przekonanie, że ma tu do czynienia z wpsółczesnym obrazem życia polskiej wsi. Nagromadzony materiał dotyczący obrzędów, niezlokalizowany ani w czasie ,ani w przestrzeni, daje więc całkowicie zafałszowany obraz życia chłopa polskiego, przedstawiając go jako zacofanego, tkwiącego w prze­ sądach i zabobonach. Nie trudno domyśleć się, komu jest dziś na rękę podobne „przedstawianie" ludu pol­ skiego, komu wygodne jest mówienie o współczesnej Polsce tak, jak mówi się o ludach egzotycznych, zaco­ fanych w swym rozwoju. Autorka, rzecz charakterystyczna, nie cytuje niemal żadnych prac, z których obficie czerpie materiał. Uni­ ka podawania konkretnych taktów, z których wypro­ wadza wnioski. Pozwala jej to na operowanie licznymi uogólnieniami, w żadnym wypadku nie informując czytelnika, na jakiej drodze badawczej do nich docho­ dzi. P. Benet nie pozwala czytelnikowi zorientować się, czy posługuje się w ł a s n y m materiałem terenowym, czy pochodzącym z drugiej ręki, zgromadzonym drogą ankiety opracowanej przez autorkę, czy wreszcie opie­ ra się w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu na źródłach już publikowanych. 1 s I B cyt. K . Zawistowicz „Momenty zaduszkowe w obrzędowości świąt Bożego Narodzenia", odb. z Wie­ dzy i Życia 1931, Nr 12, s. 12, także W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", 1. c. s. 29. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303; W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grec­ ko-rzymskie", 1. c. s. 67 i nast. Wiem na przykład, że autorka podczas pobytu w Polsce w r. 1948 posiadała własny kwestionariusz poświęcony wychowaniu dzieci. 1 7 Wszystko to podważa całkowicie wartość naukową pracy i czyni zbędną w istocie rzeczy jakąkolwiek po­ lemikę na płaszczyźnie naukowej. Dalekie jest od pry­ mitywnej rzetelności naukowej i od jakiejkolwiek me. tody. Tymczasem od pracy etnograficznej, zajmującej się współczesną kulturą wiejską mamy prawo oczekiwać uwzględnienia takiego momentu jak ustalenie na w s t ę ­ pie kryteriów stosowanych zarówno przy badaniu wsi, jak i poszczególnych informatorów. Mamy prawo ocze­ kiwać odpowiedzi na pytania takie, jak: czy zostało uwzględnione zróżnicowanie kulturowe, zaznaczają­ ce się tak wyraźnie w różnych wsiach zależnie od specyficznych w a r u n k ó w regionalnych, czynników gospodarczo-społecznych, wreszcie konkretnej historii badanej wsi. Czy dokonywano wyboru informato­ rów w jednej wsi według z góry założonego klucza i jakiego (np. według płci i wieku, stanowiska w rodzi­ nie i gospodarstwie, zróżnicowania majątkowego i klasowego, zamieszkania w bardziej i mniej uprzywi­ lejowanych dzielnicach wsi itp.). Brak tych danych w pracy dr Benetowej nie wydaje się przypadkowy. Grzechy przeciw metodzie stały się metodą autorki, przy pomocy której rysuje przed czytelnikiem niepra­ wdopodobny, zafałszowany obraz polskiego ludu. Trudno więc wydzielać z całości książki poszczególne trafne obserwacje, dotyczące stosunków rodzinnych, etykiety wiejskiej, roli opinii czy rytuału prawnego. Ogólny bowiem charakter wysnuwanych przez p. Bc— netową wniosków upoważnia nas raczej do tego, aby traktować je jako wyjątki, zagubione wśród tego ro­ dzaju określeń, że np. „chłop polski prawdopodobnie jest najgrzeczniejszym i mającym najlepsze maniery w Europie" (s. 216). czy też takich stwierdzeń, że cechą charakterystyczną psychiki chłopa jest „hart ducha" (s. 212—214), oraz różnorakie kontrasty i paradoksy. Autorka nader fragmentarycznie omawia również warunki bytu chłopa polskiego, wspominając paro­ krotnie o ciężkiej pracy i niełatwym życiu (s. 24), o ciężkich przednówkach (s. 66) i głodzie podczas dłu­ giej zimy (s. 87), o ograniczeniach w pożywieniu (s. 181-182, 184-186), o żałosnym losie starych ojców idą­ cych na żebry (patrz w y ż e j ) . Jednocześnie z tym au­ torka opisuje jako normalne zjawisko bogate uczty świąteczne i okolicznościowe, gdy stoły s ą zastawione potrawami miłymi dla oka i podniebienia. Mimo to zróżnicowanie gospodarcze i społeczne wsi nie znajduje wyrazu w tych opisach. Wymienione są tylko mimocho­ dem np. zewnętrzne różnice między domem biedne­ go i bogatego chłopa, z zastrzeżeniem, że nie ma tu du­ żej rozpiętości w stanie posiadania, tak samo „jak nie ma dużej różnicy w ich codziennych zajęciach". Zwraca tylko autorka uwagę, że w zamożniejszych rodzinach uprawia się więcej robót ręcznych, specjal­ nie haftu, i że wskaźnikiem zamożności są ...poduszki „na pokaz" ułożone na łóżku (s. 180-181). Prawdziwym curiosum jest takie twierdzenie autorki, że „bicie żony jest powszechne i stanowi raczej zasadę niż wyjątek" (s. 174). Trudno doprawdy widzieć w tym tylko niedokładność obserwacji, czy lekkomyślność w budowaniu uogólnień! Zastrzeżenia budzi również rozdział I V , zawierający charakterystykę regionów Polski. Charakterysty­ ka ta jest niesłychanie ogólnikowa bardzo nie- �równomiernie opracowana w stosunku do po­ szczególnych regionów. Zawiera fragmentaryczne dane legendarne i historyczne, krótkie opisy stro­ ju, które nie poparte ilustracjami, w istocie rze­ czy nic nie mówią, zwłaszcza czytelnikowi spo­ za Polski, w niektórych opisach są zaledwie wzmian­ ki o budownictwie i kształtach wsi, uwzględnione są też pokrótce charakterystyczne dla poszczególnych re­ gionów rodzaje zajęć, jak np. pasterstwo na Podha­ lu lub zespołowe rybołówstwo nad Bałtykiem. W tym wreszcie rozdziale są przy opisie poszczegól­ nych regionów wymieniane lokalne tańce jak „zbój­ nicki", „wiwat", „polonez" (s. 120-121, 126-127, 128, 137), na zakończenie zaś tego rozdziału autorka daje krótki ogólny przegląd tańców (s. 139-142), wymie­ niając następujące: krakowiak, kujawiak, obertas, oberek, mazur i mazurek. " Nie czuję się powołaną do oceny merytorycznej tań­ ców i p'etni wymienionych w omawianej książce. Ogra­ niczę się więc tylko do stwierdzenia, że odnośny mate­ riał jest zbyt fragmentaryczny na to, aby pieśni i tańce umieszczać w tytule książki, tym bardziej, że obydwa te zagadnienia nie zostały opracowane osob­ no, lecz rozrzucone dorywczo w różnych rozdziałach (np. o mazurku mówi się w rozdz. I s. 23-24). Zapewne szczupłość miejsca zaważyła na tym, że etnografia regionalna tak słabo została uwzględnio­ na, (np. Śląskowi została poświęcona tylko jedna stro­ na). Jednak szczupłość miejsca nie usprawiedliwia większych i mniejszych niedokładności, jakie popeł­ nia autorka, tego rodzaju jak to, że Kujawy wlicza do Mazowsza (s. 121),:;" że ceremonię wypędzania trzód na pastwiska w Tatrach zowie „kierdale", podczas gdy uroczystość ta zwie się ,,redyk" („redykać się" — znaczy przepędzać, iść z bydłem), zaś stado oznacza „kierdel", że Podhalu — myląc go z Huculszczyzną, przypisuje najbardziej kolorową i rozwiniętą w Polsce ceramikę wraz z pięknymi barwnymi kaflami do pie­ ców o motywach ludzkich i zoomorficznych (s. 136137). Rozdział I I zawiera dane dotyczące podziału admi­ nistracyjnego. Nie można oczywiście winić autorki za nieuwzględnienie zmian, które zaszły w ciągu ostatnich trzech lat, natomiast trzeba postawić jej zarzut zupeł­ nie zasadniczy — zafałszowania obrazu stosunków go­ spodarczo-społecznych. Dr Benetowa pisząc o podziale na klasy społeczne i omawiając stosunki społeczne i gospodarcze, zdaje się nie dostrzegać tych wszystkich zmian, które zaszły w Polsce po wyzwoleniu 1 111 Wspomnieć tu trzeba, że autorka wszędzie, z w y ­ jątkiem s. 140 i 141, wymieniając ten ostatni taniec i podając go w brzmieniu polskim kursywą pisze „mazurka" zamiast „mazurek", co jest dla czytelnika polskiego bardzo rażące. Kujawy stanowią terytorium przejściowe p o m i ę ­ dzy Pomorzem a Wielkopolską. Jedni autorzy w ł ą c z a ­ ją K u j a w i a k ó w do Wielkopolan (J. St. Bystroń „Ugrupowanie etniczne ludu polskiego", Kraków 1925, s. 13, S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 201, przy czym Poniatowski zwraca u w a g ę na pewne cechy wspólne nie tylko z Wielkopolską lecz i z Mazo­ wszem), inni zaś wyodrębniają Kujawian w osobną grupę etniczną (A. Fischer „Etnografia Słowiańska", z. 3 „Polacy", L w ó w 1934, s. 125 i tegoż autora „Lud Polski" 1. c. s. 14. Tendencja autorki widoczna jest zarówno w dobo­ rze materiału, jak w uogólnieniach, czy w przemilcze­ niach najbardziej podstawowych zagadnień życia na­ szego kraju. Nie naświetla więc zmian, jakie zaszły na wsi polskiej w wyniku reformy rolnej, zagospoda­ rowania Ziem Zachodnich, intensywnej odbudowy zniszczeń wojennych itd. Stosunek jej do tych zagad­ nień wyjaśnia krótka wzmianka o Śląsku, który, we­ dług słów autorki, jest najbardziej zniemczonym regio­ nem Polski i to zarówno w przemyśle, jak w składzie lud­ ności!! Wypowiedź taka, zawarta w książce wydanej zaledwie przed rokiem, dowodzi już nie ignorancji, ale świadomej intencji autorki. Zrozumiałym staje się w świetle tego cały opis charakteru ludu polskiego (przypomnijmy raz jeszcze, że autorka skłonna jest w wielu wypadkach rozszerzyć charakterystykę ludu wsi na całe społeczeństwo!) W okresie coraz silniej­ szej kampanii rewizjonistycznej, podejmowanej przez neo-hitlerowskie kręgi zachodnich Niemiec i ich pro­ tektorów, książka, w której pokazuje się lud Polski jako prymitywny i zacofany, w której mówi się o tym, że Śląsk, a więc największy okręg przemysłowy, jest najsilniej zniemczony — w okresie takim książka dr Eenetowej nabiera specyficznego znaczenia. Nic więc dziwnego, że praca dr Benetowej ukazała się w ramach działalności Instytutu Badań Międzyna­ rodowych, placówki służącej do propagowania ame­ rykańskiego obrazu kultury w Europie. Nie wdając się w ocenę działalności tego Instytutu, przypomnij­ my tylko, iż dyrektorem jego w czasie pobytu p. B e ­ netowej w Polsce oraz wydawania jej książki była Ruth Benedict, czołowa reprezentantka amerykańskiej szkoły etnopsychologii, autorka znanej pracy ,,Patterns of culture", w której rozwinęła zasadnicze tezy kie­ runku etnopsychologicznego. Na pierwszych stronach książki p. Benet znajdu­ jemy znamienne stwierdzenie: „Książka jest częścią programu Instytutu Badań Międzykulturowych, zdą­ żającego do rozwinięcia systematycznego poznawania wielkich kultur współczesnych, aby swoiste wartości każdej z nich mogły być włączone do dzieła budowy nowego świata" (s. 10). Jak w świetle tego oświadczenia przedstawia się książka p. Benet? Czy istotnie umożliwia czytelnikowi zapoznanie się z „kulturą współczesną" ? Mówiliśmy już o tym, że obraz nakreślony przez autorkę daleki jest od współczesności, że przedstawia Polskę nie dzi­ siejszą a wczorajszą czy nawet przedwczorajszą. Mó­ wiliśmy, że ze szkodą dla prawdy wprowadza dr Benet obce wtręty, jak się zdaje poto ,aby z całą sugestyw. nością przemówił do czytelnika archaiczny urok obra­ zów, które autorka usiłuje podać jako współczesne. Trudno też szukać w tej książce ,,swoistych wartości naszej kultury chłopskiej". Mają one bowiem posmak egzotyki a lud i tryb jego życia przedstawiony jest w sposób wręcz daleki od prawdy. Nie jest też książka dr Benet tak „żywa i konkret­ na", j a k sugeruje we wstępie M. Mead i sama autorka. Przeciwnie — rysuje ona obraz Polski daleki od rze­ czywistości j z gruntu fałszywy. Autorka dedykuje s w ą księżkę Ruth Benedict. Przed­ mowę napisała M. Mead. Nazwiska te reprezentacyjne są dla kierunku psychologicznego w etnologii amery­ kańskiej. Wszystko to wskazuje więc na to, że autor- �kę omawianej przez nas pracy należałoby zaliczyć* do tego wilaśnie kierunku. Trudno wszakże książką dr Benet zaliczyć do jakie­ gokolwiek kierunku w etnologii, tak dalece odbiega ona swym ujęciem metodycznym i brakiem rzetelności od tego ,co przyjęliśmy uważać za pracę o ambicjach nau. kowych. Niezależnie jednak od oceny merytorycznej zawartego w niej m a t e r i a ł u ^ książka ta jest dobrym 2 1 Charakterystyką tego kierunku patrz A. K ł o s k o w ska „Psychologiczny kierunek amerykańskiej etnolo­ gii", Przegląd nauk historyczno-społecznych, t. I. Łódź 1951, s. 264-298 oraz N. Butinow, „Sowriemiennaja amierikanskaja „tieorieticzeskaja" etnografija", Sowietskaja etnografija 1949, z. I . 22 Warto zwrócić u w a g ę jeszcze na to, że autorka nie podaje w pracy żadnych podstawowych polskich źródeł etnograficznych, ani indeksu rzeczowego. Ma­ teriał ilustracyjny wykonany wzorowo, chociaż nieco przypadkowy w doborze (fotografie). Razi natomiast, HELEN WOLSKA - przykładem ,,ahistoryczności ki-irunku etnopsychologicznego oraz przenoszenia wniosków i metod badań eteologicznych na współczesne cywilizowane społeczeń. stwa".'i3 Do czego prowadzi podobna metoda — dowo­ dzi omiawiana przez nas książka. ś w i a d c z y ona ponadto i o czymś więcej jeszcze, o wy. raźnie określonym aspekcie politycznym etnopsychologij amerykańskiej, która gotowa jest jak widać zrezygno­ wać z prymitywnej nawet rzetelności naukowej, aby osiągnąć swój cel - - dyskredytację współczesnych kul­ tur innych narodów.24 że w wyrtazach polskich podanych kursywą nie zostały wprowadzone czcionki polskie. Rażąco więc są podane takie wyrazy jak: „Zielone Światki", „wódka", „ko­ łacz", „Slask" i wiele innych. 23 A. Kłoskowskia, о. c. s. 293. и* Patrz „Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu" zbiór art. — tłum. z ros., Warszawa 1952 DANCE OF POLAND London 1952, s. 39. 18 cm X 18 cm Książka Dances of Poland stanowi 22 tomik serii The National Dances of Europa i zawiera 4 tablice barwne, orientacyjną mapkę Polski, 5 przykładów nu­ towych i 2 rysunki kreskowe. Tekst dzieli się na roz­ działy: wstęp (ogólna charakterystyka polskich tań­ ców ludowych, muzyki, stroju i okoliczności w jakich lud tańczy), tańce (opis krakowiaka, mazura, góral­ skiego i oberka), wymowa, bibliografia. Autorka — Helena "Wolska — ma jakoby (według notatki od wydawcy) duże doświadczenie w zakresie polskich tańców, była w ścisłym kontakcie z Baletem Polskim), którym kierowała „siostra Niżyńskiego' (więc chyba Bronisława Niżyńska), oraz była (H. Wol­ ska) zarówno tancerką jak i baletmistrzem AngloPolskiego Baletu (The Anglo-Polish Ballet Com­ pany) (?). Tego doświadczenia autorki nie widać w niniejszej książce. Tomik ten jest chyba najsłab­ szym z pośród znanych mi dziewięciu t o m i k ó w niniej­ szej serii (Austria, Finlandia, Grecja, Portugalia, Cze­ chosłowacja, Holandia, Szwecja, Szwajcaria, Polska) W części ogólnej autorka wymienia jako najpopular­ niejsze polskie tańce ludowe poloneza, łowiczankę (!?), mazura i oberka (str. 8); z „dzikich tańców góral­ skich" — góralskiego i harnasia (?!) (str. 8). Polonez powstał (oczywiście!) z defilady p a n ó w polskich przed Henrykiem Walezjuszem w czasie jego koronacji (str. 10). Błędne to tłumaczenie niestety powtarza się często i w pracach polskich. K r o k i góralskiego przy­ pominają autorce kozaka, przy czym tańczący wy­ wijają „toporkami" (str. 11; nazwa toporek drukowa­ na jest k u r s y w ą jako polska nazwa regionalna). 296 I Opis kroków sprowadza się w zasadzie do baleto­ wych: coup de talon, chasse coupe, pas de valse, pas de Basue, pas marchś, reverence i t. p. i jest niedo­ stateczny. Układy poszczególnych tańców naiwnie ba­ letowe — według sztampy podrzędnych scen z przed kilkudziesięciu laty Przykłady muzyczne, podane w ł a t w y m układzie fortepianowym (arrang. Arnold Foster), bardzo liche: zniekształcony hejnał krakow­ ski, naiwna przeróbka dwóch t e m a t ó w mazura z H a l ­ ki, zniekształcony i zupełnie nie w charakterze sharmonizowany „góralski". Stroje przedstawione na tabli­ cach barwnych budzą stosunkowo najmniej zastrze­ żeń. Bibliografia (str. 38) potwierdza, że autorka nie korzystała z zasadniczych prac z tego zakresu (choć znajdują się one w Londynie chociażby w bibliotece The English Folk Dance and Song Society. Cecil Sharp House, 2 Regent's Park Road, London N. W. 1), nato­ miast oparła się na rzeczach peryferyjnych dla dane­ go zagadnienia. Skutkiem tego powstała książeczka, która rozpo­ wszechnia kilka polskich tańców ludowych w postaci przestarzałej sztampy pomniejszych scen i zespołów baletowych, a przeznaczona (chyba) dla zespołów amatorskich. Jest to tym dziwniejsze, że na karcie tytułowej po­ dano, iż książka jest publikowana pod protektoratem Królewskiej Akademii Tańca i Stowarzyszenia Wy­ chowania Fizycznego im. Linga. Zewnętrzna szata książki solidna i przyjemna. Tadeusz Zygler �K R O N I K A OGÓLNOPOLSKA NARADA DZIAŁACZY KULTURY I SZTUKI W SZCZECINIE W dniach 4—6 października odbyła się w Szczecinie Ogólnopolska Narada Działaczy Kultury i Sztuki, po­ łączona z posiedzeniem Rady Artystycznej przy Mini­ strze Kultury i Sztuki. W czasie obrad wygłoszono sze­ reg referatów poświęconych zagadnieniom rozwoju na­ szej kultury. Po raz pierwszy w obradach udział wzię­ li twórcy ludowi: znana malarka z Zalipia F. Curyłowa, koronkarka M. Gwarek i inni. V. Min. Sokorski w re­ feracie wygłoszonym na Naradzie podał m. in. cyfry świadczące o ogromnym wzroście sieci instytucji kul­ turalnych związków zawodowych i Samopomocy Chłop­ skiej. Istnieje obecnie 12 tysięcy świetlic w miastach oraz 10 tysięcy świetlic wiejskich, przeszło 3 tysiące zespołów chóralnych, pieśni i tańca, orkiestr oraz ze­ społów dziecięcych. W ostatnim okresie jak stwierdził Wiceminister Sokorski specjalnie mocno zaznaczył się zwrot ilości instytucji kulturalnych na Ziemiach Za­ chodnich. Po omówieniu osiągnięć mówca analizował szczegółowo braki w pracy aparatu kultury. Należy do nich przede wszystkim — jak stwierdził — niedosta­ teczne wciągnięcie wsi w orbitę życia kulturalnego, a także zbytnie uprzywilejowanie miast wojewódzkich w stosunku do miast powiatowych, niedocenianie wiel­ kich tradycji kulturalnych poszczególnych regionów, niedostateczna opieka nad kadrami kulturalnymi i arty­ stycznymi terenu itd. Stan ten powinien być sygnałem do zmiany zasad i metod naszej pracy i do wielkiej mo­ bilizacji pracowników kultury. Naprawić ten stan nie tylko możemy, ale musimy. Możemy dlatego, że Państwo nie szczędzi sił i pracy, żeby rewolucja kulturalna stała się faktem. Od roku 1947 wydatki Państwa na kulturę wzrosły 8-krotnie. 1 rosną nadal szybciej niż jakiekolwiek inne pozycje budżetu. Od nas więc zależy, żeby z książką, przedsta­ wieniem, pieśnią i dziełem sztuki dotrzeć do każdej izby robotniczej i pod każdą strzechę. Od nas, od naszej inicjatywy i od inicjatywy terenu zależy, żeby każde miasto i każdą gminę uczynić kuźnią naszej twórczości i naszej kultury. W drugim dniu obrad podjęto jednomyślnie rezolucję, precyzującą zadania działaczy kultury i sztuki w reali­ zacji założeń Frontu Narodowego. W rezolucji czyta­ my m. in.: ,,My, pracownicy kultury i sztuki zgroma­ dzeni na Ogólnopolskiej Naradzie w Szczecinie, dekla­ rujemy wytężenie wszystkich swych sił dla zwycięskie­ go realizowania założeń Frontu Narodowego. Obalone zostały klasowe przegrody, ograniczające dobra kultury jedynie dla drobnej, obszarniczo-kapitalistycznej garstki wyzyskiwaczy. Polski lud pracujący miast i wsi, kładący podwaliny pod ustrój socjalistycz­ ny, wkroczył w okres twórczego, kulturalnego rozkwitu. Lud polski, rzeczywisty twórca i prawowity spadko­ bierca wielkiej spuścizny kulturalnej, nie uroni nicze­ go ze wspaniałej, dziejowej skarbnicy narodowej, lecz na drodze twórczego postępu, jaki zapewnia nam bu­ downictwo socjalizmu, wzbogaci kulturę polską o dal­ sze, jeszcze wspanialsze wartości, godne wielkiej opieki, którą przeżywamy. Wiele uczyniono już dla rozkwitu współczesnej sztu­ ki polskiej, godnej naszych dni sztuki realizmu socja­ listycznego. Wiele uczyniono dla masowego upowszech­ nienia kultury. Polska Rzeczypospolita Ludowa daje pra­ cownikom kultury i sztuki szerokie możliwości twórcze i stawia im do dyspozycji potężne środki oddziaływania". Aby rozszerzyć i pogłębić proces rewolucji kulturalnej i dotrzeć z dobrami kulturalnymi jak najgłębiej w te­ ren, uczestnicy narady postanowili m. in. przyczynić się do: założenia w 1953 r. nowego tysiąca świetlic gminnych, rozwinięcia organizacyjnej i materialnej pomocy dla świetlic gromadzkich Samopomocy Chłopskiej oraz dal­ szego konsekwentnego rozwoju sieci świetlic gminnych i gromadzkich aż do pełnego ogarnięcia nimi wszyst­ kich gromad; doprowadzenia w 1954 r. punktów bibliotecznych do każdej gromady; podniesienia w 1953 r. liczby imprez Artosu z 9 tys. do 14—15 tysięcy, z założeniem, aby 25°/o wszystkich imprez skierowanych zostało na wieś; przystąpienie do organizacji objazdowych teatrów wiejskich, warszawskie, łódzkie, koszalińskie, gdańskie, poznańskie i zielonogórskie; rozszerzenie działalności filharmonii i orkiestr sym­ fonicznych przez tworzenie zespołów pieśni i tańca, ze­ społów chóralnych, kameralnych przystosowanych do akcji objazdowej; dwukrotnego rozszerzenia akcji objazdowej muzeów, wystaw artystycznych. Uczestnicy narady stwierdzają, że jest konieczne: spowodowanie, aby instytucje centralne w większym niż dotychczas stopniu wciągały do współpracy twór­ ców i działaczy regionalnych; założenie w najbliższej przyszłości państwowych ze­ społów Ziemi Śląskiej, Ziemi Opolskiej, Kaszubskiej i Podhala; założenie w Krakowie i Poznaniu naukowych placó­ wek sztuki w postaci samodzielnych filii Państwowe­ go Instytutu Sztuki; przystosowanie do celów użytkowych zamków, pała­ ców i innych zabytków kulturalnych. Rezolucja podkreśla, że należy: roztoczyć troskliwą opiekę nad terenowymi ośrodka­ mi twórczości artystycznej, zarówno typu regionalnego jak i amatorskiego; znacznie rozszerzyć i pogłębić patronat teatrów i fil­ harmonii państwowych nad zespołami amatorskimi; otoczyć systematyczną pomocą organizacje społeczne i młodzieżowe w ich pracy kulturalno-oświatowej; wzmocnić aparat kultury i oświaty w radach narodo­ wych i zwiększyć rolę i znaczenie wojewódzkich wy­ działów kultury jako ważnych transmisji terenowych w pracy kulturalno-oświatowej. Artyści twórcy, pracownicy kultury i sztuki, działa­ cze i aktywiści masowego ruchu kulturalno-oświatowe­ go — głosi dalej rezolucja — zdwoją swoje wysiłki, by pod kierownictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robot­ niczej spotęgować ofensywę kulturalną, która przyczy­ ni się jeszcze do większego scementowania Frontu Na­ rodowego. 297 �W Y S T A W Y i IMPREZY Muzeum Etnograficzne w Krakowie otworzyło w czerwcu 1952 r. czasową wystawę polskich tańców lu­ dowych. Na wystawę składa się kilkanaście gablotek z makietami tańców: krakowiaka, oberka, kujawiaka, mazura, poloneza i inn. W Krakowie powstaje na Woli Justowskiej muzeum budownictwa drzewnego, tworzone na wzór szwedz­ kiego Skansenu. Ostatnio przeniesiono na teren mu­ zeum zabytkowy dom z podcieniami, o pięknie rzeźbio­ nych słupach, ze wsi Pasieka (pow. Kraków). W br. pro­ jektowane jest przeniesienie dalszych budynków m. in zabytkowego spichlerza. Wystawa ,.Sztuka ludowa Mazowsza", zorganizowa­ na na wielkiej barce przez Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach objechała szereg miejscowości położonych nad Wisłą w województwach: warszawskim, kieleckim, lubelskim. Główne eksponaty wystawy stanowiły tka­ niny ludowe, stroje, ceramika, hafty, wyroby wikliniarskie. W zabytkowym dworze w Tarchominie, nieopodal Że­ rania uruchomiona została filia Muzeum Kultur Ludo­ wych, w której zorganizowano wystawę wiejskich wnętrz mieszkalnych. Na wystawie zgromadzono kilka­ set eksponatów, reprezentujących niemal wszystkie re­ giony kraju. W Łowiczu otwarte zostało muzeum regionalne, obej­ mujące działy: prehistorii, historii i etnografii. Ten ostatni dział uwzględnia specjalnie sztukę ludową regio­ nu; ceramikę, rzeźby, hafty, wycinanki oraz ludowe stroje męskie i kobiece. Przez kilka dni była eksponowana w gmachu „Za­ chęty" w czasie Zlotu Młodych Przedowników w War­ szawie a następnie w miesiącu sierpniu i wrześniu w Sopocie Objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej, wskazu­ jąca na wielkie znaczenie sztuki ludowej dla naszej kul­ tury narodowej w przeszłości i w dobie obecnej. Wystawa, operując przykładowymi planszami foto­ graficznych i eksponatami, podkreśla powiązania twór­ czości Mickiewicza, Chopina, Chełmońskiego i Moniusz­ ki z twórczością ludu, pokazuje współczesnych wybit­ niejszych twórców ludowych i ich twórczość. Wskazuje na momenty przeradzania się sztuki ludowej jako sztu­ ki klasowo chłopskiej w sztukę robotniczo chłopską, na­ rodową, na zacieśniające się więzy twórczości ludowej z twórczością „uczoną", na powiązanie jej z przemy­ słem artystycznym i wzornictwem przemysłowym. Ilu­ struje czynny udział chłopskich i robotniczych talen­ tów w tworzeniu kultury socjalistycznej i metody opieki państwa nad sztuką ludową. Wystawa będzie eksponowana we wszystkich więk­ szych miastach kraju. Wystawę z inicjatywy CZ1SP i CBWA przygotowali wg scenariusza Mgra Kazimierza Pietkiewicza — inż. arch. Oskar Hanzen (ekspozycja), Anna Laudańska (komisarz) i Janina Stankiewiczowa (dobór eksponatów). 298 i Dnia 4 września rb. w Węgrowie został rozstrzygnię­ ty konkurs tkactwa ludowego podlaskiego, zorganizo­ wany przez miejscową Spółdzielnię CPLiA. Konkurs zgromadził bogaty materiał ludowego tkac­ twa tego regionu i nowe opracowania tkactwa artystycz­ nego członkiń spółdzielni przygotowane przy współpra­ cy z artystami plastykami. Jury przyznało szereg nagród z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz CPLiA. Dnia 14 sierpnia rb. w Częstochowie została otwarta w Muzeum Regionalnym Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Obrazuje ona dorobek żywych ośrodków twórczości ludowej w najbardziej popularnych techni­ kach z terenu całego kraju i demonstruje próby przy­ stosowania niektórych technik do użytku powszechnego. Wystawa obejmuje około 300 eksponatów i będzie po­ kazana w większych miastach Polski. Wystawę z ini­ cjatywy CZISP i CBWA przygotowały art piast. Zofia Czasznicka i Janina Stankiewiczowa. Staraniem Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego otwarta została w Przemyślu wystawa sztuki lu­ dowej. Na wystawie znajdujemy wyroby ceramiczne, wykonane artystycznie przez chłopów — chałupników z gromad Medynia, Zalesie, i in. Ozdobne kasetki oraz zabawki z drzewa, pięknie wykonane według sta­ rych motywów ludowych narzuty, kilimy, wyroby wikliniarsko-koszykarskie z Rudnika nad Sanem i kom­ plety meblowe z wikliny. Na wystawie znajdują się również serwetki, materiały lniane, bawełniane i weł­ niane, wyrabiane przez spółdzielnię tkacką w Korczynie, oraz wspaniale inkrustowane meble kolbuszowskie, wy­ konane w pracowni stolarza-artysty. Wiktora Mazurkie­ wicza. W Szczecinie zorganizowano w salach Muzeum Po­ morza Zachodniego wystawę sztuki ludowej, zawiera­ jącą eksponaty twórczości ludowej. Wśród eksponatów na wyróżnienie zasługują piękne hafty i tkaniny ślą­ skie, kaszubskie i łowickie, podhalańskie malowidła na szkle itp. W Białej Podlaskiej otwarta została wystawa sztuki ludowej Podlasia, obrazująca dorobek sztuki ludowej powiatów: Białej Podlaskiej, włodawskiego i radzyńskiego. Wystawa obejmuje regionalne stroje ludowe, wyroby tkackie — wielobarwne pasiaki i krzyżaki, czep­ ce kobiece, hafty, sztuczne kwiaty, ceramikę z okolic Białej Podlaskiej, malarstwo, rzeźbę w drzewie, wyro­ by plecione z korzeni sosnowych, wyroby ze słomy oraz artystyczne zabawki dziecięce. Komisja klasyfika­ cyjna przyznała 21 nagród pieniężnych, w tym 4 na­ grody Ministrestwa Kultury i Sztuki. Wszystkie ekspo­ naty zostały zakupione przez Wydział Kultury Prez. Wojew i Powiatowych Rad Narodowych. Wydział Kultury Prezydium WRN w Poznaniu zor­ ganizował objazdową wystawę haftów wielkopolskich. Wystawa pokazana została w Poznaniu, po czym prze­ wieziona została do miast powiatowych. Oprócz haf­ tów na wystawie znajdują się również eksponaty ludo­ wej rzeźby w drzewie. NA ZIEMIACH ODZYSKANYCH Związek Literatów Polskich rozpoczął systematyczną akcję kulturalną na Ziemiach Odzyskanych — Opolszczyźnie, Warmii i Mazurach. Kilkunastoosobowa ekipa pisarzy, dziennikarzy i artystów-recytatorów wyruszyła w październiku na objazd ziemi mazurskiej, organizując tam kilkadziesiąt zebrań i wieczorów au­ torskich. W akcji na Warmii i Mazurach czynny udział wzięli również miejscowi poeci W. Lengowski oraz M. Zientarówna-Malewska oraz znany działacz miejsco­ wy, kierownik olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru dr W. Gębik. Pisarze po powrocie z terenu opublikowali szereg' re­ portaży i utworów poświęconych Ziemiom Odzyska­ nym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f12df2f3a22be827421c6d05ad77f44.pdf 2a941818a5130236f82607a51f57c97c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4266 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.189-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 3 • NR 4 A Ń K polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D AKADEMII S NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ddd8278ea3bd84821b52d1442ae220.pdf 8548fea8f269edfdafa111f78a582052 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3620 Title A name given to the resource Okładka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK V I P A Ń S T W O W Y 19 5 2 I N S T Y T U T NR 4-5 S Z T U K I �ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr Jan (redaktor Sadownik Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor Mgr Aleksander REDAKCJA i ADMINISTRACJA naczelny), (sekretarz techniczny), Wojciechowski. P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8981cf4e115129502318c72026ee93a4.pdf 610c412a5138df99b7632874090b2567 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3621 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.186-188 Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK VI P A Ń S T W O W Y N I N S T Y T U T R 4 ~ S Z T U K �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr (redaktor naczelny), Jan Sadownik (sekretarz Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA SZTUKA LUDOWA WUMIES-1ĘCZN1K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T SZTUKI TREŚĆ: str. Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii i Mazur 189 Kazimierz Pietkiewicz. Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi 198 Aleksander Wojciechowski. stycznym 203 Władysław Gębik. Metody pracy zespołowej w polskim przemyśle arty­ Franciszek Kotula. Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków 212 Jan Sadownik. Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu. 227 Irina Złotnikowa. 252 Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola. 255 Franciszek German. Stosunek Gogola do polskich zbiorów pieśni ludowych . Aleksander Wojciechowski. 257 Przemysł włościański w Królestwie Polskim 261 Kazimierz Pietkiewicz. Narady robocze z artystami ludowymi Zoiia Cieśla-Reiniussowa. 263 Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej. Roman Reiniuss. Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego Janina Stankiewiczowa. . . 270 . Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego w Łańcucie Kazimiera Zawistowicz-Adamska. O customs of peasant Poland książce Suli Benet — Song, dance and 290 296 Tadeusz Zygler. Helen Wolska — Dances of Poland. Kronika . .> . 288 . 297 . W z o r c o w ń i a Nr. V\VĄ L^Lmos. 1952 LIPIEC - P A Ń S T W O W Y NR PAŹDZIERNIK I N S T Y T U T S Z T 4-5 U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1612be3e22236c0f269f00e044e4984d.pdf 592a7e5bd220abf7ba6f982bc8663a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3625 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A MIESIĘCZNIK, S Z T U K A ORGAN PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ 1 N ST Y T U T U В A D A N I A S Z T U K I НАРОДНОЕ Е ж е м е с я ч н ы й I P O L I ИСКУССТВО POLONAIS m e n s u e I I e S H P E A S A N T M o n t h l y T A R T r e v u e R A li 'l' Y К (J Ł Y T К O R !• Г Y С Z N F. Ifynowshi Witold — Historycuzm in sztuce ludotuej cz. III. О R 1> О W N Reinfusa Потаи — Skrzynie zdobione z okolic Кгакоша cz. Ш. Cieśla - Reinfussowa Zofia. Okucia uiozóiu z okolic Makouia cz. II 2$ wir ska Maria. Zagadnienia prymityuinej sztuki robotniczej. Kamy)howski Zbigniew. Kilka słóui o kolędach polskich. W D Z I A ł. 1 N : 1 О К VI А С Y J ; r I I I S T Y С Z E N L U T Y С/ ^ ' У. O i ;: O W 11 i i i N Y Reycliman Jan Wystaiua Słowackiej sztuki ludouiej i - . ii! Bratysławie. Stankiewiczów a Janina. Wystatua sztuki ludouiej u! Łańcucie. Pietkiewicz Kazimierz. Wystania u; Kielcach. Kurkowa Zofia. Z konkursu Szopek ш Krakouiie. Kurkowa Zofia. Atlas polskich strojóir ludoujych. Sprawozdanie Paustinouet'o Instytutu Badania Sztuki Lu­ douiej za rok 1948. R O K LUDOWEJ ж у р н а л ART POPLLAIRE R e v u e L U D O W A 1 У 4 9 I'r^.^ •WctawCc �fragment к i. I i m и и к r a i ń s k i e g o wjg K r z y ż a n o w s k i e g o — Malieriałg po E tno gr a. j ' i i. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ba753a0aa9f68a7092bd012c396e92d.pdf f53a548d69c99e9606f461496c2f977c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1905 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje/ LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.217-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 II. POGLĄDY I DYSKUSJE "OPIS LUDÓW" I "NAUKA O CZŁOWIEKU" CZYLI ETNOGRAFIA I ANTROPOLOGIA KULTURY Sprawa delimitacji zakresów znaczeniowych etnografii i antropologii kultury zaczyna już współcześnie tracić na znaczeniu gdyż obie te dziedziny stopiły się w jedną naukę-antropologię, ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach i przejawach jej istnienia, jako całokształt empirycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. Jednakże odmienność w jakiej wyrosła z jednej strony klasyczna antropologia kultury, z drugiej etnografie europejskie sprawia, że w praktyce, mimo tendencji do fuzji, traktujemy antropologię kulturową jako dyscyplinę zakresowo szerszą od etnografii, o innych nieco celach, koncepcjach metodologicznych i osiąganych rezultatach badawczych. Po pierwsze więc tradycyjna antropologia kulturowa różniła się od etnografii przedmiotem. Pierwotny i utrzymujący się po dziś dzień przedmiot etnografii "tradycyjna kultura ludowa" oraz przedmiot klasycznej antropologii kultury - "kultura plemienna" - to dwie zupełnie różne kategorie semantyczne i dwie różne formy rzeczywistości społecznej. "Tradycyjna kultura ludowa" była zawsze korelatem szerszej struktury gospodarczo-społecznej, elementem kultury narodowej, pozostającym w ścisłych związkach i pod wpływem cywilizacji miejskiej i kultury elitarnej. Jej badaniu przyświecały, przynajmniej w pierwszej fazie, cele patriotyczne prowadzące do swojego rodzaju "idealizacji" czy "mistyfikacji" kultury ludowej, którą uważano za symbol czy pierwociny kultury ogólnonarodowej, której badanie miało służyć podtrzymywaniu świadomości narodowej. Ideologiczny aspekt badań nad kulturą ludową powstawał w jaskrawym kontraście do ogólnopoznawczych od samego początku celów jakie przyświecały badaniom nad kulturami plemiennymi, choć początkowo, w interesie polityki kolonialnej usiłowano też zniekształcać ich obraz na poparcie tezy o intelektualnej i moralnej niższości dzikiego. Tendencja ta była właściwa jednak raczej niewyszkolnym naukowo podróżnikom, misjonarzom i eksploatatorom; gdy do badań przystąpili profesjonalni antropologowie zaczęła ona zanikać lub wręcz być zwalczana. Społeczności plemienne, często izolaty wyspiarskie, stanowiły swojego rodzaju całości, odcięte od wpływów zewnętrznych, rządzące się niejako własnymi prawami, �218 co stwarzało nieomal laboratoryjną sytuację dla odkrywania podstawowych zasad rządzących społeczeństwem i kulturą ludzką w ogóle. Stąd antropolog kultury czy antropolog społeczny od samego początku wolał mówić o Człowieku w ogóle niż o konkretnym X czy Y jako przedstawicielu określonej grupy etnicznej. Pytania o istotę rozwoju kultury i mechanizmy jej funkcjonowania stawiano sobie niemal od początku, co stwarzało wyraźny kontrast w stosunku do czysto kolekcjonerskich ambicji pierwszych etnografów polskich, gdzie jedynym kwestionariuszem a zarazem dyrektywą metodologiczną była enumeratywna definicja kultury z jej tradycyjnym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową (wprowadzonym przez K. Moszyńskiego, S. Poniatowskiego, S. Bystronia). Nie pojawia się w tym rejestrze zagadnień, które ma podejmować etnograf, żadne pojęcie ogólne, wypływające z uprzednio przyjętych założeń teoretycznych, które pozwalałyby na systematyzację zebranego materiału na bardziej ogólnych zasadach aniżeli proste operowanie konkretem historycznym. Cechą charakterystyczną polskich badań etnograficznych w pierwszej i drugiej połowie XIX wieku, można by to stwierdzenie odnieść również w dużej mierze do okresu międzywojennego, było "szczegółowe opracowanie ściśle określonego wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej w ramach konkretnych granic geograficznych lub etnicznych" (A. Posem-Zieliński, Etnografia jako samodzielna dyscyplina naukowa, w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.) Wrocław i inne 1973, Ossolineum, s. 59), któremu nie przyświecały żadne ambicje teoretyczne. Były to w przeważającej mierze monografie pisane przez zbieraczy - amatorów, zawierające bogaty materiał faktograficzny z dziedziny folkloru i kultury duchowej przede wszystkim, w mniejszym stopniu dotyczący kultury materialnej i społecznej (proporcje te zmieniły się po wojnie, kiedy to badania nad kulturą duchową schodzą na plan dalszy - z wyjątkiem sztuki ludowej - natomiast większe zainteresowanie zaczyna budzić kultura materialna i społeczna). W drugiej połowie XIX wieku zaczynają jednak do etnografii polskiej przenikać teorie i metody antropologii światowej - Jan Karłowicz, Stanisław Ciszewski, Ludwik Krzywicki - nie tylko przyczyniają się do popularyzacji zdobyczy zachodniej antropologii (tłumacząc dzieła Tylora, Morgana, Frazera, Lubbocka), ale sami zaczynają stawiać polskim badaniom etnograficznym bardziej ogólne cele, postulując badania porównawcze i formułowanie wniosków ogólnych w oparciu o tak modną podówczas teorię ewolucji. Już w tym więc okresie etnografia polska zaczyna zbliżać się do etnografii światowej. Jednakże jest rzeczą godną podkreślenia, że etnografowie polscy przejmując metody szkoły ewolucyjnej, kulturowo-historycznej (S. Poniatowski, K. Moszyński), funkcjonalnej (J. Obrębski, K. Dobrowolski), fenomenologicznej (Cezaria Baudouin - Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa) nadawali im zawsze indywidualną interpretację, modyfikując założenia tych szkół odpowiednio do charakteru i cech rzeczywistości kulturowej, która była przedmiotem ich badań �219 i która wymagala w większym stopniu, niż to miało mIejsce w wypadku antropologii zachodniej, uwzględniania wymiaru realnej historii. Uważany za głównego przedstawiciela ewolucjonizmu w Polsce, Jan Karłowicz, w niektórych swoich pracach (Chata polska) wydaje się pomijać korelaty czasu i przestrzeni i wykazywać wszędzie jednakowe etapy rozwoju budownictwa wiejskiego, w innych jednak zastanawia się nad konkretno-historycznym przebiegiem procesu. Podobnie drugi czołowy ewolucjonista w etnografii polskiej, Ludwik Krzywicki, włącza elementy historycznego myślenia do teorii ewolucji przez zaadaptowanie zasad materializmu historycznego do badania społeczeństwa plemiennego, uznając zmiany w środkach i stosunkach produkcji za podstawowy czynnik motoryczny przeobrażeń społecznych i kulturowych (L. Krzywicki, U stroje społeczno-gospodarcze w okresie dzikości i barbarzyństwa, w: Studia Socjologiczne, A. Schaff (red.), Warszawa 1951). Sam był autorem, można powiedzieć, pierwszej w Polsce pracy antropologicznej: Ludy. Zarys antropologii etnicznej, która stanowi oryginalną próbę podsumowania wyników badań antropologicznych wybitniejszych w tej dziedzinie badaczy. Reprezentuje w tej pracy podejście interdyscyplinarne łączące punkt widzenia antropologii fizycznej, historii, geografii i socjologii. Obok więc zbieraczy - amatorów zaczynają w drugiej połowie XIX wieku pojawiać się w Polsce teoretycy - komparatyści, kładący nacisk na badania porównawcze i dążący do znalezienia odpowiedzi na najbardziej ogólne pytania dotyczące natury ludzkiej i praw rozwoju kultury. W tym momencie rodzi się pojęcie antropologii jako najogólniejszej z nauk o człowieku, którą pojmuje się jak dyscyplinę szerszą zakresowo od etnografii, posiadającą związki z antropologią fizyczną, archeologią, językoznawstwem. Sam Krzywicki uważał etnografię za konserwatywny sposób uprawiania nauki o człowieku, antropologię zaś za wolnomyślny i postępowy. Wspomniana już tendencja do przetwarzania teoretycznych zdobyczy antropologii zachodniej w konfrontacji z rodzimym, polskim materiałem, szczególnie widoczna jest w sytuacji funkcjonalizmu polskiego, o ile w ogóle można o nim mówić. Zarówno J. S. Bystroń jak i J. Obrębski, jak też w pierwszym rzędzie K. Dobrowolski, wprowadzają do swoich socjologicznych, w wysokim stopniu funkcjonalistycznych analiz, wymiar historii lokalnej, polskiej, pojmowanej jednak zawsze jako proces charakteryzujący się pewnymi prawidłowościami przebiegu, których ustalenie możliwe było dzięki łączeniu metody historycznej z metodą funkcjonalną i ustalaniu współzależności pomiędzy zjawiskami kultury zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Podobnie jak Malinowski, Dobrowolski stał również na stanowisku, że nie istnieją "czyste", "nagie" fakty w kulturze, lecz że faktem naukowym jest wspólzależność zjawisk interpretowana zawsze zgodnie z pewnym, z góry przyjętym założeniem teoretycznym, które należy jednak konfrontować z badaną rzeczywistością. W tym wyrażało się właśnie konsekwentnie funkcjonali- �220 styczne stanowisko Dobrowolskiego. Jednakże, po raz pierwszy w Polsce, zwrócił on uwagę na możliwość wykorzystania modelu funkcjonalnego do analizy przemian, podkreślając oczywisty już dziś fakt, że "ahistoryzm" funkcjonalizmu nie stanowi konserwatywnego ex definitione rysu tego systemu lecz wyrósł z potrzeb chwili, gdy tradycyjne kultury plemienne znikały już jako przedmiot badań i rejestracja ich stanu aktualnego była ważniejszym zadaniem niż wszelkiego rodzaju, często hipotetyczne konstrukcje historyczne. Dobrowolski, tak jak wcześniej Krzywicki, zaadaptował do polskich badań etnograficznych zasady materializmu historycznego, przyznając determinującą rolę materialnej bazie życia społecznego i trzeba przyznać, że w oparciu o te dyrektywy metodologiczne powstało wiele interesujących studiów pisanych pod jego kierunkiem, ukazujących przemiany kulturowe wsi na tle rozwoju źródeł dochodu. Dobrowolski wprowadził też nowe kategorie analityczne do badań etnograficznych, jak: tradycja, podłoże historyczne, zderzenie kultur stanowiące niezbędne uzupełnienie aparatury pojęciowej funkcjonalizmu w zastosowaniu do badań polskich. Dlatego stworzenie przez Dobrowolskiego metody określanej przez niego jako metoda genetyczno - integralna, uznać należy za poważny wkład do teorii etnograficznej, oryginalny wkład Polaka, korzystnie wyróżniający się na tle całokształtu polskiej myśli etnograficznej. Dlatego mimo współczesnych antypozytywistycznych tendencji w badaniach nad społeczeństwem i jego kulturą, które w polskiej etnografii ostatniego okresu wyraziły się przesunięciem nacisku z analiz funkcjonalnych na analizy semiotyczno-strukturalne, należy zauważyć, że znaczenie owego historyczno-socjologicznego ujęcia nie maleje, że prowadzi ono wciąż do interesujących rezultatów badawczych. Zapewne bowiem łatwiej jest badać zobiektywizowany świat wytworów i działań ludzkich niż schematyczne struktury idei tkwiące w umysłach ludzkich, do których dotarcie nie jest rzeczą prostą i wiąże się zawsze z dużym stopniem hipotetyczności. Funkcjonalizm był zawsze bliższy emocjonalnej i społecznej stronie życia i dlatego jest zapewne ujemnym faktem, że nie zapuścił on głębiej korzeni w polskiej myśli etnograficznej (należy jednak podkreślić duże zasługi krakowskiego, a także łódzkiego ośrodka uniwersyteckiego w popularyzacji i interpretacji dorobku Malinowskiego; z inicj~tywy ośrodka krakowskiego wydanie dzieł wszystkich Bronisława Malinowskiego, interesująca praca zbiorowa pod red. M. Flis i A. K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985; praca A. K. Palucha, Malinowski, Warszawa 1981. Bezpośrednim zastosowaniem reguł analizy funkcjonalnej do badań przemian kulturowych wsi polskiej jest praca G. Ungeheuer, Przemiany standardu °kulturowego. Z badań w środowisku wiejskim, Warszawa 1974. Godną polecenia interpretację teorii i metody funkcjonalnej stanowi także praca lubelskiego antropologa K. J. Brozi, Antropologia funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, Lublin 1983). Na osobną uwagę zasługuje cechująca ostatnie dekady dość silna reakcja �221 polskiego środowiska etnograficznego na osobę i teorię Levi-Straussa l Inspirujących go językoznawców, która wyraziła się szeregiem wcale interesujących studiów z zakresu antropologii kultury wsi w Polsce (por. L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986). Rzecz charakterystyczna, mówi się tu już o studiach z zakresu polskiej antropologii kultury, a nie etnografii, co jest widocznym przejawem zacierania się współcześnie różnic pomiędzy tymi dwoma dyscyplinami. We współczesnej etnografii polskiej obserwuje się poza tym pewien znamienny rys - przesunięcie rozważań teoretycznych w sferę rozważań czysto epistemologicznych (por. Metodologiczne problemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją, T. Karwicka (red.), Toruń 1991). Rozważania te, rozbudzone przez poznański ośrodek kulturoznawczy, spełniają bez wątpienia ogromnie pożyteczną rolę - znacznie rozszerzają i pogłębiają ogólnohumanistyczną i ogólnometodologiczną metanaukową świadomość etnografów polskich, ale czy nie jest to z kolei skok na zbyt wysokie piętro, swego rodzaju unik wynikający z braku własnej inwencji teoretycznej w tworzeniu hipotez, które podsuwały bądź teren, bądź własna wyobraźnia teoretyczna, wymagająca następnie sprawdzenia w terenie. Jeśli podstawowe problemy metodologiczne etnografii zaczynają się plasować gdzieś na styku takich opozycji, jak obiektywizm i subiektywizm poznania, naturalizm i antynaturalizm, relatywizm i uniwersalizm, realizm i instrumentalizm, wreszcie nomotetyzm i idiografizm (op. cit., s. 70), to należy zauważyć, że przy braku możliwości jednoznacznych rozstrzygnięć pomiędzy nimi, spory te zaczynają przybierać czysto akademicki charakter. Przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w pogłębiającym się odchodzeniu etnografów polskich od terenu i coraz częstszym zapominaniu o fakcie, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarantem, że nie wyciągniemy wniosków pochopnych, zbyt ogólnych, opartych na wyrywkowym materiale. Na niebezpieczeństwa mitologizacji terenu i metody terenowej, która jakoby miała powodować groźbę zaniku refleksji teoretycznej (?) wskazuje też niezbyt słusznie Ewa Nowicka w swoim niedawno wydanym podręczniku (Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991). Teoriotwórcza rola terenu była podkreślana i wielokrotnie udowodniona nie tylko w badaniach samego Malinowskiego, ale potwierdzona ponad wszelką wątpliwość w badaniach wielu innych uczonych. Skądinąd należy podkreślić z uznaniem duże zasługi poznańskiego ośrodka etnograficznego w popularyzacji i udostępnianiu czytelnikowi polskiemu nowszych osiągnięć teoretycznych i empirycznych antropologii zachodniej (prace W. Burszty - przykładowo: W świecie ideacyjnych kodów Warda Goodenougha, "Lud", t. 66, 1982, czy Lingwistyka a etnologia, w: O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K. Zamiara (red.), Warszawa 1985, �222 czy też M. Buchowskiego - tłumaczenie opatrzone wstępem do książki E. Leacha Kultura i komunikowanie, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989). Z inicjatywy ośrodka poznańskiego wydany też został Słownik etnologiczny (Warszawa - Poznań 1987), który uznać należy za duże . .. oSIągmęcIe. Fakty te świadczą, że etnografia polska zaczyna być w coraz większym stopniu świadoma swoich podstaw teoretycznych i zarzucany jej często rozbrat z teorią zaczyna się zmniejszać. Fakt ukazania się w ostatnich dwóch latach aż trzech podręczników antropologii kultury (K. J. Brozi, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1. Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin 1992; E. Nowicka, Świat człowieka - .świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991 oraz B. Olszewska - Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. "W~tfP do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991) należy uznać za znamienny i optymistyczny, świadczący o tym, że dyscyplina ta, z dużym opóżnieniem, jednakże doczekała się należytego uznania w Polsce i przeżywa okres, który socjologia przeżywała wiele dziesiątków lat temu - jasnego krystalizowania właściwych sobie pojęć, metod i typów wyjaśniania naukowego. Ewa Nowicka postuluje, że antropologia jest już dyscypliną na tyle ukształtowaną i samodzielną, że może niejako wznieść się ponad podziały na poszczególne szkoły i kierunki, i rozpatrywać niezależnie wszystkie wspomniane jej aspekty: właściwy antropologii schemat pojęciowy, właściwe metody, właściwe typy wyjaśniania naukowego. Akcent to być może przedwczesny - dobra znajomość i krytyczna analiza kierunków i szkół wyjaśnia bowiem wiele współczesnych problemów antropologii i ta świadomość teoretyczna jest niezmiernie potrzebna etnografom polskim w szczególności, by mogli uniknąć często im stawianego zarzutu, że uprawiają naukę w pierwszym rzędzie opisową, idiograficzną, której nie towarzyszy głębsza refleksja teoretyczna. Cele nomotetyczne jakie stawiali uprawianej przez siebie dyscyplinie antropologowie zachodni stanowiły w pierwszym rzędzie o tej właśnie różnicy pomiędzy etnografią a antropologią kultury (obejmującą również antropologię społeczną). Na zmierzch teorii narzekają jednak i dziś antropologowie brytyjscy, co zdaniem Kupera (Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź 1987, rozdz. IX) wiązać należy między innymi z faktem, że od czasów Malinowskiego nie pojawiła się tam na tyle silna indywidualność naukowa by stworzyć nowy paradygmat, przełamujący ograniczenia poprzednich systemów. Być może etnografia polska też czeka na taką indywidualność. Jak pisze P. S. Cohen: "Słowo teoria jest jak czek in blanco jego wartość zależy od tego kto i jak go użyje" (P. S. Cohen, Modern Sociological Theory, London 1968, s. 1). Barbara Olszewska-Dyoniziak �223 ODPOWIEDŹ NA ARTYKUŁ Z "ETNOGRAFII t. 35, 1991, z. 1. POLSKIEJ", W komisariacie okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterunkowy. - Wszystko w porządku - przyznał się. Taka jest mniej więcej procedura "naukowa" stosowana przez trio: Arnold Lebeuf, Mariusz S. Żiółkowski i Robert M. Sadowski, w polemice z moją, napisaną lat temu siedemnaście pracą doktorską, a ściślej z jej wyrwanym z kontekstu i wybranym do bicia fragmentem. "Polemika" składa się z nader licznych pomówień i niewielu, niestety, argumentów. Zacznijmy od tych pierwszych. Można się z nich dowiedzieć, iż na przykład: - Kłamię, że projekt mojej pracy konsultowany był przez profesora Włodzimierza Zonna. - Jednocześnie powoływaniem się na tegoż Zonna nazwisko tak skutecznie sterroryzowałem promotora pracy (prof. Zofia Sokolewicz) i jej recenzentów (prof. Bronisław Geremek, prof. Jerzy Gąssowski), że "nie odesłali pracy do oceny specjalisty, a następnie autorowi do dość zasadniczych przeróbek". Sfałszowałem opis topografii wsi Skordiów. Nie udostępniłem materiałów z badań archiwum Katedry Etnografii UW. Sfałszowałem pomiary. Sfałszowałem podawane przez respondentów informacje. Jednym słowem, wyssałem wszystko z palca. Panowie delatorzy nie zawsze są wprawdzie dobrze poinformowani, bo i skąd mieliby wiedzieć, że rodzina moja blisko była z Zonnami zaprzyjaźniona, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp; że badania w Skordiowie wykonywane były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć oryginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej po prostu nie zaliczono by im roku etc. etc. Nie będę się jednak wdawał w odpieranie jawnych insynuacji, gdyż byłoby to zniżaniem się do poziomu oszczerców. Zresztą koncepcja ich jest przecież tak radośnie prosta, że nie warto doprawdy wnikać w drobiazgi: cały epizod skordiowski mojej pracy jest cynicznie spreparowanym fałszerstwem. Bezkompromisowa ta teza budzi wszakże dwie drobniutkie wątpliwości; pierwsza - po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim; druga, ciekawsza jest jeszcze - gdybym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany; przeprowadzam �224 badania wspólnie z kilkunastoma studentami - potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popularnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; referuję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów (np. Claude Gaignebet); wreszcie - to już gag niemal - przedstawiam moje hipotezy na seminarium prof. Andrzeja Wiercińskiego, którego asystentem jest Mariusz S. Ziółkowski. - I co? - I nic. Trzeba szesnastu lat, by się tenże pan Ziółkowski zorientował i zagrał na larum ... Tylko, że to larum niezupełnie jakby na temat. Bo o cóż w mojej pracy chodziło; na terenie całej Europy (i nie tylko) spotyka się systematycznie chłopskie wierzenia kalendarzowe nie przystające do współcześnie uznawanej akademickiej wiedzy astro-matematycznej. Ale właśnie na postawie tych dziwacznych wierzeń skonstruowany jest system świąt wielu społeczności. Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie "Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii, Pytany, co sądzi o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza ... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium, Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia o co w ogóle w mojej pracy chodzi? Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych, z terenu całej Europy, jest bardzo wiele i nie stanowią dziś dla nikogo ani sensacji, ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio, w Skordiowie nie mogło się to zdarzyć. Dwa są na to dowody: primo, topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (pisze trio, że paliki "powinny chyba wystawać ponad łąkowe zielsko nawet wybujałe - zaiste no comment - praktyka na wsi by się przydała) etc. Secundo: wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie co mówił szesnaście lat wcześniej. Pamięta natomiast, że "chodzili i coś spisywali", Pokażcie mi chłopa polskiego, który, gdy mu się chodzi po obejściu i "coś spisuje", bliżej się nie zainteresuje, ani kłonicą pogoni ... Ale, oczywiście mumia faraona też się przyznała. Czemu zaś nie posłałem panu Kostrzanowskiemu swojej książki bo i taki zabawny zarzut pada? - A czy sprawdzili delatorzy, czy jest Kostrzanowski miłośnikiem literatury popularnonaukowej, albo przynajmniej ... piśmienny? �225 Oczywiście, w młodocianej chęci (teraz już inne wyznaję wiary) racjonalizacji chłopskiej wizji świata i nieba, popełnić mogłem i zapewne musiałem istotne błędy. Ich odkrycie daje na pewno asumpt do nowych badań i nowych interpretacji. Jestem szczęśliwy, że przysłużyły się temu moje młodzieńcze prace. Pardon, byłbym szczęśliwy, gdyby nie retoryka moich krytyków każąca mi powątpiewać nie tylko w ich kompetencje, ale, co gorsza, w intencji uczciwość. O ukazaniu się "polemiki" trójki panów dowiedziałem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście ... Ludwik Stomma 15 - Lud t. LXXV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca8a0d0f0a99db3b28f8483f1190d507.pdf 75a185a5467ae3f3d883ccea1f7b90c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1906 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.227-284 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 III. RECENZJE Emile D u r k he i m, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny IV Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990, ss. XLVII +443, ilustracje czarno-białe, mapa. Siedemdziesiąt osiem lat minęło między ukazaniem się pierwszego wydania Les formes element.aires de la vie religieuse. Le systeme /otemique en Australie a opublikowaniem polskiego przekładu tej książki. Napisano w tym czasie wiele prac zawierających wnikliwe analizy twórczości Emile'a Durkheima, dlatego też ograniczę się tu do krótkiego omówienia problematyki Elementarnych form życia religijnego oraz kilku uwag na temat zaproponowanej w tej pracy definicji religii. Rozprawa założyciela francuskiej szkoły socjologicznej jest próbą osiągnięcia trzech celów: I. stworzenia teorii totemizmu, 2. wypracowania teorii i wyjaśnienia genezy religii w ogóle, 3. wyjaśnienia genezy oraz przeprowadzenia analizy kategorii i pojęć umysłu ludzkiego. Jak wskazuje podtytuł omawianej tu pracy, przedmiotem analiz Durkheima jest totemizm australijski, ale korzysta on również z danych etnograficznych pochodzących z terenu Ameryki Północnej. Gdy francuski socjolog pisał Elementarne formy ... najlepiej znanym społeczeństwem australijskim (dzięki opisom Baldwina Spencera, Jamesa Gillena i Carla Strehlowa) było żyjące w centralnej Australii plemię Arunta. Lektura opisów życia religijnego Arunta doprowadziła Durkheima do przekonania, że emblematy totemiczne i totemy są rzeczami w najwyższym stopniu świętymi dla członków grup totemicznych i wokół tej tezy zbudował on swoją teorię totemizmu. Badania terenowe przeprowadzone w późniejszych latach wykazały, że emblematy totemiczne są wykonywane tylko w społeczerlstwach centralnej i północnej Australii. Okazało się również, że totemy Indian Ojibwa, z których języka wywodzi się słowo "totem", nie mają żadnego znaczenia religijnego. Warto może dodać, że próbę "odświeżenia" durkheimowskiej teorii totemizmu podjął Alfred Reginald Radcliffe-Brown w artykule The sociological theory of totemism opublikowanym w 1929 roku. Durkheim uważał, że poznanie absolutnego początku religii, języka i innych instytucji społecznych jest poza zasięgiem ludzkich możliwości poznawczych. Problem genezy religii sprowadza on do odnalezienia sposobu " ... rozpoznawania stałych przyczyn, od których zależą najistotniejsze formy myśli i praktyk religijnych" (s.7). Te "stałe przyczyny" to zjawisko tłumu, których naukowe badania zapoczątkował Gustave Le Bon. Pojęcie sacrum powstaje w wyniku błędnej interpretacji uczuć doznawanych przez ludzi tworzących tłum. W koncepcji francuskiego uczonego zjawiska tłumu są źródłem empirycznego "doświadczenia sacrum". Tym co generuje świętość jest zatem grupa społeczna, a " ... religia jest przede wszystkim systemem pojęć, pozwalaj'!.cych jednostkom wyobrazić sobie społeczeństwo, którego są członkami oraz niejasne, aczkolwiek ścisłe z nim powiązania" (s. 217). Główną funkcją religii jest integracja społeczeństwa. Religia pełni także funkcję poznawczą, którą Durkheim nazwał funkeją spekulatywną. Poznawcza funkcja religii odgrywa rolę drugoplanową ponieważ wraz z ewolucyjnym rozwojem społeczeństw funkcję tę przejmuje, wywodząca się zresztą z rełigii, nauka. Trzecim wątkiem Elementarnych lorm ... są rozważania z zakresu socjologii wiedzy. Według francuskiego socjologa kategorie i pojęcia umysłu ludzkiego są wyobrażeniami zbiorowymi, to �228 znaczy wyobrażeniami, które mają społeczne pochodzenie, są w danym społeczeństwie powszechne oraz są zdolne do wywierania na jednostkę zewnętrznego przymusu. Wyobrażeniami zbiorowymi są takie pojęcia jak: rodzaj, czas, przestrzeń, przyczyna. Pojęcia te Durkheim nazywa za Arystotelesem kategoriami: "Kategoria rodzaju początkowo była nierozróżnialna od pojęcia grupy ludzkiej; podstawą zaś kategorii czasu jest rytm życia społecznego; natomiast przestrzeń zajmowana przez społeczeństwo stała się tworzywem kategorii przestrzeni; siła zbiorowa, jako pierwowzór pojęcia siły sprawczej, stała się zasadniczym elementem kategorii przyczynowości" (s. 419). Ale wyobrażeniami zbiorowymi są wszystkie pojęcia a system, który te pojęcia tworzą, odzwierciedla w pewnym stopniu słownik języka danego społeczeństwa. Pojęcie wyobrażenia zbiorowego oraz zdefiniowane w Zasadach metody socjologicznej pojęcie faktu społecznego pozwalają odtworzyć durkheimowską teorię kultury. Kultura byłaby 7. jednej strony systemem wyobrażeń zbiorowych (pojęć) umożliwiającym członkom społeczeństwa komunikację językową i pozajęzykową, a z drugiej strony składałaby się z powiązanych ze sobą funkcjonalnie faktów społecznych będących systemami wyobrażeń zbiorowych (pojęć). Kultura ma w tym ujęciu dwa aspekty: komunikacyjny i funkcjonalny. Konstruując definicję przedmiotu swoich badań Durkheim wychodzi od następującego stwierdzenia: "Zjawiska religijne w sposób zupełnie oczywisty rozkładają się na dwie podstawowe grupy: wierzenia i obrzędy. Pierwsze - to stany opinii, złożone z wyobrażeń, drugie - to ustalone sposoby działania" (s. 31). Następne rozróżnienie dokonane przez francuskicgo uczonego nie jest już tak oczywiste: "Wszystkie znane, proste czy złożone, wierzenia religijne wykazują tę samą cechę wspólną: zakładają klasyfikację rzeczy realnych lub idealnych, wyobrażanych sobie przez ludzi, na dwie klasy, dwa opozycyjne rodzaje, zwykle oznaczone dwoma odrębnymi terminami, które dość dobrze oddają określenia profanum i sacrum. Cechą wyróżniającą myśli religijnej jest podział świata na dwie sfery obejmujące, jedna - wszystko, co święte, druga - wszystko, co świeckie" (ss. 31-32). Według Durkheima opozycja sacrum-profanum jest cechą charakterystyczną wszystkich zjawisk religijnych. Każda religia dokonuje dychotomicznego podziału uniwersum (znanego wyznawcom danej religii) na rzeczy święte i świeckie. Każda religia może wytyczać granice tego podziału inaczej, każda religia może dokonywać tej klasyfikacji w sobie właściwy sposób i dlatego zbiory rzeczy świętych wyznaczane przez różne religie mogą się nie pokrywać ze sobą, jednak istnienie tego podziału jest faktem uniwersalnym. Uwzględniając opozycję sacrum-profanum można dokładniej określić czym są wierzenia i obrzędy religijne: "Wierzenia religijne to wyobrażenia wyrażające naturę rzeczy świętych oraz bądż ich wzajemne stosunki, bądż stosunki z rzeczami świeckimi. I wreszcie obrzędy to reguły postępowania określające właściwe zachowanie się człowieka w stosunku do rzeczy świętych" (s. 35). Teraz można już pokusić się o sformułowanie wstępnej definicji religii: "Gdy pewna liczba rzeczy świętych pozostaje ze sobą w relacji zgodności i zależności, tworząc pewnego rodzaju systemową jedność, która to nie należy jednak do żadnego innego systemu tego rodzaju, wówczas zespół wierzeń i odpowiadających im obrzędów tworzy religię" (s. 35). Definicja ta posiada jednak istotną wadę. Otóż magia również składa się z wierzeń i obrzędów, które odnoszą się do rzeczy świętych. O ile jednak wierzenia i obrzędy religijne stanowią o jedności grupy społecznej i tworzą z niej wspólnotę, którą Durkheim nazywa "kościołem", o tyJe wierzenia i obrzędy magiczne, nawet jeśli są powszechne w jakiejś społecznej zbiorowości, nie ustanawiają żadnych więzi między jednostkami należącymi do tej zbiorowości. Ująć to można najkrócej w jednym zdaniu: "Kościół magii nie istnieje" (s. 39). Doszliśmy wreszcie do punktu, w którym mógł już Durkheim sformułować swoją definicję religii w jej ostatecznym kształcie: "Religia jest systemem powiązanych ze sobą wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakazanych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną kościolem" (s. 41). Konstruując swoją definicję francuski socjolog dwukrotnie odróżnił wierzenia od obrzędów (praktyk). Wierzenia konsekwentnie określał jako wyobrażenia. Natomiast obrzędy (praktyki) za �229 pierwszym razem uznał za "ustalone sposoby działania", a za drugim razem za "reguły postępowania". Obrzędy (praktyki) religijne są częścią faktu społecznego jakim jest religia, a fakt społeczny, zgodnie z durkheimowską definicją, posiada " ... własną egzystencję, niezależną od jego jednostkowych manifestacji" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 42). Konkretne działania obrzędowe to właśnie jednostkowe manifestacje religii. Zaznaczmy tu, że jednostkowe manifestacje to działania jednostek, ale również działania zbiorowe (na przykład obrzęd religijny wykonany przez wielu członków społeczeństwa), podobnie jak działania jednostek ograniczone w czasie, nawet jeśli możliwe do powtórzenia to niepowtarzalne (nie można dwa razy identycznie wykonać tego samego utworu muzycznego). Aby zatem pozostać w zgodzie z definicją faktu społecznego należy uznać, że słowa "sposoby" i "reguły" mają w tym przypadku to samo znaczenie, a obrzędy (praktyki) religijne, tak samo jak wierzenia religijne, składają się z wyobrażeń, których treścią są "teguły postępowania", czy też "sposoby działania" obowiązujące człowieka wchodzącego w stosunki z rzeczami świętymi. Zaznaczyć należy, że wyobrażenia, z których składają się wierzenia i obrzędy (praktyki) religijne to wyobrażenia zbiorowe. Interpretacji takiej przeczy jednak Durkheim twierdząc, że wierzenia i obrzędy (praktyki) religijnc " ... rozdziela to, co dzieli myśl i ruch" (s. 31), co sugeruje, iż mówiąc o obrzędach (praktykach) ma on na myśli konkretne działania obrzędowe. Jak wyjaśnić ten brak konsekwencji? Przedmiotem badań po durkheimowsku rozumianej socjologii są fakty społeczne. Religia i inne fakty społeczne składają się tylko i wyłącznie z wyobrażeń zbiorowych. Fakty społeczne istnieją w mózgach jednostek tworzących grupę społeczną i tylko w tym sensie posiadają "własną egzystencję". Jednak poznać fakt społeczny możemy tylko za pośrednictwem jego jednostkowych manifestacji, które " ... mają w sobie wprawdzie coś społecznego, gdyż odtwarzają częściowo model zbiorowy, ale każda z nich zależy również, i to w dużej mierze, od organiczno-psychicznej konstytucji jednostki oraz szczególnych warunków, w jakich się znajduje. Nie są to więc właściwe zjawiska socjologiczne. Należą one jednocześnie do dwóch dziedzin i można by je było nazwać zjawiskami socjopsychicznymi. Interesują one socjologa, nie stanowiąc bezpośredniego przedmiotu badań socjologicznych" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 37). Poznanie antropologiczne można zatem najogólniej pojmować jako rekonstrukcję faktu społecznego na drodze oddzielania, z dostępnych empirycznie jednostkowych manifestacji tego faktu, elementów społecznych (istotnych dla celów badacza) od elementów indywidualnych (ubocznych i przypadkowych). Durkheim wicrzył, że rekonstrukcja ta umożliwi mu poznanie obiektywne. Dziś większość badaczy nie podziela tego przekonania. Niekonsekwencja Durkheima świadczy o tym, że nie do końca zdawał on sobie sprawę z problemów metodologicznych (i metodycznych) wynikających z antynomii między faktem społecznym i jego jednostkowymi manifestacjami, czy też - jak sformułował to jego "niestały uczeń", Claude Levi-Strauss - " ... antynomii między kulturą, która jest sprawą zbiorowości, a ucieleśniającymi ją jednostkami" (C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, 1970, s. 128). Wszelkie działania kulturowe (należące do "świata ruchu") są nieuchronnie naznaczone niepowtarzalną indywidualnością człowieka, który te działania podejmuje. Piotr Fabiś Ludwig W i ttgens tei n, Remarks on Frazer's "Golden Bough" (Bemerkungen iiber Frazers "Golden Bough"), Doncaster - Atlantic Highlands 1979, Brynmilł/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles. Gdyby zapytać Willgensteina, na czym polega rOZD1ca pomiędzy filozofią a nauką, odpowiedziałby, że pierwsza opisuje, druga zaś wyjaśnia. Opisać bowiem znaczy podać definicję, a sposób w jaki się tego dokonuje zależy od określonego użycia języka. Nie można o czymś mówić �230 wcześniej tego nie opisawszy. Innymi słowy opis czcgoś owo coś stwarza. Można mówić o wielu możliwych sposobach definiowania, lecz czyjeś zachowanie opartc jest zawsze na którymś z nich. l nie wymaga to żadnego potwierdzenia. Jeśli ktoś bowicm mówi np. o świccic i życiu w nim, to znaczy, że zwroty "świat" oraz "życie w nim" rozumie w pewien okrcślony - przez opis - sposób. Z kolei każde wyjaśnienie jest hipotezą. Mamy tu do czynienia z określonym modelem, na podstawie którego odnosimy się do przedmiotu naszych badań. ł pami~tajmy: przcdmiot ów jest nam dany - to znaczy opisany. Model wyjaśniający pozwala nam postawić hipotezę, którą następnie musimy sprawdzić, aby przckonać się, opierając się na danych obserwacyjnych, czy zostanie ona podtrzymana, czy też obalona. Dzięki opisowi mówię, że mam do czynienia z czymś, oraz, że coś przcdstawia się tak a tak. Natomiast wyjaśnicnie dostarcza mi odpowiedzi na pytanie, dlaczego owo coś tak a tak się przedstawia. Spróbujmy w ten sposób spojrzeć na analizę jakiej Wittgcnstein poddał Z/Olą ga/ąź Frazera. Zarówno Wittgenstein, jak i Frazer są postaciami niezwykłymi. Pierwszy stał się jednym z największych filozofów XX wieku, zaś jego poglądy - zarówno te, które zawiera TractalUs Logico-Philosophicus, jak i te przedstawione w Dociekaniach jlloząflcznych oraz innych pracach powstałych po roku ł930 - silnie oddziałały na współczesną humanistykę. Drugi z kolei jest jednym z ojców antropologii społecznej, zaś Z/ola ga/ąź stanowi fundamentalne dzieło tej dyscypliny, stając się punktem odniesienia wszystkich niemal koncepcji metodologicznych formułowanych przez jej przedstawicieli. To co sformułował Frazer, jest traktowane przez Wittgensteina jako próba stawiania hipotezy odnoszącej się do zachowania magicznego człowieka pierwotnego. Przypomnijmy, że w Z/Olej ga/ęzi skonstruowany został model oparty na pojęciu magii sympatycznej, na którą składają się: magia homeopatyczna (zasada "podobne wywołuje podobne") oraz magia kontagijna (zasada "styczności"). Na podstawie tego modelu twierdzi się, że członkowie wspólnot pierwotnych. w odróżnieniu od tych, którzy nałeżą do wysoko rozwiniętych społeczcństw europejskich, reprezentują niewłaściwy, błędny sposób myślenia, zwany myśleniem magicznym. Chodzi o to, że w trakcie wnioskowania człowiek pierwotny w łańcuch metonimiczny wstawia człon mctaforyczny (wykorzystując zasadę "podobne wywołuje podobne" bądź zasadę "styczności") tak, że efektem tego procesu jest działanie nieracjonałne. Stawianie hipotezy jest próbą uprawiania nauki, lecz czy ta, zaproponowana przez Frazera, może być uznana za zadowalającą? Wittgenstein zdecydowanie temu zaprzecza. I co ciekawe, opiera swoje stwierdzenia na podstawie tego samego materiału (trcść Z/olej ya/ęzi), za pomocą którego Frazer pragnie podtrzymać swoją hipotezę. Autor Uway o "Z/olej ga/ęz;" atakuje sam sposób uznawania członków wspólnot pierwotnych za reprezentujących typ myślenia magicznego. Nieuprawnione jest bowiem nakładanie własncgo, europejskiego sposobu postępowania - o postępowaniu tylko w świetle materiałów dostępnych Frazerowi możcmy mówić - na postępowanie członka którejś ze wspólnot pozacuropcjskich. Rozważmy ceremonię modłów o deszcz do króla dcszczu w Afryce. Dla Frazera postępowaniem nieracjonalnym, wynikającym z magiczncgo sposobu myślcnia, jest wykonywać taką czynność. Jcst ona bowiem nieefektywna. Okazuje się jednak, co zauważa Wittgenstcin, że ceremonia modłów odbywa się w okresie nadchodzenia pory deszczowej. A zatem z efektywnością nie ma ona nic wspólnego. Co więcej, pomimo przeprowadzania takich ceremonii tubylcy budują domy, wychowują dzieci, zdobywają żywność, słowem żyją swoim własnym życicm. Wittgenstein nie próbuje wyjaśniać niczego. Nie broni on sposobu postępowania członków wspólnot plemiennych. Ale i nic atakuje. Nic twierdzi też, że ich zachowanie jest dla niego do końca jasne. Nie jest to jednakże powodem obarczania członka jakiegoś pozaeropejskiego plemienia typem myślenia magicznego. Co więcej, to owa hipoteza zaproponowana przez europejczyka okazuje się z gruntu błędna. Zgodnie bowiem z propozycją Frazera mamy do czynienia z myśleniem magicznym, jeśli w procesie wnioskowania wykorzystujemy zasadę �231 styczności lub podobieństwa. Jeżeli teraz twierdzimy, że czymś nagannym jest całowanie podobizny ukochancj w tym celu, aby wywołało to pożądany efekt w stosunku do niej, to znaczy, że sami czegoś podobnego byśmy nie uczynili. Widząc jakiegoś tubylca wykonującego taką czynność uznalibyśmy, że reprezentuje on typ myślenia magicznego. I czy nie przenosimy naszych kategorii myślenia na jego własne? A przy okazji, czyż nasze kategorie myślenia nie są szablonowe i prymitywne? "Frazer jest w dużo większym stopniu dzikim niż większość dzikich, o których pisze, gdyż nie jest im obce rozumienie spraw duchowych tak bardzo, jak Anglikowi żyjącemu w XX wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych rytuałów są o wiele bardziej wadliwe niż sam sens owych rytuałów" (s. 8). Podobnic sprawa ma się z hipotezą stopniowego rozwoju społeczeństw. Jest ona w sposób nierozerwalny związana z tą, traktującą o magicznym sposobie myślenia człowieka pierwotnego. Wittgenstein pisze: "Tak, jak ktoś mógłby przedstawić wewnętrzny związek koła i elipsy poprzez stopniowe przekształcanie elipsy w koło; lecz nie aby twierdzić, że dana elipsa, naprawdę, historycznie, powstała z koła (hipoteza rozwoju), a jedynie w celu uwrażliwienia naszych oczu na formalny związek" (s. 9). Z opisu Wittgensteina wcale nie wynika. że członkowie wspólnot pierwotnych podejmujący określone czynności reprezentują typ myślenia magicznego. To hipoteza postawiona przez Frazera takimi ich czyni. A czy autor Zlotej galęzi ma jakiś dostęp do tubylczych mózgów? Bynajmniej. Jedynie określone akty są mu dane. Na nich się przecież tylko opiera. Samo zaś przeświadczenie, że zachowanie różne od Frazerowskiego, uznanego za racjonalne, jest nieracjonalne, stoi na straży jedynie słusznego poglądu, i już przez sam ten fakt staje się podejrzane. Jeśli na dane doświadczenia spojrzymy przez pryzmat modelu wyjaśniającego Frazera, wówczas musimy przyznać rację brytyjskiemu antropologowi. Lecz jeśli go odrzucimy, wówczas ludzkie zachowanie przedstawi się nam w zupełnie innym świetle. Wyjaśnienie szuka racji dla podejmowanej czynności, podczas gdy opis nie ma z tym nic wspólnego. Hipoteza zaproponowana przez Frazera obalona została nie dlatego, iż dane doświadczalne jej nie potwierdzają, lecz, że potwierdzić wcale nie muszą. Uwagi o "Zlotej galęzi" Frazera wydane są w formie dwujęzycznej, gdyż choć sam Wittgenstein wykładając w Cambridge szczególny wpływ wywarł na filozofię brytyjską, to jednak wszystkie swoje prace pisał w ojczystym języku niemieckim. Posiadają one charakterystyczną formę krótszych i dłuższych notatek. Wykorzystane są też cytaty zaczerpnięte ze Zlotej galęzi. Uwagi nie są obszerne objętościowo, jednakże wartość ich jest ogromna. Stawiają bowiem w nieco innym świetle jedno z fundamentalnych dzieł antropologicznych, pozwalając czytelnikowi uwolnić się od pozostawania w jednym (jedynym) paradygmacie. Unaoczniają też, jaką wagę należy przykładać do opisu czegokolwiek, tak aby na tej podstawie można było formułować odpowiednie hipotezy. Andrzej Zaporowski Mauricc Godelier, The Making ofGreat Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer. Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255. Prezentowana praca jest monografią problemową, która z pewnością może zaspokoić gusta wybrednych czytelników. Niestety ciągle mało znana polskim odbiorcom. Stąd stosunkowo późna próba przybliżenia walorów powyższej pracy, która w oryginale ukazała się z górą dziesięć lat temu. Sylwetka francuskiego antropologa średniego pokolenia również nie nabrała jeszcze wyrazistych rysów w opiniach polskich etnologów. Wynika to z niechętnej postawy otwarcie żywionej wobec więks7.0ści teorii inspirowanych marksizmem, a do takich należy Godelierowska koncepcja �232 kultury i społeczeństwa. Konstruowana jest w dodatku w ramach mało u nas popularnej antropologii ekonomicznej, której Godelier jest protagonistą. Doskonalą okazją do przełamania takich uprzedzeń jest właśnie lektura omawianej pracy. Na przykładzie intrygującego problemu, który za chwilę będzie wyjawiony, badacz ukazuje sposób aplikowania teorii marksowskiej do danych empirycznych, a zatem efektywność interpretacyjną przyjętych założeń. Wszelako pierwszym krokiem, w celu pozbycia się wspomnianej rezerwy, jest proste oddzielenie dwu aspektów marksizmu: ideologicznego i naukowego. Godeliera interesuje wyłącznie ten ostatni - marksizm rozumiany jako teoria społeczeństwa. Teoria, która ponadto nie ma być powielana za pomocą empirycznych świadectw, ale twórczo rozwijana. łnnowacyjnym posunięciem Godeliera, jak się dalej przekonamy, jest reinterpretacja niektórych kluczowych tez Marksa i powiązanie ich z klasycznym strukturalizmem. To świeże podejście cechuje wszystkie jego prace. Do najbardziej znanych i cenionych, poza omawianą, należą: Horizon, trajets marksistes en anthropologie (1973), Un cJomaine conteste: L:anthropologie economique (1974), L'ideeL et Ie materiel (1984). Wymienione pozycje doczekały się w szybkim czasie tłumaczeń i licznych wydań w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i krajach latynoamerykańskich. Powyższe prace mają charakter wyłącznic teoretyczny. Jedynie The Making of Great Men posiada odmienną form ulę. Książka poświęcona jest w całości zilustrowaniu i interpretacji jednego zjawiska w jego różnorakich przejawach. Jest nim męska dominacja skierowana przeciwko kobietom, zasadniczy rys kultury plemienia Baruya. A społecznym usankcjonowaniem tej wartości jest status greal men. Mężczyzn wyróżniających się szczególnymi umiejętnościami, dzięki posiadaniu i władaniu mocami magicznymi, których pozbawione są kobiety. Męska dominacja jest wyrażana na setki sposobów, w każdej dziedzinie i działaniu. Wydaje się wręcz, że społeczeństwo Baruya podzielone jest na dwie ciągle walczące z sobą "klasy". Zaświadczeniu tego fenomenu słu7.ą liczne i szczegółowe opisy. Lektura frapująca ze względu na swoistość poruszonego tematu i sposób jego przedstawienia. Okazuje się, iż wszelkie demonstracje męskiej zwierzchności i kobiecej podległości, jednoznacznie interpretowane przez zachodniego obserwatora jako dyskryminacja płciowa, ma swoje głębsze uzasadnienie. Autor twierdzi, że u podłoża przedstawionego zjawiska leży obiektywna przesłanka dla jego zaistnienia. Jest ona glęboko ukryta w systemie kulturowej "Iogiki" i uwarunkowaniach funkcjonalnych tej kultury. Francuski etnolog poszukuje jej wraz z czytelnikiem poprzez serię analiz obu porządków, "obiektywnego" i kulturowego, i ujawnia ją dopiero w końcowych fragmentach książki. Pójdźmy jego śladem. Wszystkie dane materiałowe pochodzą z własnych badań autora, który prowadził je wśród Baruya w przeciągu dziesięciu lat. Podstawowe informacje etnograficzne, geograficzne, językoznawcze i historyczne znajdujemy w Przedmowie. Dowiadujemy się tam m.in., że jest to górskie plemię zamieszkujące wnętrze Papui. Utrzymuje się z kopieniactwa, zbieractwa i łowiectwa oraz produkcji i handlu solą. Pierwsze kontakty z białymi nawiązali w 1951 roku, a więc na 15 lat przed podjęciem pierwszych badań przez Godeliera. Jest to plemię uchodźców, którzy przed około dwustu laty, wskutek lokalnych waśni, opuścili rodzime tereny i wdarli się na terytorium czterech innych plemion, zagarniając bezprawnie ich ziemie. Od tego czasu, otoczeni przez wrogie plemiona, znajdują się w stanie permanentnej wojny przerywanej rozejmami lub okresowymi sojuszami. Szczegółowemu zilustrowaniu męskiej dominacji i deprecjacji kobiet poświęcona jest pierwsza z trzech części, na które podzielona jest książka. W drugiej części pracy Godelier zdradza tajemny świat męskich rytuałów i przedstawia zasady hierarchii męskich grup (great men). Poddaje tu interpretacji wcześniej zarysowane zjawisko. Wyłania również podstawowe cechy dwu typów spoleezeństwa występujących w rejonie Melanezji: big men society i great men society, a następnie przeciwstawia je sobie. Pierwszy typ został wyloniony i scharakteryzowany głównie przez Firtha i Sahlinsa, zaś typ drugi zostal wskazany przez Godeliera. Jego przykładem w omawianym rejonie są właśnie Baruya. Godelier podejmuje dyskusję z wymienionymi badaczami - mieści się ona w ramach antropologii ekonomicznej - �233 argumentując, że podstawą do odróżnienia wymienionych typów jest rodzaj gromadzonych dóbr, na których bazie męscy liderzy wspólnot budują swoją uprzywilejowaną pozycję społeczną. W przeciwieństwie do społeczeństw typu big men, Baruya nie gromadzą materialnych środków egzystencji, ale siły ponad naturalne, magiczne. W obu więc przypadkach o prestiżu społecznym decyduje nagromadzenie dóbr o krańcowo różnym charakterze. Część trzecia przedstawia przemiany jakie zaszły w społeczeństwie Baruya w ciągu blisko trzydziestu lat, wskutek polityki kolonialnej rządu australijskiego i działalności misji chrześcijańskich. Nakreślony został obraz całkowicie zdestruowanej kultury. Wyjaśnieniu zasadniczego problemu, dominacji męskiej, wokół której skupiona jest treść całej książki, służą tezy-klucze wcześniej wykonstruowane przez Godeliera w toku podobnych analiz. Niestety Godelicr nie umicścił na łamach książki systematycznego, skróconego choćby wykładu podstaw teoretycznych. Wymagane tezy przywołuje tylko dla potrzeb określonego wywodu, który jest metodyczną interpretacją opisanego zjawiska, tak że wątki opisowe przeplatane są wyjaśnieniami w języku teoretycznym. Nie powoduje to osłabienia wymowy książki - przeciwnie, ale tym, którzy dokładniej chcieliby poznać założenia teoretyczne leżące u podstaw interpretacji, polecam chyba najbardziej podstawową z Godelierowskich prac, uprzednio już wymienioną, Horizon, lrajels marxiSles en anlropologie!. Przybliżyć godzi się jednak te założenia, które umożliwiły aUlorowi ujawnienie funkcji odnotowanych przekonań kulturowych Baruya. Po pierwsze twierdzi on, że funkcje reprodukcji kultury są aktywnie wspierane poprzez świadome i celowe działania podmiotów. Świadomość ludzka dokonuje interpretacji warunków obiektywnych i motywuje działania ludzkie, kreuje więc kulturę wespół z warunkami obiektywnymi. W ten sposób Godelier odrzuca wyjaśnianie zjawisk kulturowych poprzez proste uwarunkowanie przyczynowe ze strony determinant obiektywnych (ekonomia, środowisko przyrodnicze). Przyjęcie powyższego założenia prowadziłoby do interpretowania ludzkich zachowań jako bezwolnych, biernie odtwarzających kulturę i jej determinanty. Jak czytamy w jednym z opracowań na ten temat: "Zgodnie z koncepcją Godeliera ideologia nie powinna być rozpatrywana jako bierny rcl1eks warunków egzystencji społeczeństwa, ale jako źródło aktywności społecznej i indywidualnej, funkcjonującej w efekcie jako czynnik stabilizujący, legitymizujący jego strukturę prawomocnie"2 Z powyższego stwierdzenia wynika jeszcze jeden ważny wniosek, że rodzaj stymulacji zewnętrznej nie przesądza ściśle określonej treści i formy artykulacji kulturowej. O zasadności takiego podejścia przekonujemy się po przeczytaniu drugiej części książki, gdzie Godelier odsłania ukrytą spójnię wartości kulturowych i ich determinant, wskazując tym samym na funkcję omawianej kultury. Dążąc do tego celu Godelier zarysowuje najpierw podmiotowo wyrażane uzasadnienie priorytetowej wartości kultury Baruya - męskiej dominacji. Pouczają o tym tajone przez mężczyzn mity kosmogoniczne. Podstawowym wątkiem owych mitów jest geneza męskiej dominacji, powiązana z mitycznymi wydarzeniami kosmogonicznymi. Mówią one, że u zarania świata Księżyc i Słońce, które pierwotnie stanowiły jedność, rozdzieliły się. Wraz z tym aktem nastąpiło poróżnienie rodzaju ludzkiego - mężczyźni zostali przeciwstawieni kobietom. Oni też zdobyli z pomocą Słońca wladzę nad kobietami, wydarli im bowiem zdobycze cywilizacyjne, których były autorkami. Stąd w przekonaniu mężczyzn kobiety ciągle potencjalnie zagrażają ich władzy, więc wykluczone są z aktywności o kluczowym znaczeniu dla zachowania obecnego ładu społecznego; należą do nich magiczne rytualy inicjacyjne, handel, produkcja soli, wojna i polowanie. Władzę nad kobietami mężczyżni utrzymują dzięki magicznym mocom, w które zostali wyposażeni w akcie kreacji obecnego świata. Stopień nagromadzenia tych mocy stanowi podstawę do hierarchicznego uporządkowania społeczeństwa Baruya. , Zarys poglądów Maurica Godełiera w języku polskim zainteresowany czytelnik znajdzie w pracy A. Palubickiej i S. Tabaczyńskiego. Teoria i praktyka. Wrocław t986, t. I, s. 5-56. 2 A. Pałuhicka. UWl1qi na marginesie pracy zhiorowej: "Marxist Perspectives in Archaeology", M. Spriggs ed., Cambridge 1984, ..Studia Metodologiczne" nr 26. 1991. s. 272. �234 Zdaniem Godeliera, liderzy grup męskich - great men (wicley wojownicy, wieley ogrodnicy, łowcy kazuarów, wytwórcy soli i szamani) z udziałem kulturowo ukształtowanej świadomości, aktywnie wpływają na utrzymywanie ładu społecznego i kosmiczncgo. Oba porządki są bowiem w ich świadomości tożsame. Utrzymaniu owego ładu służą rytuały inicjacyjne i spccjalne rytuały powtarzające i wzmacniające treść mitów kosmogonicznych. Przewodniczą im najwięksi spośród great men. Posiadają oni na tę okazję rytualne przedmioty (kwaimatnie), których zawartości nikt prócz ich dzierżycieli nie zna, aczkolwiek są one własnością klanów, do których przynależą poszczególni liderzy męskich grup. Zgodnie z mitami, mężczyźni otrzymali kwaimalnie w darze od Słońca i Księżyca. Każdemu z nich przypisuje się określoną płeć, tak że efektywnie można nimi manipułować tylko wówczas, gdy "współdziałają" parami. Ale są też kwaimalnie androgyniczne, te i żeńskie, posiadają zdaniem Baruya największą moc magiczną, która zależnie od woli ich posiadaczy może być wykorzystana kreatywnie bądź destrukcyjnie. Właśnie społecznie doniosła pozycja mężczyzn i moc kreowania przez nich świata wynika, w ich przekonaniu, z wejścia w posiadanie żeńskiego aspektu Uniwersum i pozbawienia tym samym aktywnego uczestnictwa kobiet w jego "świadomym" odtwarzaniu. Godelier konstatuje więc, że posiadanie kwaimatnie nakłada na mężczyzn odpowiedziałność za utrzymywanie dotychczasowego ładu społeczeństwa i Uniwersum. Wszak mężczyźni operują w trakcie rytuałów dwiema pierwiastkowymi siłami Uniwersum: męską i żeńską, które Baruya odpowiednio kojarzą ze słońcem i księżycem. Kwaimalnie są zatem zamkniętą w ręku mężczyzn kwintesencją mikro- i makroświata, powielaną w planie kulturowym poprzez liczne symbliczne formy i zachowania. Znaczące, że kwaimalnie posiadają tylko klany utworzone z uchodźców. Klany te postawione są najwyżej w hierarchii społecznej, lecz i między nimi występują stosunki wzajemnej podrzędności, o czym decyduje "płeć" posiadanego przez klan kwaimalnie. Tak, w znacznym uproszczeniu, można przedstawić mistrzowsko przeprowadzony wywód Godeliera, który warto spuentować słowami samego autora. Praktyki rytualne" ... to środek transmisji idei ze świata myśli w świat materialny lub naturę, który zarazem zmienia je w stosunki społeczne, w społeczną istotę. Symboliczne wyrażenia i gesty transformują idee w bezpośrednio dostrzegalną społeczną i materialną rzeczywistość. Ale byłoby błędem sądzić, że Baruya widzą swój świat symboli i rytów jako zwykłe ich odgrywanie, jako reprezentację fundamentalnej rzeczywistości, która oddziałuje na nich w niewidzialny sposób. Symbole nie są po prostu znakami, są także środkami bezpośredniego oddziaływania na tę głęboko osadzoną, choć niewidoczną rzeczywistość" (s. 229). W dalszym ciągu nie znamy jednak powiązania podmiotowo wywiedzionej wartości z jej obiektywną funkcją. Zdaniem naszego autora obiektywną determinantą funkcjonalną kultury Baruya jest stan ciągłej wojny, w którą są uwikłani od ok. dwustu lat. Zagraża ona biologicznym podstawom reprodukcji plemienia, której koniecznym warunkiem są kobiety. Przeto ideologiczne represje dokonywane na kobietach są swego rodzaju ukrytą, nie wyrażoną wprost ochroną i zabezpieczeniem kobiet - konkluduje Godelier. Odsunięte od najbardziej niebezpiecznych czynności, które narażałyby je na konfrontację z wrogiem (wojna, polowanie, handel, piecza nad ogrodami) zapewniają biologiczne podstawy do odnowy społeczeństwa. Paradoksalnie więc, funkcja omawianej kultury, którą jest zabezpieczenie kobiet, podmiotowo wyrażana jest jako deprecjacja kobiet potencjalnie zagrażających mężczyznom. Powyższa konkluzja wspiera jedną z głównych tez Marksa, która stanowi z kolei centralną oś twórczości Godelicra. Zawicra się ona w stwierdzeniu, że funkcje kultury przedstawiane są na poziomie ideologicznym wspak, kreatywny proces konceptualizacji ma charakter logicznej inwersji, jest podmiotowym odwróccniem porządku funkcjonałnego: kobiety które się chroni, w planie kulturowym są represjonowane. Zaznaczają się tutaj wyraźnie jeszcze dwa istotne elemcnty koncepcji francuskiego badacza, korzeniami sięgające marksowskiej dialektyki i strukturalizmu Levi-Straussa. Owocem pierwszej inspiracji jest skłonność do ujmowania rzeczywistości społecznej jako jedności przeciwieństw, których konflikty leżą u podstaw procesu przemian społccznych. Skutkicm tcgo, struktury społeczne posiadają charaktcr dynamiczny. Pod statyczną powierzchnią zjawisk kryje się struktura �235 dynamiczna, czego dowodnym przykładem jest historyczno-kulturowa metamorfoza społeczeństwa Baruya. Ale "Iogiczna" dwoistość funkcjonuje nie tylko na złączu rzeczywistości subiektywnej (kulturowcj) i obiektywnej. Wzorzec ten powiela się w warstwic czysto kulturowej. Z bezładnego potoku kulturowej narracji badacz konstruuje uporządkowane pary opozycyjne: słońce/księżyc i odpowiednio przyporządkowane im pary: mężczyzna/kobieta, natura/kultura, kreacja/destrukcja. I w tym właśnie punkcie u wnikliwego czytelnika może zrodzić się wątpliwość co do sensu przeprowadzcnia obszernej analizy strukturalnej. Innymi słowy, można zapytać o to, czy obie analizy, strukturalna i funkcjonalna są traktowane oddzielnie, czy też w jakiś sposób ta pierwsza miałaby uzupełniać tę drugą? Na to pytanie trzeba odpowiedzieć negatywnie. Analiza funkcjonalna stanowilajedyny i wystarczający klucz do zinterpretowania funkcji męskiej dominacji u Baruya. Zaś analiza strukturalna służyła tylko zobrazowaniu powielania się podstawowej opozycji mężczyzna/kobicta we wszystkich zakresach społecznej i kulturowej aktywności. Rozbudowana analiza strukturalna przesłania w trakcie lektury główny cel książki, którym jest próba ustalenia funkcji i determinant funkcjonalnych męskiej dominacji. Konfuzję czytelnika może pogłębić fakt, że strukturalna "dekonstrukcja" systemu wartości i zestawienie jego elementów w opozycyjne pary, pod względem formalnym przypomina Godelierowską opozycję treści funkcjonalnych do podmiotowych. Między wnioskami wyciągniętymi z obu analiz nie zachodzi żaden związek logiczny. Jednak obie traktowane oddzielnie niosą duży ladunek poznawczy i ich wyniki mogą być wykorzystane w zależności od preferencji badawczych czytelników. Szczególnie warto prześledzić konsekwentną linię argumentacji przedstawioną w ramach analizy funkcjonalnej, która, jak sądzę, będzie nadal stanowiła atrakcyjną i najbardziej płodną poznawczo procedurę wyjaśniającą stosowaną w antropologii. Na koniec warto podkreślić, że strategia badawcza zastosowana przez francuskiego uczonego świadczy o wielkiej znajomości zagadnień związanych z tzw. kulturami pierwotnymi. Kultury te nie dzielą się, jak wiadomo, na autonomiczne części, a zatem badacz nie może ograniczać się do oglądu kilku wyrwanych z kontekstu zjawisk, które pragnie wyjaśnić. Należy więc stosować takie teorie wyjaśniające, których skala pojęciowa może objąć jak największą ilość zjawisk z badanej kultury. Postulat ten został zręcznie wsparty przez formę literacką nadaną książce przez jej autora. O szczególnej wymowie książki zdecydowały więc nie tylko temat, przytoczony materiał źródłowy i jego interpretacja, ale pomysłowe scalenie ich w ramach jednej narracji. Monografia problemowa, której wątek tematyczny dodatkowo wspierany jest określoną teorią, okazuje się być nader oszczędną, a przy tym efektywną formą wypowiedzi; wnosi wiele informacji w ramach ograniczonej literacko formy. Być może ten argument będzie stanowił dodatkową zachętę do zapoznania się z treścią książki, która tak w zwolennikach, jak i przeciwnikach Godeliera rozpala badawczą pasję. Dorota Angutek Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa - Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291. Przedstawiana tutaj książka - mimo, że została wydana staraniem Instytutu Religioznawstwa UJ - swoją problematyką obejmuje prawie nie istniejący w Polsce poddział etnozoologii, jakim jest etnoornitologia. Dzięki temu, że problem symboliki kruka został w książce przedstawiony bardzo obszernie, zainteresować może nie tylko religioznawców, etnologów i językoznawców, lecz również ornitologów. W swej publikacji autor stara się szeroko opisać różne aspekty występowania kruka w poszczególnych religiach i kulturach. Cala praca stanowi analizę porównawczą wierzeń i mitów �236 w kulturach nie tylko podobnych genetycznie (azjatyckie i amerykańskie), lecz również opisuje podobieństwa w tym zakresie w kulturach całego świata - Europy, Arryki, Australii. Swoją publikacją autor wykazuje niezwykłe podobieństwo wierzeń o kruku, jego nazewnictwa i związków mitologicznych na całym świecie. Celem pracy jest wykazanie "na ile cechy kruka i związane z nim elementy mitów odbijając się w lustrze myśli kształtują jednorodny system, na ile zaś są specyficzne dla danej kultury". Zauważalne są bowiem również cechy wyróżniające poszczególne kultury. Książka podzielona jest na kilka części, ze względu na szereg funkcji kruka, przypisywanych mu przez różne religie świata. Rozważania rozpoczynają się wskazaniem podobieństw mitologicznych pomiędzy kulturami wschodniej Syberii i Północy amerykańskiej. Przejawiają się one w istnieniu tzw. Cyklu Kruka - zjawiska bardzo interesującego naukowców: przedstawiciele paleozjatyckiej grupy językowej, Eskimosi (Inuit), Indianie ata baski ej grupy językowej i rejonu Północno-Zachodniego Wybrzeża amerykańskiego obrali sobie kruka za zwierzę będące w ich systemach religijnych herosem kulturowym, cudotwórcą, stworzycielem świata. Ostrożnie podchodząc do kwestii azjatyckich korzeni Indian amerykańskich, autor zastanawia się czy Cykl Kruka jest widoczną pozostałością migracji, czy też efektem międzykontynentalnej komunikacji. Jak już wspomniałem wcześniej, rozdziały "Symboliki kruka" są ułożone tematycznie i każdy z nich pokazuje ptaka w innej roli. Przyjrzyjmy się postaci kruka. Wśród ludności wschodniosyberyjskiej kruk jest traktowany jako główny bohater mityczny. Rola, jaką spełnia, to pośrednictwo między istotami najwyższymi a ziemią: ludźmi i zwierzętami. Występuje też w roli boskiego posłańca. Jego pośrednictwo nie ogranicza się tylko do tej płaszczyzny. Jest on również pośrednikiem między głupotą a mądrością, pomiędzy elementem męskim a żeńskim. Wynika to - jak się dowiadujemy z książki - z bogatej osobowości kruka: może on być np. mądry a zarazem chciwy i próżny. Jego cechy jako zwierzęcia sprawiają, że staje się również łącznikiem między światem zwierzęcym a światem kultury ludzkiej. Kruk występuje najczęściej jako wykonawca woli boskiej, choć np. u Indian alaskańskich Choolian (nazwa kruka) jest stwórcą kosmosu i pomocnikiem Boga w stworzeniu ziemi. U Tlingitów jest wysłańcem Najwyższych Istot, a u Indian Hopi jest wcieleniem Złego Ducha. Prócz pomocnika lub stworzyciela kruk jest również przedstawiany jako heros kulturowy - organizujący kulturę i dostarczający ludziom wszystkich dóbr. Jednym z bardzo widocznych w mitach jego działań jest wykradzenie "świateł niebiańskich" - Słońca, Księżyca, Gwiazd i ognia itp. Opowiadają o tym bajki wielu plemion, m.in. Koriaków, Eskimosów, Bella Coola. Znajdujemy w nich m.in. odpowiedż na pytanie dlaczego kruk jest czarny - czernieje w momencie wylotu przez komin domu, w którym te światła były przechowywane. Inne mity, np. indyjskie, mówią o tym, że kruk chcąc się dostać do domostw bogów, został strącony piorunem boga Surja i sczerniał. Osobny rozdział autor poświęca kwestii obecności kruka w potopie, wątku charakterystycznym dla wielu religii. Do przypowieści biblijnej przyrównywane są inne mity, bardzo do niej podobne. Ptak ten zostaje, u wielu ludów, przeklęty, gdyż wysłany w poszukiwaniu suchego lądu nie wraca, lecz objada się padliną. Zadanie to wykonuje dopiero gołębica. U Czukczów sprawa przekleństwa związana jest z innym przewinieniem kruka, który oszuka! Stwórcę mówiąc, że powstał sam z siebie (w rzeczywistości powstaje z porzuconej przez Boga skóry renifera). W wielu bajkach kruk występuje w towarzystwie innych zwierząt: sowy, wieloryba, psa. Utożsamiany jest on również z podobnymi do siebie ptakami np. kormoran w jednej z legend nazwany jest morskim krukiem. Wiele zwierząt jest pokazanych jako jego pomocnicy, oszukiwanych przez niego, czasami to one oszukują jego. Jest to także ptak szamański - pomocnik w prowadzeniu nauk tajemnych (u Nanajów), lub nauczyciel szamanów (Syberia, obszary eskimoskie i indiańskie). Przenosząc dusze zmarłych �237 w zaświaty, staje się łącznikiem między dwoma światami, stąd wywodzi się np. słowiańskie przekonanie o kruku jako zwiastunie śmierci. Dopełnieniem obrazu kruka jest jego występowanie w symbolice alchemicznej - jako pomocnika czarnoksiężnika i symbolu poznania oraz wiedzy. Nie wyczerpuje to pełnego obrazu kruka w tej symbolice. Opisując role pełnione przez kruka autor wskazuje, że jego postać można często odkryć jedynie poprzez porównania językowe, oraz przez wskazanie w danym bohaterze cech, które ewidentnie należą do kruka. Jak wiemy z literatury cechy te są bardzo podobne nie tylko na obszarach powiązanych kulturowo (Azja i Ameryka), lecz również w innych częściach świata. Nasza bajka o kruku i lisie ma być odbiciem azjatyckich i amerykańskich przypowieści. Autor w swej książce przedstawia bogaty materiał empiryczny i porównawczy. Z treści przedstawionej we wprowadzeniu wynika, że jest znawcą tego gatunku, także na płaszczyźnie typowo ornitologicznej - pojawiają się tu bowiem fakty z biologii i ekologii tego ptaka (s. 93). Jest to książka bardzo cenna z religioznawczego i etnologicznego punktu widzenia, jednakże można się dopatrzyć w niej kilku uchybień i nieścisłości. Wytłumaczenie pojęcia "symbol" zostało potraktowane skąpo, brakuje szerszego potraktowania go w przypadku istnienia wielości poglądów na ten temat. W pierwszym rozdziale ujawnia się ostrożne podejście A. Szyjewskiego do problemu azjatyckiego pochodzenia tubylców amerykańskich (s. 16, 17), mimo że jest to sprawa oczywista dla etnologa. W kilku przypadkach, powołując się na teorie naukowe, autor zapomina o podaniu w przypisach nazwisk ich twórców (s. 16), mimo że robi to np. na s. 55. Zauważyć również należy, że kruk w tej pracy, prócz przedstawienia go jako gatunku, jest widziany także jako przedstawiciel całej rodziny krukowatych. Stąd też na s. 59 autor pisze, że "na półkuli południowej, w Australii, kruk reprezentowany jest przez wronę ... ", która jest związana z gwiazdozbiorem Kruka. Niezrozumiałe jest jednak podanie tutaj, jako australijskiego odpowiednika krukowatych, strzyżyka (także należącego do gwiazdozbioru Kruka), który nie ma nic wspólnego z tą rodziną. Jest to zbyt daleko idąca dowolność. Mimo tych kilku błędów, książkę można potraktować jako niezwykle cenną. Porusza tematykę etnoornitologiczną i to w tak obszernym i kompleksowym ujęciu. Jest to jedna z niewielu pozycji książkowych zajmujących się tą tematyką. Częściej poruszają ją artykuły, zawierające niewielką porcję treści i nie wyczerpujące tematu. Być może, ta pierwsza, znacząca praca etnoornitologiczna wydana współcześnie w Polsce, jest zapowiedzią szerszego cyklu wydawniczego o ptasiej symbolice, które są oczekiwane nie tylko przez etnologów, lecz także przez ornitologów. Krzysztof Mączkowski Sergiusz K o wal s k i, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162. Oto mamy jeszcze jedną pozycję na temat "Solidarności". Cóż można dodać do tego wyeksploatowanego w dziesiątkach artykułów i książek tematu? Przecież każdy z nas "sam wie najlepiej jak było", będąc mniej lub bardziej bezpośrednim obserwatorem czy nawet uczestnikiem solidarnościowego ruchu. Z tych powodów można by sądzić, że napisać jeszcze coś ciekawego na ten temat, i to tak, żeby móc zainteresować kogoś więcej niż tylko polityków czy socjologów, jest niezmiernie trudno. A właśnie książka S. Kowalskiego jest atrakcyjna zarówno dla specjalistów jak i nieprofesjonalistów, także dla etnografów. Jak mówi podtytuł, jest to studium z socjologii myśłenia potocznego. Dokładniej - jest to �238 próba rekonstrukcji solidarnościowej ideologii z lat 1980-1981. Zadanie było tym trudniejsze, że ideologia ta zawierała pewien paradoks. Jej zasadniczym hasłem był pluralizm polityczny. Jednocześnie wzywano do jedności poglądów wszystkich uczestników ruchu. Działo się tak, gdyż - jak słusznie zauważa S. Kowalski - "ideologia jakkolwiek rozumiana jest fenomenem usytuowanym na przecięciu dwóch obszarów: świadomości jednostek i działan zbiorowych, zawsze mająca za ostateczny punkt odniesienia społeczne uniwersum" (s. 140). Analizując ideologię "Solidarności" autor odwołuje się do kształtujących ją potocznych wyobrażen demokracji, wolności, obrazu panującego Systemu i przyczyn tkwiącego w nim Zła lub też oczekiwanego Nowego Ładu. Bardzo interesujące są te rozważania, które ustalają, do jakich wartości odwoływała się solidarnościowa społeczność. Również tutaj mamy do czynienia ze swoistym synkretyzmem. Z jednej strony występuje odwoływanie się do tradycji ruchów wyzwolenczych, do historii Polski przedwojennej i do faktów do tej pory skazanych na zapomnienie. Bardzo silnie akcentowano katolickość polskiego narodu i wielką rolę Kościoła. Z drugiej strony wynikające z tej narodowo-katolickiej tradycji wartości stapiały się z niektórymi cechami socjalizmu. Wszystko to razem uznawane było często za tradycyjnie polskie, za naczelne wartości "Solidarności". Ideologia potrafiła połączyć to co dobre z idei kapitalizmu i komunizmu, a wszystko to było zgodne z najważniejszymi zasadami chrześcijanstwa. Co jest bardzo istotne - jak dowodzą analizy Kowalskiego - to to, że ideologia ta powstała z mocno akcentowanego rozróżnienia Dobra i Zła. My = Społeczenstwo (dobro) i Oni = Władza, System (zło) to opozycja, wokół której ogniskowały się uczucia, postawy, poglądy członków i sympatyków "Solidarności". Nawet zło, które mocno zakorzenione funkcjonowało w społeczenstwie - jak alkoholizm, łapówkarstwo, kradzieże, aborcja - ideologia potoczna tłumaczyła jako "powierzchowną naleciałość", która nie jest w stanie skazić prawdziwie dobrej natury Polaków. S. Kowalski nazywa to ideologią eksternalizacji zła narzuconego przez System. W tych rozważaniach autor - korzystając z uwag M. Eliadego - dopatruje się w ideologii powielania mitycznych precedensów, jak chociażby samo opisywanie świata w kategoriach dobra i zła, czy też potoczne wyobrażenie okresów społecznych protestów i robotniczych zrywów, podkreślające ich ahistoryczny wymiar, gdyż "wykazują one wszelkie cechy cyklicznego czasu mitycznego" (s. 81). Sięgając do teorii mitu codziennego R. Barthesa, S. Kowalski opisuje bardzo mocno kształtujący ideologię mit większości. Takie spojrzenie z różnych stron, zresztą bardzo en vogue, nadaje omawianym problemom szerszą perspektywę i wiarygodność, a co więcej, pozwala patrzeć na nie z większego dystansu. Krytyka solidarnościowego rozumu jest książką sensu stricto socjologiczną. A czym może ona stać się dla etnografów? Wyniki socjologicznych badan nad ideologią mogłyby być punktem wyjścia dla dociekan etnograficznych. Nie chciałbym tutaj wdawać się w definicyjne spory (najczęściej jałowe), wytyczające ostrą granicę pomiędzy socjologią a etnologią. Zaznaczę tylko, że do socjologicznych analiz ideologii "Solidarności" etnograf dorzuciłby i inne opisy, chociażby - na co zwraca uwagę S. Kowalski - podobieństwa w sposobie celebracji świąt i rocznic należących do różnych porządków ideologicznych, jak np. 11 listopada, l maja, rocznice grudnia 70. Takie dokładne etnograficzne analizy tych uroczystości na pewno dodałyby wiele interesujących szczegółów do przedstawionego potocznego myślenia. Ciekawe byłyby także prezentacje stereotypów, dotyczących ludzi związanych z władzą, członków Partii, znających się na wszystkim dyrektorów czy członków rządu. S. Kowalski podaje ich stereotypowe cechy charakteru, ale nie mniej interesująca byłaby prezentacja ich stereotypowych portretów fizycznych (mogłaby to być wspaniała galeria postaci) czy też sposobów spędzania przez nich wolnego czasu - niech byłyby to opisy partyjnych bankietów, polowań czy bali, których tak wiele swego czasu krążyło wśród ludzi. Oczywiście, podobne badania nic byłyby już analizowaną przez Kowalskiego ideologią potoczną "Solidarności", chociaż mogłyby dodać do niej wiele interesujących szczegółów. Badania takie musiałyby się jednak oprzeć na innej bazie materiałowej niż baza autora Krytyki solidarn(),~ciowego rozumu. �239 Interesująca by/aby też prezentacja przeciwstawnego dla ideologii "Solidarności" potocznego myślenia ludzi z obozu tamtejszej władzy. Na końeu chcialbym zaznaczyć, że pracę S. Kowalskiego uważam za niezbędną lekturę dla tych, którzy zajmują się kulturą współczesnej Polski. W sposób oczywisty powinna stać się ona obowiązującą dla socjologów. Powinni ją także zauważyć etnografowie. Wystarczy zwrócić uwagę na fakt, że we współczesnej sztuce ludowej czy folklorze pojawiają się często symbole, elementy, nieraz cale tematy inspirowane bezpośrednio historią "Solidarności", a Krytyka solidarnościowego rozumu niewątpliwie w sposób jasny i precyzyjny pozwala lepiej zrozumieć fenomen solidarnościowej ideologii, do której odwołują się, a zarazem ją kształtują, współcześni Polacy. Ideologii, bez której znajomości niezrozumiałe wydać się mogą procesy zachodzące współcześnie w polskim społeczeństwie. Hubert The Culture-Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric by R. C. Simons and C. C. Hughes, O. Reidel Publishing Culture and Disorder, and Depression. Studies in the Anthropology and Anthropological Company, Oordrecht and Cross-Cultural ed. by A. Kleinman and B. Good, University of California Czachowski Interest, ed. 1985, ss. 516; Psychiatry of Affect Press, Berkeley 1985, ss. 535. Problematyka z pogranicza antropologii, psychologii i psychiatrii jest od dawna przedmiotem zainteresowania badaczy. W ostatnich dziesięcioleciach intensywne studia z tej dziedziny doprowadzi/y do wyłonienia się takich subdyscyplin (czy interdyscyplin), jak antropologia psychiatryczna czy psychiatria międzykulturowa. Właśnie w przypadku chorób, którymi interesują się psychiatrzy najwyraźniej ujawniły się kulturowe uwarunkowania ich wyodrębniania, etiologii i leczenia. W związku z tym utworzono termin "syndromy uwarunkowane kulturowo" (culture-bound syndromes) na określenie takich zestawów symptomów, które w różnych kulturach mają różne znaczenie i nie posiadają odpowiedników w zachodniej, biomedycznej systematyce jednostek chorobowych. Zainteresowanie tym zagadnieniem wiąże się z problemami praktycznymi: czy zachodnie kategorie analityczne mogą być stosowane przez psychiatrów do badania syndromów chorobowych występujących w innych kulturach oraz w międzykulturowej praktyce leczniczej (traktuje o tym m.in. interesująca książka E. F. Torrey'a, przełożona na język polski, Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa 1981). Okazuje się, że symptomy uznawane przez medycynę zachodnią za przejaw choroby psychicznej, w innych kulturach mogą nie być uważane za oznaki choroby, a nawet bywają wartościowane dodatnio. Także przyjmowane implicite jako uniwersalne rozróżnienie między chorobami umysłu i ciała nie występuje w większości kultur. Problematyka ta mieści się ponadto w szerszym kontekście sporu między przedstawicielami podejścia relatywistycznego i uniwersalistycznego, wiąże się z kwestią przekładalności pojęć badanych kultur na język własnej kultury. Książka The Culture-Bound Syndromes ... jest jakby podsumowaniem wielkiej kariery tytułowego terminu, a jednocześnie zwraca uwagę na jego słabe strony, ograniczające dalsze jego stosowanie. Obszerna praca składa się z artykułów napisanych przez 30 autorów. Niektóre z tych artykułów to już pozycje klasyczne, inne przedrukowano z nowszych publikacji, część napisano specjalnie do tego tomu. Nie sposób omawiać tutaj treści poszczególnych artykułów przedstawiających różne ludowe syndromy, takie jak latah w Malezji i na Filipinach, amok w Malezji i Indonezji, koro w Chinach i Malezji, czy susto w Ameryce Łacińskiej. Przez całą książkę przewija się problem przekładalności tych syndromów na kategorie diagnostyczne używane w psychiatrii. C. C. Hughes w części wprowadzającej omawia różne stanowiska odnośnie do tego problemu, od �240 skrajnie relatywistycznego, poprzez różne wersje podejścia umiarkowanie relatywistycznego, aż do stanowiska stwierdzającego uniwersalność standardowych kategorii diagnostycznych stosowanych w psychiatrii. Redaktorzy opowiadają się za stanowiskiem umiarkowanym, postrzegając możliwości przekładu "syndromów kulturowo uwarunkowanych" na kategorie wyróżnione w ostatniej wersji Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (OSM-III), opracowanej przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. C. C. Hughes szczegółowo omawia cechy tego systemu klasyfikacyjnego, pozwalające, jego zdaniem, przckraczać granice kulturowe: ateoretyczne podejście w odniesieniu do etiologii, opisowe traktowanie symptomów, z naciskiem na łatwe do zidentyfikowania symptomy zachowaniowe, możliwość tworzenia złożonych konstruktów diagnostycznych w miejsce pojedynczej diagnozy, procesualną koncepcję choroby, z podkreśleniem płynności granicy między zaburzeniem i "dobrym samopoczuciem". Z powyższym zagadnienicm wiąże się także kolejny przedmiot sporu: jaka jest rola podłoża neurofizjologicznego w "syndromach uwarunkowanych kulturowo". Autorzy podjęli próbę zbadania wpływu czynników biologicznych i kulturowych na wykształcenie się poszczególnych syndromów. Rezultaty odzwierciedla podział tomu na trzy główne części: pierwszą, traktującą o tych chorobach ludowych, w których czynnik neurofizjologiczny ma ważne znaczenie; drugą, grupującą te choroby ludowe, w których czynniki kulturowe odgrywają podstawową rolę, choć przypuszczalnie również czynnik neurofizjologiczny ma pewne znaczenie; trzecią, dotyczącą chorób ludowych. których zdaniem autorów nie należałoby zaliczać do syndromów typu psychiatrycznego. Generalnie, postuluje się w tym tomie uwzględnienie zarówno jednego, jak i drugiego rodzaju czynników i połączenie wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin dla wyjaśnienia ich oddziaływania. Sporo miejsca poświęcono w książce samemu terminowi "syndromy kulturowo uwarunkowane". Redaktorzy wskazują na jego wieloznaczność. Czasem jest on używany w znaczeniu "specyficzny dla danej kultury", ale, jak wskazuje literatura, analogiczne zespoły symptomów pojawiają się niekiedy w różnych kulturach (np. odpowiednik malajskiego i filipińskiego latah - zwany imu, występuje u Ajnów). Jeśli natomiast rozumieć omawiany tcrmin jako wskazanie na ścisły związek tych syndromów z ich środowiskiem kulturowym, to błędne jest ich oddzielcnic od innych chorób ludowych, na które również wywiera wpływ kultura. R. C. Simons wskazuje także na etnocentryzm zawarty w tej kategorii. Wydziela ona zjawiska, dla których wspólny ma być fakt, że występują one poza zachodnim społeczeństwem. Ale to założcnic jcst błędne, bowiem i w społeczeństwach zachodnich można znaleźć przykłady "syndromów uwarunkowanych kulturowo". Mimo owych usterek, redaktorzy zachowują ten termin jako szeroko stosowany w literaturze przedmiotu, proponując jednak ograniczenie go wyłącznie do zaburzeń typu psychiatrycznego (i w związku z tym wyłączenie z jego zakresu np. susto). Wówczas "syndromy uwarunkowane kulturowo" stanowiłyby fragment szerszej kategorii: chorób ludowych (Jólk illnesses). Takie ograniczenie, przyjęte zapewne ze względów praktycznych (wydzielenie tych chorób, które są obiektem zainteresowania psychiatrów), nie wydaje się jednak uzasadnione, skoro te inne choroby również są uwarunkowane kulturowo, a ponadto, na co zwracają uwagę sami autorzy, rozróżnienie soma/psyche jest charakterystyczne dla zachodniej wizji świata, obce natomiast innym kulturom. Propozycją autorów jest tak7.e wyodrębnienie większych zespołów, grupujących syndromy o analogicznych symptomach, występujące w różnych kulturach. R. C. Simons nazwał je taksonami. Według owych taksonów ułożone są artykuły w poszczególnych częściach pracy. Dodać należy, że książkę uzupełnia bardzo użyteczny słownik (autorstwa C. C. Hughesa) "syndromów uwarunkowanych kulturowo" wraz z obszcrną bibliografią. Druga z omawianych książek - Culture and Depression ... , dotyczy tej samej problematyki, ujętej wszakże od innej strony. Punktem wyjścia nie są tu ludowe syndromy, lecz jednostka chorobowa wyróżniana w psychiatrii - depresja. Wzmożone zainteresowanie międzykulturowymi studiami nad depresją przypada na lata 70-80. Depresja, choć jest jedną z najdawniej znanych w psychiatrii dolcgliwości psychicznych, ci"glc jest przedmiotem sporów specjalistów. Pojęcie depresji odnoszone jest czasem do samopo- �241 czucia, czasem do pos7,czególnych symptomów bądź do całego syndromu dolegliwości, Teorie wyjaśniające etiologir,: i cechy depresji wskazują na oddziaływanie mechanizmów genetycznyeh, biochemicznych, psychodynamicznych, behawioralnych i kulturowych, Problemy dotyczące pojęcia depresji komplikują się jeszcze bardziej, gdy przekraczamy bariery kulturowe, Przegląd obszernej literatury na temat depresji pokazuje, że w różnych kulturach wyraża się ona w różny sposób, Na przykład w obrazie depresji w nie-zachodnich kulturach nie występują z reguły takie charakterystyczne dla depresji w kulturze zachodniej symptomy, jak poczucie winy i samooskarżanie się, Składnik dcpresji, jakim jest dysforia (smutek, poczucie bcznadziejności, brak radości życia), w niektórych społeczeństwach jest wartościowany dodatnio, Na przykład dla buddystów dysforia jest pierwszym krokiem na drodze do zbawienia, Wielkie zróżnicowanie postaei występowania depresji doprowadziło niektórych badaczy do wniosku, że w istocie w wielu społeczeństwach nie istnieje odpowiednik depresji w zachodnim rozumieniu, Natomiast inni badacze, szczególnie psychiatrzy, uznają depresję za zjawisko uniwersalne, polegające po prostu na zaburzeniu równowagi pro<.:esówchemicznych w organizmie, Jednak ten biomedyczny paradygmat okazał się nieprzydatny w badaniach międzykulturowych, Stanowisko pośrednie wiąże się z próbami zbadania, co w doświadczaniu i wyrażaniu dolegliwości typu depresji jest uniwersalne, a co uwarunkowane kulturowo, Autorzy omawianej książki zwracają uwagę na słabości zarówno skrajnie uniwersalistycznego stanowiska psychiatrów, jak i skrajnie relatywistycznego podejścia wielu antropologów, Postulują zatem przekraczanie baricr międzydyscyplinarnych, które według nich są znaczącą przeszkodą w postępie badań nad zaburzeniami psychicznymi i depresją w szczególności, Za takie pożyteczne forum dialogu między antropologami, psychologami i psychiatrami zainteresowanymi problemami psychiatrii międzykulturowej można uznać Culture and Depression", Poszczególne artykuły pokazuj" jak różnorodnie interpretowane jest i organizowane spolecznic uczucie dysforii w różnych kulturach, Szczegółowe badania oparte na pracy etnograficznej, a także klinicznej i epidemiologicznej starają się naświetlić rolę kultury w kształtowaniu zaburzeń depresyjnych w różnych środowiskach kulturowych, m.in, na Nowej Gwinei, Sri Lance, w Chinach, Iranie, u Indian Ameryki Północnej, Omówię przykładowo dwa z tych artykułów, choć wszystkie są godne uwagi, Badania Il Gooda, M, DelVecchio Good i R, Moradiego nad interpretacją choroby depresyjnej u Irańczyków wykazują, że smutek, żałoba, rozpacz, to emocje o centralnym znaczeniu dla irańskiego etosu, emocje posiadające sens symboliczny, Tragedia, niesprawiedliwość, męczelistwo, to tematy podstawowe w iraliskiej filozofii, historii, religii, Dla szyitów irańskich głęboki żal, smutek jest doświadczeniem religijnym, a więc zdolność odczuwania dysforii jest wartościowana dodatnio jako wyznacznik glębi osobowości, Jednakże Irańczycy odróżniają od tego rodzaju smutku dcpresję ~ /uj/'(jhali, i w tym przypadku szukają pomocy lekarza, Depresja jest wszakże artykułowana i interpretowana w specyficzny sposób, odmienny niż w kulturze zachodniej, Do jej symptomów nalcży poczucie smutku i żalu związane z utratą kogoś bliskiego, rozpacz z powodu życiowych problemów. np, biedy, niepokój wynikający z konfiiktów międzyludzkich, ponadto rozmaite dolegliwości somatyczne, Wszystkie te odczucia mają specyficzne kulturowe znaczenie i uproszczeniem jest ich izolowanie jako oddzielnych psychiatrycznych symptomów, Innym, interesującym przykładem połączenia badań antropologicznych z klinicznymi badaniami psychiatrycznymi, jest studium A. i ], Kleinman nad zaburzeniami depresyjnymi u Chińczyków, Ilustruje ono tezę, że doświadczenie i sposób konceptualizacji negatywnych emocji wiążą się z systemami władzy, Wnioskując z wywiadów przeprowadzanych z pacjentami, autorzy stwierdzają, że traumatyczne doświadczenia rewolucji kulturalnej przyczyniły się do odczuwania wykorzenienia, niepewności. alienacji, osłabienia poczucia własnej wartości. Autorzy zwracają również uwagę na fakt ignorowania we współczesnej medycynie chińskiej tradycyjnego nacisku na przyczynowość psychosomatyczną, Pomija się psychologiczne i społeczne aspekty chorób, w tym :lepresji, uznając jedynie przyczyny fizjologiczne, Zaprzeczenie, jakoby we współczesnych Chinach LuJ t. LXXV �242 istniała dysforia w sensie społecznym, jest, według A. i J. Kleinman, "neutralną i bezpieczną pozycją w kontekście ideologicznym, w którym depresja ma potencjalnie niebezpieczne implikacje polityczne". Redaktorzy tomu podkreślają, że biologiczny komponent deprcsji jest ważny i nie można go pomijać, ale jednocześnie należy pamiętać, że jej wyraz jest kształtowany kulturowo. Depresji nie można wyjaśnić ani odwołując się wyłącznie do uniwersalnego substratu, ani też jedynie do specyficznych warunków kulturowych. Obie przedstawione tutaj prace mogą być interesujące dla antropologów zajmujących się medycyną i psychologią, dla psychologów i psychiatrów wykraczających poza granice własnej kultury. Obie książki stanowią poważny wkład do antropologii medycznej i psychiatrii międzykulturowej. Znaczące jest, że obie ukazały się w tym samym czasie, w kulminacyjnym okresie dyskusji nad ograniczeniami i możliwościami psychiatrii transkulturowej. Autorzy jednej i drugiej pozycji zajmują przy tym zbliżone stanowisko w stosunku do omawianych problemów. Dodać trzeba, że książki te ukazały się w ramach dwóch ważnych serii prezentujących dorobek z zakresu antropologii medycznej: pierwsza w serii Culture, Illness and Healing (pod redakcją A. Kleinmana), druga w serii Comparative Studies of Health Systems and Medical Care (pod red. C. Leslie). Danuta Włodzimierz 1990, ss. 157. Piątkowski, Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Penkala-Gawęda Lubelskie, Lubiin Omawiana książka zainteresuje na pewno badaczy zajmujących się problematyką z zakresu antropologii medycznej i socjologii medycyny. Adresowana jest ona również do szerszego kręgu czytelników, dzięki jasnemu, przystępnemu wykładowi i przejrzystej, nie przeładowanej przypisami, formie. Medycyna komplementarna (inaczej: alternatywna, niekonwencjonalna, nieoficjalna) cieszy się obecnie dużym powodzeniem, tak w Polsce, jak i w innych krajach. Pozostaje jednak, szczególnie u nas, słabo zbadana. Istnieje stosunkowo obszerna, choć w większości przyczynkarska, literatura etnograficzna na temat lecznictwa ludowego, zwłaszcza z końca XIX i początku XX wieku. Brakuje natomiast opracowań dotyczących współczesnych niekonwencjonalnych praktyk leczniczych nie ludowego pochodzenia. Zainteresowany czytelnik może znaleźć książki, broszury, liczne czasopisma zawierające praktyczne porady na temat stosowania takich czy innych metod medycyny niekonwencjonalnej, adresy bioenergoterapeutów czy zielarzy, bądź też informacje samych praktyków owej "innej medycyny" o ich sposobach terapii. Trudno jednak napotkać prace, które przedstawiałyby medycynę komplementarną jako specyficzne zjawisko kulturowe, próbowały wyjaśnić przyczyny jej popularności; brakuje prac zarówno stricte naukowych, jak i popularnonaukowych, które pozwoliłyby tzw. "szaremu czytelnikowi", zasypywancmu wiadomościami o rozmaitych cudotwórcach, spojrzeć z pewnego dystansu na te zjawiska. Książkę W. Piątkowskiego można uznać za pierwszą poważną pozycję próbującą choć po części wypełnić tę lukę. Autor jest socjologiem medycyny, interesuje się lecznictwem niekonwencjonalnymjuż od dłuższego czasu, opublikował szereg opracowań na ten temat (artykuły, książeczki z serii "Nauka dla Wszystkich"). Prezentowana książka omawia systematycznie różne formy "innej medycyny" w Polsce, w przekroju historycznym (choć autor podaje również porównawcze dane dotyczące niekonwencjonalnego lecznictwa w krajach zachodnioeuropejskich). Szczególnie warta podkreślenia jest próba uporządkowania bardzo dotąd nieustabilizowanej terminologii, zawarta w rozdziale pierwszym. �243 Kolejne cztery rozdziały pracy poświęcone są: "lecznictwu niemedycznemu" w Polsce od "okresu pierwotnego" do końca wieku XIX, charakterystyce nieprofesjonalnych terapeutów tego okresu, niekonwencjonalnym mctodom Icczenia w XX wieku i terapeutom XX-wiecznym, z uwzględnieniem współczesnych healerów. Następny rozdział przedstawia wyniki wstępnych badałl socjologicznych i psychologicznych nad samolecznictwem, lecznictwem ludowym oraz praktykami uzdrowicieli (przede wszystkim Clive'a Harrisa). Kolejny, krótki rozdział daje porównawczy zarys sytuacji lecznictwa niekonwencjonalnego w Europie Zachodniej. W końcowej części pracy autor omawia podstawowe cechy niektórych, wybranych metod niekonwencjonalnego leczenia, m.in. akupunktury, chiropraktyki i osteopatii, mesmeryzmu, homeopatii, naturopatii, ziołolecznictwa. Książka zaopatrzona jest w tabelę systematyzującą w przejrzystej formie cechy poszczególnych wyróżnionych przez autora rodzajów "lecznictwa niemedycznego", w zestaw fotografii, bibliografię oraz krótkie streszczenie w języku angielskim. W. Piątkowski proponuje na określenie omawianego zakresu zagadnień termin: "lecznictwo niemedyczne". Przeciwstawia się stosowaniu terminu "medycyna", twierdząc, że takie cechy medycyny naukowej, jak rozbudowana wiedza oparta głównie na eksperymencie, doskonalenie teorii, ciągła weryfikacja metod i technik, odróżniają jakościowo medycynę od "lecznictwa niemedycznego". Sam jednak zwraca uwagę, że niemożliwe jest wyznaczenie ścisłej granicy między nimi, że "na różnych etapach (... ) rozwoju nauk medycznych przedstawiciele nauki i sztuki lekarskiej (... ) arbitralnie wyznaczali linię podziału między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (s. 16). Zmienność historyczna zakresu medycyny naukowej przejawia się również obecnie w postępującej akceptacji niektórych środków (zwłaszcza roślinnych) medycyny ludowej a nawet całych gałęzi terapii niekonwencjonalnych, czego najlepszym przykładem jest akupunktura. Coraz silniejsza jest w środowisku medycznym tendencja do zacierania przedziałów między medycyną naukową i praktykami niekonwencjonalnymi (nurt "medycyny naturalnej" czy "holistycznej"), wydaje się więc, że nic ma potrzeby tak rygorystycznego oddzielania terminologicznego tych dziedzin. Tym bardziej nie jest to uzasadnione z punktu widzenia etnologa, który nie rezygnuje przecież z używania terminów "prawo ludowe" czy ,.ekonomia społeczeństw pierwotnych", choć zdaje sobie sprawę z jakościowych różnic między prawem czy ekonomią w różnych typach społeczeństw. Dodatkowym argumentem może tu być uzus językowy. Człon drugi proponowanego przez autora terminu wydaje się niezręczny. Występuje tu podwójna negacja - omówiona wyżej negacja użycia terminu medycyna w stosunku do dziedziny praktyk niekonwencjonalnych zostaje wzmocniona przez wprowadzenie przymiotnika "niemedyczne". To dodatkowe, a niepotrzebne już chyba "obwarowanie" wynika zapewne z rygorystycznej postawy autora. Proponowałabym raczej określenie: medycyna (lub, jak chciałby autor, lecznictwo) komplementarna, wskazujące na uzupełniający jej charakter w stosunku do medycyny oficjalnej. W. Piątkowski pisze (s. 115), że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia «lecznictwo komplementarne»" w miejsce terminu "Iecznictwo niemedyczne", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. Uważam, że już obecnie uprawnione jest nazywanie tej "innej" medycyny komplementarną, bo chociaż nie jest nią zapewne z punktu widzenia większości przedstawicieli medycyny oficjalnej, to dla pacjentów stanowi właśnie uzupełnienie leczenia w placówkach służby zdrowia. Posługując się jako kryterium klasyfikacji cechami terapeutów i stosowanych przez nich terapii (s. 18), autor wyróżnił trzy formy czy rodzaje "Iecznictwa niemedycznego" : samolecznictwo, lecznictwo ludowe i praktyki lecznicze uzdrowicieli. Podział ten, którego punkt wyjścia jest typowo socjologiczny, skupiający się na zachowaniach, ma jednak pewne słabości, szczególnie w odniesieniu do lecznictwa ludowego. To ostatnie zostało oddzielone od samolecznictwa. Tymczasem samolecznictwo stanowi ważną część lecznictwa ludowego, którego nie można ograniczać tylko do l)raktyk nieprofesjonalnych terapeutów, takich jak tradycyjne akuszerki - "babki", owczarze kowale, znachorzy. Trzeci z wyróżnionych przez autora członów, obejmujący m.in. bioenergoterapię, radiestezję, polarity, irydoskopię, homcopatię, nastręcza szczególnych trudności ter- �244 minologicznych. W. Piątkowski proponuje opisowe określenie: "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Jednak poszczególne dziedziny tego rodzaju lecznictwa obejmują nic tylko praktyki, ale i towarzyszącą im wiedzę. Ponadto pokrewne wymienionym wyżej terapiom są pewne praktyki samolecznicze (i profilaktyczne), takie jak akupresura czy relleksoterapia, ćwiczenia zdrowotne, dietetyka (np. makrobiotyka, wegetarianizm). Można by się zastanowić nad zastosowaniem do tego szerokiego kompleksu zjawisk terminu "medycyna nieortodoksyjna". Wskazuje on na niezgodność z doktryną medycyny oficjalnej, a jednocześnie pewne poczucie więzi z nią. Przyjęty układ książki powoduje, że występują w niej niekiedy powtórzenia. Wynikają one częściowo z wydzielenia osobnych rozdziałów poświęconych rozwojowi "lecznictwa niemedycznego" i nieprofesjonałnym terapeutom. Stąd np. w ostatniej części rozdziału 5. poświęconej healerom powtarzają się pewne wiadomości z rozdziału 4. Ponadto rozdział 8. wydaje się jakby "doczepiony". Autor pisze, że poda w nim informacje o niektórych niekonwencjonalnych praktykach, których założeń nie przedstawił poprzednio. Tymczasem informacje np. o chiropraktyce i osteopatii, mesmeryzmie, homeopatii czy naturopatii zostały jUi: dość szeroko zaprezentowane w końcowej partii rozdziału 3., gdzie mowa o dziewiętnastowiecznych uzdrowicielach. Prawdopodobnie lepszym wyjściem byłoby zamieszczenie, zamiast ostatniego, 8. rozdziału, aneksu zawierającego charakterystykę poszczególnych terapii komplementarnych. Wspomnijmy jeszcze, że dla etnologa nieuzasadnione jest ujmowanie w cudzysłów słowa wiedza w kontekście lecznictwa łudowego. Takie traktowanie wiedzy ludowej wynika z przyjętej przez autora perspektywy biomedycznej; w tym ujęciu tylko zbiór twierdzeń naukowych zasługuje na miano wiedzy (bez cudzysłowu). Wszystkie te uwagi, dotyczące przede wszystkim tak dyskusyjnych spraw terminologicznych, nie podważają wartości pracy, którą można uznać za pionierską próbę usystematyzowania wiadomości o różnorodnych dziedzinach łecznictwa niekonwencjonalnego. Słuszne jest łączne ujęcie przez autora lecznictwa łudowego i praktyk uzdrowicieli jako różnych form "innej" medycyny, tym bardziej, że współcześnie ich wzajemne oddziaływanie jest bardzo silne. Cenne jest (choć z konieczności skrótowe) historyczne potraktowanie tematu, tak rzadkie w pracach pisanych przez socjologów. Autor przytacza interesujące wyniki pilotażowych badań, zastanawia się nad czynnikami wpływającymi na popularność praktyk nickonwencjonalnych. Wskazuje m.in. na znaczenie "potrzeb ekspresywnych", dobrze zaspokajanych przez znachorów i healerów. Zwraca uwagę na ważne kwestie etyczne związane z badaniem problemów tak ściśle związanych ze zdrowiem i życiem człowieka. Podkreśla także szersze społeczne znaczenie dalszych, pogłębionych badań nad omawianym zespołem zagadnień i konieczność interdyscyplinarnej współpracy w tym zakresie. Książkę można zatem polecić przedstawicielom nauk społecznych a także nauk medycznych zainteresowanym problemami medycyny komplementarnej. Danuta Penkala-Gawfcka Mirosława Drozd - Pi a sec k a, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wo-wschodniego Mazowsza (koniec XłX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178. wsi południo- Zacznę od stwierdzenia, że jest to książka niezwykle interesująca i wypełnia wyraźną lukę w opracowaniach problemu. Autorka pracę tę poświęca tematyce nie często podejmowanej przez współczesną etnografię - stosunkowi do ziemi i jego przemianom wśród mieszkańców wsi, i to w szerokiej perspektywie historycznej, wybierając jako obszar egzemplifikacji południowo-wschodnie Mazowsze (choć może bardziej precyzyjnie można określić teren ten jako dorzecze Świdra). Ukazanie historycznych przeobrażeń stosunku chłopa do ziemi wymaga sięgnięcia do podstawowego aktu prawnego jakim było w XIX wieku uwłaszczenie (dla b. zaboru rosyj- �245 skiego r. 1864). Tak więc dla przełomu XIX/XX wieku autorka konstruuje model tradycyjny, określając go nominalnym, wykorzystując w tym celu źródła historyczne i bardzo liczne, ogólne opracowania tematu (Fr. Bujak, 1. Chałasiński, SI. Czarnowski, K. Dobrowolski) oraz pamiętniki chłopskie (J. Słomka). Tak skonstruowany model agrocentryczny odpowiada obrazowi wsi polskiej końca XIX i pocz. XX wieku. W tym czasie, ledwo uzyskana aktem uwłaszczeniowym ziemia, stanowi podstawowy element strukturotwórczy chłopskiego systemu społeczno-ekonomicznego i kulturowego. Można wyróżnić kilka aspektów porządkujących stosunek chłopa do ziemi: ziemia jako warsztat pracy, ziemia jako podstawa utrzymania rodziny chłopskiej, ziemia jako podstawa prestiżu i statusu społecznego. Po wyodrębnieniu istotnych etapów przełomowych w procesie zmian, autorka konstruuje odpowiednie dla danych okresów modele (w oparciu o literaturę: Br. Jaworska, K. Dobrowolski, E. Jagiello-Łysiowa, J. Turowski, R. Turski, Pamiętniki Młodego Pokolenia Chłopów itp.). Przedstawione pytania badawcze dotyczą motywacji i uwarunkowań zachodzących przeobrażeń. Najważniejsze, mające charakter ogólny, to pytanie o zmiany stosunku chłopów do ziemi jako własności i warsztatu. Następne pytania są już uszczegółowiające. Dotyczą one: roli podłoża historycznego, aktów normatywnych, czynników instrumentalnych (ustawy państwowe) oraz rynku pracy w regionie. Ważne pytanie dotyczy wartości przypisywanych ziemi w sytuacjach konniktowych. We wstępie autorka wyróżnia również i charakteryzuje czynniki, mające pomóc w interpretacji zmieniającego się stosunku do ziemi. Jest to charakterystyka społeczności lokalnych i rodzin (rodzaj stosunków i więzi rodzinnych i sąsiedzkich, struktura społeczno-gospodarcza, charakter gospodarki, stopień jej mechanizacji, plany inwestycyjne, możliwości pracy poza gospodarką, sposób przejęcia ziemi, stosunek do komasacji itp.). Charakteryzując warsztat badawczy autorki trzeba podkreślić jego wielostronność. Analiza tego prawie półtorawiekowego okresu oparta została na wielorakich żródłach. Mamy tu więc do czynienia ze źródłami historycznymi (nadania uwłaszczeniowe, zapisy katastralne, księgi sądowe itp.), opracowaniami dotyczącymi tematu badań, jak wreszcie badaniami terenowymi (źródło wywołane) - typowym narzędziem etnografa. Autorka skupia swą uwagę, jak pisałam, na Mazowszu. Szczegółowa egzemplifikacja materiałem terenowym odnosi się do 3 wsi (Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Suwczyńskiej), a badania przeprowadzono tam dwukrotnie - w latach 1968-73 i w roku 1988. Wybór terenu uzasadnia zachowanie się na nim wielu elementów tradycyjnej kultury ludowej. Przedstawiona praca składa się ze wstępu (uzasadnienie tematu, pytania badawcze, definicje używanych pojęć i terminów, charakterystyka warsztatu badawczego, źródeł itp.) oraz 4 rozdziałów. I rozdział ma jeszcze charakter warsztatowy i zawiera charakterystykę regionu i badanych wsi (interesujące tabele). Rozdział II-IV to analiza poszczególnych aspektów stosunku do ziemi i ich przeobrażeń: II - ziemia jako warsztat pracy, a więc podstawa utrzymania, III - ziemia jako własność, oraz IV - stosunek do ziemi jako warsztatu pracy i własności w warunkach konniktowych. Pracę zamyka zakończenie, wykaz źródeł i literatury. W zakończeniu, po szczegółowej analizie, autorka zwraca uwagę na istotny współcześnie, w stosunku do ziemi, czynnik dwuzawodowości oraz wzrost postawy pragmatycznej. Podkreśla również wielofunkcyjny charakter ziemi jako wartości (ekonomiczny, społeczno-prestiżowy). Uważa, że kierunek przemian moźna określić: ziemia warsztat - ziemia własność. Wydaje się przy tym, że ziemia nie traci na wartości autotelicznej, przedmiotowej gdy jest podstawą utrzymania i warsztatem pracy. Gdy ulega zmianie wartość ziemi pozostaje jako własność (poczucie posiadania). Inne też jest poczucie wartości u migrantów ze wsi, a inne u pozostających na gospodarstwie. W tej interesującej pracy autorka nie ustrzegła się szeregu drobnych usterek i niedociągnięć. Można np. zastanawiać się nad stopniem szczegółowości postawionych na wstępie pytań: Pyta- �246 nie 1. jest ogólne i brzmi jak cel pracy, a pozostałe są bardzo szczegółowe. Przy omówieniu pojęć i terminów "do jednego worka" wrzucono takie pojęcia i kategorie badawcze, jak "wartość" czy "postawa" oraz terminy potoczne "przywódcy", "zwolennicy partii X" (tych dwu ostatnich wydaje się, że wcale nie trzeba objaśniać). Może też wydawać się zbyt dużym przeskokiem omówienie ogólnej sytuacji pouwłaszczeniowej w całej Polsce, na całym Mazowszu i przeskok do opisywanych wsi (np. s. 117). Również przy niektórych opisach szczegółowych, ilustrowanych liczbami (np. procesy o ziemię), brak porównania tych wielkości z ogólną sytuacją. Niezbyt też są dla mnie jasne schematy 2 - 4, ilustrujące postawy w konkretnej sytuacji konfliktowej. Są to jednak wszystko sprawy bardzo drobne. Praca jest niezwykle ciekawa, a cel jej: wskazanie na przemiany w stosunku chłopa do ziemi jako warsztatu i własności - a więc jednej z podstawowych wartości w tradycyjnej kulturze chłopskiej, i to w szerokim ujęciu historycznym pozwala lepiej poznać uwarunkowanie tradycyjnej kultury ludowej Mazowsza. Anna Szyfer Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory mi/o,vci wie.i:niaczej pieśni ludowej XV/II-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. w polskiej Omawiana książka stanowi spopularyzowaną wersję rozprawy doktorskiej autorki; pominięto więc w niej szersze rozważania nad warsztatowymi aspektami analizy i jcj teoretyczno metodologicznymi podstawami. Nie umniejsza to jednak znaczncj wartości poznawczej publikacji, podejmującej intrygujące i w niepełnym dotychczas stopniu rozpoznane, zagadnienie oblicza ludowej miłości - tu ukazanej nie przez pryzmat rzeczywistych zachowań chłopskich partnerów, ale bohaterów folkloru - ludowej pieśni. Praca jest oparta na bardzo solidnych podstawach - reprezentatywnej i obszernej próbie tekstów folklorystycznych zarówno drukowanych, jak i rękopiśmiennych, historycznych i współczesnych, pochodzących z polskiego obszaru etnograficznego. Właściwie aż po lata 60. XX wieku pieśń miłosna nie stanowiła szczególnego obszaru zainteresowań folklorystów i etnografów polskich, choć zarejestrowano jej bogate zasoby. Nie w całości była udostępniana przez publikacje, czasem "poprawiana". Cenzury i autocenzury obyczajowej nie ustrzegł się i O. Kolberg, a Komisja Antropologiczna Krakowskiej AU, co można tu przypomnieć, postanowiła w 1884 roku nie drukować utworów "wyraźnie sprośnych". Nad wizją ludowej miłości zaciążyła zwłaszcza romantyczna koncepcja miłości sielankowej i sentymentalnej oraz mit chłopa - oracza, strażnika narodowych wartości. Obsceniczność niektórych tekstów traktowano bądź jako przejaw rubaszności chłopskiego humoru, bądź upadku obyczajów. Do zasadniczego przełomu w wiedzy na temat ludowego erotyku i przedstawianych przez niego cech ludowej miłości, demitologizacji funkcjonujących w tym zakresie stereotypów, przyczyniły się głównie dopiero prace współczesnych badaczy, przedc wszystkim Cz. Hernasa, odkrywcy staropolskich pieśni miłosnych oraz wnikliwe analizy J. Bartmińskiego. Podobnie jak ten ostatni, drogą strukturalnego oglądu ludowej pieśni miłosnej, podąża też autorka Mi/ości ludowej. Omówiwszy w rozdziale pierwszym, w sposób syntetyczny, dotychczasowy dorobek badawczy nad podjętym zagadnieniem, w czterech kolejnych zajmuje się głównym wątkiem swych rozważań - próbą rekonstrukcji wzorów miłości wieśniaczej zawartych w polskiej pieśni ludowej. Spośród wszystkich gatunków folkloru słownego właśnie w pieśni temat miłosny pojawia się najczęściej, jest jej głównym motywem. Traktując zbiór wszystkich ludowych pieśni miłosnych (z wyłączeniem, uwikłanych w rytualny kontekst, pieśni obrzędowych) jako jeden wielki tekst o miłości D. Wężowicz-Ziółkowska poddaje go badaniu morfologicznemu. Jego celem jest �247 odkrycie struktury paradygmatycznej systemu określającego zachowania partnerów miłości w świecie pieśniowym; zgodnie z inspiracjami Proppowskimi elementem podstawowym analizy są funkcje postaci działających, a więc przede wszystkim ludowego kochanka i kochanki. Autorkę interesuje zarówno miłość przedmałżeńska, jak i małżeńska, obrazowana przez pieśni epickie i liryczne, a także cechy ludowego seksualizmu w świetle pieśni obscenicznej. Wśród wielości tekstów prezentujących różne psychofizyczne i psychospołeczne zachowania bohaterów pieśni w sytuacjach miłosnych (nie zawsze chyba właściwie sklasyfikowanych, pieśń o wdowie ze s. 73 to pieśń o miłości małżeńskiej) wyodrębnia dwanaście funkcjonalnych wzorów miłości. Są to wzory miłości: występnej, wymuszonej, nieszczęśliwej, nie odwzajemnionej, niestałej - zdradliwej, wielkiej - tragicznej, wypróbowanej, spełnionej, wolnej - zmysłowej, cudzołożnej, ze starym małżonkiem i ze złym partnerem. Tworzą one zbiór zamknięty, określający pełny zespół schematów działań uczestników miłości w sferze ludowej pieśni; chyba najbardziej charakterystyczny jest tu fakt, iż w miłości małżeńskiej są eksponowane jedynie trzy ostatnie wzory zachowań. Równocześnie poszczególne wzory w niewielkim stopniu są powiązane ze zróżnicowaniem gatunkowym pieśni (mało zresztą dotąd uporządkowanym) - taka ścisła zależność dotyczy właściwie tylko ballady, ukazującej miłość występną. Stąd zawarta w pracy interesująca sugestia wykorzystania wyróżnionych wzorów dla celów samej klasyfikacji miłosnego folkloru pieśniowego, a także weryfikacji jego ludowego bądż nieludowego pochodzenia (skoro struktura morfologiczna pieśni ludowej ma cechy specyficzne). W każdym z wzorów inny jest krąg akcji w jaki uwikłani są ludowi kochankowie, inny jest też ich wzajemny podział kompetencji. W "Podsumowaniu" zawarta jest więc próba typologii występujących w pieśni głównych bohaterów, stanowiąca istotne uzupełnienie wcześniej dokonanych ustaleń. Te dotyczą także zagadnienia oblicza ludowego seksualizmu, przede wszystkim zaś języka (kodu) jakim folklor wyraża akt miłosnego spełnienia. Środkiem jest najczęściej metafora, wykorzystująca osiem rodzajów skojarzeń: z pracami rolnymi, gospodarskimi, rzemieślniczymi, zbieraniem owoców, tańcem i grą, jedzeniem, niszczeniem odzieży oraz kaleczeniem ciała (można je sprowadzić do dwóch: kreacji i destrukcji). Bogata jest również stosowana w obscenach symbolika męskiego i żeńskiego, nie brak w nich też wskazań na temat zasad postępowania w miłości, swoistego kodeksu seksualnego. Przedmiotem Milo,~ci ludowej jest wiedza jaką dostarcza o niej pieśniowy foklor. Ludowe pieśni nie są wprawdzie tylko literackim tekstem, a ich treści czy przesłania jedynie zespołem wyobrażeń na temat miłości w kulturze chłopskiej, bowiem sięgają do sfery rzeczywistych przekonań i praktyk, to wykorzystując jeden, specyficzny typ źródeł trudno orzec o sile tego związku. To zastrzeżenie często podnosi autorka, podkreślając, iż jej celem nie jest przedstawienie obrazu realistycznego. Rezygnując z konfrontacji z innymi źródłami (materiał etnograficzny jest dotąd słabo opracowany) stara się równocześnie o pewne uogólnienia. Na niektóre cechy ludowej miłości ujawnione w analizie folklorystycznej warto zwrócić uwagę. Wyodrębnione i zanalizowane wzory miłości wieśniaczej odsłaniają znacznie szersze niż na ogół przyjmowano spektrum emocjonalnych doznań, zachowań i postaw ludowych kochanków. Miłość w kulturze chłopskiej nie jawi się jednowymiarowo, nie jest jednoznacznie poddana jakimś nadrzędnym normom całkowitego liberalizmu czy ścisłego rygoryzmu. Bliska naturze, nie opiera się wyłącznie na zaspokajaniu biologicznych popędów, ale też niewiele tu miejsca na respektowanie zasad etyki chrześcijańskiej. Wyróżnione wzory nie tworzą jakiegoś jednego kontinuum, jest tu miejsce i na miłość skrępowaną okolicznościami i w pełni wyzwoloną, spełnioną i nie spełnioną, odwzajemnioną i nie odwzajemnioną, wypróbowaną i przypadkową, trwałą i niestałą, wreszcie przedmałżeńską, małżeńską i pozamałżeńską. Folklor nie eksponuje jednak w równym stopniu wszystkich właściwych mu rodzajów miłości; godna pieśni (to już chyba kwestia dramaturgii i poetyki) jest przede wszystkim miłość w ten czy inny sposób nieszczęśliwa (wzór miłości nieszczęśliwej, występnej, wymuszonej, nie odwzajemnionej, zdradliwej, tragicznej, ze starym i złym partnerem; świadczy o tym także statystyczna popularność wątków). �248 Miłość przedmałżeIlska i małżeIlska to dwie różne jakościowo kategorie. Ta pierwsza jest miłością kochanków, szczęśliwą lub nieszez~śliwą, ale zawsze zmierzającą do fizycznego połączenia. Jest skrywana przed otoczeniem, a wyrazem obaw dziewczyny jest leż niepożądana ciąża. Nic musi prowadzić do trwałości związku, happy endem stosunkowo rzadko stają si;; zresztą zaślubiny (użyte w analizie szeroko rozumiane pojęcie "wesela" nic jest najtrafniejszym określeniem, bardziej chodzi tu o utrwalenie związku). Ślub jest jednak idealnym i pożądanym spełnieniem miłości (wyraźna rozbieżność mi~dzy normą a wzorem). Miłość ujęta w ramy instytucjonalne zrywa więzi typu kochankowie. MałżeIlstwo to związek erotyczny, ale jednoczcśnic daleki od zasad zgodnego i szczęśliwego współżycia, partnerskiego układu ról. Miłość ludowa to przede wszystkim miłość cielesna, nie uwzględniająca (1) funkcji prokreacji. jakby samospełniająca się poprzez erotyczny kontakt. Prawic obce jcst jcj uczucie platoniczne, jest silnie zmysłowa i konkretna, najczęściej oparta na stosunkowo szybkim uzyskaniu wzajemności ze strony partnera; aktywność kochanka spotyka się tu I. współdziałaniem kochanki. Agresywność to forma zachowania niekiedy dozwolona, choć nie wartościowana pozytywnie. Seks jest podporządkowany prawom natury. ale jest sprawą intymną. Miłość wieśniacza pomimo artykułowania szeregu norm (zwłaszcza zakaz kazirodztwa i skalania zbrodni,!) odsłania też liczne rozbieżności między nimi a rzeczywistymi zachowaniami (miłość wymuszona, cudzołożna, wbrew woli rodziny). W gruncie rzeczy słabo wpisuje si~ w środowiskowe tło (przyczyną rozdzielenia kochanków są częściej czynniki pozaspołeczne niż społeczne). Akcentuje równocześnie dość wyraźnie podział partnerskich ról; mężczyzna jest stroną bardziej aktywną w działaniu o podlożu erotycznym, mniej skrępowaną zobowiązaniami i społecznymi konwenansami, w małżeIlstwie jest osobą dominującą. podporządkowany żonie staje się obiektem drwin. Folklorystyczna praca D. Wężowicz-Ziółkowskiej rozszerza naszą wiedzę o świecie erotyki w kulturze chłopskiej, jest ważnym uzupełnieniem dotychczasowych dokonaIl badawczych na ten temat, pora na liczniejsze, pogłębione studia etnologiczne, weryfik ujące zwłaszcza stereotyp ascetycznego zachowania młodzieży wiejskiej w okresie przedmałżeIlskim (nic tylko na Podhalu). Jacek Studia nad rybołówstwem w Polsce, Bednarski ToruIl 1991, ss. 187, streszczenie w języku angielskim. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu wydał w serii "Rozprawy" pracę zbiorową SlUdia w Polsce, przygotowaną przez Zakład Etnografii tejźe Uczelni. Tom zadedykowany został przez jego autorów profesor Marii Znamierowskiej-Prufferowej w sześćdziesięciolecie Jej pracy naukowej'. Dedykacja, dobór autorów i treść pracy są ściśle ze sobą powiązane. Większość artykułów została bowiem napisana przez członków interdyscyplinarnego Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków KNE PAN, założonego pod koniec lat siedemdziesiątych i kierowanego do roku 1990 przez adresatkę dedykacji. Jednym z najważniejszych celów Zespołu, grupującego obok etnografów, archeologów, językoznawców. historyków także przedstawicieli nauk technicznych i biologicznych, jest ułatwienie jego członkom wzajemnej wymiany doświadczeń, umożliwienie szerszego, bardziej "humanistycznego" spojrzenia na rybołówstwo, wykraczającego poza ramy uprawianych przez nich dyscyplin nauki. Prezentowany tom, opatrzony wstępem przez Teresę Karwicką, zawiera artykuły: - Mariana Rulcwicza, stawiającego na podstawie analizy bogatego materiału wykopaliskowego (ponad dwa tysiące obiektów, w tym kilkadziesiąt pływaków do sieci, znakowanych merkarni), a także pewnych analogii historyczno-etnograficznych, hipotezę o pojawieniu si~ już nad rybołówstwem , Adresatka dedykacji zmarla dwa lata po tym jubileuszu. w roku 1990. �249 okresie X-XIII wieku zalążków pomorskich maszoperii rybackich. (Nie negując toku rozumowania autora, należy jcdnak do jego hipotezy podejść bardzo ostrożnie - wnioskowanie o faktach społecznych na podstawic materiału archcologicznego i domniemanych analogiach z późniejszych wieków jest zawszc niczmiernie ryzykowne); - Jadwigi Kucharskiej, przcprowadzającej porównawczą analizę dynamicznych elementów w strukturach tradycyjnych zespołów połowowych rybaków kaszubskich (maszoperiach) i podobnych organizacjach w Finlandii; - Jerzego Litwina, przcdstawiającego zmiany w konstrukcji śródlądowych, dłubanych i klepkowych łodzi kaszubskich, ze szczególnym uwzględnieniem bardzo rzadkiej w Europie budowy dna z desck układanych poprzccznie, charakterystycznej dla środkowej części Pojezierza Kaszubskicgo, a spotykancj również nad Wisłoką i na Łużycach (autor sugeruje niezależne powstanic tcj konstrukcji w każdym zc wskazanych rejonów); - Aleksandra Celarka, omawiającego budowę barkasów z Zalewu Wiślanego, sposoby żeglowania na nich i prowadzenia połowów; przedstawiającego próby rozprzestrzenienia tych łodzi na Zatokę Pucką i Zalew Szczeciński, zwracającego przy tym uwagę na kontekst etniczny zjawiska (Prusowie, Niemcy, Polacy) - artykuł, podobnie jak poprzedni, zaopatrzony w dobrze dobrane i czytelne rysunki; Wacława Odyńca, komentującego "Obrót XV" szesnastowiecznego poematu Tomasza Bielawskiego jako żródło historyczne do badań nad rybołówstwem Prus Królewskich; - Aleksandra Nyrka, pokazującego w kontekście historyczno-geograficznym (zmiany politycznc i społcczne, rozwój nauki) proccs przechodzenia na dzicwiętnastowiecznym Śląsku od chowu do hodowli ryb stawowych; " - Wojciecha Olszewskiego, analizującego genezę łowienia przez wędkarzy polskich na sztuczne przynęty (błystki "Ietnie" i pod lodowe, sztuczne muchy); - Janusza Zauchy, wskazującego na konieczność i możliwości zwiększenia selektywności poszczególnych grup narzędzi używanych we współczesnym polskim rybołówstwie morskim, w świetle aktualnic prowadzonych badań naukowych; - Zygmunta Kłodnickiego, analizującego treść i zakres wiedzy polskich rybaków śródlądowych o życiu ryb, jej zróżnicowanie w poszczególnych grupach łowiących i wpływ na stosowane mctody połowu; - Janusza Sługockiego, zestawiającego w krótkim, zwartym rysie fakty z zakresu polskiego prawa o rybołówstwie od średniowiecza do czasów współczesnych; Kazimierza Siudzińskiego, przedstawiającego historię polskich badań oceanograficzno-biologicznych od roku 1500 do czasów współczesnych. (Ta, największa objętościowo praca tomu, jest ze względu na obszerność tematu bardzo syntetyczna, ale i dokładna - wskazuje na najważniejsze nazwiska, instytucje, tematy i osiągnięcia badawcze); - Anny Kowalskicj i Jerzcgo Maciejewskiego, omawiających założenia dialektologiczne i leksykograficznc, przygotowywanego przez wymieniony na wstępie Zespół, słownika rybołówstwa tradycyjncgo w Polsce. Autorzy Studiów ... są przedstawicielami wielu dyscyplin naukowych (etnografii, archeologii, historii, prawa, językoznawstwa, nautologii, technologii rybołówstwa przemysłowego). Ich prace prezcntują zróżnicowane podejście badawczc, niejednakowy poziom ogólności, znaczny rozrzut tcmatyczny i czasowy. Z tych właśnie powodów o układzie tomu (nie stanowiącego zwartej całości) przesądziły nic względy merytoryczne, a alfabetyczny układ nazwisk autorów. To z pewnością najsłabsza strona Studiów .... Trzyletni cykl wydawniczy i kiepski druk zdjęć również nie dodały im wartości. Jakie mogą być wobec tego korzyści naukowe z omawianej pracy? Niewątpliwie należy tu podkrcślić właśnie wielostronne spojrzenie na działalność łowiącego człowieka, uwypuklające związki między rybołówstwem dawnym a współczesnym (także przemysłowym), ukazujące wielość zagadnień szczegółowych związanych z omawianą problematyką, wreszcie możliwości zastosowaw �250 nia różnych rozwiązań metodologicznych. Wskazują przy tym SWl}ia ... na zakres zainteresowań najaktywniejszych polskich badaczy kulturowych aspektów rybołówstwa. Dotychczasowa współpraca członków Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków, przybierająca najczęściej formę wzajemnej wymiany doświadczeń, zdaje się potwierdzać potrzebę takich interdyscyplinarnych prac. Zgodnie z wymaganiami wydawcy, wszystkie artykuły to prace oryginalne, napisane specjalnie do tego tomu. Niemal wszystkie wnoszą nowe ustalenia badawcze lub interpretacyjne. Wartość pozostałych zaś (zarys historii polskiego prawa o rybołówstwie i polskich badań oceanograficzno-biologicznych) tkwi głównie w syntetycznym ujęciu tematów, których poznanie wymagało dotąd studiowania wielu rozproszonych żródel. Te cechy powinny uczynić Studia ... istotną pomocą naukową dla badających problemy związane z polskim rybołówstwem, nie tylko humanistów. Wojciech Olszewski Władysław M a t l akow sk i, Wspomnienia z życia przeszlego i teraźniejszego (/850-1895), Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Naukowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. Wydawnictwo im. Ossolińskich nawet w obecnych, tak trudnych dla ambitnej książki czasach, nie zapomina - i chwała mu za to - o licznych miłośnikach pamiętnikarstwa polskiego. Wcale już bogata seria wspomnień i pamiętników wybitnych postaci życia społecznego i kultury z XIX i XX wieku rozszerzona została o dzieło Władysława Matlakowskiego, głośnego niegdyś chirurga warszawskiego, badaczowi kultury bardziej jednak znanego z takich opracowań, jak Budownictwo ludowe na Podhalu (1892) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego tla Podhalu (rzecz wydana już po śmierci autora, w 1901 roku). Matlakowski był jednym z twórców i propagatorów tzw. stylu zakopiańskiego, przyczynil się też walnie do zapoczątkowania w Polsce głębszych studiów nad sztuką ludową. Wspomnienia z życia przesz/ego ... mają dość zróżnicowaną treść i formę. Pisane niemal przez całe, niezbyt zresztą długie życie, notatki, refleksje, wrażenia z podróży, nekrologi przyjaciół i nauczycieli składają się jednak na całość zwartą i wiele mówiącą o jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji w drugiej połowie XIX wieku. Część wspomnień była już zresztą wcześniej drukowana, całość ukazuje się jednak pierwszy raz, co może nieco dziwić, gdyż już za życia uchodził Matlakowski za bystrego obserwatora i znakomitego stylistę. Potwierdzają to zwłaszcza znakomite Wspomnienia z Zakopanego. Niestety, Matlakowski podzielił losy wielu wybitnych ludzi; po przedwczesnej śmierci na grużlicę zapomniano o nim do lego stopnia, że dziś przypominać trzeba podstawowe fakty z jego życia i działalności. Urodził się Władysław Matlakowski w 1850 roku w Warce nad Pilicą w rodzinie dość zamożnego chłopa, który "mając - pisze we wspomnieniach - włókę ziemi (30 morgów), 3 domki czteroizbowe w Warce, wynajmowane biedactwu żydowskiemu, i wiatrak, potrafił dać ~ sprzedając krew swoją i pot - uniwersyteckie wykształcenie 4 synom, sam nie mając 7-adnego·'. Istotnie, rzecz to niebywale rzadka w owych czasach. MalIakowski był niezwykle zdolnym i pilnym uczniem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, szybko też po studiach zrobił karierę zawodową. Znany był również jako biegły lingwista, znał dobrze kilka języków. Część jego podróży zagranicznych, opisanych interesująco w tomie wspomnień, miała związek z działalnością zawodową. Matlakowski poznaje i wnikliwie opisuje lekarski świat Paryża i Czech, ale również daje niezwykle frapujące wrażenia z podróży jachtem po Morzu Śródziemnym (był lekarzem okrętowym), opisuje Gibraltar, Marsylię, Genuę; �251 na innym miejscu z wielkim znawstwem komentuje zbiory galerii malarstwa w Berlinie. Do najbardziej wartościowych należą wspomnienia z Ukrainy z lat osiemdziesiątych, krytyczne wobec zamieszkujących tam Polaków, ukazujące demoralizację, egoizm i brak patriotyzmu szlachty. W ogóle byl Matlakowski dość ostry w sądach, miał zdecydowane poglądy na sztukę, na życie spoleczne i moralność, co wyraźnie daje się odczuć w jego wspomnieniach. Wybitny lekarz, autor wielu wartościowych publikacji zawodowych, subtelny znawca sztuki plastycznej, był także miłośnikiem literatury. Sam pisywał opowiadania, jego listy mają duże walory literackie, wspomnienia również plasują się w czołówce tego rodzaju pisarstwa, a największym dokonaniem Matlakowskiego, uznanym do dziś, jest niezwykle dokladne, filologiczne tłumaczenie "Hamleta", poprzedzone wstępem - rodzajem komentarza do tego naj sławniejszego dzieła Szekspira. O tłumaczeniu i krytycznym rozbiorze tekstu wyraził się słynny anglista polski Władysław Tarnawski, iż jest to "dzieło pomnikowe, dzieło, jakim nie może się pochlubić żaden z narodów, bardziej od nas oddanych kultowi angielskiego pisarza". Przyznać trzeba, że nie był Matlakowski postacią tuzinkową, jego osiągnięcia na wielu polach imponują, jego zdolności zadziwiają (był także utalentowanym rysownikiem i malarzem!), ogrom pracy wykonanej podczas krótkiego i naznaczonego ciężką chorobą życia oszałamia. Postać to zaiste renesansowa, wzór pracowitości i samodyscypliny. Można nabawić się kompleksów czytając i smakując wspomnienia Władysława Matlakowskiego, lekarza, pisarza, tłumacza, znawcy i badacza sztuki, a przede wszystkim szlachetnego, uczciwego człowieka i patrioty. Ryszard Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław Kantor 1991, ss. 372. Wszyscy znamy pieśń "Czerwony pas", choć niewielu wie, iż jej autorem jest Józef Korzeniowski, a właściwy tekst mówi o czerwonym płaszczu i pasie, za którym tkwi broń. Wiemy też to i owo o Hucułach, przynajmniej tyle, że nie ma dla nich życia poza połoninami, a rzuceni w doliny giną z tęsknoty. Zapytajmy jednak dziś Polaka, zwłaszcza młodego, gdzie mieszkają owi Huculi, z jaką to krainą łączymy się emocjonalnie śpiewając przy ognisku wspomnianą pieśń, a otrzymamy błędną odpowiedź, lub - co nawet bardziej prawdopodobne - nie otrzymamy żadnej. No cóż, realne Karpaty Wschodnie odsunęły się w przestrzeń mityczną; nie dla nas szumiał przez ostatnie pół wieku Prut i Czeremosz, nie dla nas tajemnice i duchy Czarnohory. A przecież, co przypomina świetna praca Jana A. Choroszy Huculszczyzna w literaturze polskiej, nie tak dawno bywało zupełnie inaczej. To właśnie Karpaty Wschodnie wcześniej dały o sobie znać w naszej literaturze narodowej niż Tatry, choć nie zaowocowało to może taką ilością dzieł pierwszorzędnych. To górale ruscy a nie tatrzańscy fascynowali w pierwszej kolejności poetów i ludoznawców. Nie tatrzańscy, a właśnie charnohorscy zbójnicy (opryszkowie) na czele z legendarnym Doboszem, wyprzedzili w czasie i sławie Janosika. O Karpatach Wschodnich pisali ich odkrywcy i badacze: Wincenty Pol, Kazimierz Władysław Wójcicki, Żegota Pauli i wielu, wielu innych, a w Burkucie pito wodę zdrojową i żętycę o dobre pół wieku wcześniej niż na Podhalu. Życie Hucułów fascynowało romantycznych poetów i nie mniej romantycznych etnografów (czasem byli to ci sami ludzie!); zdawało się potwierdzać tezę o harmonii dzikiej przyrody i człowieka, owego "szczęśliwego dzikiego", który żył na łonie natury w zgodzie z naturalną moralnością. Poglądy zmieniały się jednak, Huculi widziani nie poprzez literacką konwencję jawili się w nieco innym świetle. Ujrzano nie tylko ich barwny strój, zwyczaje, temperament, lecz także niski poziom egzystencji, niezbyt budującą moralność, ogólne zapóźnienie cywilizacyjne. Tylko przyroda Karpat Wschodnich nieodmiennie zachwycała swoją dzikością kolejne pokolenia badaczy i coraz liczniejszych turystów. Huculszczyznę opiewano wierszem i prozą, malowano �252 ją, a także - autor o tym nie wspomina, bo to temat sam w sobie - fotografowano i filmowano. Działania wojenne na Huculszczyżnie w latach 1914-1915, w których wzięła udział Ił Brygada Legionów, tocząc boje w niebywale trudnych warunkach topograficznych i klimatycznych, utrwalily obecność tych terenów w świadomości narodowej. Autor nazywa ten proces "oswojeniem przez sakralizację"; Huculszczyzna pojawia się w poezji legionowej i oczywiście w legionowej legendzie; szlaki legionowe stały się drogami pielgrzymek. Rzesze turystów i letników z całej Polski wiązały się z tym regionem patriotycznym zapałcm. Czyż dla Polaka ziemia zroszona polską krwią nie jest w naturalny sposób własna? A przecież Huculszczyzna to region zróżnicowany etnicznie i kulturowo. Trzeba jednak stwierdzić, że konflikty narodowościowe, w tym silny w II Rzeczpospolitej konflikt polsko-ukraiński, nie doprowadziły na Huculszczyżnie do poważniejszych incydentów. Była to bowiem wciąż kraina peryferyczna, zapóżniona cywilizacyjnie, zamieszkiwana w większości przez ludność pochodzenia ruskiego, lecz o słabo skrystalizowanej lub żadnej świadomości narodowej. I choć Huculszczyzna obecna jest także wyraźnie w literaturze ukraińskicj, o czym autor wspomina, to sami Huculi trwali mocno przy swej plemiennej odrębności i pasterskiej kulturze, przez co mało podatni byli na ukraińską agitację narodową. Co było potem, wiadomo. Usilne wymazywanie z pamięci narodu polskiego wspomnień o utraconych, a bliskich sercom obszarach, w tym także o Huculszczyźnie; próby wykreślenia z polskiej literatury niezliczonych dzieł tematycznie związanych z Karpatami Wschodnimi, w tym dzieł tej klasy, co tetralogia Stanisława Vincenza. Lecz przeszłości nie da się zapomnieć; dzieła literackie skazać może na zapomnienie jedynie ich mizerna jakość, nie decyzja cenzora. Niebywała kariera Huculszczyzny i Hucułów w polskiej literaturze jest faktem trwałym, choć ciągłość tej literackiej tradycji przerwana została w 1939 roku, a później mocno zahamowana Uednakże temat "huculski" był przecież obecny w literaturze emigracyjnej). O tej tradycji, o jej znaczeniu dla polskiej kultury pisze 1. A. Choroszy w książce, która stanowi prawdziwe kompendium wiedzy o przeszłości Karpat Wschodnich, daleko przekraczające ramy studium z historii literatury. Rzecz zatem do czytania i smakowania, ale także do nauki; to również przewodnik do dalszych lektur literackich i krajoznawczych. Ryszard skim Leopoldo 1. Bartolome. Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277. Stawianie Kantor wargentyń- W bujnie rozwijających się badaniach tzw. polonijnych, a w istocie etnicznych, jest WCląZ jeszcze pewna luka, której wypełnienie nie będzie ani łatwe, ani szybkie. Chodzi o wiedzę o współczesnych zbiorowościach chłopskich o polskiej genezie istniejących w Brazylii i Argentynie. Podkreślam konieczność ich poznania, określenia obecnego stanu kultury rodzimej, polskiego języka, emocjonalnej łączności z krajem przodków dlatego zwłaszcza, że brak tego rodzaju wiedzy prowadzi do powstawania błędnych, a nadzwyczaj trwałych przekonań o jakiejś nadzwyczajnej odporności polskiej tradycji w zbiorowościach emigracyjnych, odporności na wpływy zewnętrzne. Tymczasem można raczej przypuszczać, że mimo konserwatyzmu kulturowego, tak charakterystycznego dla zbiorowości chłopskich w ogóle, w Brazylii i Argentynie mamy już jedynie do czynienia z pewnymi reliktami kultury przeniesionej z Polski przez pierwsze pokolenie emigrantów, a nie - jak zdają się przypuszczać niektórzy - ze spetryfikowaną kulturą czasów osadnictwa, czyli praktycznie z końca XIX wieku, kultywowaną przez kolejne generacje. Współcześni "Polacy" w wymienionych krajach to po prostu Argentyńczycy i Brazylijczycy, a pewna ich część Uak liczna?) posiada świadomość swoich korzeni etnicznych i kulturowych, zna język polski (raczej �253 gwarę) w uproszczonej, albo nawet szczątkowej formie. Weryfikacja optymistycznych sądów o utrzymywaniu się polskiej (rodzimej) kultury w tych zbiorowościach opierać się winna nie o pobieżne i na ogół patriotyczno-tendencyjne relacje dziennikarzy, lecz o gruntowne badania o charakterze uczestniczącym. Innymi słowy, nałeży tam być i obserwować, aby zrozumieć i sensownie opisać. Praca Stowiallie w argelllyńskim Misicmes 1897-1977 jest zbiorem kilku studiów na temat osadnictwa Polaków i Rusinów (Ukraińców) na terenie pogranicza argentyńskiego. Ukazanie obu grup w ich niełatwych, antagonistycznych relacjach, od momentu osadnictwa do czasów niemal najnowszych, jest największą zaletą pracy. Polacy i Rusini osiedlający się w Misiones (Rusinów było zdaniem R. Stcmplowskicgo, redaktora całego tomu, więcej niż Polaków, wbrew dotychczasowym sądom), wywodzili się z tych samych terenów, to jest z Galicji Wschodniej, różnili się jednak znacznie pod wieloma względami, poczynając od wyznania i systemu wartości. Różnice te dawały o sobie znać zwłaszcza w początkach osadnictwa, a i dzisiaj - jak wynika ze studium L. J. Bartolome - dają się również obserwować. Omawiana praca jest w sumie niezwykle interesująca i przystępna także dla przeciętnego czytelnika, nie mającego przygotowania naukowego. Walor ten podkreślam, gdyż ostatnimi czasy wicie publikacji naukowych razi językiem hermetycznym przez co upowszechnianie pewnych informacji w społeczeństwie natrafia na trudności. Daje interesujący obraz trudu słowiańskich osadników-rolników, ukazuje obiektywnie ich rzeczywisty wkład w kształtowanie się cywilizacji regionu - uczestniczyły w tym procesie 33 grupy etniczne! - i poniekąd w budowaniu całej Argentyny. Nie zmienia to faktu, iż pozostawia znaczny niedosyt. Jest bowiem przede wszystkim pracą historyczną, rysuje początki osadnictwa, wiele mówi o gospodarce emigrantów, ale w gruncie rzeczy zatrzymuje się na czasach mocno oddalonych: rok 1947 w przypadku gospodarki, a w przypadku szkolnictwa etnicznego nawet na roku 1939 (co ma pewne uzasadnienie w administracyjnym działaniu władz). Czyli w sumie, jak większość prac o chłopskich zbiorowościach polonijnych, także i ta praca zatrzymuje się w pół drogi, nie dając odpowiedzi na pasjonujące pytanie, jak obecnie funkcjonuje badana zbiorowość, jaka jest jej tożsamość etniczna, jak prezentuje się jej kultura i czy dziedzictwo przeniesione przez pierwszych osadników z Polski trwa jeszcze i ewentualnie w jakim stanie. Nie otrzymujemy wyrażnej odpowiedzi na pytanie, jak daleko postąpiły procesy asymilacyjne w sferze języka i kultury. Wspomniany już L. J. Bartolome próbuje to i owo powiedzieć o tych sprawach i problemach w artykule " Współczesne społeczeństwo Apostoles" i chwała mu za to. Niestety jednak, choć zamieszcza wiele interesujących szczegółów i mocno okopuje się w szańcach etnologicznych teorii, opracowanie jego wydaje się bardzo powierzchowne i raczej tylko drażni apetyt czytelnika. Przyjdzie jeszcze zapewnc długo poczekać na pogłębione studium współczesnej kultury potomków chłopskich osadników z Polski w Brazylii i Argentynie. Mody w nauce się zmieniają, także w etnologii, ale wciąż chyba istnieje z.apotrzebowanie na "etnograficzne" ujęcie kultury poszczególnych zbiorowości. Bez solidnej podstawy faktograficznej wszelkie analizy etnologiczne, subtelne studia porównawcze, wszelkie próby uogólnień, zawisną w próżni. Jeszcze raz uświadamia to cenna, godna lektury, ale budząca spory niedosyt, książka o doli i niedoli Słowian w argentyńskim Misiones. Ryszard Kalltor Jarosław Rok i c ki, Wirź spoteczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej IV USA, Biblioteka Polonijna, t. 26, Wrocław- Warszawa-Kraków 1992, ss. 207. Dotychczasowe badania kultury zbiorowości emigrantów polskich w Stanach Zjednoczonych przyniosły - nie tylko w mojej opinii - raczej porażki i rozczarowania niż sukcesy. Z tym większą lIwag" należy powitać pracę, która z porażek wyciąga właściwe wnioski. Mowa o pracy J. Ro- �254 kickiego pt. Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zhi()rolVo.~ci etnicznej IV USA, wydanej w "Bibliotece Polonijnej" jako tom 26. Praca J. Rokickiego jest, wedle określenia autora, próbą "opisu i wyjasmcma przyczyn, mechanizmów i kierunków przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w Stanach Zjednoczonych Ameryki". Autor jak najsłuszniej zakłada istnienie wzajemnego związku pomiędzy sposobem istnienia zbiorowości społecznej, a kształtem i treścią wytworzonej przez nią kultury. Przedmiotem jego zainteresowania jest kultura polskiej zbiorowości etnicznej, zbiorowości powstałej jeszcze w wieku ubiegłym, a ujmuje ją "raczej jako zbiór grup i jednostek połączonych co prawda wspólnotą pochodzenia narodowego, ale utworzonych według rozmaitych kryteriów". Ma autor, a zapewne i czytelnik, pełną świadomość trudności na jakie natrafić musi badacz procesów zachodzących w podobnych zbiorowościach, na dodatek zachodzących na przestrzeni ponad stu lat. Stąd też zapewne uwaga 1. Rokickiego: "Ograniczam się (... ) jedynie do tendencji typowych i dominujących z punktu widzenia przyjętych założeń badawczych". W praktyce przedmiotem zainteresowania autora jest Polonia miejska, zbiorowość polonijna ukształtowana w rozwijających się miastach amerykańskich typu Chicago i Detroit. Pytanie, na ile w kulturze tej części Polonii amerykańskiej (prawda, że jest to część najliczniejsza), mają miejsce zjawiska czy tendencje "typowe i dominujące" w życiu całej polskiej grupy etnicznej egzystującej w Stanach Zjednoczonych? Bezdyskusyjne, w moim przekonaniu, jest przyjęcie przez autora w jego analizach "perspektywy narodu amerykańskiego". Konsekwentne trzymanie się tej właśnie perspektywy stanowi jeden z największych walorów pracy, która w ten sposób jest rcalizacją zasady, iż - co autor stanowczo podkreśla - "bardziej interesuje mnie to, jak Polonia stała się grupą etniczną i jak istnieje jako część narodu amerykańskiego, niż to, jak powiązana jest z narodem polskim". Dotychczasowe prace raczej przyjmowały tę drugą perspektywę. Płodność nowego, jeszcze nie opatrzonego sposobu widzenia Polonii potwierdza się w prezentowanej pracy. W konsekwencji powyższych założeń autor dąży prosto do celu, którym jest nakreślenie "syntetycznego modelu przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w warunkach amerykańskiego procesu narodotwórczego". Próba to bardzo ambitna. nawet jeśli ograniczona do pewnej tylko części polskiej zbiorowości etnicznej w USA i koncentrująca się na wybranych okresach historycznych. Przedsięwzięcie J. Rokickiego nie ma analogii w dotychczasowych badaniach nad Polonią amerykańską. Rozdział pierwszy studium to omówienie zagadnienia etniczności w amerykańskim procesie narodotwórczym. Jest to sama w sobie rozprawa, solidnie oparta na literaturze, być może zbyt obszerna i przekraczająca potrzeby całej pracy, ale przy założeniu, iż książka znajdzie się w rękach nie tylko badaczy zagadnień etnicznych, zapewne bardzo pożyteczna. Rozdział drugi zatytułowany: "Struktura i przemiany więzi społecznej w polskiej zbiorowości etnicznej w USA", stanowi dalsze przybliżenie do głównego tematu pracy. Twierdzi bowiem autor, iż zbiorowość etniczna (zatem i jej kultura) istnieje i zmienia się w ramach trzech podstawowych, uzależnionych od siebie, ale jednocześnie odrębnych systemów więzi społecznej: więzi naturalnej. zrzeszeniowej i symbolicznej. Każdemu z wyodrębnionych systemów odpowiadają odmienne formy wytworzonej przez grupę etniczną kultury. Idąc tym tropem J. Rokicki, w trzech następnych rozdziałach, daje istny popis erudycji, umiejętnego wykorzystania bogatego materiału empirycznego zebranego w Stanach Zjednoczonych, ukazując kolejno: więż naturalną i kulturę polonijnej społeczności lokalnej, więź zrzeszeniową i formy kultury powstającej w organizacjach polonijnych (tu wiele o ceremoniale organizacyjnym) oraz więź symboliczną w relacjach do zagadnienia tożsamości etnicznej Polonii amerykańskiej. Trudno szczegółowo omawiać te rozdziały, rewelacyjne pod względem treści. Czytelnik be7 wątpienia doceni znaczenie analiz prezentowanych przez autora, wagę licznych i trafnie dobranych przykładów "folklorystycznych", język wywodu itd. Rozdział ostatni, "Zmiana społeczna i kulturowa w procesie asymilacji Polonii amerykańskiej. �255 Podsumowanie i próba syntezy", stanowi godne podsumowanie tej pionierskiej, pasjonującej pracy. W pełni uwidacznia si~ tu walor wspomnianej "amerykańskiej perspektywy". Autor w wielkim, ale uzasadnionym i precyzyjnym skrócie ukazuje przemiany kultury polskiej zbiorowości etnicznej w kontekście amerykańskiego procesu narodowotwórczego. Praca J. Rokickiego to wzorowe i inspirujące studium z zakresu socjologii kultury, stanowiące poważny krok w badaniach polonijnych. Ryszard Kantor Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy, pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego, Polskie Towarzystwo Latynoamerykanistyczne, Warszawa-Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes, edición, selección, notas y prólogos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski. Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa - Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. W książce Dziejefóklorystyki polskiej 1864-1919, wydanej w 1982 roku, pod redakcją Heleny Kapeluś i Juliana Krzyżanowskiego, nie ma wzmianki o badaniach ludoznawczych Ignacego Domeyki w Ameryce Południowej. Dokonania etnograficzne przyjaciela Adama Mickiewicza nie uszły jednak uwadze specjalistów, czego wyrazem są liczne publikacje Marii Paradowskiej, a zwłaszcza jej bardzo wartościowe studium Badania Ignacego Domeyki nad kulturą Araukanów ("Etnografia Polska", 1974). Dodajmy do tego, że czytelnik mógł w Polsce bez kłopotów poznać zainteresowania ludoznawcze Domeyki, gdyż w bibliotekach są dostępne jego podstawowe dzieła z tego zakresu, w tym książka ogłoszona w 1860 roku w Wilnie Araukania i jej mieszkańcy (tłumaczenie Jana Zamostowskiego) oraz obszerne Moje podróże (pamiętniki wygnańca) w edycji Elżbiety Heleny Nieciowej z lat 1962 - 1963. W świetle tych książek oraz licznych artykułów Domeyki, Żegota z Dziadów Cz. I I I jest etnografem, którego dorobek zapewne dorównuje dokonaniom ludoznawczym Józefa łgnacego Kraszewskiego. Staraniem Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych, a zwłaszcza prezesa Zarządu Głównego tej organizacji prof. dr hab. Andrzeja Krzanowskiego, ukazał się w 1992 roku tom pierwszy serii "Polski wkład w poznanie Nowego Świata" pl. Araukania i jej mieszkańcy. Na calość dzieła złożyła si~, w nowym tłumaczeniu na język polski Zofii Wasitowej, treść rozprawy Araucania y sus hahitantes oraz wybór odnośnych fragmentów wspomnień Domeyki pl. Dziennik podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Książkę uzupełniono informacją o zamierzeniach redakcyjnych serii oraz obszernym wstępem merytorycznym Marii Paradowskiej. Ponadto Paradowska i Krzanowski napisali not~ edytorską oraz słowniczek terminologiczny. Oni też teksty Domeyki opatrzyli stosownymi przypisami, słowniczkiem terminologicznym, indeksami (osobowym oraz nazw geograficznych i etnicznych), fotografiami i mapami. Całość w języku polskim i hiszpańskim (Diario dei viaje al pais de los salvajes Indianos Araucanos tłumaczył z polskiego Tadeusz Weroniecki) stanowi atrakcyjne edytorsko (oficyna ArsNova - Zjednoczeni Wydawcy) druki bibliofilskie. Tłumacząc książkę Araucania y sus habitantes korzystano z egzemplarza, który autor ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, po przeprowadzeniu korekty pomyłek drukarskich. Uzupełnienia Domeyki wprowadzono do nowej edycji nie zaznaczając tego w przypisach - co jest błędem warsztatowym. Pozostawiono ponadto w XIX-wiecznym tłumaczeniu Zamostowskiego cytowane przez Domeykę fragmenty poematu Alonso de Erilla y Zuniga La Araucana - co również jest wadą. W kilku miejscach redaktorzy i tłumacze mieli kłopoty z przekładami terminów �256 geologicznych. Mimo to błędów tego typu jest malo (na s. 145 termin "węgiel ziemny" objaśniono blędniejako "węgiel kamienny"; w rzeczywistości Domeyko myśl al o węglu brunatnym dając temu wyraz w tekście swych wspomnień i drukowanych osobno rozprawach geologicznych). Niewątpliwie wydawcom brakuje więc doświadczenia w wydawaniu źródeł historycznych. Mieli jednak wiele serca do podjętej pracy skoro dotarli do oryginału (rękopisu) wspomnień Domeyki i zweryfikowali nazwy geograficzne, błędnie odczytane przez Nieciową. Wiedzy i ogromnemu zaangażowaniu Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego oraz tym wszystkim, którzy ich w pracy wspierali (m.in. artysta plastyk Anna Berg i Alfredo Lastra Norambuena z ambasady Chile w Warszawie) zawdzięczamy przypomnienie dorobku wygnańca w kraju rodzinnym niemal zapomnianego. Teksty Domeyki umieszczone w książce Araukania i jej mieszkańcy dokumentują zainteresowania autora Indianami zamieszkałymi w południowej części kontynentu południowoamerykańskiego, Araukan zwanych dziś Mapuche. Był on wśród nich w 1845 roku bardzo krótko (ledwie miesiąc), a ponadto spostrzeżenia etnograficzne robił niejako na marginesie studiów geologicznych. Mimo to książka Araucania y sus habitantes została zaliczona do etnograficznej klasyki światowej. Decyduje o tym treść dzieła, ale też ujęcie tematu, dostosowane do wymogów metodologicznych upowszechnianych przez Joachima Lelewela na Wszechnicy Wileńskiej. Właśnie dlatego książka Domeyki jest wręcz podręcznikowym przykładem studium z zakresu geografii człowieka, uprawianej w pierwszej połowie XIX wieku w Europie. Interesował się nim Domeyko w warunkach jego życia w określonym środowisku przyrodniczym oraz istniejących uwarunkowaniach politycznych. Dlatego część pierwszą dzieła ujął tytułem Uksztaltowanie./izyczne i przyroda kraju zajmowanego przez Araukan, drugą - Stan moralny, w jakim znajdują siC obecnie Indianie araukańscy, ich zwyczaje i obyczaje, a trzecią - Co stoi na przeszkodzie w ucywilizowaniu Indian araukańskich i jakie sposoby ujarzmienia ich wydają się najwłaściwsze. Część druga, rzecz zrozumiała, jest najbardziej wartościowa. Stanowi bowiem cenne źródło do dziejów rdzennej ludności Ameryki. Tę właśnie część wzbogaca w szczegóły zaczerpnięty z pamiętnika Domeyki fragment Dziennika podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Czy zatem Domeyko stał się etnografem z przypadku? Analiza jego licznych artykułów zdaje się wskazywać, iż kulturą ludową interesował się on od dzieciństwa (zainteresowanych odsyłamy m.in. do korespondencji umieszczonej w książce Archiwum Filomatów. Na zesłaniu). Elementów etnografii uczył się w szkole średniej oraz studiując w Wilnie i Paryżu. Oficjalnie był jednak magistrem matematyki oraz inżynierem górniczym. Kto wic zresztą czy właśnie jego inżynierskie przygotowanie nie wpłynęło na opis domostw Indian araukańskich. Tak precyzyjnych opisów przecież nie pozostawili jego poprzednicy. Obcowanie z ludem podczas przymusowego pobytu w Nowogródczyźnie nauczyć go musiało oceniać osobliwości w życiu mieszkańców wsi, jak' i odczytywać mechanizmy obyczajowości. Nic więc dziwnego, że w czasie krótkich spotkań z Araukanami dostrzegał nawet drobiazgi w stroju kobiet a takźe powinności żony Indianina. Spostrzeźenia swe Domeyko potrafił opisać w sposób prosty i jasny. Temu w dużej mierze książka zawdzięczała swe powodzenie w XIX wieku, a dziś należy do klasyki literatury przyrodniczej, etnograficznej i politologicznej. Autor niniejszych uwag przez szereg lat pracował nad biografią Ignacego Domeyki 1. Może dlatego podczas lektury części życiorysowej we "Wstępie" Marii Paradowskiej odczuwał pewien niedosyt. Nie chodzi tu o drobne nieścisłości (Domeyko został geologiem i inżynierem górniczym pod wpływem L. Ehe de Beaumonta a nie stryja Józefa; uczył się w Szczuczynie Litewskim a nie Lidzkim; studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych Uniwersytetu Wileńskiego; po upadku powstania 1831 roku nie wyjechał do Drezna tylko przekroczył z oddziałem granicę Prus, gdzie był internowany; w Paryżu nie tylko utrzymywał przyjacielskie kontakty z Mic1 Biografia ta została złożona w Wydawnictwie Lubelskim. Wydawcy nie udało się pozyskać subwencji na druk, nawet w organizacjach zajmujących się uroczystym obchodem 500. rocznicy wyprawy Krzysztofa Kolumba do Ameryki. �257 kiewiczem, ale wręcz gościł go u siebie oraz wspomagał materialnie). Uproszczeniem jest sąd Marii Paradowskiej o wyłącznie "romantycznej" motywacji wypadu do Araukanii. W 1844 roku, gdy Domeyko planował geologiczną wycieczkę na tereny zamieszkałe przez Indian, "dzika" Araukania była dobrze nadzorowana przez władze Chile. Niebezpieczeństwo podczas podróży było minimalne skoro geolog zdecydował się zabrać na wyprawę swego ucznia. Honorowano tam pisma polecające ze stolicy. Praktycznie podróżnicy mieli stale tłumaczy oraz przydzielonych do pomocy i ochrony towarzyszy. Niewątpliwie jednak wypad miał pewien podkład emocjonalny. Domeyko szykując się do powrotu do Europy chciał z pewnością zobaczyć ów "Iud wolny". Po poznaniu Araukan zdecydował się dopiero wystąpić z memoriałem w sprawie pokojowej kolonizacji tej części Chile. To co powstało było wzorowym eleboratern geograficznym. Wracał jednak do swych notatek z podróży po wielu latach. Pisząc do przyjaciół w Paryżu o tej wycieczce był bardzo powściągliwy, może nawet wewnętrznie rozczarowany. Oto odbył wyprawę badawczą (geologiczną) do Indian Araukanów i ogłosił stosowny memoriał. Bardziej przejmował się jednak pożarem laboratorium chemicznego w kolegium w Coquimbo i koniecznością odbudowy warsztatu pracy dla następcy. Oto kilka uwag Domeyki o wyprawie z listów wysyłanych w latach 1844-1845, zaczerpniętych z tomu wydanego przez Nieciową w 1976 roku, pl. Listy do Jł1adyslawa Laskowicza: Coquimbo,2 X 1844; "Myślę tych wakacji ruszyć na południe i dotrzeć aż do ostatnich granic cywilizacji amerykańskiej na tym półsferzu; potem, wracając, przyjdzie niejaki czas zatrzymać się w stolicy Santiago, gdzie zapewne przyjdzie wydać mineralogią tego kraju [ .. .]" (s. 56). Valparaiso, 29 XII 1844; "Teraz jestem w podróży, jutro stąd odpływam "Concepción" i stamtąd zwiedzę południowe prowincje chilijskie o trzysta mil położone na południe od Coquimbo, obaczę owo sławne Arauco, kraj, gdzie dotąd Amerykanie w stanie dziczyzny i takiej niepodległości żyją, jak żyli przed odkryciem Ameryki, i obaczę lasy i góry wulkaniczne pokryte lasami. Trzy miesiące myślę przepędzić na tej wędrówce [ .. .]" (s. 58). Valparaiso, 4 IV 1845: "Przy końcu przeszłego roku tak mi już było niedobrze, że dla rozerwania się i wypróbowania sił swoich ruszyłem na południe w podróż między Indian dzikich, nicpodległych, znanych pod imieniem Araukanów, których męstwo i zaciętość opisywał Ercilla. Więcej czterechset mil obiegłem na koniu, dotarłem aż do Osoro, o trzydzieści mil tutejszych na południe od Valdivii, a potem, jak gdyby nie dosyć na tym było, wdarłem się między Kordyliery, na wierzch sławnego wulkanu Antuco [.. .]" (s. 60). Valparaiso, 10 IV 1845: "Obiegłem tego lata więcej 500 mil tutejszych i powracam ze świeżą ochotą do pracowania. Cóż, kiedym się dowiedział, że czasu mojej niebytności w Coquimbo spalił się dom, w którym mieszkałem, laboratorium, moja piękna i bogata kolekcja minerałów i większa część moich rupieci" (s. 61). Coquimbo, 27 X 1845:"W tym roku wydałem traktat mineralogii dosyć spory i wkrótce może ogłoszę moją podróż po Arauco" (s. 64; ze słów "może ogłoszę" wnosimy, iż Araucania ukazała się prawdopodobnie w końcu 1845 roku). Coquimbo, 15 XI 1845: "Doniosłem już był wam dawniej, że mi się na początku tego roku dom spalił i całe laboratorium, podczas kiedym wędrował między łndianami - Araukanami, 0400 mil stąd na południu" (s. 67). Analiza treści innych listów Domeyki być może kryje nowe informacje o wyprawie araukańskiej. Niewątpliwie jego memoriał wzbudził szersze zainteresowanie, także poza Chile. Sam zaś autor pozostał przez lata aktywnym współpracownikiem Episkopatu do spraw pokojowej kolonizacji Indian z południowej części kraju. Wydaje się więc, 7£ są dane do napisania szerzej o motywach zainteresowania Domeyki Araukanami. Zachowały się ważne dokumenty w archiwach w Santiago de Chile (nie wyzyskane nawet w wydaniu hiszpańskim Araukanii z 1971 roku. Gorąco zatem zachęcić należy Alfredo Lastra Norambuenę by po powrocie do kraju dokonał kwerendy i jej wynikami podzielił się z czytelnikami drugiego wydania (w tej wersji) Araukanii i jej mieszkańców. 17 - Lud t. LXXV �258 Ogłoszone przez Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych uwagi Domeyki o Araukanach są niewątpliwie wydarzeniem w historii nauki w Polsce i Chile. Wydawca winien jednak, drukując teksty pisane przez przyrodników, korzystać z pomocy spccjalistów. Jest to ważne, gdyż w planie wydawniczym znajdują się m.in. takie pozycje jak Józefa Siemiradzkiego Z Warszawy do równika czy Jana Sztolcmana Peru. Zbigniew Wójcik Andrzej P o ręb s k i, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza Warszawa 1991, ss. 171. kierunki przemian, PWN, Autor książki pracuje w Zakładzie Socjologii Narodu i Stosunków Etnicznych Instytutu Badań Polonijnych UJ, a cała jego działalność naukowa oscyluje wokół problcmatyki etniczności. Właściwie bardzo łatwo scharakteryzować krótko temat powyższej pracy. Jest nim problem powstawania narodu z mniejszych grup etnicznych. Oś tego swoistego kontinuum stanowi czas historyczny. Wglądowi i analizie poddane są więc odrębne grupy etniczne, potencjalne w przyszłości samodzielne narody - lub te, które pozostały na statusie grupy mniejszościowej. Szczególnie zatrzymuje się autor na ccchach czy determinantach o charakterze narodotwórczym, które oddziaływały na procesy w tym zakresie od XIX wieku do współczesności. W ten sposób autor uzyskuje indeks grup etnicznych, które w określonych warunkach historycznych w Europie, bo tylko Europie ta analiza jest poświęcona, stają się narodem. Z bardzo wielu grup pozostają mu te, które narodem się nie stały, pozostały grupami etnicznymi (mniejszościowymi, pogranicza itp.). W różnych okresach historycznych różny był też ich poziom aktywności społccznej i samoświadomości etnicznej. Ale lata 60. naszego wieku przynoszą w Europie ogromne ożywienie ruchów etnicznych, co z kolei intensyfikuje zainteresowania i badania z zakresu tej tematyki. O jej aktualności dzisiaj, w dobie renesansu państw narodowych, szczególnie w środkowej i wschodniej Europie, nie trzeba mówić. Przedstawione przez autora jako naczelne - zainteresowanie procesem narodotwórczym w Europie (czynniki, uwarunkowania) oraz losem grup etnicznych pozostających poza tym statusem, w obrębie większych, zróżnicowanych całości porządkujc również konstrukcję książki. Poza wprowadzeniem, zawierającym określenie przedmiotu zainteresowań i problematyki pracy, całość składa się z 5 części (nazywanych rozdziałami), w których kolejno omówiono: socjologiczne i historiograficzne koncepcje narodu oraz ich zastosowanie w analizie przemian nienarodowych mniejszości etnicznych w Europie (rozdział II), europejskie mniejszości etniczne w rozwoju historycznym (rozdział III), próbę interpretacji procesów historycznych europejskich mniejszości etnicznych w kategorii socjologicznych teorii narodu i procesów narodotwórczych (IV). Pracę zamyka (wraz z zakończeniem) rozdział V, będący jakby próbą syntezy ale i wizją losów etnicznych grup nienarodowych. W tym futurystycznym spojrzeniu znalazło się również omówienie europejskich działań prawnych w tym zakresie. W aneksie pracy znalazły się dwa interesujące teksty: tabela liczebności europejskich mniejszościowych grup etnicznych oraz tekst II, "Podstawowe zasady europejskiego prawa dla grup etnicznych", (powstałego w 1985 roku na Europejskim Kongresie Narodowości w Europie). W Aneksie znalazł się również indeks nazw ctnicznych, indeks instytucji i organizacji grup etnicznych oraz interesująca i bogata bibliografia. Rozdział II podzielony został na 2 części. W pierwszej autor omówił koncepcje narodotwórcze, generalnie, relacjonując podejścia szeregu europejskich historyków i socjologów (b. ciekawe!). Ze znanych prac polskich omawia tu F. Znanieckiego, S. Ossowskiego, J. Chałasińskiego. J. Wiatra, T. Łebkowskiego. Część II tego rozdziału to jakby niższy poziom grup etnicznych. �259 Dotyczy to tych grup, którc nie stały się narodem, ale obecnie przeżywają ożywienie. Tu również odnajdujemy podcjścia różnych autorów. Rozdziały III i IV to historyczna i współczesna egzemplifikacja losów nienarodowych grup etnicznych na wybranych przykładach; są nimi: Baskowie, Retoromanie, szwedzkojęzyczni Finowie, Kaszubi, Serbołużyczanie i Czarnogórcy. W ostatnim V rozdziale, jak już pisałam, A. Porębski wskazuje na perspektywy, uwarunkowania i ograniczenia narastających współcześnie ruchów etnicznych. Nic sposób w krótkiej recenzji zrelacjonować wszystkich cytowanych, starannie pozbieranych podejść poszczególnych badaczy do problematyki narodu. Wydaje się jednak, że już samo wskazanie na "oś kontinuum" w kształtowaniu się poszczególnych grup i fakt pozostania wielu z nich poza statusem narodowym jest bardzo interesujące również dła etnografa. Wśród nich bowiem znalazło się wiele grup żyjących na pograniczach dużych narodów, a ich wyróżnikiem obiektywnym jest często tradycyjna kultura ludowa i dialekt (zwraca na to uwagę - jak wskazuje autor tej książki - szereg badaczy, jak S. Ossowski, F. Znaniecki, J. Chałasiński). Już poza osią kontinuum znalazły się np. grupy etnicznie polskie, ale żyjące bardzo długo w obcym etnicznie środowisku. Procesy tożsamościowe tych grup określanych najczęściej jako grupy pogranicza (też autochtoniczne) są niezwykle interesujące. Dotyczy to np. Mazurów, Warmiaków, Opolan i chyba też, wbrew autorowi pracy, Kaszubów. Nie znalazły się one jednak w kręgu zaintcrcsowań autora tcj pracy. Wydaje się jednak, że przekształcenia w nich zachodzące tak historycznic, jak i współczcśnie, warte są obserwacji i analizy. Lektura tcj intcresującej pracy nasuwa jednak uwagi krytyczne i dyskusyjne. Polemizować można np. z podejścicm do reprezentujących Polskę Kaszubów. Pomijając już kwestię czy jest to obca grupa etniczna czy polska grupa ctnograficzna - typowa grupa pogranicza - wiele charakteryzujących ją informacji jcst nieścisłych. Np. pastor K. C. Mrągowiusz nie był gdańszczaninem (urodził się w Olsztynku na Mazurach) i stąd też może tak dobrze rozumiał losy Kaszubów, równicż cytowany jako historyk W. Kętrzyński był Mazurem. Wciąż dyskusyjna jest też sprawa języka Kaszubów (czy jest to język czy dialekt), a brak odesłania do tak podstawowych prac jak At/as Gwar Kaszuhskich pod red. Z. Sztiebera. Szkoda też, iż w wykazie grup etnicznych (np. Aneks I) zakradły się pewne niepoprawności w samych nazwach (np. Farerczycy, raczej Farerowie; Man - to nie nazwa etniczna, ale geograficzna; Arumuni, częściej Aromuni, itp.). Do tego aneksu mam też inną uwagę - dlaczego liczebność grup oparta została na stosunkowo starych danych (najnowsze z 1976 roku), a nie na możliwie aktualnych. Zdziwienie budzi również nieuwzględnienie wśród autorów J. Obrębskiego - etnografa i socjologa - nic tylko opisującego grupy etniczne na wschodnim pograniczu Polski, ale również autora interesujących i wciąż aktualnych propozycji badawczych (teoretycznych i metodologicznych). Pewien sprzeciw budzi tcż częste cytowanie literatury nie "wprost", a poprzez inne pozycje (np. na s. 114 przyp. 107 - odesłano do s. 75, ale tam go nie ma). Są to jednak tylko usterki. Podjęcie tematu jest bardzo ważne. Zachęcam etnografów, zajmujących się problematyką etniczną, do lektury. Anna Szyfer l Aujbruch in die Fremde książka. Wyjazd na ohczYZl1ę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa Pod taką nazwą otwarta była przez 6 tygodni lipca i sierpnia 1992 r. duża wystawa w Bremie, która potem została wysiana na drugą stronę Atlantyku, do Nowego Jorku. Okazją do niej było oczywiście 500-lecie odkrywczej podróży Kolumba, ale także IOO-lecie otwarcia nowej stacji �260 przyjmowania imigrantów do USA, zbudowanej na wysepce Ellis Island przy Nowym Jorku. W związku z wystawą wydano niewielki folder oraz taśmę wideo z odtworzoną przez aktorów opowieścią o dwojgu wychodźców do Ameryki Północnej: o młodym niemieckim emigrancie z Hesji (połowa XIX w.) i o polskiej dziewczynie z Powiśla Dąbrowskiego (pocz. XX w.). Wystawę zwiedziło ponad 20000 osób, sporo jak na 40 dni jej otwarcia. Przypomnijmy, że Brema była przez kilkadziesiąt lat najważniejszym portem wyjazdowym dla emigrantów ze środkowej Europy, także dla polskich. Miał tu swą sicdzibę Norddeutscher Lloyd, największy kiedyś morski przewoźnik pasażerski w Niemczech. Pod tym samym tytułem, jaki nosiła wystawa, wydana została też popularno-naukowa książka, poświęcowna zamorskiemu wychodźstwu z Europy!. Zarówno inicjatorem i wykonawcą wystawy, jak i wydawcą książki była specjalistyczna pracownia emigracji zarobkowej Uniwersytetu w Bremie (Projekt Arbeitsmigration - Labor Migration Project), kierowana przez profesora Dirka Hoerdera. Jest to zapewne najlepsza z wydanych dotąd syntetycznych publikacji na temat zamorskiego wychodźstwa z Europy, ze względu na zwięzłe, a bogate w szczegóły i jasne zarazem przedstawienie tego złożonego zjawiska na przestrzeni od początku XIX w. (od około 1815 L) po wybuch I wojny światowej. Przy niewielkich rozmiarach (208 stron formatu 26 x 22 cm) pomieszczono tekst wzbogacony licznymi ilustracjami: fotografiami, reprodukcjami dawnych rycin, prospektów i dokumentów oraz mapkami i wykresami. Do każdego z rozdziaIów dodano też wykaz wybranej literatury przedmiotu, głównie w jęz. angielskim, nieco w niemieckim i wyjątkowo parę we francuskim i włoskim, w sumie 120 pozycji przeważnie z ostatnich kilkunastu lat. Rozdział poświęcony polskiemu i wschodnioeuropejskiemu wychodźstwu opatrzono największym zestawem - 23 pozycji wyłącznie w jęz. angielskim (obok dzieła Thomasa i Znanieckiego jest tu wydana 1975 L W Krakowie zbiorowa publikacja pod redakcją C. Bobińskiej i A. Pilcha). Treść omawianej książki zaczyna się od obszernego wprowadzenia: "Wędrówki w Europie i ich rozszerzenie na świat" (s. 9-24, autorzy D. Hoerder i D. Knauf). Obejmuje ono 5 zagadnień ujętych pod tytułami: "Chciano przyciągnąć siły robocze, a przybyli ludzie"; "Etniczne dzielnice a integracja"; "Wielość wędrówek i doświadczeń"; "Czas przedindustrialny"; "Od lokalnych wędrówek do kontynentalnych, od agrarnych do przemysłowych". Pierwsza z trzech podstawowych części książki: "Europejskie kultury wyjściowe" (s. 27-74), zawiera 3 rozdziały. Pierwszy z nich to "HalIeluja - jedziemy do Ameryki: Europa Zachodnia, Środkowa i Północna" (autorka Agnes Bretting). Drugi rozdział, "Za chlebem - zum Brot" (tytuł po polsku, powtórzony po niemiecku, autor D. Hoerder), przedstawia zwięźle uwarunkowania społeczno-gospodarcze i polityczne, które sprzyjały emigracji z Europy Środkowej i Wschodniej, od Finlandii przez kraje bałtyckie, Rosję, Polskę, Czechy, Słowację, Węgry po kraje bałkańskie2. Sprawy polskie zostały tu dobrze przedstawione (pomijając nieco mniej ważnych nieścisłości), a zilustrowane przez dwa współczesne rysunki satyryczne, ukazujące werbunek i wyjazd polskich chłopów do Ameryki. Do fragmentu o Żydach rosyjskich dostał się dziwnym trafem Kraków obok Odessy jako miasto, gdzie prześladowano Żydów (s. 59). "W poszukiwaniu pracy" to tytuł trzeciego fragmentu tej części (D. Hoerder), który przedstawia uwarunkowania i tendencje emigracyjne we Włoszech, w Hiszpanii i Portugalii. Część druga to "Podróż. Ze Starego do Nowego Świata" (s. 75-119, autorka A. Brelling). Przedstawione zostały tu głównie niemieckie przedsiębiorstwa i organizacje służące masowemu przewozowi emigrantów, warunki podróży, a także polityka emigracyjna państw niemieckich. 1 Aujhruch in die Fremde. Europiiische AuswanderuflY nach Ubersee. Dirk Hoerder, Dielhelm Knaur Hrsg, Edition Temmen. Bremen t 992, ss. 208, 178 ilustracji, mapki, wykresy. Książkę tę wydano równocześnie w tym samym wydawnictwie w wersji angielskiej pl. Fame. Fortune and Sweet Liberty. 2 Przypomnieć w tym miejscu warto wydaną niedawno w Budapeszcie wal'.ną publik.ację naukową, zawierającą materiały z odbytej tam w 1984 r. konferencji na temat emigracji z Europy środkowo-południowo-wschodniej, Overseas Migrarion from East-Central alld Southeastern Europe /880-1940, ed. Julianna Puskas, Budapest 1990, ss. 246. Por. też recenzję tej książki A. Walaszka w "Kwartalniku Historycznym" 1991, z. 4. �261 Najobszerniejsza część, trzecia, to "Kraje emigracji" (s. 123-196). Zaczynają rozdział pt. "Nie ma tu żadnego cesarza: USA", opracowany przez Christianę Harzig. Następny rozdział, autorstwa Andrei Koch-Kraft, to "Wolność na Północy: Kanada". Trzeci z nich pl. "Rządzić to zaludniać - Wędrówka do Ameryki Łacińskiej", napisany został przez D. Knaufa. Trzy następne, krótsze rozdziały, dotyczą kolejno Australii ("Legendarny kontynent na Południu", autor D. Knau!), Nowej Zelandii ("Raj człowieka pracy", D. Knauf) oraz Afryki (" ... i podzielony łup", autorka Helga Rathjen). Ten ostatni przedstawia głównie niemiecką kolonizację w Afryce Środkowej i Południowej. Każdy z tych rozdziałów zawiera sugestywny obraz kolonizacji poszczególnych kontynentów i krain. Pominięta została jednak zupełnie Azja, do której imigracja i kolonizacja europejska kierowała się głównie lądem, przez Ural, lecz także morzem przez Ocean Indyjski, pozostawiając w niektórych regionach trwałe ślady, jak na Filipinach, czy w Indiach (Goa). Była to jednak imigracja starsza, na mniejszą skalę i o niewielkim nasileniu w XIX stuleciu. W ostatnim, najkrótszym fragmencie omawianej książki (s. 199-207), Klaus J. Bade dał rzut oka na procesy wędrówkowe od pierwszej wojny światowej jako na "niemieckie i europejskie doświadczenia", kończąc uwagami na temat migracji drugiej połowy XX wieku oraz tendencji migracyjnych i związanych z nimi zadań na przyszłość w skali Europy i świata. Zamyka książkę znamienna, całostronicowa fotografia przedstawiająca obóz uchodźców w Afryce - setki namiotów ścieśnionych na pustej, kamienistej przestrzeni. Omawiana książka to opracowanie w zasadzie popularne, lecz oparte na solidnej bazie naukowej, ujęte nowocześnie, trafiające do wyobraźni czytelnika, ukazujące w doskonałym skrócie złożony proces przeobra7.ania się Europy i skolonizowanych przez nią kontynentów. Daje też niezły obraz gospodarczych i społecznych problemów Europy XIX i początku XX w., które wiązały się z masowym opuszczaniem jej przez masy sproletaryzowanej ludności, a także przez ludzi żądnych szybkiego wzbogacenia się. Wydanie podobnego opracowania dziejów całej europejskiej kolonizacji innych części świata, począwszy od XVI stulecia, byłoby też bardzo pożądane. Edward Pietraszek Kulturkontakl - Kulturkolljlikl. Zur Erfahrung des Fremden, praca zbior. pod red. I.-M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling, Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. I-II, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387 + 322. Na Uniwersytecie im. Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie (nad Menem) odbył się od 28 września do 2 października 1987 roku 26 Kongres Etnografii Niemieckiej pl. "Kulturkontakt - KulturkonOikl. Zur Erfahrung des Fremden", organizowany przez Deutsche Gesel\schaft fUr Volkskunde oraz Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie przy Uniwersytecie we Frankfurcie. Wzięło w nim udział ok. 600 osób tak z RFN, jak i innych krajów europejskich. Przedstawionych zostało na tzw. posiedzeniach plenarnych i w 6 grupach (z 2 podgrupami) około 80 referatów z różnych dyscyplin naukowych. Rozprawa prof. dr. Konrada Kostlina (z Regensburga) pl. "Die Erfahrung des Fremden" rozpoczęła te pięciodniowe spotkania, wprowadzając jednocześnie słuchaczy w tematykę Kongresu. Przyczyną, dla której Kongres zajął się problematyką tytułową, było ogromne zainteresowanie nią zarówno naukowców jak i studentów. W ostatnich latach zainteresowanie to zaczęło znacznie wzrastać, nie tylko na terenie RFN, gdzie sprawa obcokrajowców i przesiedleńców budzi szczególne emocje społeczne. Prowadzone są więc badania naukowe, ukazują się publikacje. Kongres dał okazję do podsumowania wyników badań i podjęcia dyskusji w grupach tematycznych. Materiały kongresowe opublikowano w 2 tomach, z których pierwszy zawiera referaty z posiedzeń plenarnych i obrad 3 grup dyskusyjnych (z dwoma wydzielonymi podgrupami); drugi tom referaty �262 z pozostałych 3 grup i informacje dotyczące referentów, wykaz literatury, indeksy: przedmiotowy i nazw geograficznych. W uzupełnieniu załączono krótką historię Frankfurtu nad Menem i opisano wycieczkę, która odbyła się ostatniego dnia Kongresu do miasteczka Waldamorbach w Odenwald. Przejdę teraz do krótkiego scharakteryzowania sześciu grup dyskusyjnych (tzw. Arbeitsgruppen). Pierwsza, nazwana "Selbst und Fremdbild des Kulturrorschers" ("Własny i obcy obraz badacza kulturowego") dotyczyła subiektywnego i obiektywnego stosunku między badaczem i badanym. Grupa druga, nosząca nazwę "Migration und kulturelle Identitiit" ("Migracje i kulturowe tożsamości") podzielona została na dwie sekcje: l. "Historische Wanderungsbewegungen" ("Historyczne przemieszczanie się ludzi"); 2. "Arbeitsmigration" ("Migracja zarobkowa"). Pierwsza z nich zajęła się historycznym procesem przesiedlania, emigrowania i innych wędrówek ludzi, druga natomiast omawiała nowszy rozdział historii, głównie ostatnich 30 lat. Koncentrowała się w większości przypadków na tematyce tureckich rodzin przybyłych do Niemiec w celach zarobkowych i natrafiających z różnych powodów na ogromne trudności w zaaklimatyzowaniu się. Grupa trzecia dotyczyła "Turystyki i kulturowych powiązań" ("Tourismus und K ulturbeziehungen"). Tematyka ta wychodziła swoim zasięgiem poza teren RFN. Dyskutowane były przykłady m.in. z Grecji i Kenii. Na temat ten spojrzano nie tylko z etnograficznego, lecz także socjologicznego i psychologicznego punktu widzenia. Grupa czwarta "Fremde Kultur ais Muster rur Alternativkulturen und sociale Bewegungen" ("Obce kultury jako wzór dla kultur alternatywnych i zmian socjalnych") w bardzo interesujący sposób przedstawiła wpływ obcych kultur na życic, przyzwyczajenia, sposób myślenia, zachowania itp. tak pojedynczego człowieka, jak całych rodzin, czy grup społecznych. Kolejna, piąta grupa - "Medien und Kulturkontakt" ("Środki masowego przekazu i kontakt kulturowy") zajmowała się między innymi próbą odpowiedzi na pytania dotyczące ludzkiej tożsamości - co rozumiemy pod nazwą "ojczyzna", jak wpływają środki masowego przekazu na kształtowanie się obrazu "obcego" w umyśle odbiorców, itp. Ostatnia z omawianych grup, szósta, dotyczyła tzw. "własnych obcych" ("Eigene Fremde"). Pod tym hasłem rozumie się np. własne terytorium, czy też osobiste wartości, które uległy zmianie do tego stopnia, iż stały się obce. Scharakteryzowana tutaj w dużym skrócie publikacja zbiera najnowsze badania i opracowania na temat kontaktu i konl1iktu kulturowego. Faktem godnym uwagi jest, że nie zostały przedstawione żadne rozprawy, czy nawet krótkie artykuły dotyczące przesiedleńców z Polski oraz Polaków czekających na azyl w RFN. Może to wynikać częściowo z trudności, na jakie napotyka badacz tej problematyki w nawiązywaniu kontaktów z tą grupą ludności, często nie akceptowanej i nie traktowanej jako "prawdziwi Niemcy". Dużym zainteresowaniem natomiast cieszyła się problematyka drugiej grupy dyskusyjnej z jej dwoma sekcjami. Wymienić tu należy opracowanie dotyczące etnograficznych badań nad przesiedleńcami, wygnańcami i uciekinierami z okresu II wojny światowej i po niej (Ulrich Tolksdorf, "Volkskundliche Fliichtlingforschung. Stand und Probleme" t. I, s. J 23-129). Dr Ulrich Tolksdorf, dyrektor naukowy Germanische Seminar (Preut3isches Worterbuch) Uniwersytetu w Kiel, oparł się o dane ankietowe, badania własne i wyniki badań statystycznych i ankietowych, prowadzonych m.in. przez powołane w okresie powojennym (niektóre działają do dziś) centra dokumentacyjne (są to: Johannes- Kiinzig-Institul we Freiburgu; Forschungslelle Kasarek - Lanz, najpierw w Bischofswiesen, potem w Stuttgarcie a dzisiaj we Freiburgu; Ostdeutsche Volkskunde - Archiv Nordrhein - Westfalen w Dortmundzie; Camma - Archiv w Rotenburgu (Wiimme). Badania objęły procesy przesiedlel1cze przede wszystkim z byłych i dzisiejszych terenów wschodnich Niemiec. Autor mówi o ok. 160 wsiach w Prusach Wschodnich i Zachodnich, w których zachowała się jeszcze w latach 80. "memory culture". Opisuje też zjawisko "Pilgerfahrten in die Alte Heimat" (pielgrzymki do starej ojczyzny). Uczestnicy tych wycieczek, wywodzący się z drugiej i trzeciej generacji byłych mieszkańców tych ziem, często nawiązywali przyjazne stosunki z ludnością miejscową. �263 Inny interesujący referat odczytano w sekcji II grupy drugiej, w której omawiano migracje zarobkowe, głównie rodzin tureckich do RFN (Gabriele Miiller "Am Iiebsten m6chte ich in beiden Landem Icben. Ein Bericht iiber eine Untersuchung zur Situation von Kindem tiirkischer Reemigranten", l. I, s. 283-293). Autorka, studentka Instytutu Antropologii Kulturowej i Etnologii Europejskiej Uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, zajęła się problemem readaptacji dzieci tureckich emigrantów zarobkowych, które po latach przeżytych w RFN wróciły do ojczystego kraju. W roku 1985 Institut fiir Kulturanthropologie und Europaische Ethnologie Uniwersytetu we Frankfurcie podjął badania tych rodzin. Badania terenowe przeprowadzono w roku 1986 w Ankarze i pobliskich prowincjach. Kolejny referat, wygłoszony w ramach szóstej grupy dyskusyjnej przez dziennikarkę Signe Seiler ("Wir sind hier, urn euch zu beschiitzen. pes to Germany (permanent change of station)", l. II, s. 655-665) dotyczył warunków życia i trudności przystosowawczych żołnierzy z jednostek wojskowych USA, stacjonujących w RFN i ich rodzin a także wytwarzanej przez to środowisko specyficznej subkultury. Zainteresowania autorów referatów dotyczyły też problematyki mniej związanej z tytułowym przedmiotem prac Kongresu. I tak w czwartej grupie dyskusyjnej Gabriele Speckels z Niederbayerischen Landwirtschaftsmuseum w Regen omówiła wyniki swoich badań terenowych z lat 1985-86 na temat funkcjonowania społecznego produktów żywnościowych pochodzenia naturalnego, tworzenia się związanego ze zdrową żywnością nowego stylu życia a nawet specyficznej ideologii (Gabriele Speckels "Naturkost: Geschmack am Fremden", l. II, s. 479-483). Wymienione przykłady wskazują na znaczne zróżnicowanie tematyczne w pracach Kongresu, a także różne sposoby podejścia do badanych problemów przez autorów, którymi byli zarówno profesorowie uniwersyteccy i studenci, jak i osoby nie związane z życiem naukowym. Tym bardziej omawiana publikacja może stać się cennym materiałem źródłowym dla badaczy kontaktów i konfliktów kulturowych różych dyscyplin. Jak już wspomniałam, odczuwa się jednak brak opracowań procesów adaptacyjnych związanych z przesiedleńcami pochodzącymi z Polski, mimo znacznego zainteresowania społeczeństwa RFN tą problematyką. Lidia Bartkowiak-Rachny EtnagraJija Bie/arusi - encyklapedyja, praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Mińsk 1989, "Biełaruskaja sawicckaja encyklapedyja", ss. 575, ilustracje, mapy. Staraniem wielu etnografów i folklorystów, archeologów i historyków, historyków sztuki, literaturoznawców i lingwistów, w głównej mierze pracowników Białoruskiej Akademii Nauk, a zwłaszcza Instytutu Sztuki, Etnografii i Folkloru, powstała ogromna i ważna praca. W krótkim wprowadzeniu pl. "Etnografia Białorusi" W. K. Bandarczyk daje charakterystykę tej dziedziny nauki, omawia zakres jej zainteresowań, współczesne zadania, poczem przechodzi do problemów demograficznych. Ogólną liczebność Białorusinów szacuje się na 9,5 miliona, z czego ponad 7,5 miliona zamieszkuje na Białorusi, a łącznie 97,8% na obszarze Związku Radzieckiego. W Polsce, według przytoczonych danych z 1978 roku, mieszka ich 180 tysięcy, tyle samo co w Kazachstanic. Nota bene narodowość polską ma, jak podano w haśle "Polacy", ponad 403 tysięcy mieszkańców Białorusi. Dalej autor rozpatruje nazwę Białoruś i podaje zarys historii tego kraju, podkreślając momenty węzłowe. Konsekwencją połączenia Litwy i Korony była "polsko-katolicka ekspansja, nastawiona na polonizację białoruskiego narodu" (s. 10-11). Kolejny ważny etap stanowiło przyłączenie Białorusi do Rosji w końcu XVIII w., bowiem szowinistyczna polityka carska skierowana była na rusyfikację. �264 Dopiero idea marksizmu-leninizmu odegrała istotną rolę w konsolidacji narodu białoruskiego, który po rewolucji otrzymał możliwość swobodnego rozwoju. Doprowadziło to do wysokiego uprzemysłowienia, rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Tekst ten stanowi swoisty znak czasów, które minęły. Paradoksalny jcst fakt, żc książka, zakończona w początkach 1988 roku ukazała się w innej epoce, kiedy na Białorusi działał już intensywnie, choć nielegalnie Front Ludowy, a społeczeństwo zaczęło krytycznie oceniać oficjalnie głoszone idee i odkrywać na nowo swoją narodowość i język. łdeologia zaciążyła również na doborze haseł encyklopedycznych i ujęciu wielu z nich, czemu trudno się dziwić. Encyklopedia zawiera ponad 3.000 haseł, na ogół autoryzowanych, o l;:matyce znacznie szerszej niż to sugeruje tytuł. Można w niej znaleźć chyba wszystko, co dotyczy Białorusinów, począwszy od etnogenezy, procesów etnicznej integracji i konsolidacji narodu poprzez zagadnienia ekonomiczne, społcczne i kulturalne w różnych przekrojach czasowych. Zamieszczono także charakterystyki innych narodów i grup etnicznych, żyjących na terenie Białorusi, bądź z nią graniczących. Spora część artykułów poświęcona jest etnografii, jej tcorii i historii badań, od haseł takich, jak "etnos", "procesy etniczne" po noty biograficzne badaczy dawnych (m.in. obszerna poświęcona Michałowi Federowskiemu, mniejsza - Kazimierzowi Moszyńskiemu) jak i współczcsnych. Z zakresu kultury ludowej najwięcej haseł dotyczy niewątpliwie kultury materialnej, a więc architektury i mieszkania, rolnictwa, rzemiosł i rękodzieła, środków transportu, stroju. W sposobie podziału tematu i budowy haseł można się zorientować na przykładzic garncarstwa. Obok podstawowego hasła "garncarstwo" (z mapą ośrodków) i garncarze, opracowano szcreg pochodnych, jak: piec, krąg, narzędzia, warsztat, wyroby, system miar, zabawki; istniejc też drugie ceramika, rozumiane bardziej jako wytwory. Tu mamy ceramikę: hartowaną, polewaną, siwą, czerwoną nie polewaną, a ponadto poleską, rakowską i kilkanaścic innych charakterystyk wyrobów z poszczególnych regionów czy miejscowości. Osobno znaleźć można hasła omawiające najbardziej typowe formy naczyń, kafle, kaflarstwo etc. W dziedzinie kultury społecznej i duchowej wiele uwagi poświęcono np. różnym gałęziom ludowej wiedzy, grupom społecznym miejskim i wiejskim, sporo haseł dotyczy muzyki i tańca, natomiast wybiórczo i w dość wąskim zakrcsie, potraktowane zostały obrzędy dorocznc i związane z nimi rekwizyty, nie uwzględniono niemał rzeźby figuralnej. Pożyteczną grupę haseł stanowią także charakterystyki muzeów posiadających zbiory etnograficzne. Warto dodać, że właściwie nie ma w tym kraju dużego muzeum tego rodzaju. Sporo interesujących obiektów posiada muzeum starożytności w Instytucie Sztuki, Etnografii i Folkloru BAN. Dopiero w roku 1979 otwarto w Raubiczach pod Mińskiem muzeum sztuki ludowej, wydziełone ze zbiorów Muzeum Narodowego, a w 1980 udostępniono zwiedzającym pierwsze fragmenty ekspozycji muzeum skansenowskiego, usytuowanego na obrzcżu Mińska. Encyklopedia adresowana jest do wykładowców i studentów humanistyki, do nauczycieli, uczniów szkół średnich i wreszcie "do wszystkich, których interesuje białoruska etnografia". Wydana w języku białoruskim, w niewielkim stosunkowo nakładzie 20 tys. cgzemplarzy, trafiła na rynek w epoce nasilenia patriotycznych nastrojów i zainteresowania własną kulturą, toteż rozeszla się błyskawicznic, jak wszystkie publikacje z dziedziny kultury i sztuki. Dla nas omawiana praca, to ważny zestaw materiałów porównawczych, np. w Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej stoi na podręcznej półce i stale jest wertowana w związku z pracami nad sztuką ludową Podlasia. Korzystanie z niej utrudnia wprawdzie brak słownika białorusko-polskiego (do dziś nie został opublikowany), ałe brak ten rekompensuje częściowo ogromna iłość iłustracji. Na bogatą szatę graficzną składają się fotografie archiwalne i współczesnc (tu dużo barwnych), reprodukcje malarstwa (m.in. szereg portretów z galcrii Radziwiłłów jako przykłady ubiorów szlacheckich), rysunki, schematy i mapy. Ewa Fry.~-Pietraszkowa �265 Aleksander I. Ł o k o t k o, Bielorusskoje narodnoje zodczestwo. Mińsk, "Nawuka i Tiechnika", 1991, ss. 288. Sieriedina X l X - X X w., Autor przedstawil budownictwo bialoruskie w trzech głównych rozdziałach: "Ogólne i regionalne cechy bialoruskich osiedli i zagród", "Wyposażenie wnętrz wiejskich", "Charakterystyka zabudowań gospodarczych w chlopskiej zagrodzie". W pierwszym z nich znajdujemy omówienie osadnictwa wiejskiego, miasteczek i kształtu podworców (okrągłe, podłużne). Opis budownictwa od połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej jest w znacznej mierze oparty na publikacjach polskich przed- i powojennych (Gloger, K. Moszyński, Cz. Pietkiewicz, M. Pokropek). Natomiast dane z okresu powojennego pochodzą przede wszystkim z badań terenowych prowadzonych przez autora w latach 1978-1988, oraz z dostępnych wówczas materiałów archiwalnych (książkę złożono do druku w maju 1989 roku) oraz rodzimych publikacji. Temat przedstawiony jest szeroko i rzetelnie. Etnografowie białoruscy nie traktują problemów meblarstwa i wyposażenia wnętrza domu chłopskiego jako osobnego zagadnienia, stąd w opracowaniach dotyczących budownictwa znajduje się zwykle rozdział poświęcony wnętrzu. Również w omawianej książce jest spory rozdział, w którym autor rozpatruje problemy meblarstwa, zdobnictwa i w ogóle wyposażenia wnętrza. Jednakże znaczną część tego rozdziału poświęcił autor konstrukcji zrębów, zewnętrznej dekoracji budynków mieszkalnych, szczególnie dużo uwagi poświęcił zdobionym nadokiennikom, a także budowie i typom pieców. Niemniej w rozdziale tym jest sporo interesujących uwag dotyczących ściśle wnętrza, jak np. ta, że urządzenie wnętrza stanowiło nie rozłączną całość z jego konstrukcją. Każdy członek rodziny - według autora - miał w izbie swoje tradycyjnie przydzielone miejsce: żeński kąt znajdował się przy piecu, kołyska z niemowlęciem wisiała na zaczepie pośrodku izby. Starsi ludzie w nocy spali na piecu, inni dorośli ścielili sobie na stałych ławkach i na pomoście (nary), dzieci leżały na pałaci, czyli półce wiszącej nad pomostem do spania. Z tego powodu mało było we wschodniosłowiańskim mieszkaniu mebli nie umocowanych na stałe (stół, ławka, skrzynia czy kufer). Jednakże stopniowo zaczął się proces oddzielania wyposażenia wnętrza od jego konstrukcji. W miejsce przymocowanych na stałe ław i nar wchodzą kanapy i łóżka, przyścienne zaś półki zastępują szafy i kredensy. Zjawiska te obserwowane w końcu lat trzydziestych, także we wschodniej Polsce, w omawianej publikacji pozbawione są zupełnie datowania. W ostatnim rozdziale omówione są drobne formy architektoniczne znajdujące się zwykle w zagrodzie (piwnice, lażnie, ploty itp.). W podrozdziale poświęconym płotom i bramom niewielki fragment tekstu poświęca autor krzyżom i kapliczkom, które określa jako "memorialnyje" i "nadmogilny je znaki". W zakończeniu tekstu A. Łokotko przedstawia swoją koncepcję budowy białoruskiego muzeum budownictwa ludowego na świeżym powietrzu. Skansen taki już istnieje. Nie opodal Mińska umieszczono kilka obiektów, z których dwa: domy mieszkalne z Isierna i z Sadowicz są rzetelnie pod względem etnograficznym i bardzo pięknie wyposażone eksponatami zebranymi w terenie. Warto wspomnieć, że można się tam natknąć i na akcenty polskie, m.in. na wialni ustawionej w stodole widnieje napis: Cegielski-Poznań. Pod koniec książki A. Łokotko zamieścił 15 tablic będących zestawieniem różnych zjawisk z zakresu architektury. Przedstawiają one np. stosunek wsi do linii kolejowych, dużych miast itp., zestawienie ulicówek, wsi wielodrożnych, bezsystemowych, dalej tablice rejestrujące klasyfikację białoruskich miasteczek ze względu na warunki geograficzne, rozplanowanie ulic, a nawet przeważający styl budownictwa (renesans, barok, empire i in). Książkę kończy krótki słowniczek terminologiczny. Pozycja jest bogato ilustrowana fotografiami, rysunkami i mapkami, posiada nawet kolorową wkładkę autorstwa W. F. Sutiagina. Barwne zdjęcia zrobiono we wspomnianym wyżej skansenie. �266 Publikacja jest niewątpliwie bardzo interesującym i pożytecznym opracowaniem, dla profesjonalnie zainteresowanego czytelnika. i to nie tylko Bożena Kural Aagot Noss, Lad ag krone, wyd. Universitetsforlaget, Oslo czarno-białe i kolorowe ilustracje, mapy, tłumaczenie angielskie. 1991, ss. 272, liczne nlb., Pod koniec 1991 roku ukazała się nowa książka Aagot Noss, piąta już z kolei, oprócz licznych artykułów, poświęcona norweskim strojom ludowym 1. Tym razem dotyczy ona kobiecych nakryć głowy o starej norweskiej nazwie "lad", używanych przez dziewczęta i mężatki oraz koron, stanowiących obrzędowy przystrój panny młodej. Okazuje się, że zależnie od regionu mają one nie tylko zróżnicowaną formę, ale także różne nazwy. Autorka, z wykształcenia filolog, lecz od wielu lat pracująca w Norsk Folkemuseum w Oslo, poświęciła tej terminologii sporo uwagi i za jej pośrednictwem stara się odpowiedzieć na postawione sobie pytania: jakie są podstawowe typy ijak wyglądają oraz gdzie występują znane z tradycji wspomniane nakrycia glowy, jak się ich używa i je zakłada oraz o ile nazwy określają lub odpowiadają ich formie i wskazują na genezę? Z ramienia Norsk Folkemuseum w 1956 roku Aagot Noss podjęła badania na temat tradycyjnego stroju ludowego i w pierwszym rzędzie zwróciła uwagę na te regiony, gdzie był on nadal żywy. Wybór pad I na okołice Al i Hol w rejonie Hallingdal, skąd właśnie pochodzi sama autorka. Dzięki temu lepiej była zorientowana w całej problematyce i łatwiej jej było dotrzeć do informatorek. Do 1959 roku w samym Al przeprowadziła 47 wywiadów, w Hol 37 i dodatkowo w okolicznych miejscowościach, jak Torpo, Gol, Nes, Sigdal, Kredsherad - 29 wywiadów, wszystkie z osobami urodzonymi pomiędzy 1859 a 1900 rokiem. W Al i Hol badania powtórzyła jeszcze w 1972 roku. Następnie swoje penetracje rozciągnęła na pozostałe regiony Norwegii i tym sposobem do 1986 roku objęła nimi: Gudbransdal, Telemark, Heddal, Setesdal, Aust- i Vest-Agder, Rogaland, Hordaland, Buskerud, Sogn i Fjordane, Mere i Romsdal, Oppland, Trendelag, Hedmark, przeprowadzając tam dziesiątki wywiadów także z informatorkami urodzonymi w latach do drugiej wojny światowej, których bogaty wykaz podaje na końcu książki. Odnotowanie tego faktu jest o tyle ważne, że świadczy o skrupulatności i wnikliwości badaczki. Źródłami w jej badaniach były nadto eksponaty muzealne wszystkich ważniejszych placówek na tych terenach, bogata ikonografia w postaci rysunków, grafik, akwarel, obrazów olejnych, których wartość omówiła w innym miejscu, także niektóre jeszcze zabytki przeszłości2, malowidła postaci ludzkich występujących na meblach od 1740 roku, siedemnasto- i osiemnastowieczne rzeźby i płaskorzeźby, stare fotografie oraz archiwalia, jak manuskrypty i różne protokoły począwszy od drugiej połowy XVII wieku. Staronorweskie "Iad", używane w tradycji na określenie nakrycia głowy kobiecej pochodzi od "hlad", "hlada", co znaczy kłaść coś w odpowiednim porządku, albo jedno na drugim, albo jedno obok drugiego. W tym właśnie przypadku znalazło ono właściwe zastosowanie, gdyż w występujących w Norwegii formach nakryć, ozdoby, jak paciorki, metalowe wisiorki, rozetki, łańcuszki, wstążki umocowane są bądź jedne obok drugich, bądź nakładają się na siebie. Autorka cały materiał dzieli na trzy podstawowe części, w których "Iad" pod rozmaitymi nazwami występuje jako nakrycie głowy niezamężnych, zamężnych i panny młodej, przy czym wyodrębniająca się swym wyglądem korona weselna stanowi tu osobny rozdział. W poszczególnych I A. Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; tejże, Joachim Frichs draktakvare"ar, Tidemand og folk han motte, Oslo 1981. 2 A. Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1977. Oslo 1973; tejże, Adolph �267 regionach nosi ona nazwę: bruresylv, bruresellv, brurekrone, enkekoll, krone, bridal silver, silver, brurepynt, brurepelnt i jak z badań wynika występuje tylko w tradycji zachodnich obszarów Norwegii. Jest to przeważnie mniejsza lub większa metalowa korona z licznymi sterczynami i brzękadłami, nakładana przeważnie na ozdobną przepaskę lub jest taką przepaską przewiązana i wzbogacana zwisającymi w tyle albo z przodu wzorzystymi wstążkami. Jako weselne nakrycie głowy panny młodej przyjęła się prawdopodobnie w XVII wieku i uważana jest za nowszą formę. Poprzedzała ją bowiem metalowa przepaska i tym tłumaczyć można utrwalenie się w ogóle przepaski jako nakrycie głowy kobiecej. Zamiast metalowych przepasek od najdawniejszych czasów używano przepasek z taśm, krajek, wstążek, tkanin, czasem pogrubionych lub usztywnionych. Zdobiono je różnymi naszyciami z metalu, paciorków, pasmanterii, sztucznych kwiatów, rozetek ze wstążek, haftami, przez co znacznie się rozbudowywały i kształtowały, przechodząc od prostej przepaski do szerokiego wieńca, czy korony utworzonej czasami z samych tekstylnych materiałów, wzbogaconych paciorkami i metalowymi elementami. Szczegółowe ich omówienie stanowi treść drugiego rozdziału, w którym punkt wyjścia tworzą nazwy związane z różnymi formami występującymi głównie w południowych i wschodnich rejonach kraju. Są to tzw. brurekrone, brurekrans, brurrull, bruresylv, brurehatt, hovudsylv, reisle, helg stas, lad, utmannJad, vrinslad. Są one prostokątne, koliste, w kształcie płaskiego pieroga ze zwisającymi ozdobami, wzmocnionej przepaski itp., przy czym niektóre z nich odznaczają się dużą archaicznością. Poza pękiem frędzli, wyróżniającym czepcowate nakrycie głowy z Al w rejonie Hallingdal trudno się dopatrzeć różnic w formach stanowiących treść rozdziału pierwszego i drugiego. W dużym stopniu tym wyróżnikiem są same nazwy, jak: jentepannelin, pannepute, uppbinding, jentebore, lad, brurpikevalk, bore, raude- lub svartebore, bune, bona. Okazuje się zatem, że zastosowanie metody językoznawczej rozmija się w tym przypadku zdecydowanie z etnograficznymi metodami, zwłaszcza typologiczną i analityczno-porównawczą. Dlatego omawiana książka, pomimo wspaniałej szaty edytorskiej i bogactwa zaprezentowanego materiału, z metodologicznego punktu widzenia sprawia wrażenie chaotycznej i ahistorycznej. Na jej treść składa się jeszcze omówienie sposobów zaczesywania i układania włosów oraz stroju panny młodej, w którym nakrycie głowy stanowi jeden z najważniejszych elementów składowych oraz próba porównań nakryć głowy z innymi krajami w Europie. Brak w tym jednak przejrzystości i logiczności, tym bardziej, że niektóre nazwy powtarzają się w kolejnych rozdziałach i podrozdziałach, także w regionach. Barbara Bazielich L. P. Potapow, A/tajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320. Spośród różnorodnych tematów badań etnograficznych, szamanizm syberyjski cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem wielu profesjonalistów. Szczególne miejsce zdobył w rosyjskiej nauce, zajmującej się tym problemem od 250 lat. Z czasem zaczęto poświęcać mu sporo uwagi również w licznych krajach europejskich oraz w Ameryce. Pojawiło się wiele wartościowych publikacji, a ponadto zaczęto poszukiwać śladów szamanizmu we wszystkich częściach świata. Warto przy tym zaznaczyć, że przez długi czas szamanizm ałtajski nie był uważany za religię, a w oczach misjonarzy jawił się idolatrią. Tym poglądom nie hołdował nigdy jeden z najwybitniejszych współczesnych badaczy Leonid Potapow, który już pół wieku penetruje obszary Syberii w poszukiwaniu dowodów potwierdzających niezbicie jego racje. Na swym bogatym koncie naukowym ma pokaźną ilość doskonałych prac drukowanych w kraju i za granicą. �268 Książka prezentowana obecnie czytelnikom składa się z trzech dość znacznie rozbudowanych rozdziałów. W pierwszym przedstawiono teologiczne podstawy tej mało znanej religii, w drugim scharakteryzowano zasady działalności szamanów, zaś w trzecim omówiono najważniejsze bóstwa szamanizmu ałtajskiego. W swej pracy L. P. Potapow wykorzystał różne materiały historyczne, zwłaszcza starożytne i średniowieczne oraz archeologiczne i etnograficzne zebrane podczas licznych wypraw. Bardzo cenne były też inskrypcje na skałach, w tym słynne teksty orchońskie, jenisejskie i niedawno odkryte na Ałtaju. Oparł się również na informacjach uzyskanych od profesjonalnych szamanów. Dyskusje i rozmowy z nimi pozwoliły zweryfikować niektóre pojęcia i zgłębić istotę zagadnienia. Najpoważniejsze trudności wynikały przede wszystkim z ogólnego braku religijnych ksiąg szamanów, stałych świątyń oraz instrukcji dotyczących wykonywania praktyk kultowych. Mimo tych przeszkód autor zdołał wiarygodnie przedstawić szamanizm ałtajski jako religię wychodzącą z założenia, że przeznaczenie człowieka i jego egzystencja są uzależnione od woli bóstw i duchów zamieszkujących wszystkie strefy wszechświata. Ponadto stało się możliwe zdefiniowanie religijnych dogmatów i kanonów zaszyfrowanych w symbolach, rytuałach i większości świętych przedmiotów, do których należy w pierwszym rzędzie bęben i obrzędowy strój szamana. Istnienie tej niepisanej religii było utrzymywane przez wiele stuleci dzięki ustnym przekazom i symbolicznemu zakodowaniu jej podstaw w rysunkach na bębnie, rzeźbach wykonanych na jego pionowym uchwycie oraz w takich przedmiotach, jak lalki symbolizujące duchy, a ponadto w wisiorkach i wstążkach przynależnych do stroju szamana. Szaman skupiał w swych rękach wszelkie atrybuty władzy duchowej, gdyż wierzono, że dziedziczy świętą moc. Bez bębna nie można było zostać szamanem, bo w czasie aktu wiary symbolizował on zwierzę, na którym szaman odbywał podróż do jakiegoś bóstwa lub ducha przez wszystkie strefy wszechświata (szaman mógł przemieszczać się z jednej strefy do drugiej - specyfika szamanizmu ałtajskiego). Bęben spełniał również rolę łodzi w przypadku, gdyby szaman musiał "przekroczyć rzekę", a poza tym służył jako łuk, z którego raził strzałami złe duchy. Ten element symboliki bębna był związany z funkcją religijną i odzwierciedłał dawną pozycję społeczną i polityczną szamanów, gdy nosili oni zbroję. Stanowił ponadto instrument muzyczny i sygnalizacyjny, ponieważ służył podczas obrzędów do wzywania pomocnych duchów i powiadamiał o zbliżaniu się szamana do tego lub innego miejsca, gdy odbywał on swą pozaziemską podróż. Uderzenia w bęben, którym towarzyszyły śpiewy i recytatywy traktowano jako akompaniament obrzędowy. Bardzo ważne były rysunki wykonane na skórze bębna: u Teleutów i Szorów symbolizowały wszechświat z jego trójczłonową strukturą - strefą niebieską, ziemską i podziemną. Należy jeszcze dodać, iż ten schemat odbiegał znacznie od modelu świata przedstawianego w religii buddyjskiej. Obrazki na bębnach ałtajsko-sajańskich mają charakter realistyczny i stylem są zbliżone do rytów naskalnych z dorzecza Jeniseju i gór Ałtaju. Przeważają wśród nich różne wyobrażenia ikonograficzne duchów - opiekunów i pomocników szamana. Każdy bęben miał typową dla jego właściciela rękojeść, na podstawie której identyfikowano dane plemię, ród itd. Poza tym umożliwiała ona zrozumienie odzwierciedlonych w niej ogólnych założeń teologicznych. Pewne znaczenie symboliczne posiadały również niektóre szczegóły zewnętrzne w budowie bębna, na przykład jego wypukłości na obwodzie. Nieco inną wartość prezentowały te rysunki, które przy pozornej różnorodności, były w większości bardzo podobne i nosiły charakter religijny. Według wyjaśnień szamanów, ich tożsamość wynikała ze wspólnoty przechodzącej z pokolenia na pokolenie. Każdy szaman powinien mieć taki bęben jak jego przodkowie, którzy za pośrednictwem duchów przekazywali wymagania co do charakteru malowideł. Niezależnie od pochodzenia rodowego szamana, na bębnie musiały znajdować się wizerunki obowiązujące wszystkich (wyobrażenie Słońca, Księżyca, gwiazd itd.). Jest rzeczą znamienną, że najbogatsze w dekoracje były bębny z północnych połaci Ałtaju. Na podstawie rysunków oceniano kwalifikacje właścicieli bębna i wydawano opinie, czy mogą oni schodzić do świata podziemnego, komunikować się z bogiem Ułgenem itp. Ważną grupę rysunków stanowiły wyobrażenia miejsco- �269 wej fauny wykorzystywanej przez szamanów w leczeniu lub sprowadzaniu chorób na ludzi i bydło. Wierzono, żc węże pomagały leczyć różne niedomogi bydła i schorzenia oczu u ludzi, a żaby i jaszczurki miały odstraszać złe duchy, ale też mogły przenosić choroby na owce. Szczupaki leczyły dolegliwości żoł<jdka lub wywoływały cierpienia u tych ludzi, którzy nie czcili duchów wody. Najważniejszym bogi cm szamanizmu ałtajskiego był Ulgen - stwórca Ziemi, Słońca, Księżyca, tęczy, grzmotów i ognia. Posiadał on od 7 do 9 synów (u różnych ludów inna liczba) oraz nieokreślon<j liczbę córek. Imię "Ulgen" przeniesiono z czasem na inne bóstwa. "Ulgenie" są to bogowie zamieszkujący sferę niebieską, którzy dają człowiekowi zdrowie i obdarzają go wielką Iiczb<j dzieci. Nie mniejsze znaczenie posiadał Tengri - bóg nieba. Składano mu na ofiarę zwierzęta domowe, po czym odbywała się wielka uczta i zabawa. Kolejne miejsce zajmował Jersu - bóg wody i Ziemi (przynoszono mu w darze konie) i wreszcie Umaj - bóg płodności ludzi i zwierząt, opiekun kobiet rodzących i bezdzietnych małżeństw. Dzięki żmudnym, długoletnim wysiłkom Potapow uzyskał od szamanów wyjaśnienie ich "świętej mocy" i wytłumaczenie mechanizmu podróży do świata duchowego, a poza tym mógł zapoznać się z sakralnymi zadaniami szamanów. Należało do nich przede wszystkim stawianie diagnozy i pomoc cierpi<jcym. Uważali oni, że u podłoża wszelkich schorzeń leży inwazja dokonana przez jakiegoś ducha choroby lub utrata przez człowieka duszy. Omawiana publikacja jest pozycją ze wszech miar cenną i dlatego zasługuje na uwagę. Została opracowana rzetelnie, fachowo i z wielk<j starannością. Jej niezaprzeczalna wartość polega w pierwszym rzędzie na tym, że wszystkie zagadnienia szamanizmu ałtajskiego przedstawiono z uwzględnieniem wyników najnowszych badań wielu uczonych. Dotychczas nie było tak obszernej i wyczerpującej monografii, a jej znaczenie potwierdza tym bardziej fakt, iż ałtajski szamanizm już nie istnieje. W ramach długofalowej akcji antyreligijnej w byłym ZSRR został doszczętnie zniszczony i dziś szamani żyj<jjedynie w legendach znanych najstarszemu pokoleniu mieszkańców Syberii. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Pożytecznym uzupełnieniem książki są fotografie i rysunki wyobrażające lalki i bębny szamanów. Roman Karczmarczuk W. G. Bogoraz, 1991, ss. 224. Malerjalnaja kultura czukczej, (przekład z angielskiego), "Nauka", Moskwa Władimir Hermanowicz Bogoraz (1865-1936) byl jednym z najwybitniejszych badaczy Czukczów i twórcą rosyjskiej szkoły etnograficznej. Początek jego kariery naukowej nie zapowiadał się pomyślnie ze względu na brak zdecydowanego ukierunkowania zainteresowań. W 1880 roku rozpoczął studia na fakultecie matematyczno-fizycznym uniwersytetu w Petersburgu i w krótkim czasie przeniósł się na wydział prawa. Po dwóch latach został usunięty z uczelni z powodów politycznych i wówczas powrócił do swego rodzinnego Taganrogu. Dalszą działalność rewolucyjną opłacił trzyletnim pobytem w twierdzy pietropawłowskiej i dziesięcioletnią zsyłką do Sredniekołymska. Mimo niezwykle trudnej egzystencji i codziennych trosk przystąpił niezwłocznie do nauki języka i zgłębiania kultury miejscowej ludności. W następstwie zdobył szybko autorytet i stał się znan<j postacią. W 1894 roku dzięki funduszom właściciela kopalni złota I. M. Sibiriakowa wschodniosyberyjski oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zorganizował wyprawę do Jakucji celem zapoznania się z warunkami życia i przyczyną szybkiego wymierania tamtejszych aborygenów. Do udziału w ekspedycji zaproszono w charakterze etnografa W. G. Bogoraza, który �270 przez prawie trzy lata (1895-1897) badał język, ustrój społeczny, byt i kulturę Czukczów oraz Ewenków koczujących na obszarach przylegających do prawych dopływów Kołymy (Anjuj Wielki, Ołoj, Omołon). Uczestniczył tam również w pierwszym powszechnym spisie ludności rosyjskiego imperium przeprowadzonym w 1897 roku. Dzięki staraniom członków Akademii Nauk pozwolono mu niebawem wrócić do Petersburga, gdzie piastował funkcje pracownika naukowego w Muzeum Antropologii i Etnografii. Warto odnotować, że już w drodze do stolicy zatrzymał się w Irkucku, gdzie na posiedzeniu wschodniosyberyjskiego oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego podzielił się ze słuchaczami wynikami swych badań. Były one tak wartościowe, że postanowiono je niezwłocznie opublikować. W takich okolicznościach powstała pierwsza praca Bogoraza o Czukczach, która oprócz opisów marszruty zawierała informacje o ich rozsiedleniu, zdobywaniu pożywienia, właściwościach języka i charakterze folkloru. W Petersburgu młody uczony przygotował do druku książkę pl. Oczerk materjalnogo by ta olennych czukczej wykorzystując do tego celu kolekcję zebraną przez N. L. Gondattiego. Omówił w niej szczegółowo warunki życia Czukczów, zwrócił uwagę na odzież, mieszkania, sprzęt domowy, narzędzia pracy, broń, hodowlę renów itd. Spotkała się ona z wielce życzliwym przyjęciem i wysoką oceną najbardziej znanych etnografów, a ponadto potwierdziła w pełni talent i pasję naukową autora. Te wszystkie zasługi nie wpłynęły jednak na decyzję Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zezwalającą mu mieszkać w Petersburgu tylko jeszcze przez cztery miesiące (od I II do l V 1899 r.). Mimo tych szykan "nieprawomyślnemu" poddanemu carskiego imperium dopisało szczęście. Gdy organizator Północnopacyficznej Ekspedycji Jesupa, antropolog i językoznawca Franz Boas, zwrócił się do członka Akademii Nauk W. W. Radłowa z prośbą polecenia mu rosyjskich prefesjonalistów mogących zająć się badaniem ludów północno-wschodniej Syberii wybór padł na Bogoraza, który stanął na czele jej anadyrskiego oddziału. Ta wspólna amerykańsko-rosyjska wyprawa miała na celu wyjaśnienie związków historycznych i kulturowych łączących tubylców północno-zachodniej Ameryki z ich pobratymcami zamieszkującymi północno-wschodnią Syberię. W czerwcu 1900 roku Bogoraz przybył parowcem do Nowo-Mariinska (obecnie Anadyr) i rozpoczął niezwłocznie penetrację terenu. W ciągu lata objechał koczowiska czukockich hodowców renów rozlokowane na wybrzeżu Zatoki Anadyrskiej, a przy końcu października udał się z wioski Markowo do Kamienskoje, skąd dotarł do Kamczatki. Na tej trasie poznał prawie wszystkie grupy osiadłych Koriaków i Itelmenów. W drodze powrotnej przejechał przez osadę Bpi, Ukilian i Watyjkan, a następnie płynąc rzeką Chałyrką i Wielką osiągnął ponownie Nowo-Mariinsk. Po zimowej przerwie wyruszył, juź w kwietniu 1901 roku, w kierunku Półwyspu Czukockiego badając autochtoniczną ludność tego obszaru. W maju przybył do Czaplina, skąd odpłynął na Wyspę Świętego Wawrzyńca. Wracając z tej wyprawy zatrzymał się najpierw w Nowo-Mariinsku, następnie odbył podróż do Władywostoku, a stamtąd do Ameryki z zamiarem przygotowania do druku zebranych materiałów. Stanowiły one wielką wartość i stały się podstawą jego późniejszych prac o czukocko-koriackiej grupie językowej, o kulturze materialnej i duchowej Czukczów, Koriaków oraz Itelmenów, jak równieź syberyjskich i amerykańskich Eskimosów. Naukowym rezultatem wieńczącym tę i poprzednią ekspedycję była czterotomowa monografia, która wyszła w Nowym Jorku pod następującymi tytułami: The Chukchee Material Culture. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pt. I, Leiden - New York 1904, ss. 276; The Chukchee Religion. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 2, Leiden - New York 1907, s. 277-536; The Chukchee. Social Organisation. North Pacific Expedition. "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 3, Leiden - New York, 1909, s. 537-733; Chukchee Mythology. Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum ofNatural History", New York, Vol. 8, PI. l, Leiden - New York, 1910, ss. 197. W ZSRR dość późno dokonano przetłumaczenia tego wspaniałego dzieła. W 1934 roku ukazał się w Leningradzie autoryzowany przekład tomu - The Chukchee Social Organisation, a w 1939 r. The Chukchee Religion. Przygotowywano równieź edycję prezentowanej obecnie części, lecz �271 druga wojna światowa uniemożliwiła realizację zamierzenia. Należy przy tym zaznaczyc, ze JUż w 1929 rok u A. I. Stiepanow przełożył ją niezbyt precyzyjnie na język rosyjski, a następnie została ona poprawiona przez S. N. Stiebnickiego i M. L. Stiebnicką oraz samego autora. Układ poszczególnych części nie odpowiadał angielskiemu oryginałowi, ponieważ podczas opracowywania wersji rosyjskiej tomu The Chukchee Social Organisation Bogoraz uważał za konieczne uzupełnić go niektórymi rozdziałami zaczerpniętymi z publikacji The Chukchee Material Culture. Tak więc książka zatytułowana Kultura materialna Czukczów znalazła się obecnie po raz pierwszy na półkach księgarskich w Moskwie. Przygotowując ją do druku dokonano starannego porównania tłumaczenia z pierwowzorem, a ponadto skorygowano niektóre dawne pojęcia. Niezależnie od tego w przypisach uwzględniono wyniki naj nowszych badań, umożliwiając czytelnikom pogłębienie wiedzy z tej dziedziny. Dzieło składa się z ośmiu dość obszernych rozdziałów. Pierwszy poświęcono hodowli i gospodarczemu znaczeniu renów, drugi - psów, zaś w trzecim omówiono rodzaje sprzętu myśliwskiego, jak też metody polowań i łowienia ryb. W czwartym zwrócono uwagę na sposób budowy różnych typów domów, prezentując również ich wyposażenie, a w piątym wyliczono główne komponenty wchodzące w skład codziennego pożywienia Czukczów i przytoczono sposoby przyrządzania najczęściej konsumowanych potraw. Rozdział szósty dotyczy etosu pracy, siódmy wyrobu i wzorów odzieży doskonale przydatnej w warunkach Dalekiej Północy, natomiast ósmy zabaw, rozrywek i sportu. Recenzowana publikacja została zredagowana fachowo i rzetelnie. Wszystkie rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór oryginalnych egzotycznych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Autor zgłębił gruntownie tajniki życia Czukczów, które zdumiewają sposobami i techniką przygotowania poszczególnych elementów narzędzi pracy, środków transportu, odzieży i mieszkań. Pozorna prymitywność, prostota urządzeń i ograniczona do minimum ilość przedmiotów niezbędnych dla każdej rodziny, stanowi w rzeczywistości wspaniały przykład przystosowania człowieka do ekstremalnych warunków przyrodniczych i konieczności najbardziej racjonalnego wykorzystania tej znikomej ilości, jak też różnorodności posiadanych surowców. Porównując Czukczów z sąsiadującymi ludami autor znajduje wiele analogii w obrębie ich kultury materialnej. Widoczne są one w pierwszym rzędzie u Eskimosów prowadzących podobny tryb życia. Już od zamierzchłych czasów dochodziło poprzez Cieśninię Beringa do kontaktów ludności północno-wschodniej Azji i północno-zachodniej Ameryki, co odzwierciedla się w fokiorze Czukczów oraz Eskimosów i zostało ostatecznie potwierdzone przez historyków i archeologów. Zarówno Czukcze jak i Eskimosi śpią głowami do wejścia, posiadają podobne noże, przyrządy do wiercenia otworów, wyprawiania skór, takie same grzebienic do rozczesywania traw itd. Opisując czukockie sposoby pokonywania przestrzeni wodnych Bogoraz przypomina, że w płn.-wsch. Syberii i na wybrzeżu Morza Ochockiego najbardziej rozpowszechnionym środkiem lokomocji są kajaki. Bardzo szczegółowo analizuje też rodzaje psich uprzęży Eskimosów, Kamczadalów i Czukczów, stwierdzając, że są one podobne do używanych przez Koriaków, lecz odznaczają się większym zróżnicowaniem wyglądu zewnętrznego i rodzajem materiału, z którego zostały wykonane. W zakończeniu należy zaznaczyć, że prace Bogoraza przedstawiają wielką wartość dla nauki i nie straciły swej aktualności po dzień dzisiejszy. Są dla nas niezmiernie ważne ze względu na wnikliwy opis życia Czukczów końca XIX i początku XX stulecia. Żaden współczesny badacz tych zagadnień nic może obejść się bez nich, bo stanowią najważniejszą podstawę do po?-nania historii i etnografii Czukczów oraz pokrewnych im ludów. Doskonałym uzupełnieniem tej cennej pozycji jest pokaźna liczba rysunków (ogółem 199) przedstawiających m.in. charakterystyczne elementy uprzęży renów i psów, rodzaje sań, harpunów, wnyków i kajaków oraz sprzętu domowego i ubiorów. Pożyteczne są ponadto precyzyjne, jak na tamte czasy, fotografie, na których możemy oglądać osady Czukczów, typy ludzkie, stada renów, psy, wnętrza namiotów itd. Roman Karczmarczuk �272 Alfred F. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 ilustracji. Autor książki jest znanym specjalistą Uęzykoznawcą) podejmującym od wielu lat problematykę ajnuską, z uwzględnieniem wkładu w tę dziedzinę nauki polskiej. Wyraża się to opublikowaniem takich książek, jak Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983; Ajnu. Lud,jegu język i tradycja ustna, Poznań 1984; An Ainu-english index-dictionary tu B. Pilsudski's Materials lor the Study ol the Ainu Language and Folklore ol 1912, compiled by Alfred F. Majewicz, Elżbieta Majewicz, Poznań 1986 oraz wielu specjalistycznych artykułów z tego zakresu oscylujących wokół postaci Bronisława Piłsudskiego, wybitnego polskiego badacza Ajnów i ich kultury, które ukazały się zarówno w kraju, jak i za granicą. Wreszcie, czego niepodobna pomijać, jest on animatorem ważnych przedsięwzięć organizacyjnych na rzecz pełniejszych integracji ajnulogów w skali światowej i współzałożycielem International Association for Ainu Studies (wiceprezydent tej organizacji) z siedzibą w Bochum, a także współtwórcą projektu badawczego łCRAP (o czym szczegółowiej w samej omawianej tu publikacji). Od lat związany z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu - Instytut Językoznawstwa, śmiało rzecz można, iż obok profesora Jerzego Bańczerowskiego z tejże placówki, stał się on nietuzinkową postacią w sferze pełnego zdokumentowania recepcji osiągnięć badawczych Bronisława Piłsudskiego we współczesnej antropologii kulturowej, czemu obecnie podporządkowana jest działalność utworzonego przez niego prywatnego ośrodka naukowego o nazwie International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, niedaleko Poznania. Nie rzecz jednak w tworzeniu szkicu biograficznego Alfreda F. Majewicza, wspomniano jedynie o tym dlatego, iż pewną transmisją jego zainteresowań badawczych i zdolności organizatorskich jest właśnie książka Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, w której jest także pełniejsze rozwinięcie wspomnianych powyżej problemów. niewolnych często od pominięcia różnych faktów związanych z kształtowaniem się w Polsce zainteresowań życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego. Książka, o której mowa, poświęcona jest deficytowemu w naszej współczesnej etnologii problemowi jakim jest kultura ajnuska, a wIaściwie wybranemu jej segmentowi, na który składa się bogaty katalog wierzeń i folkloru. Przy czym zaznaczyć trzeba, iż nie jest to napisane hermetycznym językiem studium naukowe, lecz popularno-naukowa publikacja o Ajnach - wprawdzie miejscami zubożona nieraz materiałowo, raczej z winy wydawcy niż autora - będąca dobrym przykładem jak należy pisać prace dla szerokiego kręgu odbiorców, popularyzujące określoną dziedzinę wiedzy. Skoro już mowa o książce popularnej, to obowiązkiem oceniającego książkę Alfreda F. Majewicza jest podkreślenie, iż jest to popularyzacja dojrzała, wolna od tanich rekapitulacji i stylistycznych popisów literackich. Inaczej mówiąc jest to popularyzacja nauki, o którą zabiegał przed laty znakomity teoretyk literatury, znawca działalności edytorskiej profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, Jan Trzynadlowski, między innymi w książce pl. Edytorstwu. Tekst, język, opracowanie, Wrocław-Warszawa 1978. Piszącemu tę ocenę, który w swoim dorobku naukowym uwzględniał także tematykę ajnuską, marzy się jednak taka książka, która omawiałaby kulturę i dzieje Ajnów w pełniejszym kształcie z uwzględnieniem ciekawych kwestii tyczących się dyskusyjnych do dzisiaj spraw związanych z etnogenezą tego ludu, której problematyka nadal budzi namiętne spory wielu specjalistów. Nieco informacji z tego zakresu znalazło się w pierwszym rozdziale omawianej książki zatytułowanej "Ainu to brzmi(ało) dumnie - świat duszy ajnuskiej", s. 9-41. Sądzę jednak, że ich rozwinięcie dałoby książce dodatkowy wymiar, równy zagadkowości mitycznej "Atlantydy", bowiem do rangi takich problemów urastają spory i dyskusje uczonych zajmujących się pochodzeniem Ajnów. Warte przypomnienia jest i to - co uczynił autor w swej książce - że do dyskusji tych włączyli się i polscy uczeni. Ten etnogenetyczny i kulturowy problem zaprzątający wielu uczonych ma we współczesnych czasach jeszcze jeden wymiar - polityczny. Oto bowiem niektórzy przedstawiciele nauki japońskiej stoją na stanowisku, iż pierwotne rozsiedlenie Ajnów sięgało aż Kamczatki, a więc obejmowało także Wyspy Kurylskie i Sachalin. A to już nabiera znaczenia politycznego w sporze rosyjsko-japońskim o te ziemie. �273 Tak więc konkluduje autor, iż wygląda na to, że »Ajnom, których ... "nie ma", przygotowuje się nie najmniej istotną rolę w japońskiej polityce zagranicznej w najbliższej przyszłości«. Nienowy to w stosunkach międzynarodowych aspekt wzajemnych roszczeń terytorialnych, w których niejedna grupa etniczna poniosła najbardziej liczące się straty. Paradoksem tego "ajnuskiego problemu" mającego uzasadniać japońskie dowody na zasadność odzyskania Wysp Kurylskich jest to, że samym Ajnom odmawia się w Japonii prawa do samostanowienia jako odrębnej grupie etnicznej, co w szerszym kontckście znalazło odbicie w rozdzialc dziesiątym zatytułowanym "Odrodzenie etniczne Ajnów - lata 1975-1986", s. 228-255. By nie streszczać tutaj książki, a przede wszystkim naj pełniejszej jej części drugiej - zawierającej siedem rozdziałów - warto podkreślić, że wartość zawartych w nich zagadnicń jest niepośledniej miary. Oto np. w rozdziale drugim noszącym tytuł "Bogowie i ludzie - człowieka z naturą więź doskonała", s. 43-51, streszcza autor ajnuskie widzenie świata, w którym lud tcn stanowi! według jego własnych przekonań tylko mikrocząstkę otaczającej rzeczywistości, ba wszechświata. Świadomość tego była głęboko zakodowana w ich mentalności baczącej także pilnie by ów rytm wszechświata nic został przez nich naruszony. Wszystko to oplecione bogatym katalogiem wierzeń, zwyczajów i obyczajów zapewniało otaczającemu ich środowisku naturalnemu idealną z nim symbiozę. Z czasem jednak gdy rytm ten został zachwiany przcz innc nacje, stali się Ajnowie ludem wymierającym. Słuszną więc uwagę czyni autor, iż lud ten "mógł przetrwać jako odrębna grupa etniczna i kulturowa, dopóki nie został naruszony i finalnie zniszczony - nie z ich winy oczywiście - ckosystem, w którym jedynie mogli funkcjonować". Bogaty świat wierzeń ajnuskich pojawia się na kartach książki po wielekroć. Oto np. w rozdziale trzecim zatytułowanym "Człowiek od bogów pochodzi. Ludzie bogami się stają ustna tradycja Ajnów", s. 52-65, jawi się nam złożony katalog wierzeń w skomplikowanych układach współzależności ludzi od bogów. Pełniejsze rozwinięcie tej kwestii zawiera rozdział czwarty pod tytułem "Dziękczynność i prewencja - ofiary i modlitwy ajnuskie", s. 66-97. Przewija się przezeń bogata faktografia ukazująca wzajemne relacje bóstwo-człowiek, w układzie pewnej dychotomii "werbalność - niewerbalność", czyli modlitwy i różne materialne formy ludzkiej wdzięczności bogom, np. słynne ajnuskie inau, tatuaże i inne. Naturalną formułą powtarzającą się w książce jest to, że poszczególne rozdziały zawierają pogłębioną interpretację przedstawionej faktografii wierzeniowej, a wielość przywoływanych raz po raz badaczy zajmujących się określoną kwestią pozwala czytelnikowi na poszerzenie tej wiedzy jeśli tylko znajdzie na to czas i ochotę. Bogaty katalog ajnuskich wierzeń został w książce odpowicdnio zakomponowany, w czego efekcie układają się one w przejrzystą mozaikę odbijającą ludzkie sfery życia. Oto np. w rozdziale piątym "Życie, miłość, śmierć po ajnusku, czyli «witaj nowy staruszku»", s. 98-146, mamy do czynienia z przejrzystą formą ukazującą codzienny byt Ajnów, w połączeniu z towarzyszącym mu zespołem wierzeniowym charakterystycznym np. dla polowań, rybołówstwa czy zbieractwa. Toż samo łączyło się z budową domu, jego zasiedlaniem i wyposażeniem w sprzęty. Centralne miejsce zajmowało ognisko. Było to miejsce święte, a liczne przekazy mówią o jego szczególnym charakterze. Wskazówki bibliograficzne do tego zagadnienia znajdzie czytelnik na końcu książki. Jeśli mowa o domu, to wspomnieć też trzeba o rodzinie. Autor daje obszerny opis form zawierania małżeństwa, sposobienia się do niego, ceremonii zaślubin itp. Czyni też uwagi odnoszące się do połogu, stosunków seksualnych, instytucji rozwodów. Wreszcie kreśli obrzędowość związaną z ostatnią fazą życia ziemskiego człowieka, jego śmiercią i życiem pozagrobowym. Zajmuje się ceremoniami pogrzebowymi i miejscami pochówków. W obrzędowości ajnuskiej ważną rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Jego udział w wierzeniach i rytuałach Ajnów dorównywał znaczeniu konia czy bizona u Indian Prerii. Zwierzę to z racji swej siły i przemyślności uważane było za pośrednika między ludźmi a bogami, przeto i jego los był z góry skazany na te kontakty. Zabijano więc niedźwiedzia podczas specjalnych uroczystości nadając temu wydarzeniu wymiar szczególny. Towarzyszyły temu modlitwy, składanie ofiar, śpiewy, tańce, recytacje no i spożywanie niedźwiedziego mięsa. Kult tego zwierzęcia nie jest cechą 18 - Lud t. LXXV �274 dystynktywną wyłącznie dla Ajnów, gdyż różne formy jego występowania właściwe były także innym ludom Syberii, północnoamerykańskim Indianom, Lapończykom. To wszystko słusznie zauważa autor, który w rozdziale szóstym noszącym tytuł "Odsyłając ich z powrotem - ajnuskie religijne festyny ludowe", s. [47-166, dał także przegląd innych świąt ajnuskich. Podobnie jak kult niedźwiedzia, tak też i szamanizm ajnuski wykazywał wiele elementów wspólnych z szamanizmem właściwym ludom Syberii (rozdział siódmy pracy zatytułowany "Szamanizm i ludowa medycyna Ajnów", s. ł67-194). W dziejach i kulturze Ajnów mocno tkwiła ideologia szamańskiego posłannictwa i jej aktywność wyrokowała o wielu formach życia codzienncgo tego ludu. Ukazane zostało to w znacznej liczbie przykładów, dodać tu jednakże należy. że swoisty rygoryzm towarzyszący obrzędom szamańskim sprawiał, iż sfera dostępności do nich była znacznie ograniczona, niewiele więc mamy na ten temat przekazów. Na szczęście jednak B. Piłsudski posiadł na tyle zaufanie samych Ajnów i ich szamanów, że mógł swobodnie uczestniczyć w różnych szamańskich seansach. Zatem nie należy się dziwić autorowi książki, żc raz po raz przywoływał w niej opinie naszego naj wybitniejszego badacza Ajnów i ich kultury. Trzeba przyznać, że A. F. Majewicz nie zadowala się jedynie charakterystyką szamanizmu, ale intcresują go również przeobrażenia w jego obrębie. Temu problemowi poświęcił kolejny rozdział pracy zatytułowany "Chrystianizacja i shintoizacja Ajnów", s. 195-209, gdzie nakreślił z dużym znawstwem wpływy cerkwi rosyjskiej, przede wszystkim zaś protestantyzmu, pod którego przemożnym wpływem pozostawali Ajnowie z wyspy Hokkaido. Generalnie jednak stwierdza, iż "chrześcijaństwo nie wywarło na Ajnów żadnego wpływu, spłynęło po nich jak woda po kaczcc". Jeśli zaś idzie o shintoizm i buddyzm to jest to problem głębszej natury wymagający kompleksowych badań, gdyż ołtarzyki kamidana (shintoistyczne) i bu/sudan (buddyjskie), które spotkać można tu i ówdzie w ajnuskich domach to tylko zewnętrzne pozory ich gotowości do wyrzcczenia się własnej tradycji, zwłaszcza gdy obecnie ożywia się ruch na rzecz etnicznego odrodzenia Ajnów. ile poprzednie rozdziały książki stanowiły wykładnię z dziedziny kultury i wierzcń Ajnów, o tyle rozdział dziewiąty noszący tytuł "Jukary, które milczały 80 lat - projekt badawczy łCRAP", s. 211-227, poświęcony jest recepcji badań nad kulturą Ajnów prowadzonych przez B. Piłsudskiego. Zawarte w tytule rozdziału określenie "projekt badawczy [CRAP", to akronim Międzynarodowego Komitetu dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego - [nternational Committee for the Restoration and Assessment of B. Piłsudski's Work, sponsorowany przede wszystkim przez 1MB Japan i koordynowany przcz Narodowe Muzeum Etnologii w Osace, z uczestnictwem Instytutu Kultur Północy Uniwersytetu Hokkaido i Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu (w początkowym okresie), obecnie zaś wspomnianego już Międzynarodowego Instytutu Etnolingwistyki i Studiów Orientalnych w Stęszewie, prywatncj placówki naukowej założonej przez A. F. Majewicza. Projekt przcwidujc wydanie Dzieł Zebranych Bronisława Piłsudskiego, przedsięwzięcia edytorskiego o dużej skali, którego głównym redaktorem i wykonawcą jest autor omawianej tutaj książki. Książka A. F. Majewicza jest pracą z pogranicza ctnografii, religioznawstwa, folklorystyki i historii nauki. Niesie interesujące informacje o dziejach i wierzeniach ajnuskiego ludu, który poddany akulturacji zatracił wiele ze swego interesującego katalogu kulturowego. ilc do merytorycznej warstwy książki nie ma zastrzeżeń, a drobne potknięcia językowe, np. rybaczenie. uznać można za mało znaczące w odbiorze tej pasjonującej książki, to ze zdziwieniem odczytywałem faktografię podaną w rozdziale dziewiątym traktującym o ,jukarach, które milczały przez 80 lat" (owe jukary to wałki fonograficzne nagrane przez B. Piłsudskiego zawierające folklor ajnuski). Może należało wspomnieć o tym, iż wcześniej aniżeli doszło do finalncgo odczytania owych wałków fonograficznych, czego dokonano w Instytucie Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, problemem tym przejawiał zainteresowanie profesor Masanari Kobayashi z Kioto, sam byłem również promotorem tej sprawy składanej na ręce profesora Akyoshi Nakayamy również z Kioto (1972) przy okazji stypendialnego pobytu w Japonii. To fakt, że tamte ° ° �275 próby nie przyniosły rezultatu. Przy takim postawieniu kwestii książka zyskałaby pełniejszą dokumentację i jasno wskazywałaby trop pierwszych odkrywców wałków - np. Juliusza Zborowskiego, dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem czy profesora Kazimierza Nitscha - oraz póżniejszych eksploratorów, z autorem książki włącznie, dzięki któremu, ale i przy wydatnej pomocy japońskiego etnologa Koichi Inoue, udało się przekonać Japończyków o sensie podjęcia trudu nad odczytaniem milczących "przez 80 lat jukar". Zdaję sobie sprawę z tego, że każda książka realizowana jest w oparciu o jakąś subiektywną konwencję autorską i stanowi operację wartościującą określoną faktografię. Konwencja przyjęta przez A. F. Majewicza okazała się nadcr poprawna, zwłaszcza jeśli idzie o te partie, które traktują o problemach zawartych w tytule książki. Kto zna pisarstwo naukowe i popularne autora ten z całą pewnością stwierdzić może, że i lym razcm dobra znajomość mcrytoryczna opisywanych problemów przyobleczona została w potoczysty a nieraz nawet żarliwy tok narracji. I chociaż jest to książka o Ajnach i ich kulturze to jesl ona także opowieścią - mimo woli - o naszym znakomitym badaczu ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - Bronisławie Piłsudskim. Antoni Kuczyński L. Y a Ię i n - H ec k m a n n, Trihe and Kinship among the Kurds, Frankfurt Verlag Peter Lang, ss. 328, 6 fot., 3 mapy, 12 diagramów, bibliogr. am Main 1991, Literatura kurdologiczna wzbogaciła się niedawno o kolejne, nader interesujące i potrzebne studium. Jest nim książka tureckiej antropołożki społecznej, Lale Yalęin-Heckmann, zamieszkałej stale w Norymberdze i związanej z Uniwersytetem Erlangen-Niirnberg. Praea "Plemię i pokrewieństwo wśród Kurdów" jest rezultatem osiemnastomiesięcznych badań terenowych, jakie prowadziła autorka w dwu odcinkach czasowych, w latach 1980-1982. Obszarem studiów empirycznych była południowo-wschodnia prowincja turecka Hakkari, uchodząca w powszechnej opinii za "twierdzę" plemion kurdyjskich i ich "nieskażonej" obcymi wpływami obyczajowości. Yalęin-Heckmann prowadziła swoje badania głównie w jednej z wiosek w pobliżu miasteczka Yiiksekova, której nazwę fikcyjną "Sisin" umieszcza w książce, z sobie tylko znanych powodów zatajając prawdziwą. Reszta jednak informacji toponomastycznych zawartych w omawianym dziele jest autentyczna. Podobnie jak cytowane przez autorkę nazwy plemion kurdyjskich oraz rodów, odgrywających w dziejach tej części Kurdystanu tureckiego ważną rolę. Zebrane materiały terenowe uzupełniła Yalęin-Heckmann studiami w archiwach i bibliotekach Ankary, Stambułu, Londynu, Cambridge oraz ośrodków naukowych w Niemczech Zachodnich. W roku 1986 autorka obroniła na uniwersytecie londyńskim swoją dysertację doktorską, zatylułowaną "Pokrewieństwo i organizacja plemienna w prowincji Hakkari w południowo-wschodniej Turcji". Niniejsza książka jest zmodyfikowaną i uzupełnioną wersją tej rozprawy. Obecnie Lale Yalęin-Heckmann zajmuje się socjologicznymi badaniami wśród tureckich gastarbeiterów, przebywających od lat w Niemczech. Jak wynika z tytułu książki, a przedtem dysertacji doktorskiej, przedmiotem zainteresowań autorki są różne formy współczesnej więzi społecznej u Kurdów tego pogranicznego zakątka Turcji. Wc wstępie Yalc,;in-Heckmann wyraża opinię, że problematyka kurdyjskiej identyfikacji plemiennej i narodowej, różnic kulturowych oraz procesów asymilacji z nowoczesnym państwem tureckim mogą być przedmiotem obserwacji w mikroskali, na przykładach małych, prowincjonalnych społeczności. Zjawiska te uwypukłają się wtedy bardziej i zyskują na konkretności. Trzeba równocześnie wyrazić na tym miejscu szacunek dla odwagi autorki, podejmującej tak drażliwą z punktu widzenia obowiązującej w Turcji doktryny państwowej, tematykę kurdyjską. Poczynając, �276 jak wiadomo, od lat 20. w Turcji oficjalnie nie uznaje się jakichkolwiek mniejszości narodowych, a Kurdów, których miliony mieszkają w tym kraju, okreśła się uporczywie mianem "górskich Turków". W pierwszym rozdziale autorka prezentuje wstępnie kompleks stosunków etnicznych, plemiennych i politycznych prowincji Hakkari, widzianych głównie z perspektywy mieszkańców wsi kurdyjskiej, ale także i z odniesieniami do sytuacji w okolicznych miastach. Mimo licznych przemian, jakie nastąpiły w czasach naj nowszych także i w tej bardzo odległej prowincji republiki tureckiej, szereg ważnych form identyfikacji, lojalności, solidarności krewniaczej, plemiennej i etnicznej odgrywa istotną rolę w życiu zbiorowości i jednostek. Drugi rozdział poświęciła autorka zagadnieniom historycznym. Prowincja Hakkari posiada bowiem tradycje lokalnego ośrodka władzy feudalnej, którą z rąk arystokracji plemiennej przejmowali stopniowo charyzmatyczni przywódcy muzułmańskich orientacji religijnych i bractw. Mieszkające tu plemiona kurdyjskie egzystowały początkowo na pograniczu imperialnych wpływów Turcji Osmanów i Persji, a następnie sprzecznych nieraz względem siebie interesów tureckich, irańskich i irackich. Ta polityczna gra sił toczyła się w sytuacji gospodarczej preferującej półkoczownicze pasterstwo na niekorzyść osiadłego rolnictwa. Realiom geograficznym, administracyjnym, demograficznym i ekonomicznym poświęcono rozdział trzeci, którego zadaniem jest przedstawienie Hakkari na tle innych prowincji współczesnej Turcji. Rozległych rozważań na temat współczesnej organizacji plemiennej Kurdów Hakkari dotyczy rozdział czwarty. Autorka omawia w nim różnorodną rolę wodzów plemiennych i arystokratycznych rodów w życiu dzisiejszych społeczności oraz negocjacjach z administracją państwową. Tu warto nadmienić, że Lale Yal~in-Heckmann nie zamieszkała w obrębie rezydencji lokalnego feudała plemiennego, w przeciwieństwie do prowadzącej z kOllcem lat SO. w Iraku północnym duńskiej etnolożki, H. H. Hansen. Autorka omawianej tu pracy dowodzi, że dzięki temu zyskiwała swobodniejszy dostęp do informatorów, bez prób ingerencji ze strony miejscowego wielmoży. Twierdzi dalej, że posługując się oficjalną retoryką "modernizacyjną" i potępiając "trybalizm" w życiu publicznym, prowincjonalni agowie nadał chętnie stosują w stosunkach międzyludzkich klucz plemienny, o ile w danej chwili to im odpowiada. Szczególnie ważnym dla zrozumienia struktury społeczności wiejskich Kurdystanu tureckiego wydaje się rozdział piąty. Przedstawia on wieś oraz indywidualną zagrodę jako jednostki przestrzenne, a zarazem ełementy składające się na całość życia społecznego. Stosunki między mieszkańcami zagrody prezentowane są w aspekcie produkcyjnym, konsumpcyjnym i społecznym zarazem. Kontynuuje te rozważania rozdział szósty, poświęcony w szczególności wymianie dóbr i świadczeń oraz formom rekompensaty. Autorka zajmuje się w nim ideologią równości i solidarności, demonstrowaną w formie zasady nakazywanego przez religię miłosierdzia wobec ubogich oraz skromności. Analizuje sposoby pozyskiwania dóbr materialnych w lokalnej gospodarce, polegającej przede wszystkim na chowie zwierząt stadnych i handlu nimi, połączonym z masowym przemytem. Rozdział siódmy poświęciła Yal~in-Heckmann analizie pokrewieństwa i powinowactwa w omawianych społecznościach, szczególnie w aspekcie dziedziczenia, organizacji pracy i form wprowadzania młodzieży w układy społeczne. Uzupełnieniem tej tematyki jest ostatni z rozdziałów, ósmy, dotyczący zawierania małżeństwa, a właściwie skomplikowanej strategii małżeńskiej. Autorka zajmuje się w nim koncepcjami ról społecznych obu płci, hierarchii i solidarności. Dowodzi, że rola wymiany kobiet w owej strategii małżeńskiej u Kurdów tureckich nie zawsze bywała doceniana przez dawniejszych badaczy. Zajmuje się także społecznymi skutkami takich zjawisk jak poligamia oraz małżeństwa przez porwanie. �277 Całość uzupełnia 6 aneksów. Obejmują one takie szczegółowe zagadnienia jak: chronologiczny wykaz władców lokalnych dawnego Hakkari, genealogię wpływowego rodu Sadate Nehri, roczny cykl produkcyjny górskich wiosek omawianego regionu, przykładowe dzieje zagród ze wsi Sisin, kurdyjską terminologię pokrewieństw stosowaną w regionie Hakkari, opis ceremonii wiejskiego wesela i przykłady lokalnych opłat małżeńskich. Załączona bibliografia zawiera ponad 170 pozycji. Książka Lale Yal~in-Heckmann jest kontynuacją solidnych, terenowych prac etnologicznych na temat Kurdów i równocześnie wypełnia lukę w naszej wiedzy o współczesnym Kurdystanie tureckim, ostatnimi laty raczej niedostępnym dla systematycznych badań z powodu braku stabilizacji politycznej regionu. Autorka, jako obywatelka turecka, władająca zarazem nie tylko literacką wersją kurdyjskiego języka w odmianie kurmandżi, ale także i lokalną gwarą, mogła prowadzić wywiady swobodnie, bez korzystania z tłumacza. Mieszkając wśród wieśniaków, była w stanie dokonywać obserwacji ich życia codziennego. W swoich uwagach typu metodycznego twierdzi, iż ufano jej bardziej jako kobiecie, chociaż równocześnie sfera przemytniczego handlu bydłem, stanowiąca ścisłą domenę mężczyzn, bywała dla niej dość trudna do uchwycenia. Z drugiej strony dowodzi, że na wsi rozdział między sferą zajęć męskich i kobiecych jest mniej ostry, niż w społecznościach miejskich. Mimo położenia zdecydowanego akcentu na problematykę więzi społecznej, studium o współczesnych Kurdach Hakkari daje przy okazji przegląd różnych dziedzin ich kultury, szczególnie w aspekcie życia codziennego i obyczaju. Szczególnie interesującym jest obraz gospodarki, polegającej nadal przede wszystkim na wypasach zwierząt stadnych, połączonych z transhumancją. Stanowi to ciekawe uzupełnienie względem systemu ekonomicznego wsi kurdyjskich po stronie irackiej, położonych bardziej na południu, w warunkach ekologicznych nieco odmiennych, sprzyjających w większym stopniu produkcji roślinnej. Autorka w tej sferze opisu kultury wyraźnie zresztą kontynuuje rozważania geograficzno-kulturowe W. D. Hiitterotha, badającego właśnie ten sam typ kultury pastersko-rolniczej z Anatolii, tylko nieco wcześniej. Dobór tematyki badań, społeczność wioskowa, koresponduje z dotychczasową konwencją eksploracji etnologicznych. Można jednak żałować, że autorka tak mało zwracała uwagi na zjawiska kultury w kurdyjskich miasteczkach, o których nieraz wspomina i gdzie mieszkała. Okazuje się, że coraz gwałtowniejszy exodus Kurdów do miast jakoś nadal uchodzi uwagi kurdologów. W analizie historycznej żałować należy, iż Lale Yal~in-Heckmann tak dużo miejsca poświęciła w gruncie rzeczy powtórkom dziejów rządzących niegdyś Hakkari rodów, przedstawionych już wcześniej w pracy M. M. van Bruinessena, na którego się zresztą powołuje. Godne pochwały wydaje się szerokie podejście porównawcze autorki do opisywanych zjawisk, dość rzadkie ostatnimi czasy na przykład w polskich pracach etnologicznych, traktujących o zagadnieniach pozaeuropejskich. Z drugiej strony autorka zdaje się ignorować pewne realia kulturowe w życiu codziennym Kurdów, występujące w irackiej części zamieszkałego przez nich obszaru, nader różne od tego, co opisuje z zimnej górzystej prowincji Hakkari. Inna sprawa, że Yal~in-Heckmann, korzystając z bardzo nieraz dalekich analogii kulturowych, zaczerpniętych na przykład aż z północnoafrykańskiej Kabylii, jakoś nie interesuje się nawiązaniami do sąsiadujących przecież o miedzę obyczajów Kurdów Iraku, Syrii czy Iranu. Można co najwyżej przypuszczać, iż nie jest to sprawa czystego przypadku. Omawiana tu praca, ze względu na sumienność przeprowadzenia badań terenowych, z niedostępnego obecnie dla normalnej eksploracji obszaru Turcji południowowschodniej jest studium, które winno być niezbędną lekturą dla wszystkich badaczy kultur tej części Bliskiego Wschodu. Nasza wiedza o współczesnym Kurdystanie została uzupełniona w sposób merytorycznie kompetentny, a stylistycznie precyzyjny i komunikatywny zarazem. Leszek Dzięgiel �278 T. F. A ri s tow a, Materjalnaja kultura Kurdow X I X -pierwoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228. połowiny XX. Prohlema tradicionno-kulturnoj Jest to pierwsza rosyjska praca etnologiczna, pretendująca do miana przeglądu calokształtu kurdyjskiej kultury materialnej w skali bliskowschodniego obszaru zasiedlenia tego narodu. Znana z szeregu wcześniejszych prac kurdologicznych, profesor T. F. Aristowa jest przede wszystkim autorką wydanych w roku 1966 Kurdów Zakaukazia. To właśnie zakaukaskie tereny Armenii, Azerbejdżanu i Gruzji były w latach 1950- 1980 miejscem zasadniczych obserwacji empirycznych rosyjskiej etnografki, która ponadto w roku 1978 odbyła podróż studyjną do Kurdystanu irackiego. Niezależnie jednak od badań terenowych Aristowa przeprowadziła studia źródel archiwalnych na obszarach ówczesnego Związku Radzieckiego, zapoznała się z literaturą przedmiotu i uwzględniła bogate zbiory muzeów zarówno Rosji jak i Zakaukazia. Warto zauważyć, że Rosjanie byli pierwszymi Europejczykami, którzy poczęli się interesować Kurdami w sposób systematyczny, wynikający zresztą z potrzeb carskich planów imperialnych na Bliskim Wschodzie. Niemniej jednak dorobek kurdologiczny uczonych rosyjskich w tym względzie jest niejednokrotnie imponujący. Pośród kurdologów Zachodu, działających po I wojnie światowej, znajdują się wybitni emigranci rosyjskiego pochodzenia, tacy jak Bazyli Nikitin czy Władimir Minorski. Zresztą i w obrębie państwa sowieckiego studia nad Kurdami kontynuowano. Uprawiali je zarówno Rosjanie, jak i uczeni reprezentujący narody Zakaukazia, Gruzini, Ormianie, a wreszcie także i wykształceni na sowieckich uniwersytetach miejscowi Kurdowie. Rezultaty ich badań nie są jednakże szerzej znane na Zachodzie ze względu na nikłą znajomość języka rosyjskiego wśród tamtejszych uczonych, tym bardziej zresztą, że wyniki niektórych zakaukaskich centrów badawczych publikowano wyłącznie w języku ormiańskim lub gruzińskim. Licząca 228 stron druku książka Aristowej posiada na końcu streszczenia w język u angielskim złożone zaledwie z ]6 wierszy! We wstępie autorka precyzuje pewne zasadnicze problemy językowe i z zakresu antropologii fizycznej. Rozdział I omawia natomiast wykorzystane przez nią rozmaitego typu źródła, w tym także wyniki własnych badań terenowych. Rzuca się tu w oczy charakterystyczne dla badaczy radzieckich odcięcie od najnowszych publikacji zachodnich z lat 80. i 90., choć z drugiej strony imponuje skrupulatność w wykorzystaniu publikacji dawnych, niekiedy bardzo mało znanych, drukowanych w językach ludów Zakaukazia lub Bliskiego Wschodu. Zamieszczone fotografie przedmiotów domowego użytku i reprodukcje dawnych zdjęć prezentujących kostiumy ludowe z przełomu XIX i XX wieku świadczą o rzetelnych poszukiwaniach autorki w muzeach. Inna sprawa, że fotografie te opatrzono skąpym, banalnym komentarzem. W wypadku ubiorów mamy bowiem ewidentnie do czynienia ze szczególnie odświętnymi formami tradycyjnych strojów, których nawet wówczas nie noszono przecież na codzień. Szczególnie interesujący dla badacza dziejów rozsiedlenia Kurdów jest rozdział Ił omawianej pracy, przedstawiający osadnictwo Kurdystanu pod względem etnicznym, lingwistycznym i religijnym. Zajmuje się w nim autorka szczegółowo migracjami Kurdów z dawnej Turcji i Iranu na Zakaukazie. I tak szczegółowemu rozmieszczeniu, w pierwszej połowie XIX wieku, kurdyjskich plemion i zespołów rodowych w Turcji Osmanów i w Iranie, z uwzględnieniem typu ich gospodarki poświęcono obszerną tabelę. Następna, o analogicznym charakterze i stopniu szczegółowości obrazuje te zjawiska dla Turcji, Iranu i Iraku w pierwszym dwudziestopięcioleciu naszego wieku. Fakt, że po zwycięskiej wojnie w II połowie ubiegłego stulecia okręg Karsu należał do Rosji pozwolił Aristowej na sporządzenie z kolei tabeli dotyczącej bardzo szczegółowej struktury etnicznej osadnictwa tego regionu u progu XX wieku. Temu samemu okręgowi Kars, w początkach naszego stulecia, poświęciła następnie autorka tabelę dotyczącą wyznań mieszkańców i ich deklarowanej przynależności etnicznej. Uzupełnia te dane zestaw wyznaniowej mozaiki dla całej ówczesnej Turcji Osmanów. Na koniec znajdujemy w tym rozdziale tabelę rozmieszczenia Kurdów w byłej guberni erewańskiej w I połowie XIX wieku oraz wykaz dróg migracji Kurdów �279 z Turcji i z Iranu na Zakaukazie w XIX i początku XX wieku, z podaniem przyczyn tych wędrówek. Ten właśnie, prezentowany przez Aristową, splot wydarzeń jest stosunkowo słabo znany większości zachodnich kurdologów i już dzięki rozdziałowi II książka omawiana w tym miejscu winna znalcżć się w zbiorach uniwersyteckich bibliotek, także w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie znajdujemy niestety w pracy Aristowej danych na temat późniejszych losów osadnictwa kurdyjskiego w Związku Radzicckim, a szczególnie tragicznych deportacji, dokonywanych na rozkaz Stalina, zmuszających Kurdów do zamieszkania w Kazachstanie i Turkmenii. Kłóci się to z zawartym w tytule zakresem chronologicznym książki, określającym jako ostateczną cezurę czasową polowę wiek u XX. Kolejny rozdziallll traktuje na temat typów osadnictwa, kształtów osad i zagród. Zajmuje się na koniec także sprzętami domowymi i aranżacją wnętrza. Tu należy przedstawić prezentowaną przez autorkę tezę o występujących w kulturze wszystkich Kurdów dwu zespołach: anatolijsko-kaukaskim i tak zwanym przednioazjatyckim. Pierwszy z nich to faktycznie Zakaukazie z Kurdystanem turcckim, syryjskim i północnymi obszarami Kurdystanu irańskiego. Drugi, zdaniem Aristowej, obejmuje południowy Kurdystan irański i cały Kurdystan iracki. Autorka stara się ponadto sugerować, że na kulturze Kurdów pierwszego z zespołów ciąży ich do niedawna koczowniczo-pasterska przeszłość. Te zasadnicze idee przewijają się zresztą przez dalsze rozdziały książki. W każdym razie widać wyraźnie, że na całości obrazu uczonej wyciska wyrażnie swe piętno Zakaukazie, jako zasadniczy punkt dokonywania obserwacji Kurdystanu. Dodajmy, region względem reszty kurdyjskiego obszaru osadniczego i zarazem kształtującego kulturę tego narodu raczej marginalny. Podobne zresztą zasugerowanie się lokalną sytuacją kulturową, panującą na terytorium Kurdystanu, najlepiej znaną z autopsji, obserwujemy także i u innych kurdologów. Opisy sprzętów ilustrują precyzyjnie wykonane ryciny. Aristowa nie zajmuje się zupełnie miastcm kurdyjskim i jego tradycyjnymi układami urbanistycznymi. Także zresztą analiza układów osad wiejskich pozbawiona jest jakichkolwiek szkiców, planów itp. Zagadnienia te ilustrujc kilka fotografii, wśród których widnieje także fragment bazarowej ulicy z Sulejmaniji oraz starej twierdzy w Arbilu. Rozdział IV, poświęcony kurdyjskim ubiorom zawiera szczegółową analizę strojów kobiecych, męskich, oraz raczej bardzo pobieżną również i dziecięcych. Dużo miejsca poświęcono zdobnictwu, biżuterii, a także prestiżowej broni, noszonej przez kurdyjskich wojowników. Szereg dobrych technicznie szkiców przyczynia się do większej komunikatywności tekstu. Sprawami pożywienia i wyposażenia kuchni zajmuje się Aristowa w rozdziale V, ilustrując swe wywody również serią rysunków. Tak, jak w poprzednich partiach książki, także i tu obserwujemy wyraźną przewagę materiału kulturowego z Zakaukazia. Ostatni, VI rozdział, to charakterystyka porównawcza tradycyjnej kultury materialnej Kurdów z kulturami ich sąsiadów. Autorka z niemałym trudem stara się wyspecyfikować nie tylko podobieństwa, ale i różnice między poszczególnymi wytworami ręki ludzkiej i technikami. Nie usiłuje jednak sugerować, iż kultura materialna Kurdów wypracowała jakieś szczególnie właściwe sobie formy. Przeciwnie, podkreśla wspólne dziedzictwo kulturowe w tym względzie. Pozostaje rzeczą do dyskusji, czy w ogóle można dziś podejmować się w tej dziedzinie jakichkolwiek prób specyfikacji i podziałów kulturowych na etnicznie przynależne zespoły. Budzić może także pewne wątpliwości lansowany przez Aristową podział na dwa zespoły kulturowe, istniejące jakoby w obrębie tradycyjnego Kurdystanu. Praca Aristowej odznacza się dość typowymi cechami tego typu studiów etnograficznych jakie powstawały przez dziesiątki lat w kręgu etnografii sowieckiej. Kładziono w nich nacisk na szczegółową rejestrację faktów z kultury materialnej ery zwanej "przedrewolucyjną", w której obrębie zresztą nie zawsze udawało się wyspecyfikować różne chronologicznie fazy powstawania poszczególnych wytworów. Następnie zaś wykazywano, że te dawne, tradycyjne formy bytowania ustępują gwałtownie rzeczywistości cywilizacji industrialnej. Trzeba przyznać, że profesor Aristowa �280 ustrzegła się od narzucanych przez sztywnc reguły ideologiczne sowieckiej nauki schematów w opisywanych zjawiskach. Trudno sobie natomiast wytłumaczyć rezygnację autorki z rozległej sfery kultury materialnej, jaką jest gospodarka. W omawianej książcc nic znajdujcmy ani słowa o chowie zwierząt czy technikach uprawy roślin, nie mówiąc już o rozległych zagadnieniach przechowalnictwa, które w strefie subtropiku nabierają kapitalnego znaczenia. W czasach, gdy ekologiczny aspekt kultur ponownie wraca do łask uczonych, a realia materialne stanowić zaczynają na powrót nieodzownc tło do sensownych analiz ogólniejszej natury, praca Aristowej wzbudzić winna zainteresowanie badaczy Bliskiego Wschodu. Tym bardziej, że dane, zebrane przez rosyjską etnografkę, dotyczą nie tylko Kurdów, lecz całego regionu Azji Zachodniej. Leszek Dzięgiel Ks. Henryk Zimoń SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba. Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992. ss. 170. Tradycyjne religie afrykańskie wymykają się próbom schematycznych klasyfikacji. W miarę rozwoju badań okazało się, iż dominująca niegdyś tendencja do okrcślania mieszkańców Afryki przy pomocy różnych etykietek: animizmu, totemizmu, fetyszyzmu itp. nie oddaje prawdziwej złożoności rodzimej, afrykallskiej koncepcji bytu i kosmosu. Rozbudowana i zróżnicowana ontologia mieszkańców Czarnej Afryki nie tylko nadaje tradycyjnym wierzeniom specyficzny charakter, ale sprzyja wykształceniu się licznych lokalnych odmian i kolorytów praktyk religijnych. Od czasu ukazania się przełomowej Bantu Philosophy P. Tempelsa badania nad religią Czarnych Afrykanów nabrały nowego kierunku i dynamiki. Wśród badaczy wnoszących swój wkład w te badania pojawia się wciąż mało przedstawicieli nauki polskiej. Do nielicznych polskich autorów próbujących przełamać tę niekorzystną tendencję należy ks. Henryk Zimoń SVD. Związany z ruchem misyjnym, od lat wykorzystuje naukowo doświadczcnie i możliwości techniczne środowiska. Znany z wielu publikacji, ks. H. Zimoń prezentuje tym razem wyniki siedmiomiesięcznych (lipiec 1984 - styczeń 1985) badań terenowych wśród ludu Konkomba. Już na wstępie należy podkreślić trafność wyboru rejonu badań. Żyjący na pograniczu północnej Ghany, Konkomba należą bowiem do kręgu kultury paleonigryckiej. W tym rejonie, na pograniczu Ghany, Togo i Beninu, zachował się do naszych dni zespół ludów, których tradycyjna kultura, a w tym zwłaszcza religia, oparła się skutecznie wpływom islamu i chrześcijaństwa. Kultura Konkombów i ich sąsiadów od dawna zatem stanowiła przedmiot zainteresowania etnologów. Autor świadomie nawiązuje i korzysta z wcześniejszych prac tak znanych badaczy. jak D. Tait i F.-C. Froelich. Praca terenowa ks. H. Zimonia pozwoliła jednak na zgromadzenie własnego, oryginalnego materiału dokumentacyjnego i efektywne włączenie się w badania nad tradycyjnymi systemami religijnymi tego regionu Afryki. Zdołał on bowiem zdobyć zaufanie informatorów - kapłanów miejscowych kultów. Dzięki możliwości uczestnictwa w kilkudziesięciu obrzędach zgromadził nadzwyczaj cenny i rzadki, zwłaszcza w polskiej literaturze przedmiotu, opis przebiegu rytuałów agrarnych, zapis formuł modlitewnych oraz rozpoznał społcczną i kulturową rolę ich uczestników i animatorów. Rejestracja zachowań religijno-magicznych oraz tekstów modlitw ma istotną wartość źródłową. Stanowić moźe dogodny punkt wyjścia do uchwycenia miejscowej wizji świata nadnaturalnego i jego związków, czy może nawet dominacji nad życiem doczesnym Konkombów. �281 W toku lektury jawi,! się nam stopniowo, pocz,!tkowo nawet w porządku przypadkowym, różne kategorie bytów nadnaturalnych, w świecie Konkombów włączonych jednak w różnym stopniu w problemy dnia codziennego: odległy ontologicznie bóg stwórca - Uwumbor, bliższe człowiekowi i częściej niepokojone prośbami duchy ziemi, buszu, płodności, duchy opiekuńcze rodów, zagród lub poszczególnych jednostek, a zwłaszcza wielokrotnie wspominane różnej kategorii duehy przodków z prarodzicami plemienia na czele. W tle opisywanych obrzędów ukazują się problemy, z którymi borykają się uczestnicy obrządów. W modlitwach pojawia się troska o płodność kobiet, dostatek pożywienia oraz pieniądze na nową ciężarówkę. Ujawnia się również proces ścierania się starych i nowych kultów i towarzyszące jemu emancypacyjne tendencje młodszych generacji. Przy opisie i analizie rytuałów agrarnych autor deklaruje stosowanie metody interpretacji opartej na założeniach fenomenologii. Chwilami jednak, zwłaszcza w pierwszej części pracy, czytelnik ma wrażenie, iż ks. H. Zimoń jest zwolennikiem fenomenalizmu. Zastanawia przyjęty układ pracy i kolejność rozdziałów powiązana z wnioskowaniem indukcyjnym. W pracy wydzielić można dwie różnej wartości warstwy i części: źródłową i komentarzową. Poza wstępem omawiającym lokalizację grupy, dotychczasowy stan badań oraz przebieg i metody własnych prac terenowych, wydzielono pięć rozdziałów. Trzy pierwsze mają charakter źródłowy. Opisują dość dokładnie przebieg uroczystości religijnych związanych ze świętami jamu i sorga. Rozdział czwarty wprowadza nas w zagadnienie religijnego charakteru ziemi. Piąty natomiast przybiera postać podsumowania oraz komentarza i dotyczy ekonomicznych, społecznych i rełigijnych kontekstów rytuałów agrarnych Konkombów. Ptzyjęte założenia metodologiczne, a szczególnie układ pracy (brak wprowadzenia omawiającego doktryną miejscowych wierzeń religijnych, system filozoficzny i kategorie ontologiczne), sprawiają, iż większe korzyści z lektury części źródłowej pracy odnosi czytelnik mający już pewne przygotowanie merytoryczne. Czytelnik nie znający afrykańskiej wizji świata może odbierać tylko zewnątrzną, podlegającą oglądowi warstwę opisywanych rytuałów. Nie jest w stanie samodzielnie ustalić ich właściwego sensu i znaczenia. Aby umożliwić przekroczenie tej bariery poznania, autor ucieka się do pomocy komentarza pojawiającego się po opisach poszczególnych fragmentów ceremonii i po cytowanych tekstach modlitw. Komentarzami opatrzone są też podrozdziały i podsumowujące części rozdziałów. Formę komentarza przybiera też, jak już wspomniałem, ostatni, podsumowujący pracę rozdział. Przyjęta metoda prezentacji materiału żródłowego sprzyja zatem pojawianiu się licznych powtórzeń. Na marginesie omawianej pracy pojawiają się też wątpliwości natury ogólnej. Wątpliwości co do adekwatności terminów dotyczących obrzędowości rolniczej zaczerpniętych z języka polskiego, a nie przystających do afrykańskich realiów agrotechnicznych. Stosowany często przez autora termin "dożynki" odnosi się do uroczystości z okazji ukończenia zbiorów. Znajduje zatem zastosowanie w stosunku do święta plonów sorga urządzanego po zebraniu zbóż. Ten sam termin wydaje się być mniej odpowiedni w odniesieniu do rytuałów związanych ze zbiorem pierwszych bulw jamu - rośliny, której zbiór nie ma charakteru krótkiej kampanii, a odbywa się sukcesywnie wraz z dojrzewaniem kolejnych roślin i pojawiającymi się potrzebami konsumentów. Rytuały świętowania nowych jamów odbywają się w intencji zbiorów, które dopiero się rozpoczynają. Nawet cytowane teksty modlitw mają charakter błagalny a nie dziękczynny. Należałoby się też zastanowić nad trafnością tłumaczeń zaproponowanej przez A. Van Gennepa terminologii dotyczącej etapów obrzędu przejścia. Niezależnie od pewnych szczegółowych uwag i zastrzeżeń natury redakcyjnej omawiana praca wypełnia istotn,! lukę w polskiej literaturze etnologicznej. Jest pierwszą, tak bogato udokumentowaną, monografią fragmentu tradycyjnych systemów religijnych ludów Czarnej Afryki, tym cenniejszą, iż opartą na oryginalnych, samodzielnych badaniach terenowych. Ryszard Vorbrich �282 "Łódzkie Studia Etnograficzne", l. 28, Warszawa-Łódź 1988, ss. 143. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęcony został, niemal w całości, problemom folkloru miejskiego Kalisza. Publikacja przeznaczona jest nie tylko dla etnografów i folklorystów, ale także dla miłośników kultury ludowej. Na uwagę zasługuje fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu negowano w ogóle istnienie odrębnego folkloru robotniczego w Kaliszu. Autorom udało się w znakomity sposób pogodzić aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy bogaty materiał dotyczący folkloru miejskiego, który usatysfakcjonować powinien również masowego odbiorcę, bowiem autorzy refleksję teoretyczną uzupełniają wiadomościami uzyskanymi z ankiet, wywiadów oraz swobodnych rozmów, a także wzbogacają ją i ilustrują licznymi przykładami tekstów, mówiących o historii Kalisza i życiu jego mieszkańców, drukują teksty pieśni, w tym kolęd. Całość zaś zaopatrzyli imponującą ilością interesujących i wartościowych ilustracji. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nowe i cenne materiały, które doczekały się pierwszego poważnego opracowania naukowego. Powyższą publikację rozpoczyna artykuł Anny Woźniak przedstawiający zainteresowania folklorem miejskim Kalisza. Autorka wyjaśnia, że ten zupełnie nietknięty obszar badawczy dostrzegł po raz pierwszy Jan Piotr Dekowski, działacz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi, którego staraniem ogłoszono w roku 1977 pierwszy konkurs pod hasłem "Uchrońmy od zapomnienia folklor Kalisza", a w rok później utworzono Koło Miłośników Folkloru Miasta Kalisza. Zaznacza ona, że gromadzone materiały etnograficzne i folklorystyczne z terenu miasta odnoszą się do schyłku XIX wieku i pierwszych 40 lat naszego stulecia. Uważa nadto, że niektóre zagadnienia są potraktowane często w sposób niepełny i ogólnikowy. Ma świadomość, że stanowią one jedynie wstęp do dalszej pracy badawczej w celu wzbogacenia posiadanych zbiorów o nowe, interesujące treści. Wśród zamieszczonych rozpraw zwracają uwagę przede wszystkim prace Jana Piotra Dekowskiego na temat niektórych nie istniejących już lub też zanikających zawodów mieszkańców Kalisza (przede wszystkim szewców) oraz charakterystyczne dla nich słownictwo. Autor omówił także kultywowane zwyczaje doroczne i rodzinne w środowiskach robotniczych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w XIX i na początku XX wieku, spośród wszystkich rzemieślników kaliskich, największą popularnością i życzliwością cieszyli się szewcy. Jeżeli idzie o obrzędy doroczne i rodzinne to najwięcej uwagi poświęcono zimowemu cyklowi obrzędowemu, mianowicie wigilii Bożego Narodzenia, formom kolędowania oraz obrzędom ostatkowym. Natomiast znacznie uboższe są materiały dotyczące obrzędowości wiosennej, tj. okresu od Wielkanocy do Zielonych Świątek i św. Jana. W sposób fragmentaryczny zostały opisane zwyczaje związane z zaduszkami i wróżby matrymonialne. Prace odnoszące się do obrzędów rodzinnych mają charakter jedynie przyczynkarski. Mniej szczegółowe są opisy zwyczajów związanych z narodzinami i chrztem. Podobnie rzecz ma się w przypadku obrzędów towarzyszących śmierci i pogrzebowi. Znacznie pełniejszy jest materiał odnoszący się do obrzędów weselnych. Przejrzysty układ materiału, zwłaszcza przyjęcie określonego ciągu chronologicznego w prezentacji zwyczajów i obrzędów dorocznych, wieloaspektowe ujęcie wielu określonych zwyczajów (uwarunkowane rodzajem i poziomem materiałów źródłowych), jasność wykładu, stanowią również o wartości pracy. Z kolei w oparciu o teksty uzyskane z badań terenowych i wywiadów poruszono istotny problem, który wiąże się z rozrywkami i "przyjemnościami" kaliskiej ludności robotniczej w okresie międzywojennym. Bożena Szal szczególną uwagę zwróciła na takie zagadnienia, jak: majówki, wycieczki, zabawy, wizyty w teatrze lub kinie, a także występy artystów podwórzowych oraz uwzględniła częste spotkania sąsiedzkie. Na ogół mieszkańcy miasta byli bardzo zżyci ze sobą, a więc dzielili się swymi kłopotami, troskami i radościami. Trzeba dodać, że na szczególną uwagę zasługują najhuczniejsze bale odbywające się w ostatni dzień karnawału. Z pewnością są one niezwykle charakterystyczne dla folkloru miejskiego Kalisza. Trwały one krótko, tylko do godziny 24, ponieważ zaczynał się już posl. Niecodzienną potrawą nadchodzącego postu był śledź, którego �283 wnoszono na półmisk u o północy. Z kolei jedna z uczestniczek konkursu folklorystycznego, Aniela Morek, wspomina ciekawy i niezapomniany bal "u rzemieślników", który zakończył się "opuszczeniem wielkiego śledzia z balkonu". Anna Urbanowska - wiele uwagi poświęciła omówieniu działalności, efektów, zasług i znaczenia najpopularniejszych zespołów folklorystycznych Kalisza. Dzięki wspaniałym rezultatom ich pracy zostały utrwalone ludowe tradycje regionalne. Są one wynikiem potrzeby współtworzenia życia kulturalnego rcgionu. Zyskują sympatię publiczności i działaczy kultury z nimi współpracujących. W zespołach tych panuje atmosfera prawdziwie ludowej prostoty, życzliwości i bezinteresowności. Niewątpliwie na uwagę czytelnika zasługują cenne informacje dotyczące działu etnograficznego Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu. Marzena Ścisła przedstawiła dzieje powstania Muzeum Kaliskiego, ukazała stan i osiągnięcia działu etnograficznego. Stwierdziła konieczność prowadzenia badań terenowych, gdyż istnieje tylko jedna monografia regionu kaliskiego - S. Błaszczyka, Kultura ludowa ziemi kaliskiej w świetle badali terenowych, "Osiemnaście wieków Kalisza" t. 2, 1961, s. 385-450. Wzbogaca i uzupełnia materiały o prastarym Kaliszu zawarta w tomie Kronika. Czytelnik uświadamia sąbie, że ponad lOO-tysięczny Kalisz jest ośrodkiem o dorobku kulturalnym i ambicjach znacznie przewyższającym inne miasta tej samej wielkości i rangi administracyjnej. Aktywność społeczna, głównie działaczy Towarzystwa Miłośników Kalisza, dobrowolnego zrzeszenia osób zainteresowanych działaniem na rzecz rozwoju miasta i upowszechniania jego dorobku, pozwala mieć nadzieję, że ranga Kalisza będzie stale rosła. Nie zabrakło wiadomości o balladzie kaliskiej. W aneksach przytoczono kilka pieśni wraz z nutami. Trzeba zaznaczyć, że członkowie kół z Łodzi, Kalisza oraz Opoczna spotykają się co roku na wspólnych zjazdach, zawsze w innej miejscowości. Dla nich są one niezwykle cenne i wartościowe, ponieważ wymieniają swoje poglądy, doświadczenia, a także wzbogacają swoją wiedzę etnograficzną. Oprócz bogatej wiedzy o Kaliszu, w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" mamy jeszcze artykuły z warsztatów badawczych. Są one na tyle ciekawe i wartościowe, iż dotychczasowy stan badań nic jest w pełni zadowalający. Anna Styczyńska w pracy "Katolickie normy moralne jako przedmiot zainteresowań etnografa" przedstawiła rellekcje na marginesie planowanych badań. Twierdzi, że zebrany materiał postara się w miarę możliwości poszerzyć o wywiady przeprowadzone z osobami zatrudnionymi w kancelarii parafialnej, a także o dane uzyskane z dokumentacji parafialnej oraz z dokumentów instytucji administracyjno - porządkowych. Zasygnalizowała ona, że badania rokują nadzieję uzyskania ciekawych wyników. Również ciekawe badania naukowe prezentuje Slavko Kremensek w artykule ,,0 etnograficznych badaniach miast słoweńskich (na przykładzie Lublany)". Oprócz kompleksowych badań poszczególnych dzielnic miejskich, przedmieść, podmiejskich osiedli i badań dotyczących różnych grup ludności, prowadzi się na terenach miejskich także i badania monotematyczne. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jest więc próbą podsumowania dorobku naukowego w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza. Jest to niewątpliwie dorobek dość znaczny, zważywszy, iż jeszcze kilkanaście lat temu nie dostrzegano istnienia odrębnego folkloru miejskiego. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono w oparciu o materiały źródłowe. Poszczególne rozdziały cechuje przemyślana kompozycja i umiejętny dobór tekstów przyczyniających się do wzrostu zainteresowania podejmowanymi zagadnieniami. Są żywym świadectwem tradycji kulturalnych regionu. Szkoda jednak, że w publikowanych pracach nie zostały wykorzystane w pemi wszystkie materiały konkursowe, o których wspomina Anna Woźniak w artykule informacyjnym o zainteresowaniach folklorem miejskim Kalisza. Czytelnik chciałby się także dowiedzieć o zwyczajach innych rzemieślników, tj. krawców, stolarzy, grabarzy, blacharzy oraz hafciarzy. Tego jednak nie ma w publikowanych materiałach. Autorzy mimo wielu zmian i przeobrażeń udowadniają, że tradycja ludowa w środowisku miejskim ciągle żyje i żywiołowo się rozwija. Janina Majchrzak �284 Publikacje Kola Zainteresowań Kulturą Ormian (2). Wydawnicza działalność Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy warszawskim oddziale PTL trwa już od lat dziesięciu, bowiem w roku 1983 Koło wydało pierwszą broszurę z dziedziny armenistyki. Z okazji tego jubileuszu gratulacje należą się wszystkim osobom, przede wszystkim panu Leonowi Ter-Oganianowi, dzięki którym kilkanaście takich broszur mogło trafić do rąk czytelników. Część tych publikacji została już omówiona w 74 tomie "Ludu", tu przedstawiamy te, które ukazały się później. Miejscem wydania każdej z nich jest Warszawa. Jako dziesiąta publikacja KZKO wyszła praca Jana Pasiecznika pod tytułem Mlodo.f(: i życie zakonne księdza irifulata Dionizego Kajetanowicza (1989). Jest to częściowa tylko biografia wymienionego w tytule kapłana, żyjącego w latach 1878-1954, który ma ogromne zasługi dla Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego. Należy mieć nadzieję, że po tym wnikliwym opisie pierwszych trzydziestu lat życia Kajetanowicza, opisu doczekają się też dalsze, na co ten ostatni administrator Archidiecezji Obrządku Ormiańskiego, a także więzień stalinowskich łagrów, w pełni zasługuje. Przy pewnym wysiłku można jeszcze zdobyć materiały. Hekiatnier albo opowieści Ormian polskich (1989) opracował Zbigniew Kościów. Wytrawny ten armenista uraczył nas zbiorkiem zawierającym nieco folkloru narracyjnego oraz mnóstwo anegdot wyciągniętych z różnych publikacji i od różnych osób. Ta książeczka jest bezcennym źródłem dla badaczy dawnych, a także dwudziestowiecznych Ormian polskich. Juliusz Głodek w Arcachu (1989) ukazał krwawe dzieje konOiktu między Ormianami i Azerami o Arcach, jak ci pierwsi nazywają Górski Karabach. Praca znakomicie udokumentowana, zaopatrzona w suplementy i mapy. Trzynasta publikacja KZKO to Bibliografia »Ormianie w Polsce«, zeszyt l (1990), opracowana przez Leona Ter-Oganiana i Katarzynę Raczkowską, a dedykowana "Wielkiemu Narodowi Ormiańskiemu". Nie potrzeba chyba się rozwodzić o znaczeniu tego dzieła dla polskiej armenistyki. W tej pierwszej części, pierwszej tego rodzaju w nauce o Ormianach pracy, są następujące działy: Sprawy Kościoła, Prawo i ekonomia, Geografia, Historia oraz Kultura i sztuka. Historia Kościola Ormiańskiego w Polsce (1990), to wybór kilku publikowanych oddzielnie i dosyć już dawno artykułów Zbigniewa Obertyńskiego. Chociaż niekiedy pewne rzeczy u tego historyka wydawać się mogą trochę przestarzałe, to jednak długo pewnie pozostanie on autorytetem. Z kolei Ormianie polscy (1991) są popularnym zarysem dziejów i kultury wymienionej w tytule grupy. Broszura napisana została przed wojną przez Bronislawę Wójcik-Keuprulian, wybitną znawczynię muzyki armeńskiej, lecz walory swe zachowuje po dzień dzisiejszy. Ormianie w ZSRR. 1979-1989, (1990) - broszura ta zawiera dwa artykuly przedstawiające sytuację społeczno-polityczną w Armenii. Pierwszy z nich, napisany przez Anahida Ter-Minasjana, dotyczy okresu, w którym powstał, a więc roku 1979. Drugi natomiast, pióra L. Grigoriana, opisuje sytuację w Armenii w 1989 roku. Literatura ormiańska, (1991), to wybór różnych prac jednego z nielicznych w Polsce filologów armeńskich, Eugeniusza Sluszkiewicza, o którym we wstępie pisze Edward Tryjarski. Tomik ten pozwala się zorientować jak wiele w tej dziedzinie jest jeszcze do zrobienia. J wreszcie jedyna wśród publikacji KZKO rzecz z dziedziny historii sztuki: "Chaczkary" (1991) Krzysztofa Ostapowicza. Autor ukazuje tak charakterystyczny, a w Polsce prawie nieznany element sztuki armeńskiej, jakim są chaczkary - misternie w kamieniu rzeźbione krzyże. Podstawą pracy są badania prowadzone przez autora na terenie Armenii, a także świetnie dobrana literatura przedmiotu. Tekstowi towarzyszą liczne, niestety czarno-białe ilustracje. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685d51c46c06343f00c0c060ee2333ba.pdf a7aea541cf716314e56cc091ad903fb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1909 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.351-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI I. ARTYKUŁY I MATERIAŁY Herman Bausingcr, Czy zmiana paradygmatów? Uwagi o kryzysie etniczności Zbigniew J as iew i cz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia Ryszard V o r b r i c h, Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Maroku. . . . . . . . . . Joanna Dankowska, Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej. Leszek Dzięgiel, Być Kurdem: powstawanie nowoczesnej wspólnoty narodowej na Bliskim Wschodzie . .... . . . . Waldemar Kopczyński, Lapończycy w Szwecji. . . . . . . . Marek Tracz, "Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka. . Andrzej S a k so n, Przemiany świadomości narodowej ludności mazurskiej. . . Wojciech Łysiak, Dorobek folklorystyczny Otto Knoopa . . Grzegorz Pełczyński, Koncepcja hierarchii wspólnot etnicznych w etnografii radzieckiej ..... . . . . . . . . . . Hubert eza ch ow s k i, Pomyłka, plotka, mit. Przyczynek do badań nad mitami współczesnymi. . . . . . . . . . . Ks. Henryk Z i m o ń SVD, Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba w północnej Ghanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. POGLĄDY "Opis ludów" i .. Nauka o człowieku" Olszewska-Dyoniziak) . 5 11 55 79 95 113 123 141 157 181 191 205 I DYSKUSJE czyli etnografia i antropologia kultury (Barbara 217 .. Odpowiedź na artykuł A. Lebeufa, M. S. Ziółkowskiego Polska t. 35, 1991, z. l (Ludwik Stomma). . . .. i R. M. Sadowskiego, Etnografia .... 223 III. RECENZJE Emile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN Warszawa 1990, ss. XLVII+443, iI., mapa (Piotr Fabiś). Ludwig Wittgenstein, Remarks of Frazers 'Golden Bough' (Bemerkungen iiber Frazers 'Golden Bough') Doncaster - Atlantic Higlands 1979, Brynhill/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles (Andrzej Zaporowski). . . . . 227 229 �352 Maurice Godelier, The Making of Great Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer, Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255 (Dorota Angutek). Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291 (Krzysztof Mączkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sergiusz Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162 (Hubert Czachowski). . . . . . . . . . . The Culture - Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric and Anthropological Interest, ed. by R. C. Simons and C. C. Hughes, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1985, ss. 516; Culture and Depression. Studies in the Anthropology and Cross-Cultural Psychiatry if Affect and Disorder, ed. by A. Kleinmann and B. Good, University of California Press, Berkeley 1985, ss. 535 (Danuta Penkala-Gawęcka) Włodzimierz Piątkowski, Spotkania z inną medycyną. Wyd. Lubelskie, Lublin 1990, ss. 157 (Danuta Penkala-Gawęcka). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mirosława Drozd-Piasecka, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wsi południowowschodniego Mazowsza (koniec XIX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178 (Anna Szyfer) Dobrosława Wężowicz, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. (Jacek Bednarski). . . . . Studia nad rybołówstwem w Polsce, Toruń 1991, ss. 187 (Wojciech Olszewski) . . Władysław Matlakowski, Wspomnienia z życia przeszłego i terażniejszego (1850-1895). Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. (Ryszard Kantor). . . . . .. Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław 1991, ss. 372 (Ryszard Kantor). . . . . 235 237 239 242 244 246 248 250 251 .. Leopoldo J. Bartolome, Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Słowianie w argentyńskim Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277 (Ryszard Kantor). . . . Jarosław Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA, "Biblioteka Polonijna", t. 26, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992, ss. 207 (Ryszard Kantor) . . . . . . . . . . . . . . . .. Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy. Pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego. Polskie Towarzystwo Latynoamerykańskie, WarszawaKraków 1992, ss. 270, i1.;Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes. Edicion, seleccion notas y prologos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski, Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa-Kraków 1992, pp. 270, il. (Zbigniew Wójcik) Andrzej Porębski, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza i kierunki przemian, PWN, Warszawa 1991, ss. 171 (Anna Szyfer) . . . . . . . . . . . . Aufbruch in die Fremde - Wyjazd na obczyznę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa i książka (Edward Pietraszek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kulturkontakt - Kulturkonflikt. Zur Erfahrung des Fremden. Praca zbiorowa pod red. I. M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling. Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. 1-2, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387, 322 (Lidia Bartkowiak-Rachny) 231 . . . . . . . . . 252 253 255 258 259 261 Etnagrafija Biełarusi - encyklapedyja. Praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Wyd. "Biełaruskaja sawieckaja encyklapedyja", Mińsk 1989, ss. 575, il. mapy (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . .. Aleksander I. Łokotko, Biełorusskoje narodnoje zodczestwo. Sieredina XIX-XX w. "Nawuka i Tiechnika", Mińsk 1991, ss. 288 (Bożena Kural). . . . . . . Aagot Noss, Lad og krone, Universitetsforlaget, Oslo 1991, ss. 272, liczne nlb., il. kolorowe, czarno-białe, mapy (Barbara Bazielich) . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 265 266 �353 L. P. Potapow, Altajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320 (Roman Karczmarcwk) . W. G. Bogoraz, Materialnaja kultura czukczej, "Nauka", Moskwa 1991, ss. 224 (Roman Karc:marc:uk) Alfred r. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 il. (Antoni KuczY/iski) . Lale L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991, VerI. Peter Lang, ss. 328, 6 fot. 3 mapy, 12 diagramów (Leszek Dzimiel) . T. F. Aristova, Materialnaja kultura Kurdow XIX - pierwoj połowiny XX. Problema tradicionno-kulturnoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228 (Leszek DziCgiel) Ks. Henryk Zimoli SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Materiały i Studia Księży Werbistów nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992, ss. 170 (Ryszard Vorhrich). Łódzkie Studia Etnografiezne t. 28, Warszawa -Łódź 1988, ss. 143 (Janina Majchrzak) Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (2) (Grzeqorz Pelczyński) . 267 269 272 275 278 280 282 284 IV. KRONIKA Sprawozdanie /. działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1990 do września 1991 roku (Krystyna Kaczko) . Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1989 do września 1992 roku (Krystyna Kaczko) . 67 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL - Gdańsk, 20.09.1991 (Jolał1la Ko.kielska, Maria NiewiadoJnska) Protokół z sesji naukowej towarzyszącej 67. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego poświęconej podsumowaniu wyników badań nad kulturą ludową Pomorza Wschodniego, Gdańsk, 20.09.1991 (Teresa Lasowa) . 68 Walnc Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Szamotułach 18 września 1992 rok u (M aria N iewiadolllska) . Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w kadencji 1989-1992 (BroIlislawa Kopczy/iska-JllIvorska) . Działalność Komitetu Nauk Etnologieznych PAN w latach 1991-1992 (Irena Kahat) Informacja o działalności Kola Zainteresowań Kulturą Asyryjsk<! przy Poznaliskim Oddziale PTL w okresie od maja 1990 roku do pażdziernika 1992 (Michael Ahdalla) Konfereneja naukowa "Ekologia i folklor" (Violel/a Przeremhska) . Konfereneja etnologiczna w Uppsali (WilidenUlr Kopczy/iski) . IV Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie w Bambergu (Zbiqniew Jasiewicz) Wystawa "Szopka Krakowska i jej bohaterowie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, grudzień 1991 (I-:wa J ullilla Sadowska) Wystawa "Zaolzie w oczach twórców ludowych" w Instytucie Historii Architektury i Konserwaeji Zabytków Politechniki Krakowskiej, sierpień 1991 (Ewu Jani/Ja Sadowska) Międzynarodowa Konfcrencja w lużno-Sachalińsku "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Sachalinu" (Marina Iszczenko) . n - Lud l. LXXV 285 289 293 296 299 303 305 308 309 311 313 314 315 316 �354 Wystawa w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu" (Józef Żytek). . . . . . . . Upowszechnianie wyników badań Bronisława Piłsudskiego nad ludami Dalekiego Wschodu (Antoni Kuczyński). . . . . . . . . . . . .. Bibliografia prac polskich autorów o Bronisławie Piłsudskim (Antoni Kuczyński, Zhigniew Wójcik) . . . . . . . . . . . . . . . . 324 328 332 V. IN MEMORIAM Jan Tacina 1909-1990 (Bemadetta Tumo). . . . . 349 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24ab0212a2e9282b2654e6f703d5080.pdf 38f85b5830ba956ddb79106dda112d0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1908 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.349-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 V. IN MEMORIAM JAN TACINA (1909-1990) 16 grudnia 1990 roku zmarł w Katowicach znany i ceniony muzyk, folklorysta, zwany Śląskim Kolbergiem, Jan Tacina. Urodził się 25 października 1909 roku w Oldrzychowicach na Zaolziu. Szkołę średnią rozpoczął w polskim gimnazjum w Cieszynie, a ukończył w seminarium nauczycielskim w Borku. Nauczycielem, który dostrzegł, docenił i rozwinął uzdolnienia i młodzieńcze zamiłowania Jana Taciny (w zakresie zbieractwa rodzimego folkloru) - był wówczas prof. Karol Hławiczka. Po krótkim okresie pracy nauczycielskiej w Ustroniu, Jan Tacina przeniósł się do Hołdunowa pod Katowicami, aby móc podjąć studia wyższe w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. Po ukończeniu studiów w 1938 roku rozpoczął pracę w Instytucie Śląskim, studiując jednocześnie zaocznie na Wydziale Pedagogicznym w Katowicach. Plonem pracy zbierackiej Jana Taciny z okresu 20-lecia międzywojennego był bogaty zbiór cieszyńskich pieśni ludowych i Zaolzia, przekazany Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (zamieszczony przez Stefana Stoińskiego i Józefa Ligezę w II i III tomie "Pieśni ludu polskiego na Śląsku") oraz zapis ponad 600 pieśni i tańców śląskich, i nagranie 50 płyt (na wałkach woskowych) dla Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. Wiosną 1940 roku Jan Tacina został aresztowany przez Gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau i Gusen, gdzie przebywał do końca 1941 roku. Resztę okupacji spędził jako zesłaniec obozowy w hucie w Linzu. Twórcze echo tego okresu życia Jana Taciny to tom 550 pieśni i wierszy opracowanych wspólnie z bardem polskiej pieśni obozowej - Aleksandrem Kulisiewiczem - i złożonych w Wydawnictwie Muzycznym w Krakowie w latach siedemdziesiątych. Po II wojnie światowej osiedlił się Jan Tacina w Bielsku i rozpoczął pracę w szkolnictwie zawodowym. W latach 1950-1961 był pracownikiem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Uczestnicząc w zbieraniu folkloru muzycznego gromadził i inwentaryzował pieśni i tańce ludowe z terenu Śląska Cieszyńskiego, Górnego i Opolskiego. Zgromadził wtedy 536 pozycji pieśniarskich od 253 wykonawców zamieszkujących 9 powiatów ówczesnego województwa katowickiego. W roku 1956 Jan Tacina kończy katowicką Wyższą Szkołę Muzyczną specjalizując się w wychowaniu muzycznym. To kolejne pole fascynacji. Pedagogika zaowocowała stworzeniem przez Niego nowej, unikatowej metody wychowania muzycznego w szkole podstawowej - metody całościowej. Teoria nauczania tego przedmiotu sprawdzana była eksperymentalnie przez 8 lat w kilku szkołach w Bielsku-Białej oraz za granicą i obserwowana przez ośrodki metodyczne krajowe i zagraniczne. Została udoskonalona i zweryfikowana w praktycznych doświadczeniach pedagogicznych. Do jej wprowadzenia wydał autor własnym nakładem podręcznik dla klas I-IV oraz podręcznik nauki gry na skrzypcach. Wydał również dwie prace teoretyczne Nauka melodii i Nauczanie muzyki na stopniu podstawowym. Lata wytężonej pracy i eksperymentów pedagogicznych czynionych na własny koszt nie dały pożądanych rezultatów, bowiem nowa metoda nauczania muzyki nie znalazła uznania u ówczesnych władz oświatowych. Zawiedziony i roz- �350 goryczony Jan Tacina w 1967 roku podejmuje pracę w dziale etnografii Muzeum Okręgowego w Bielsku-Białej, gdzie pracuje nieprzerwanie do 1976 roku. Okres ten wypełniony był mrówczą, niezwykle sumienną i systematyczną pracą, polegającą na prowadzeniu badań terenowych z zakresu folkloru muzycznego i słownego, z pogranicza śląsko-krakowskiego (głównie żywieckiego) oraz gromadzeniu pieśni, przyśpiewek, zapisów o różnym charakterze, w tym choreograficznych, i związanych z obrzędowością ludową. Dokumentował również sylwetki instrumentalistów, śpiewaków i gawędziarzy, a także poetów ludowych. Gromadził też materiały gwarowe i muzykanckie, rękopiśmienne teksty instrumentalne, dzięki czemu posiadamy obecnie repertuar nie istniejących już kapel i wirtuozów ludowego instrumentarium beskidzkiego. Pozostawił po sobie w Muzeum Bielskim archiwum materiałów w różnej postaci, zawierające około 2 tysięcy pozycji. Plonem jego pracy popularyzatorskiej w tym okresie były liczne publikacje zamieszczane w regionalnych periodykach jak: "Kalendarz Śląski", "Kalendarz Beskidzki", "Zaranie Śląskie" czy na łamach lokalnej prasy. Publikował zbiory nutowe i towarzyszące im opisy obrzędów i obyczajów, szkice popularyzatorskie z dziejów folklorystyki na Śląsku, sylwetki informatorów, zbieraczy, muzykantów; pisał wiele o tańcach i instrumentach ludowych. Z ogromnego dorobku Jana Taciny - zbioru liczącego około 14 tysięcy pieśni, zapisów tanecznych i innych, tylko niewielką część udało się opublikować. Są to: "Gronie nasze gronie" pieśni ludowe znad źródeł Olzy (1959), "Pieśni ludowe Śląska Opolskiego (1963), "Śląskie tańce ludowe" t. 1 Śląsk Cieszyński (198ł), "Śląskie tańce ludowe" t. III - Górny Śląsk (1987) oraz "Po kolędzie" - kolędnicze pieśni ludowe (1987). Pozostałe, to bądź zbiory przygotowane do druku jak: dwa tomy pieśni ludowych bielsko-cieszyńskich, czy tom pieśni ludowych pszczyńsko-rybnickich, bądź materiały czekające na opracowanie i wydanie. Nie było danym Janowi Tacinie dożyć opublikowania efektów swojej ostatniej pasji życia jaką było dla Niego, po przejściu na emeryturę (w 1976 roku), opracowywanie chorałów kościt:lnych dla potrzeb ogółu parafii kościoła ewangelicko-augsburskiego w kraju. Ten człowiek najgłębszej wiary i autentycznej religijności był teź wielkim patriotą. Od roku 1939 należał do koleżeńskiego stowarzyszenia "Acord", którego założyciełe (12 młodych ludzi o podobnych zainteresowaniach) złożyli przysięgę pracy dla dobra Ojczyzny do ostatnich dni. Jak i inni Jan Tacina przysięgi lej dochował. Nadzwyczaj pracowity, niezwykle skromny i naturalny, Jan Tacina nie został za życia w pełni dostrzeżony i należycie wynagrodzony, pomimo tego, że wiele o Nim dobrego powiedziano i napisano, w tym prace dyplomowe i magisterskie. Jego jedyne wyróżnienia to: nagrody, m.in. im. Oskara Kolberga, Juliusza Ligonia i Karola Miarki oraz "Sowa Beskidów". W pamięci pozostanie jednak jako osobowość nieprzeciętna, człowiek wielkiej powagi, spokoju i spolegliwości. Był długoletnim, czynnym i godnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kultura muzyczna i folklorystyka śląska poniosły dużą stratę, gdyż mimo podeszłego wieku był pełen planów, młodzieńczego zapału, siły inspiracyjnej i uporu w staraniach o wydanie i upowszechnienie dorobku swojego życia. Byłoby wielką stratą gdyby dorobek ten nie został upowszechniony. Bemadel/a 7llrno � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af042941b04f5ca234c1a1a2ceb2c45e.pdf a586d2a3005af3b0e3b1d838654c4763 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1279 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.219-250 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1 2 P L ISSN 0071-1861 WSPÓŁPRACA ETNOGRAFÓW P O L S K I I BIAŁORUSI 20 lutego 1985 r. zawarta została umowa o współpracy naukowej w latach 1986- 1990 pomiędzy Instytutem Sztuki, Etnografii i Folkloru (IIEF) Akademii Nauk BSRR a Instytutem Historii Kultury Materialnej (IHKM) PAN. Przedmiotem badań jest problematyka związków etnicznych (w zakresie kultury materialnej) łączących Białorusinów i Polaków w XVIII i XIX w. Nie analizując poszczególnych paragrafów umowy dotyczących zagadnień formalnych, np. terminu wykonania pracy, ochrony prawnej wvników badań itp, warto słów kilka poświęcić problematyce badań. Plan pracy przewiduje badania nad zagadnieniem „związków etnicznych pomiędzy Białorusinami i Polakami na przykładzie technik rolniczych, mieszkania, odzieży, pożywienia, przemysłu i rzemiosła". Ponadto obie strony zadeklarowały poszukiwania w literaturze i ar­ chiwach, zarówno radzieckich jak i polskich, a także opracowanie publikacji poświęconych badanej problematyce. Realizacja planów jak dotychczas przebiega bez specjalnych zakłóceń. W 1986 r. przebywał w Polsce przez miesiąc kandydat nauk historycznych S. Miluczenkow, który zapoznał się z zawartością archiwów pracowni I H K M w Warszawie, Wrocławiu i Krakowie. W 1987 r. rewizytował Białoruską Akademię Nauk dr J. Bohdanowicz, Kierownik Pracowni Atlasu, która to pracownia z ramienia Zakładu Etnografii I H K M przejęła wiodącą rolę przy realizacji umowy 0 współpracy. Taki stan rzeczy wynikał z faktu, że w profilu pracy atlasowej przez długi okres dominowała tematyka kultury materialnej. We Wrocławiu zlokalizowane jest też archiwum materiałów rękopiśmiennych oraz czystorysów związanych z tą tematyką, jak też bogate archiwum fotograficzno-rysunkowe. W październiku 1988 r. odbyło się w Mińsku (Białoruś) dwudniowe seminarium, na którym etnografowie białoruscy i polscy wygłosili szereg interesujących referatów. Układom demograficz­ nym, socjologicznym i wyznaniowym, jakie istniały na pograniczu polsko-białoruskim, poświęcone były wystąpienia I. W. Czakwina (IIEF) - „Etnodemograficzna i wyznaniowa sytuacja na pograniczu białorusko-polskim w końcu XVIII i pierwszej połowie XIX w." i I. W. Tercszkowicza (IIEF), „Etnosocjologiczne procesy w regionie białorusko-polskiego pogranicza W drugiej połowic XIX i na początku XX w." Referaty z pogranicza historii i etnografii wygłosili pracownicy I H K M : I. Turnau („Klasyfikacja narzędzi i technik tkackich na Białorusi w XVIII i XIX w.") i A. Wożniak („Dom i zagroda pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w.") oraz N. I. Burakowska („Białorusko-polskie pararcle w rzemiośle kuśnierskim XVIII-XIX w") i C. F . Terechin z I I E F (referat ten poświęcony był źródłom historycznym do bartnictwa Białorusinów i Polaków). Charakter par exellence etnograficzny miały wystąpienia dotyczące wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej: L . A. Mołczanowcj (IIEF) - „Białorusko-polskie pararele i rozwój narzędzi do obróbki gleby (radło, socha, pług, brona)"; I. Marczyk (IHKM) - „Polsko-białoruskie związki w zakresie tradycyjnych form narzędzi do uprawy ziemi"; L. I. Minka (IIEF) - „Narzędzia 1 zabudowania związane z omłotem i obróbką ziarna na terytorium Białorusi i Polski w XIX i pocz. XX wieku"; J. Bohdanowicza (IHKM) - „Powiązania polsko-białoruskie w zakresie pożywienia ludowego"; B. Dołżyckiej (IHKM) - „Tradycyjne formy transportu na pograniczu polsko-białoruskim"; W. S. Titowa (IIEF) - „Chleb w tradycyjnej kulturze Białorusinów i Polaków" oraz S. A. Miluczenkowa (IIEF) - „Tradycje ludowe w garncarstwie pogranicza bialorusk o- polsk iego". W drugim dniu obrad zainteresowania uczestników sesji skupiły się głównie na problemach folklorystycznych, którym były poświęcone referaty A. S. Fedosika, K. P. Kabarznikowa, G. A. Bartoszewicza (wszyscy z IIEF) dotyczące folkloru związanego z II wojna światowa. Największe zainteresowanie wywołało wystąpienie R. Górskiego (Polska). Referent omówi! wkład Polaków w bci(i ¡3. nic folkloru Białorusi w XIX i XX w. Niezwykle ciekawy byl również referat E. Fryś-Pietraszkowej (PIS) - „Problemy sztuki ludowej na pograniczu polsko-białoruskim" (przeniesiony z odbywającej się równolegle sesji poświęconej sztuce). Ze względu na tematykę �1 220 KRONIKA odbiegającą znacznie od wystąpień poświęconych głównie sztuce współczesnej (teatr, telewizja, filml referat ten (na prośbę autorki) został przez nią wygłoszony wśród etnografów i folklorystów. Ciekawe wycieczki do Chatynia, Nieświeża, Nowogródka i Grodna - miast tak bliskich sercom polskim - uzupełniły pobyt uczestników sesji na Białorusi. Janusz Bohdanowicz T H E I N T E R N A T I O N A L E ORGANIZATION O F F O L K ART (IOFA, IOV) IOFA jest światową organizacją zajmującą się sztuką i kulturą ludową, jej zachowaniem, kultywowaniem, umiejętnym przekazywaniem i popularyzowaniem. Objęta statusem C U N E S C O posiada siedzibę w Mośdling (Austria). Przedmiot jej zainteresowań i działalność dotyczy wszystkich gałęzi sztuki i kultury ludowej. Jak zanotowano w programie: „od artystów i rzemieślników do dramatu, od ludowej piosenki do błyskotliwego opowiadania, od narodowego kostiumu do wiary, od literatury po zwyczaj i tradycję, od języka do ludowego tańca, od opowieści do ludowej muzyki, od dialektu do rozwoju osobowości, od kulturowych faktów jednostkowych i kompleksu kulturowego do zmian kulturo­ wych [...] cała kultura ludowa ma być włączona". Zrozumienie sztuki i kultury ludowej wymaga znajomości ewolucji i rozwoju jej wszystkich, zawsze ożywianych dziedzin, zawierają się w nich bowiem tradycje przeszłości, teraźniejszości i perspektywy przyszłości. Aktywna działalność na polu sztuki i kultury ludowej ma służyć międzynarodowemu zrozumieniu i podejmowaniu prac popierających pokój w świecie, realizujących program UNESCO. Organizacja zrzesza przedstawicieli całego globu bez względu na rasę, płeć, język i religię. Jej członkami są towarzystwa nierządowe, instytucje, muzea i osoby prywatne (naukowcy, praktycy, pracownicy organizacji zajmujących się sztuką i kulturą ludową). W imię przyjaźni, solidarności, humanizmu, etyki i estetyki organizacja postawiła sobie za cel międzynarodową naukową wymianę doświadczeń, informacji i dokumentacji oraz promowanie kultury i sztuki ludowej, popularyzowa­ nie i wymianę zespołów folklorystycznych miedzy wszystkimi krajami świata. Proeram pracy IOFA odnosi się z szacunkiem do ich kulturyHradycji, charakteru i wolności wszystkich ludzi świata. Struktura organizacyjna IOV opiera się na pracy Komisji specjalistycznych. Kraje członkow­ skie IOV posiadają na swoim terenie Sekcje Krajowe (Narodowe), w ramach których działają Komisje będące odpowiednikami Komisji specjalistycznych IOV, tzw. Komisje Krajowe czy Narodowe. W tym miejscu ograniczę się do scharakteryzowania programu działalności Między­ narodowej Komisji Nauki i Badań IOV jako najbliższej moim zainteresowaniom. Jej program zakreśla następujące cele: 1. Zbieranie informacji o miejscu i kierunkach badań w zakresie sztuki i kultury ludowej w krajach zrzeszonych w IOV przez ich Krajowe Komisje Nauki i Badań; 2. Publikowanie tych informacji we wszystkich krajach świata; 3. Doskonalenie badań na polu sztuki i kultury ludowej oraz przedstawianie pytań badawczych i wyników prac naukowych zrealizowanych w Sekcjach Krajowych IOV narodowvm komisjom przy UNESCO; 4. Współpracę Komisji Krajowych IOV z Komisjami Narodowymi U N E S C O w orga­ nizowaniu konferencji i seminariów naukowych poświęconych problemom związanym z kulturą i sztuką ludową oraz metodologią ich badań; . 5. Przygotowanie i rozpowszechnianie publikacji o rezultatach naukowych oraz materiałów seminaryjnych i konferencyjnych dotyczących sztuki ludowej; 6. Czuwanie nad rozwojem współpracy między krajowymi komisjami nauki i badań IOV i ich publikacji służącymi pokojowi w świecie. Przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOV jest Polak doc. Mieczysław Marczuk z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Każda Sekcja Krajowa (Narodowa) IOV posiadająca Komisję Nauki i Badań skupia specjalistów - naukowców (etnografów, etnologów, muzykologów, choreografów, psychologów, socjologów kultury, nauczycieli, krytyków artystycznych etc). Może ona współpracować z uniwer­ sytetami i innymi organizacjami i placówkami naukowymi oraz tymi wszystkimi, którzy realizują prace z zakresu sztuki i kultury ludowej. �221 KRONIKA Pole działania Komisji Krajowych Nauki i Badań IOV obejmuje: 1. Ochronę, podtrzymanie i zachowanie różnorodnych form sztuki ludowej (zwłaszcza ludowvch zwyczajów i obyczajów, folkloru słownego, ludowych pieśni, muzyki i tańca); 2. Współpracę z narodowymi komisjami przy UNESCO i innymi instytucjami, organizacjami oraz osobami prywatnymi zainteresowanymi kolekcjonowaniem i ochroną wartości kultury ludowej; 3. Opiekę i rozwój współpracy z instytucjami naukowymi w pracach badawczych dotyczących m.in.: a> - genezy, istoty, ewolucji i zróżnicowania różnych gałęzi sztuki i kultury ludowej, miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze (statusu społecznego twórców ludowych; kulturalnych, psycho­ logicznych i cywilizacyjnych uwarunkowań ludowej twórczości; społecznej percepcji twórczości ludowej); b) - etosu współczesnego życia wiejskiego jako wzoru kariery i kontynuacji kultury ludowej (miejsca kultury ludowej w życiu społeczności wiejskiej; autentycznych i spektakularnych elemen­ tów kultury ludowej we współczesnym Życiu wiejskim); c) - miejsca sztuki i kultury ludowej w kulturze narodowej, jej funkcji społecznych (wiedzy społecznej o kulturze ludowej; postaw różnych środowisk i warstw (klas) społecznych wobec tradycji ludowej; treści prezentowanych na pokazach folklorystycznych; udziału treści ludowych w aktywizowaniu zespołów folklorystycznych); d) - sytuacji kultury i sztuki ludowej pod wpływem współczesnych przemian cywilizacyjnych (wpływu postępu technicznego na kulturę ludową; elementów kultury ludowej funkcjonujących w kulturze masowej; procesu adaptacji folkloru do współczesnych przemian cywilizacyjnych; polityki kulturalnej państwa wobec folkloru; perspektyw kultury ludowej wobec współczesnych przemian etc); 4. Popularyzację sztuki i kultury ludowej przez instytucje profesjonalne, kulturalne i społeczne oraz wyłanianie twórców ludowych (m.in. na drodze festiwali, ekspozycji sztuki, pokazów, nagradzania twórców ludowych itd.fc 5. Organizowanie krajowych i międzynarodowych konferencji naukowych, seminariów także we współpracy z akademiami, instytucjami naukowymi i kulturalnymi oraz publikowanie rezultatów naukowych z zakresu sztuki i kultury ludowej; 6. Organizowanie i popieranie różnorodnych lokalnych prezentacji folklorystycznych celem popularyzacji ludowych tradycji; 7. Przygotowywanie i rozpowszechnianie publikacji dotyczących sztuki i kultury ludowej w kraju i za granicą, wymianę literatury naukowej z tego zakresu z komisjami naukowymi innych krajów; 8. Wpływanie na instytucje przystosowane do edukacji społecznej (zwłaszcza edukacji dzieci i młodzieży), aby w swoich programach nauczania uwzględniały problemy związane ze sztuką i kulturą ludową. Komisje Krajowe Nauki i Badań mają swobodę w wyborze kierunków oraz rozwiązań metodologicznych i merytorycznych, celem ich pracy jest bowiem wzbogacanie wiedzy i po­ szerzenie spojrzenia na sztukę i kulturę ludową. W dniu 9 stycznia 1989 r. po długoletnich staraniach została zarejestrowana obejmująca cały kraj polska Krajowa (Narodowa) Sekcja !OV z siedzibą w Lublinie. W tym samym miesiącu odbyło się I Walne Zebranie Członków Sekcji, na którym dokonano wyboru jej władz, przyjęto statut oraz nakreślono cele i założenia funkcjonowania Organizacji- Przewodniczącym Sekcji został wybrany doc. Mieczysław Marczuk, pełniący również funkcję przewodniczącego Mię­ dzynarodowej Komisji Nauki i Badań !OV, o czym pisałam wyżej. Zaproponowano także wyłonienie w obrębie Sekcji komisji problemowych, których tym­ czasowe „robocze" nazwy brzmią: 1. Komisja badań i popularyzacji kultury ludowej (inaczej naukowa); 2. Komisja promocji i wymiany zespołów folklorystycznych i twórczości ludowej; 3. Komisja promocji twórczości ludowej; 4. Komisja edukacji w zakresie kultury ludowej; 5. Komisja organizacyjna (imprezy, obsługa delegacji Ud.). Opracowała Mirosława Drozd-Piasecka W POSZUKIWANIU K O R Z E N I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ W dniach 23-27 sierpnia 1988 r. we włoskim miasteczku Gorizja położonym przy gra­ nicy włosko-jugosłowiańskiej odbył się I światowy Kongres Sztuki i Kultury Ludowej. Jego �1 222 KRONIKA 1 organizatorem była „The Internationale Orgamzation of Folk Art" (IOFA lub I O V ) objęta statusem C U N E S C O z siedzibą w Móśdling - Austria, którą wspierali w tym przedsięwzięciu liczni włoscy sponsorzy (instytucje, firmy, banki, towarzystwa oraz osoby prywatne, np. firnia Zanussi oraz Izba Handlowa w Gorizii i Undine). Tematem Kongresu byf wkład kultury ludowej w pokój i zrozumienie między ludźmi - Aktualnv stan i wartość sztuki i kultury ludowej w różnych krajach świata i ich perspektywy w 2000 r. W Kongresie wzięło udział 99 delegatów z 44 krajów i 5 kontynentów. Polskę reprezentowali: doc. dr hab. Mieczysław Marczuk z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu M. Curie-Sklodowskiej w Lublinie, mgr Elżbieta Sendejcwicz z tegoż Instytutu - Przewodnicząca Festiwalu Śpiewaków i Kapel Ludowvch w Kazimierzu nad Wisłą, mgr Teresa Ochab z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie, dr Krzysztof Ciejpa-Znamierowski z Lublina - członek prezydium IOV - skarbnik tej organizacji, oraz doc. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka z Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie. Wśród zaproszonych gości byli Madelaine Gobcil, sekretarz generalny UNESCO, ponadto nauczyciele, badacze, eksperci, delegaci dyplomatyczni, dziennikarze, przed­ stawiciele ministerstw kultury oraz miejscowych władz, m.in. prezydent Friuli Gianni Bravo, Sergio Piemonti - prezydent banku w Gorizii. Przedstawione referaty i komunikaty dotyczyły wartości przeszłego, obecnego i przyszłego miejsca i roli różnych dziedzin sztuki ludowej (zwłaszcza pieśni, stroju, muzyki, tańca, plastyki) w poszczególnych krajach. Powszechnie stwierdzano w nich zmiany zachodzące w obrębie tradycyjnej sztuki i kultury ludowej, ich komercjalizację, zanik, liczne transformacje dla potrzeb turystyki, estrady i sceny kosztem „autentyku". Zjawiska tc niezależnie od kraju oceniano jako negatywne z punktu widzenia poczucia tożsamości kulturowej poszczególnych narodów, postulo­ wano i przedstawiano plany opieki, zachowania, rozwoju tych dziedzin w przyszłości. Wśród uczestników Kongresu było wielu przedstawicieli organizacji i instytucji opiekujących się ze­ społami ludowymi pieśni i tańca, stąd liczne propozycje praktyczne dotyczące sposobów zachowania jak najwięcej „autentyków". Oczywiście nie będę przedstawiać wystąpień wszvstkich delegatów. Ograniczę się jedynie do scharakteryzowania tych najbardziej reprezentatywnych dla ogólnego kierunku obrad Kongresu. Po oficjalnych wystąpieniach powitalnych zabrał głos Mieczysław Marczuk, przewodniczący Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA, który wygłosił referat pt. „Główne założenia światowej dekady rozwoju kulturalnego a zadania Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA". Na wstępie zaznaczył, że Kongres otwiera cykl prac w ramach Światowej Dekady Rozwoju Kultury ogłoszonej przez UNESCO na lata 1988 1997. Koncentrują się one na tak żywotnych kwestiach, jak określenie rozmiarów kulturalnego rozwoju i stymulowanie zdolności ludzkich oraz życia kulturalnego w całości. Zadania te wymagają nakreślenia generalnej strategii postępowania, w której pragnie partycypować Międzynarodowa Komisja Nauki i Badań IOFA, z myślą o ich wadze i aktualności w XXI w. IOFA od początku pracowała w dziedzinie intensyfikacji poczucia tożsamości kulturowej. Było to jej głównym zadaniem statutowym i programem działania. Teraz będzie zwracać szczególną uwagę na wzbogacanie form i środków wyrażających najpełniej tożsamości kulturowe różnych narodów (m.in. przez prezentowanie autentycznych erup folklorystycznych, popularyzo­ wanie twórczości materialnej zarówno na terenie kraju, jak i za granicą, zbieranie i dokumen­ towanie różnych dziedzin kultury ludowej, szczególnie tych zanikających). IOFA poświęci wiele uwagi naukowym badaniom kulturv i popularyzacji ich rezultatów na seminariach, konferencjach i w oddzielnych publikacjach oraz podejmie na wszystkich kontynen­ tach program edukacji społecznej młodzieży w zakresie sztuki i kultury ludowej. Jak stwierdził na zakończenie mówca, Program Światowej Dekady Rozwoju Kultury jest otwarty na wszelkie propozvcje wzbogacenia aktywności kulturalnej w zmieniającym się świecie bieżącego XX w. I O F A jako międzynarodowa organizacja sztuki i kultury ludowej będzie brać udział w Dekadzie na drodze aktywności swych sekcji krajowych i indywidualnego uczestnictwa członków 100 krajów. Będzie działać w zgodzie z potrzebami i specyficznym charakterem róznvch kultur narodowych, jak również i w zgodzie z ramami pracv programu Dekady. 1 Por. szerzej na ten temat tekst pt. The Internationale Organization'of Folk Art (IOV, IOFA) zamieszczony w tym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 223 Poszukiwanie korzeni tożsamości kulturowej i odrębności narodowej w sztuce i kulturze ludowej było szczególnie widoczne w referatach przedstawicieli pozaeuropejskich krajów roz­ wijających się. Wvdaje się, że Europejczycy „odkrycia" tego skarbca dla celów budzenia świadomości i poczucia wartości własnej kultury dokonali już wcześniej, w większości w XIX w., i obecnie koncentrują się na badaniach i popularyzowaniu jego różnorodnych dziedzin już bez stałego odwoływania się do znaczenia tego dziedzictwa kulturowego. Natomiast narody, zwłaszcza będące do niedawna pod wpłwyem kolonialnym, dopiero teraz uświadomiły sobie jego rangę oraz rolę i koncentrują zdwojone wysiłki dla ich udokumentowania, a następnie utrzymania. Mbabi Katana (Uganda) z Departamentu Muzyki, Tańca i Dramatu Uniwersytetu w Makerere mówił o obecnym miejscu sztuki i kultury ludowej w Ugandzie z ogólnym spojrzeniem na ich przyszłość w latach 2000. Skoncentrował się przede wszystkim na pieśni ludowej podkreślając bardzo silnie jej związek z całokształtem kultury wschodniej Afryki. Modelowo przedstawił miejsce pieśni w podstawowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, zawarcie małżeństwa, śmierć w afrykańskiej kulturze tradycyjnej. Następnie scharakteryzował rolę pieśni ludowej w tradycyjnym systemie edukacji Afrykanów wskazując na te dotyczące genealogii i historii, dramatyczne - opowiadające (narracyjne), przekazujące wiedzę, związane z muzyką artystyczną, tańcem, poezją oraz zaprezentował diagram ilustrujący główne cykle życia społeczności rolniczej, która wykorzystuje pieśń jako środek komunikacji (mediacji) między sobą a Bogiem celem zapewnienia pomyślnych zbiorów i dobrobytu. W kulturze tradycyjnej pieśń towarzyszyła Afrykanom nieomal w każdej sytuacji. Z jej akompaniamentem obchodzono święta i wykonywano pracę. Obecnie miejsce pieśni ludowej na tym kontynencie jest już inne. Zmieniło się życie mieszkańców i ona również zatraciła swój dawny charakter. Przestała towarzyszyć w życiu i pracy, a stała się pieśnią szkolną. Jest wykorzystywana w chóralnych śpiewach i przedstawieniach, występuje także w oficjalnych ceremoniach. Zupełnie nową praktyką jest jej obecność na Narodowych (Krajowych) Festiwalach Kultury. Organizacje społeczne, szkoły, uniwersytety mające własne zespoły konsekwentnie wprowadzają „pod obce gusty" nie tylko pieśni i muzykę, ale i całe przedstawienia zupełnie zewnętrzne w stosunku do ich tradycyjnego kontekstu kulturowego, co powoduje dewaluację rodzimej kultury. W istniejącej sytuacji konieczna jest więc edukacja dzieci w taki sposób, żeby wiedziały, iż pieśń jest kluczem do poznania afrykańskiej lingwistyki, antropologii i poezji. W trosce o przyszłość pieśni afrykańskiej szkoły i uniwersytety aktywnie zachęcają i stymulują do ich zachowania i ochrony. Nauczyciele akademiccy podejmują badania naukowe nad różnymi dziedzinami sztuki afrykańskiej, a szczególnie pieśnią w jej etnicznym oryginale. Podobnymi studiami obejmowana jest muzyka. Równocześnie Departament Muzyki, Tańca i Dramatu w Makerere oferuje na przykład satysfakcjonujący, niezależny program studiów afrykańskiej Muzyki przeznaczony dla wykonawców państwowych Afrykańskich Przedstawień Artystycznych. Przygotowano też program 2-letnich studiów Pieśni Afrykańskiej dla nauczycieli muzyki w różnego typu szkołach niższych i wyższych. Jest on przeznaczony dla społecznych i etatowych pracowników kulturalnych, przedstawicieli radia i telewizji, zespołów folklorystycz­ nych, producentów i dyrektorów teatrów objazdowych. Zohou Comlanvi (Togo) mówił głównie o stanie kultury ludowej w swoim kraju. Scharak­ teryzował stan ludowej sztuki plastycznej, folkloru muzycznego i ustnego (pieśni, muzyka, opowiadania, legendy, przysłowia, przepowiednie, zagadki). Odwoływał się do ludowych form tradycyjnego teatru świątecznego. Różnego rodzaju święta - w tym także gospodarcze, historycz­ ne, religijne - były w przeszłości impulsem powstawania tańców o intencjach magiczno-religijnych wykonywanych w różnych grupach wieku i płci. Wychodząc od twierdzenia, że w Togo dla poczucia tożsamości kulturowej i narodowej fundamentalną wartością jest sztuka ludowa, scharakteryzował perspektywiczne prace w tym zakresie. W Togo będą wiec prowadzone badania naukowe nad własną kulturą. Na podstawie zebranych danych odpowiednie instytucje specjalis­ tyczne podejmą starania dotyczące zachowania i rewaloryzacji tych wszystkich tradycji kulturo­ wych, które według wyników badan na to zasłużą. Równocześnie kontynuowane będą nowe formy wypowiedzi artystycznych, te, które społeczeństwo przekształciło według swoich potrzeb i aspiracji. Równolegle zostaną skoncentrowane wysiłki w zakresie publikowania dokumentów ochrony tradycyjnej i współczesnej sztuki ludowej, organizowania na podłożu ruchu społeczno-kultural¬ nego nowoczesnych banków informacji o kulturze ludowej i warsztatów służących edukacji artystycznej, które mogą być przydatne przy modernizacji kultury „wyrosłej z nas i dla wszystkich nas". Anabela Roldan (Mozambik) rozpatrywała problem podstawowy, jak nauczać tańca narodo­ wego. Jej zdaniem, obok wypracowania odpowiedniej metodologii równie ważny jest program rozwoju. �224 KRONIKA Raport przewodniczącego delegacji Burundii zawierał m.in. informacje o folklorze słownym tego kraju, publikacjach naukowych i tych w językach narodowych, literaturze, muzyce, rękodziele, rzemiosłach. Autor mówił o ich historycznych uwarunkowaniach, opiece prawnej, infrastrukturze kulturalnej (muzeach, wymianie kulturalnej z zagranicą). Ebrahim Al Shukrt (Kuwejt), przedstawiciel beduińskiej Reprezentacji Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej na Środkowym Wschodzie i Krajach Afrykańskich, mówił o jej roli w zachowaniu folkloru. Podkreślił znaczenie folkloru i kultury materialnej jako źródła wiedzy historycznej, szczególnie ważnego dla społeczności arabskich. Ponieważ kraje zachodnie zajmują się głównie Własną kulturą, zadaniem organizacji beduińskiej jest propagowanie, zachowanie i badanie kultury beduińskiej. Salafc el Mahdi (Arabia Saudyjska) skoncentrował się na architekturze bardzo charakterys­ tycznej w rozplanowaniu arabskich domów i ich wnętrz. Była ona dostosowana do sposobu życia i zajęć rodziny arabskiej. Na przykład uwzględniała potrzeby kobiet, które rzadko wychodziły na zewnątrz. W budynkach znajdowały się też osobne pomieszczenia dla rodziców, dorosłych synów i krewnych. Jako szczególnie istotny element kultury arabskiej - obok innych działów sztuki - powinna zostać objęta programem ochrony, dokumentacji, a nawet kontynuacji i rozwoju. Natomiast propagandą tego programu i jego realizacją zdaniem referenta powinny zająć się Środki masowego przekazu, szkoły i instytucje specjalistyczne. Podjęcie tej problematyki przez IOV daje większe gwarancje wykonania tych prac. Joshi Mansuh (India), dyrektor Centrum Naukowego Przedstawień Sztuki Ludowej Hindus­ kiego Teatru Narodowego w Bombaju, w swoim wystąpieniu mówił o cechach charakterystycz­ nych tańca tradycyjnego oraz o choreografii związanej z przedstawianiem tych tańców. Poruszył zwłaszcza zagadnienia dotyczące obecnego stanu tańca ludowego w Indii, tradycji folklorystycz­ nych w kilku regionach tego kraju, językach etnicznych i różnych sposobach przekazywania dzieciom tradycji własnej kultury. Za podstawowe zadanie w zakresie kultury i sztuki ludowej uważał zwrócenie uwagi na: istniejące organizacje i instytucje kulturalne i wyeliminowanie tych, które nie pracują efektywnie; wytypowanie komponentów kulturowych i wyselekcjonowanie wśród nich tych, które świadczą o zróżnicowaniu kulturowym oraz takich, które są wartościami kulturowo większościowymi i z tej racji należy je propagować i ochraniać; stwierdzenie, czy istnieją instytucje mogące podjąć się tej działalności, oraz powołanie komisji kulturalnej koordynującej programy i projekty kulturalne z innymi komisjami krajowymi na świecie. Działalnością komisji w Indii powinny być objęte różne dziedziny sztuki i kultury ludowej oraz ich twórcy. Następnie jej program powinien się skoncentrować na międzynarodowej kooperacji w rejonie Azji i objąć przede wszystkim studia uniwersyteckie nad wpływami kulturowymi, publikacje prac hinduskich, wymia­ nę dokumentacji, badania naukowe w kraju, opracowywanie monografii i reprodukcji kolekcji pokazujących sztukę ludową, powołanie regionalnego centrum międzynarodowej organizacji sztuki ludowej we współpracy z Azją. Shirley Perera (Sri Lanka) scharakteryzowała krótko ludowy taniec, muzykę, malarstwo, rzeźbę, snycerkę oraz kukiełki, dramaty i maski jako najbardziej typowe dziedziny sztuki w swoim kraju. Enver Keskin (Turcja) mówił o ludowym tańcu, pieśni, stroju i rzemiosłach jako polu specjalnych prac dzisiaj i w przyszłości. T. S. Karetu z Nowej Zelandii przedstawił spojrzenie na różne gałęzie kultury Maorysów. Raport Boauerges Mideros Navarrete (Ekwador) z Andyjskiego Instytutu Sztuki i Rękodzieła dotyczył regionu Andean, czyli Boliwii. Chile, Kolumbii, Ekwadoru, Panamy, Peru i Wenezueli. Informował o pracach tego Instytutu w zakresie ocalenia jak najwięcej elementów sztuki i rękodzieła ludowego powstałych w rejonie Andów. Cesar Delgado Martinez (Meksyk) przedstawił osiągnięcia w zakresie kultywowania mek­ sykańskich tańców ludowych; natomiast Adelina Brenes Blanco (Kostaryka) różne aspekty sztuki i kultury w Kostaryce, zwłaszcza tańce w Centralnej Dolinie. Autorka wychodząc od społecznych funkcji folkloru scharakteryzowała folklorystyczne formy stroju i tańca i ich zróżnicowanie na obszarze swojego kraju. Wystąpienie L. De Wayne Young (USA), zatytułowane „Współczesne miejsce sztuki i kultury ludowej w USA" ze spojrzeniem na nie w przyszłość do roku 2000, było rodzajem raportu o stanie sztuki i kultury ludowej w tym kraju, formach propagandy i ochrony zwłaszcza folkloru. Druga część referatu została poświęcona omówieniu działań w tym zakresie projektowanych w przy­ szłości. Referaty związane z europejską sztuką i kulturą ludową dotyczyły w większości folkloru muzycznego i tanecznego w poszczególnych krajach. �225 KRONIKA Dragosiav Devic (Jugosławia) mówił o badaniach folkloru muzycznego oraz zachowanych tradycyjnych formach muzyki w Jugosławii. Eva i Radomil Rejskovie (Czechosłowacja), o tańcu ludowym w amatorskich zespołach tańca i perspektywach jego rozwoju; Pedro Pardo (Hiszpania) analizując kilkanaście tańców hiszpańskich z różnych regionów tego kraju postawił tezę, że wyrażają one charakter narodowy poszczególnych dzielnic i ich mieszkańców. Mieczysław Marczuk (Polska) skoncentrował się na różnych funkcjach ludowej muzyki, pieśni i tańca (m.in. poznawczych, estetycznych, wychowawczych, rekreacyjnych, terapeutycznych) w Polsce oraz instytucjach i programach, które zajmują się ich zachowaniem i rozwojem. Geraldine Haid (Austria) przedstawiła raport o muzyce ludowej w Austrii. Wychodząc od jej roli i znaczenia w przeszłości, referentka skupiła się na historii i głównych problemach związanych z uprawianiem muzyki ludowej. Podkreśliła znaczenie autentycznej muzyki ludowej jako specjal­ nego doświadczenia w życiu jednostki, krytykując równocześnie „domorosłe" jej wykonywanie. Muzyka, tak jak i inne dziedziny kultury i sztuki ludowej, świadczy o korzeniach kultury narodowej. Z tego wynika konieczność rozsądnej polityki w tym zakresie oraz racjonalnego stosowania różnych dekoracji folklorystycznych. Hans Haid (Austria) w wystąpieniu zatytułowanym J a k oszukiwać lud za pośrednictwem kultury ludowej" wskazał na ogólnoświatową tendencję wykorzystywania różnych wytworów kultury ludowej, zwłaszcza sztuki, do zaspokojenia potrzeb turystycznych. Jej skutkiem jest upadek jakości, wulgaryzacja, komercjalizacja, oferowanie lichych substytutów sztuki, namiastki kultury danego kraju. Taki sam świat oferuje telewizja, w której dominuje stylizowana muzyka i strój ludowy. Przedstawiciele dużej reprezentacji gospodarzy mówili przede wszystkim o rezultatach prac prowadzonych nad różnymi dziedzinami kultury i sztuki we Włoszech. Na przykład Aurelio Rigoli skoncentrował się na zbiorach folkloru; Annamaria Amittrano Savarese *- na rezultatach badań nad ludowym strojem regionalnym; Gianni Pireddu mówił o badaniach nad ludowymi tradycjami w mieście; Gian Paolo Borghi i Renzo Zagnoni relacjonowali prace nad wpływami kultury ludowej prowadzonymi w górnej dolinie Renu; natomiast Paolo Pellarini informował o wpływach kultury ludowej w zamkniętych społeczeństwach zamieszkujących dolinę rzeki Torre, a Claudio Noliani zastanawiał się, jakie znaczenie będzie miała ludowa poezja śpiewana (muzyczna) dla młodzieży roku 2000. W moim referacie zatytułowanym „Sztuka ludowa w Polsce. Jej obecna sytuacja i perspek­ tywy rozwoju" scharakteryzowałam stan plastycznej twórczości ludowej, obecne trendy wy­ stępujące w jej obrębie, rolę mecenatu państwowego i spółdzielczego („Cepelii") oraz program zachowania i dalszego rozwoju sztuki i rękodzieła ludowego w Polsce przygotowany przez Cepelię na lata 1986 1990. Kongresowi towarzyszył XVIII Światowy Festiwal Folkloru odbywający się w Gorizii od kilkunastu lat. Wzięły w nim udział grupy folklorystyczne z; Austrii, Boliwii, Burundii, Chin, Indii, Jugosławii, Malezji, Meksyku, Szwajcarji, Tunezji, ZSRR, USA, Włoch, które codziennie prezen­ towały swoje repertuary. Brały też one udział w inauguracji Kongresu i jego uroczystym zakończeniu, na stadionie w Gorizii, jak również uczestniczyły w oficjalnych spotkaniach z przedstawicielami miejscowych władz, stanowiąc szczególnie barwny akcent tych spotkań. Uczestnicy Kongresu (i zespoły uczestniczące w Festiwalu) byli m.in. uroczyście podejmowani przez mera Gorizii, prezydenta Triestu oraz Parlament i Rząd Prowincji. Troska gospodarzy o stworzenie jak najlepszej atmosfery i klimatu dla wzajemnego, wielopłaszczyznowego porozumie­ nia wszystkich zaproszonych gości przejawiała się również w bardzo bogatym programie turystvczno-wycieczkowym, w ramach którego zwiedzano pamiątki historyczne: Cividale, Udine, Gradisca, Aquileja, Grado, Miramare i Trieste. Szczegółowe relacje z obrad Kongresu i towarzyszących mu imprez były na bieżąco podawane przez lokalną telewizję, radio i prasę nadając im dodatkową oprawę i podkreślając między­ narodową rangę. Mirosława Drozd-Piasecka KRAJOWA RADA PRZEMYSŁU SZTUKI L U D O W E J WĘGIER Określenie sztuka ludowa rozumiane jest na Węgrzech, podobnie jak w Polsce, bardzo x/croko. 7alic/a sic do niej m.in. zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, całą bogatą literaturę 15 - Ktnogralia Polska t. 34 7. I 2 �226 KRONIKA ustną oraz zróżnicowaną i rozległą gałąź ludowej działalności plastycznej i materialnych wytworów sztuki. Węgrzy jednak konsekwentnie odnoszą ten zakres znaczeniowy do sztuki dawnej wsi, a nie sztuki współczesnej, podczas gdy u nas występuje w tej dziedzinie duża dowolność interpretacji i zazwyczaj stosowanie wspólnego miana sztuki ludowej dla tradycyjnej (najdawniejszej) i obecnej twórczości wsi. Współczesna sztuka materialna jest traktowana na Węgrzech jako inna jakość niż sztuka dawnej wsi, której przedmioty zasiliły zbiory muzealne, i określana ludową sztuką użytkową. Według naukowców węgierskich ludowa sztuka użytkowa jest twórczością naszych czasów i wprawdzie stanowi bezpośrednią kontynuację sztuki ludowej, wzrosła i rozwija Się w ramach jej tradycji, to jednak nie można ich utożsamiać. Ludowa sztuka użytkowa, w odróżnieniu do sztuki ludowej, nie zaspokaja już codziennych potrzeb utylitarnych i chociaż niektóre jej przedmioty pełnią nadal tę rolę, to jednak służy ona głównie zaspokajaniu potrzeb estetycznych, zwłaszcza mieszkańców miast. Na sztukę ludową w węższym rozumieniu składały się przedmioty dekoracyjne, czyli - jak to określają Węgrzy - ludowa sztuka dekoracyjna. Odrodzenie tej twórczości nastąpiło na Węgrzech stosunkowo niedawno. Stało się to możliwe, dzięki ścisłej współpracy specjalistów (teoretyków i praktyków) dążących do sprowadzenia ludowej sztuki użytkowej do pierwotnego źródła. Owocem tej współpracy było reaktywowanie dawno zapomnianych rzemiosł i technik wy­ twarzania, m.in. wyrobu armiaków, farbowania naturalnymi barwnikami. W ten sposób - jak twierdzą uczeni węgierscy - sztuka ludowa przekształciła się w ludową sztukę użytkową. Pewne przedmioty codziennego użytku zaczęły pełnić funkcje dekoracyjne, inne zachowały swoje dawne przeznaczenie. Wybitny teoretyk węgierskiej sztuki użytkowej, Gyórgy Domanovsky, charakteryzując tę kategorię artystyczną m.in. stwierdził: „Ludowa sztuka użytkowa rozwija się na bazie spuścizny sztuki ludowej, świadomie stara się wzbogacać tradycje elementami spoza niej uwzględniając zapotrzebowanie kupujących. Zmiana ta spowodowała, że przedmioty mające kiedyś praktyczne zastosowanie przekształciły się w przedmioty dekoracyjne" . Węgierska szkoła współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej kształtowała się i rozwija nadal na podstawie szeroko i swobodnie wykorzystywanych narodowych tradycji sztuki ludowej. Źródłem inspiracji twórczej jest dla niej dawne tkactwo, hafty, ceramika, stroje i malowane ludowe skrzynie. Instytucją decydującą o całokształcie spraw związanych ze współczesną węgierską ludową • sztuką użytkową i jej rozwojem jest istniejąca od 1953 r. Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier z siedzibą w Budapeszcie oraz stałą okazałą ekspozycją i magazynami w odległym o ponad 100 km od stolicy Kecsemet. W skład Rady wchodzi ok. 40 osób związanych zawodowo ze sztuką i rękodziełem ludowym, wśród których są etnografowie, artyści plastycy, twórcy ludowi, a także reprezentanci spółdzielni zajmujących się wytwarzaniem przedmiotów ludowej sztuki użytkowej oraz przedstawiciele placówek naukowych i kulturalnych zajmujących się jej badaniem i rozpowszechnianiem. Podstawową działalnością Rady jest opieka i czuwanie nad rozwojem tej dziedziny kultury na terenie całych Węgier. Na cyklicznych komisjach opiniowane są poszczególne przedmioty z różnych gałęzi ludowej sztuki użytkowej i tylko tc z nich, których wzory uzyskały aprobatę, otrzymały znak (metkę) w postaci stylizowanego pawia i napisem „hand made Hungary", są dopuszczane do obrotu towarowego w specjalnych sklepach (w tym także ajencyjnych). Rada jest nic tylko najważniejszym organem opiniującym, ale i propagującym w zakresie ludowej sztuki użytkowej. Organizuje jej wystawy , pokazy, konkursy , wydaje specjalne foldery i publikacje. W budapeszteńskim budynku Rady znajduje się niewielka stała ekspozycja, ukazująca najlepsze, nagrodzone na różnych konkursach prace garncarzy, tkaczy, hafciarzy itd. Pełni ona rolę wizytówki możliwości artystycznych twórców węgierskich. Natomiast zorganizowane przez Radę 1 2 1 3 Węgierska ludowa sztuka użytkowa, oprać. L. Nagy (przewodniczący Krajowej Rady Przemysłu Sztuki Ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej), wyd. Węgierski Instytut Kultury w Warszawie, Warszawa 1987, maszyuop. pow. s. 3. - Wystawę węgierskiej sztuki użytkowej ostatniego 40-lecia otwarto w kwietniu 1987 r w Sali Marmurowej PKiN w Warszawie. Zorganizowana przez Krajową Radę Przemysłu Sztuki Ludowej W R L oraz CZSRLiA „Cepelia" zgromadziła blisko 400 eksponatów będących przy­ kładami garncarstwa i ceramiki ludowej, haftów, przedmiotów użytkowych ze skóry, metalu, kości i rogów, rzeźby (rzeźbione laski pasterskie). Znakomicie zakomponowana ekspozycja uwypuklała bogactwo tradycyjnych wzorów ludowych poszczególnych regionów Węgier, ich odrębność i cechy 2 �KRONIKA 227 4 Muzeum węgierskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego znajduje się w mieście Kecsemet Tu w przestrzennym parterowym budynku mieści się I I sal wystawowych, w których pokazano eksponaty z różnych regionów kraju oraz magazyny. W hału oferowane są przedmioty ludowej sztuki użytkowej do sprzedaży. Tutaj też na ścianach wiszą fotografie przedstawiające ważne wydarzenia z historii Rady i jej działalności, w gablotach umieszczono publikacje. W scenariuszu ekspozycji każdej z prezentowanych dziedzin sztuki w poszczególnych salach starano się uwzględnić przede wszystkim ich zróżnicowanie regionalne oraz rozwój i zmiany technik, form, kolorystyki, surowca itd. najstarszych wzorów zachodzące w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat wraz z nazwiskami najwybitniejszych twórców. Zgodnie z tym założeniem kolejno ukazano: Snycerstwo, rzeźbione przedmioty użytkowe z drewna, rogu i kości (laski pasterskie, szkatułki itd.), wykonane przez chłopów i rzemieślników. G a r n c a r s t w o , będące silną i rozwiniętą gałęzią w całym kraju, charakteryzujące się dużym zróżnicowaniem form regionalnych. Rozwój tej dyscypliny sztuki w ostatnich latach był możliwy dzięki nakładom państwa przeznaczonym na postęp technologiczny. Obok dużych ośrodków ceramicznych istnieją na Węgrzech małe pracownie garncarskie prowadzone przez wybitnych mistrzów. Ta dziedzina sztuki była szczególnie utylitarna i pełni tę rolę do dziś. D r o b n e r z e m i o s ł o wykonywane przez specjalistów na potrzeby wsi (np. wyroby ze skóry, torby, siodła, uprząż, kożuchy), charakteryzujące się bogatą ornamentyką i wyszyciami (kożuchy). W tej grupie pokazano też przedmioty z żelaza przetworzone współcześnie na podstawie starych wzorów oraz wykonane różnymi technikami metalowe elementy stroju ludowego. Haft, bardzo popularna i rozwinięta gałąź ludowej sztuki i rzemiosła artystycznego. Reprezentuje ona do dziś ogromną różnorodność regionalnych stylów, motywów, zdobnictwa. Współczesne zainteresowania ludowymi tradycjami hafciarskimi występują na Węgrzech od początku lat sześćdziesiątych XX w. Wówczas to na pokazach mody pojawiły się kolekcje sukni damskich z motywami haftu z różnych regionów kraju. Wzory te, z upływem czasu, zaczęto przenosić również 1 na inne przedmioty codziennego użytku (obrusy, serwety) i upominki. T k a n i n y modre („modrotiski"). Z umiejętności farbowania tkanin na niebiesko słynęły niektóre regiony kraju. Natomiast w XIX w. w każdym miasteczku targowym był już specjalista trudniący się tym zajęciem. Na początku naszego stulecia moda na te tkaniny przestaje obowiązywać powodując zanik i zapomnienie technik ich wytwarzania. Jako bardzo charakterys­ tyczna gałąź rękodzieła ludowego Węgier została ona współcześnie reaktywowana (m.in. staraniem Rady), a jej wytwarzania podjęły się spółdzielnie rozmieszczone w różnych stronach kraju. Uzupełnieniem tej ekspozycji są meble, koszyki, przedmioty z gliny i metalu. T k a c t w o , potwierdzone w dokumentach z połowy XIV w., jedna z najbardziej efektownych gałęzi sztuki ludowej, szeroko wykorzystywana od polowy XIX w. w takich wyrobach użytkowych, jak zasłony, dywaniki itp. Ze swej istoty zbliżone do sztuki dekoracyjnej obecnie szeroko wykorzystuje tradycyjne motywy tkackie we współczesnych przedmiotach sztuki użytkowej. Meble i dywany stanowią wyposażenie ostatniej sali. Są to współczesne adaptacje i inspiracje nawiązujące często dość dowolnie do tradycyjnych ludowych form i motywów regionalnych wykonane przez artystów plastyków. Rada koncentruje swoje prace na opiniowaniu i propagowaniu sztuki ludowej. Zakres jej działalności w porównaniu z naszą „Cepelią" jest znacznie węższy (np. nie zajmuje się skupem przedmiotów sztuki, nie wytwarza też ich we własnym zakresie, ani też nie pośredniczy w rozprowadzaniu surowców i narzędzi chałupnikom i - co wydaje mi się szczególnie ważne - nie ma kontroli nad jakością wytwarzanych przedmiotów, ponieważ ocenia głównie wzory - prototypy). Ten stan rzeczy, jak sądzę, wpływa na to, że ogólny poziom artystyczny i techniczny charakterystyczne. Przedstawiono eksponaty z zakresu 5 grup tematycznych składających się na pojęcie sztuki użytkowej na Węgrzech, a więc: haft, tkaninę, rzeźbę w drewnie, garncarstwo i ceramikę oraz rzemiosło artystyczne. Natomiast w styczniu 1989 r. przy współpracy Rady i Węgierskiego Instytutu Kultury w Warszawie otwarto w sali wystawowej tej placówki wystawę pt. Dawny i nowy haft węgierski. W każdej z tych dziedzin sztuki (w myśl zasady „zachować tradycje- służyć współczesnoś­ ci") przeprowadzane są co 2 lata konkursy wyłaniające najlepsze wzory przedmiotów opartych na tradycjach lokalnej sztuki ludowej. Dużą atrakcją kulturalną w Kescemet jest też Węgierskie Muzeum Sztuki Naiwnej, gdzie w niewielkich kilku salach zgromadzono obrazy i rzeźby współczesnych twórców nieprofesjonal­ nych oraz Muzeum Zabawek. W obu muzeach organizowane są też wystawy czasowe. 3 4 �228 KRONIKA współczesnej węgierskiej sztuki ludowej proponowanej w sklepach specjalistycznych nie jest wysoki. Natomiast pochodzące ze zbiorów Rady przedmioty, które zachwycały nas na wystawach, zostały wykonane z reguły jako jedyne, unikalne egzemplarze przez najwybitniejszych współczes­ nych twórców węgierskich, nie mogą więc mieć dominującego wpływu na kształtowanie powszech­ nej opinii o ludowej twórczości artystycznej tego kraju. Mirosława Drozd-Piasecka ZAINTERESOWANIE RODZIMĄ KULTURĄ TRADYCYJNĄ W DZISIEJSZEJ M O N G O L I I Po latach, w których przeszłość i tradycja kultury mongolskiej wydawały się niezbyt atrakcyjnym tematem m.in. dla badań naukowych, nastąpiła w Mongolii wyraźna zmiana orientacji. Tytułowa „dzisiejsza Mongolia" to Mongolia lat osiemdziesiątych naszego stulecia kiedy.to możemy obserwować pierwsze rezultaty przełomu w zainteresowaniach etnografów mongolskich, szczególnie predestynowanych do badania kultury swego kraju. Główną placówką badawczą jest Sektor (Zakład) Etnografii i Archeologii wchodzący w skład Instytutu Historii AN MRL, od wielu lat kierowany przez dr. S. Badamchatana. Na czele instytutu stoi natomiast prof. Sz. Nacagdordż. Obaj naukowcy są dobrze znani polskim mongolistom przede wszystkim dzięki bezpośrednim kontaktom z okresu, w którym pracowała w Mongolii ekspedycja etnograficzna PAN, kierowana przez prof. dr. Witolda Dynowskiego (były to lata 1965-1980). Dla mnie okazją do ponownego spotkania był dwutygodniowy pobyt w Ułan Bator jesienią 1988 r. Z przyjemnością stwierdziłam, że pamięć o polskich badaczach jest tu niezwykle żywa, postać Profesora Dynows­ kiego budzi szacunek i uznanie tych, którzy go znali i dzięki którym mogliśmy poznawać kulturę mongolską nie tylko z książek. Kolejnym miłym zaskoczeniem były bezpośrednie kontakty z pracownikami Zakładu Etno­ grafii MAN, który rozrósł się od czasu ostatniego pobytu ekspedycji etnograficznej PAN w Mongolii, a jego działalność nabrała dynamiki. Świadczą o tym m.in. aktualnie prowadzone prace i dalsze plany badawcze placówki, a także ciekawe dyskusje profesjonalistów, w których to dyskusjach miałam okazję uczestniczyć. W Zakładzie pracuje 11 osób (3 kobiety i 8 mężczyzn). Prawie wszyscy mają ukończone studia w ZSRR (Moskwa, Leningrad, Irkuck). Utrzymują też stałe kontakty z Instytutem Etnografii w Moskwie i Leningradzie, Instytutem Nauk Humanistycznych w Ułan Udc i in. Kontaktom tym sprzyja m.in. udział etnografów mongolskich w pracach radzieckich ekspedycji archeologiczno-etnograficznych organizowanych od kilkudziesięciu lat przez wspomniane Instytuty Moskwy i Leningradu. Ciekawe efekty, zwłaszcza w zakresie badań porównawczych, dają kontakty z ośrodkiem w Ułan U d e - centrum badania kultury buriackiej. W numerze „Etnografijn sudlal" z 1987 r. S. Badamchatan krótko scharakteryzował dotychczasowe etapy etnografii mongolskiej i aktualne zadania, do których należy przede wszystkim badanie etnogenezy Mongołów, szukanie źródeł kultury mongolskiej i jej rozwoju, charakterystyka współczesnych procesów etnicznych oraz formowania i kształtowania się mongol­ skiej kultury socjalistycznej, Do pierwszoplanowych należy też zagadnienie konsolidacji i zmian kultury poszczególnych grup etnicznych, tworzenia się kultury ogólnomongolskiej i określenie specyfiki kulturowej mniejszości zamieszkujących Mongolię. Część pracowników Zakładu ma nie tylko przygotowanie do badań etnograficznych, są oni bowiem także specjalistami w zakresie archeologii, antropologii, historii i in. Rozbudzone są też zainteresowania nauką języków, w tym staromongolskiego i tybetańskiego, a także angielskiego. Nie trzeba tłumaczyć, jak takie wszechstronne przygotowanie członków zespołu znakomicie ułatwia podejmowanie złożonych zagadnień, m.in. właśnie etnogenezy. Każdy z pracowników Zakładu ma także swoje własne zainteresowania i plany badawcze. I tu znajomość różnych dyscyplin, zwłaszcza metod, którymi się posługują, ułatwia gromadzenie materiałów i ich opracowanie. Należy jeszcze wspomnieć o dwóch pracownikach, którzy ukończyli studia w za­ kresie sztuk pięknych. Ich talent służy całemu zespołowi - jest bardzo przydatny w pracach o charakterze dokumentacyjnym; rysunki Tangada i Disana zdobią też wiele prac naukowych, zwłaszcza wykonanych pod szyldem Zakładu. Etnografowie mongolscy tworzą bardzo prężny zespół. Łączy ich widoczne zaangażowanie w realizację poszczególnych zadań, wspólne plany badawcze i wydawnicze, w których każdy ma �KRONIKA 229 określone miejsce. Żywe dyskusje, przedstawianie własnych prac do oceny kolegom, częste seminaria, to główne cechy życia naukowego w Zakładzie. Owocem dotychczasowych prac są liczne artykuły w czasopismach naukowych („Etnografijn sudlal", „Studia mohgolica", „Szindżlech uchaany am' dra!" i in.). W 1986 r. ukazał się pierwszy z czterech zaplanowanych tomów etnografii MRL, poświęcony Chałchasom (Cnalchyn ugsaatny dzuj). W kolejnych rozdziałach monografii przedstawione zostały następujące zagadnienia: ł) ogólne informacje o etnosie chałchaskkn; 2) praca i domostwo; 3) kultura materialna i 4) kultura duchowa. Obecnie gromadzone są materiały do tomu drugiego. Jego autorzy zamierzają ukazać zasadnicze rysy kultury Ojratów (Mongołów zachodnich). Podobnie jak tom pierwszy, jest to praca zbiorowa redagowana przez S. Badamchatana. Każdy z pracowników Zakładu pisze rozdział obrazujący kulturę wybranej grupy ojrackiej, a oprócz tego przygotowuje odrębną monografię książkową badanej mniejszości. Poza sezonem prac terenowych, który trwa zwykłe około dwóch miesięcy, etnografowie prowadzą wywiady wśród mieszkańców stolicy przybyłych tu z różnych stron Mongolii. Tak się szczęśliwie składa, że badacze mongolscy wywodzą się z różnych grup etnicznych. Jest tu więc przedstawicie] Bordżiginów, Chałchasów, Derbetów, Dzachczinów, Eletów, Torgutów, Urianchajów ałtajskich i tureckich. Taka mozaika etniczna jest korzystna z wielu względów. Umożliwia m.in. ogląd kultury mongolskiej z różnych pól widzenia, a dyskusje nad jej różnorodnością i specyfiką stają się pełniejsze, wielostronne, bardziej rzeczowe i po prostu ciekawsze. Świadomość wspólnoty etnicznej sprawia, że badacze przyjmowani są przez członków badanej grupy jak swoi, bliscy, co znacznie ułatwia prace terenowe, znosząc natychmiast wszelkie uprzedzenia i bariery. Otworem stoją też drzwi wielu mieszkań w Ulan Bator, za którymi mieszkają ziomkowie, choć oczywiście badania prowadzone są nie tylko wśród członków jednej grupy etnicznej. Kolejnym punktem w planach badawczych Zakładu jest zbieranie materiałów terenowych do monografii ukazującej kulturę Mongołów wschodnich, a następnie - drugiej co do wielkości grupy etnicznej zamieszkującej Mongolię, tj. Kazachów (w 1979 r. na 1,2 min Chałchasów przy­ padało ponad 84 tys. Kazachów). Tu rodzi się jednak problem bariery językowej. Etnografowie mongolscy posługują się w swych pracach terenowych głównie techniką wywiadów. Ich język należy jednak do innej grupy niż kazachski. Najcenniejszymi informatorami są przy tym najczęściej ludzie starsi, ci zaś władają na ogół mongolskim dość słabo. Konieczne jest więc korzystanie z pośrednictwa tłumacza. Nie wystarczy przy tym sama znajomość języka. Tłumacz powinien mieć choćby ogólną wiedzę o kulturze kazachskiej, specyficznej terminologii, etykiecie itp. Mówiono mi 0 planach stworzenia centrum do badania kultury Kazachów. Myślę, że rozwiązałoby to wiele problemów nasuwających się podczas badania tej kultury, tak odmiennej od mongolskiej. Jak już wspomniałam, etnografowie mongolscy pracują głównie w terenie. Niektórzy uczestniczą poza tym w pracach ekspedycji radzieckiej (zwłaszcza w badaniach procesów etnicznych w Mongolii). Pracują wówczas jako tłumacze, znajdując jednak czas na zbieranie materiałów do własnych tematów badawczych. Gdy przeglądałam najnowsze prace etnografów mongolskich, nasunęła mi się pewna refleksja. Otóż, wcześniejsze artykuły i książki sprawiały wrażenie nadmiernego przywiązania do opisu 1 w większości ograniczały się do prezentacji uporządkowanych materiałów terenowych. Wydawać się mogło, że sprawy analizy, interpretacji, teorii itp. były niedoceniane. Element ten pojawia się jednak coraz częściej w nowych opracowaniach, m.in. Badamchatana, Cerenchandy, Tangada. Z ogromną przyjemnością czytałam też maszynopis artykułu G . Menesa o obrzędach po­ grzebowych u Dzachczinów. Była to rzecz dojrzała, znakomicie łącząca opisy faktów z interpretac­ jami badacza i jego informatorów, świadcząca o szerokim spojrzeniu autora (który jest również archeologiem) na kulturę mongolską i na jej badany wycinek. Etnografowie mongolscy są żywo zainteresowani nowymi teoriami, a przede wszystkim zastosowaniem różnych koncepcji metodologicznych w praktyce, tj. podczas badań terenowych i opracowania ich wyników. Przekonałam się o tym m.in. podczas dyskusji po referacie ukazującym tradycje polskiej mongolistyki i jej aktualny obraz, a także niektóre rezultaty moich badań w zakresie zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Część pytań dotyczyła m.in. sposobu klasyfikowania materiału, co wskazuje na dążenie do wyjścia poza opis. Pytano mnie także o możliwość zastosowania zasad semiotyki czy strukturalizmu do badania gier i zabaw, co jest sprawą o tyle trudną, że kierunki te nie dają konkretnych wskazówek badaczowi terenowemu, a badaczowi tego typu zachowań zwłaszcza. Różne sfery kultury Mongołów i Kazachów, jej ciągłość i zmiana są coraz częściej prezentowane na lamach czasopism, m.in, wydawanej w wersji rosyjskiej i angielskiej „Mongolii", gdzie istnieje odrębny dział etnografii. Do przeszłości kultury mongolskiej sięgają dziś jednak �230 KRONIKA nie tylko etnografowie, archeologowie czy antropolodzy. Po latach odwrotu od tego, co minione, niezrozumiałego zawstydzenia przeszłością własnej kultury, rodzi się autentyczne zainteresowanie zwykłych ludzi ich dziedzictwem kulturowym, powstaje ruch zbieraczy-amatorów, pragnących utrwalić przeszłość, ukazać ją nowym pokoleniom, zbierających informacje o tradycji na własną rękę i przekazujących je innym za pośrednictwem czasopism, odczytów itp. Ze skarbnicy folkloru czerpie dziś teatr, film, balet i muzyka. Z ogromnym zainteresowaniem, także poza granicami Mongolii, został np. przyjęty program „Legenda o słońcu" przygotowany przez stołeczny Teatr Opery i Baletu. Jest to bardzo piękna opowieść wykorzystująca w libretcie wątki mitologiczne i typowe dla eposów bohaterskich, mówiąca o nich językiem tańca. Wiele uwagi poświęca się tradycyjnym grom. W 1987 r. reżyser P. Cogdzol nakręcił krótkometrażowy film o zawodach w grze szagaj chamach. Twórca powiedział mi m.in, że film ten wywołał u części widzów refleksję i poczucie wstydu, iż tak mało wiemy o własnych tradycjach, tak szybko o nich zapominamy. W Ułan Bator działa od kilku lat kilkusetosobowa sekcja miłośników tej gry. Miałam okazję uczestniczyć w spotkaniu treningowym sekcji. Mogłam obserwować zachowania graczy, zgodne z wymogami tradycji, i przeprowadzić wywiady z kilkoma z nich. Co jakiś czas (rok - trzy tata) w Ułan Bator lub stolicy ajmaku centralnego Dzuun Mod organizowane są zawody z udziałem najlepszych drużyn. Organizacja takich zawodów jest również ukłonem w stronę tradycji, co najmniej XIX-wiecznych. Kultywowane są też w Mongolii dyscypliny sportu, których rodowód potwierdzony jest dla Mongolii przez źródła pisane od czasów średniowiecza. Myślę tu przede wszystkim o zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Co roku organizowany jest w stolicy centralny ich naadam (wielkie zawody), na które zjeżdżają najlepsi zapaśnicy, łucznicy i gdzie ścigają się najszybsze konie. Lokalne naadamy urządzane są ponadto w stolicach ajmaków i centrach somonowych, przy czym łączy się je najczęściej z zakończeniem najważniejszych prac pasterskich i polowych, podsumowaniem rezultatów współzawodnictwa, wręczeniem nagród i dyplomów najlepszym pracownikom. Barwnie i bogato prezentuje się wystawa rekwizytów używanych w grach, zajmująca dwie duże sale stołecznego Muzeum Centralnego. Daje ona znakomitą orientację co do różnorodności tego rodzaju zachowań. Dwa schematy przedstawiające rozwój gier i zabaw, min. w postaci drzewa genealogicznego, są dziełem D. Darambadzara - matematyka, który od dawna z zamiło­ wania zajmuje się historią gier mongolskich i ich propagowaniem. Wyczuwalne - nie tylko u profesjonalistów - zainteresowanie kulturą mongolską, jej systematyczne badanie i upowszechnianie, także poza granicami Mongolii, napełniło mnie radością i optymizmem. Jestem przekonana, że prace te będą kontynuowane i rozwijane z jeszcze większym rozmachem. Z pewnością przyczyni się do tego Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistów (IAMS) mające siedzibę w Ułan Bator. Jednym z jego celów jest bowiem m.in. upowszechnianie kultury mongolskiej, języka, historii i wszystkiego, co związane z Mongolią (Statut IAMS, rozdz.T, p. 7; o celach Stowarzyszenia i wydawanym przezeń „Biuletynie" informacyjnym piszę), szerzej w dziale Recenzji. Znamiennym przykładem dokonujących się w Mongolii zmian w stosunku do przeszłości i kulturowego dziedzictwa jest oficjalne uznanie przez władze tradycyjnego święta Mongołów - Cagaan sar uważanego za początek nowego roku kalendarzowego. Po 1921 r. wytworzyła się w Mongolii następująca sytuacja: w zasadzie obchodzono nowy r«k 1 stycznia według kalendarza gregoriańskiego, oprócz tego jednak, niejako nieoficjalnie (zwłaszcza w środowisku pasterskim) świętowano Cagaan sar uważając je za prawdziwe święto Mongołów. Jest to święto ruchome, a podstawą liczenia czasu są fazy księżyca oraz tzw. kalendarz dwunastoletni, cykliczny, w którym każdy rok określany jest nazwą odpowiadającego mu zwierzęcia. Kalendarz ten wprowadzony został w 1210 r, Od 1267 r. po kolejnej reformie zaczęto obchodzić Nowy Rok, podobnie jak w Chinach, z początkiem wiosny (wcześniej Mongołowie obchodzili Cagaan sar jesienią). Na przełomie X V I i XVII w. pojawiły się dodatkowe określenia poszczególnych lat, miesięcy, dni, godzin itp. Były to nazwy jednego z pięciu elementów, żywiołów natury (wg filozofii chińskiej) i odpowiadające im kolory. 7 II 1989 r. po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat Mongołowie obchodzili oficjalnie Cagaan sar jako początek nowego roku (ognistej żmii). Kolejnym świadectwem dokonujących się przeobrażeń jest wypowiedź prof. Nacagdordża ustosunkowującego się krytycznie do dotychczasowego spojrzenia na kulturę i gospodarkę pasterską, a zwłaszcza do przypisywania jej negatywnej, hamującej roli w historycznym rozwoju Mongolii („Mongolia", nr 5-6: 1988, s. 36). W latach trzydziestych-pięćdziesiątych XX w. zniszczono wiele zabytków przypominających o przeszłości Mongolii. Niektóre zniknęły bezpowrotnie, inne można jeszcze uratować, przywrócić im dawny blask. W tym właśnie celu powstała Fundacja Kulturalna M R L pragnąca ocalić zabytki 1 -m i �231 KRONIKA kultury, architektury, literatury i historii kraju - najcenniejsze wartości tradycji Mongołów. Fundacja sfinansuje m.in. prace restauracyjne i konserwatorskie w słynnym klasztorze Erdene-dzu pochodzącym z XVI w. i stanowiącym wspaniały zabytek architektoniczny. Potrzeby są ogromne. Na ocalenie od zapomnienia i ukazanie Światu (choć może przede wszystkim Mongołom) czekają m.in. bogate archiwa klasztorne, dzieła literatury i sztuki, zabytki archeologiczne. Nie wszystko jeszcze poznano, zbyt mało wyeksponowano w muzeach i wydawnictwach. Na listę najcenniejszych zabytków, które należałoby przede wszystkim ocalić dla świata, sporządzoną przez U N E S C O , wpisany został jedyny czynny klasztor lamajski w Mongolii - stołeczny Gandan. Jest to nie tylko wspaniały zespól zabudowań, przykład architektury i sztuki lamajskiej, lecz także centrum życia religijnego. Odbywające się tu nabożeństwa są magnesem dla turystów z wielu krajów świata, niezależnie od przekonań religijnych, choć przyciągają i samych Mongołów. Być może, wyraźna zmiana w stosunku do przeszłości przyniesie wkrótce także wzrost zainteresowania religią, i to nie tylko wśród badaczy tej sfery życia mieszkańców Mongolii. Iwona Kabzińska-Stawarz SESJA N A U K O W A „WARTOŚCI K U L T U R Y P O L S K I E J A PRZEMIANY SPOŁECZNE XIX i XX w", L U B L I N 21 22 XI 1988 W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim odbyła się interesująca sesja naukowa poświęcona funkcjonowaniu wartości kultury polskiej w niedawnej przeszłości oraz we współczesności . Obrady umożliwiły wypowiedź wielu naukowcom reprezentującym takie dyscypliny, jak historia, socjologia, etnografia, religioznawstwo, literaturoznawstwo i językoznawstwo. Tym samym stwo­ rzono dogodne warunki do wielostronnego i pogłębionego - w ujęciu wielu odmiennych orientacji badawczych - spojrzenia na bardzo złożone zagadnienie wartości kulturowych. Poszczególne referaty wygłoszone zostały w czterech wyodrębnionych merytorycznie sekwencjach: „Polska i Europa", „Kultura i społeczeństwo", „Obyczaj i patriotyzm", „Hierarchia wartości". Referat o podstawowym znaczeniu dla problematyki sesji wygłosił prof. dr hab. Janusz Ziółkowski (Poznań). Autor przedstawił w bardzo syntetycznej formie kształtowanie się wspólnoty kulturowej narodów europejskich od średniowiecza do współczesności na bazie wartości świata antycznego, a przede wszystkim chrześcijaństwa. O specyfice Europy - chociażby w stosunku do Azji - stanowi od dłuższego czasu dążenie do wolności jako naczelnej wartości we wszystkich kulturach narodowych naszego kontynentu. Dla kształtowania się kultury polskiej ostatnich kilku wieków ogromne znaczenie miało zetkniecie ze Wschodem Zagadnienie to Dodiał w swoim wystąpieniu prof dr hab Jacek Kolbuszewski (Wrocław) który dokonał podstawowego rozróż­ nienia między kulturą prawosławnej Rosji a kulturaOrientu T^tl^^o^AZm ukazLmkonsekS wiebetn^ny™ dóc! dr hab E w ^ M i o d ^ romantycznej - na wartości kształtujące się w dobie polskiego modernizmu. Obrady popołudniowe odbywające się pod hasłem „Kultura i społeczeństwo" tylko częściowo spełniły oczekiwania uczestników sesji. I tak, prof. dr hab. Ryszard Bender (Lublin) przedstawiając referat „Tradycja i postęp w polskim życiu społecznym XIX i XX w." w sposób może aż nazbyt ogólny zarysował przemiany polskiej myśli społeczno-politycznej dotyczącej pojęć takich, jak tradycja i postęp. Nawiązanie w tym wypadku do tla historycznego i zmieniających się dość szybko od schyłku XVIII w. do 1939 r. postaw społecznych nie zostało norjarte konsekwentnie odpowiednimi przykładami odnoszącymi się do poszczególnych tez wystąpień Natomiast podjętą przez prof dr hab Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (ŁÓdź) próbę ukazania zmienności stosunku społeczeństwa polskiego do miasta i miejskości należy uznać za interesującą i znaczącą dla dalszych te o rodzaju poszukiwań badawczych również etnograficznych K o m u n i t o t T ^ i S niające tę S ś ć obrad wygłosili doc dr hab Jerzy Barimińsk (Lublin) - L u d ™ wartość 1 E 1 Sesja lubelska jest kontynuacją spotkań zainicjowanych przez prof. dr hab. Hannę Imbs-Jędruszczakową poświęconych problematyce rozwoju.kultury polskiej w dobie industrialnej (XIX-XX w.). Materiały z pierwszej konferencji zostały opublikowane w pracy: Miasto a kultura polska dobv przemysłowej. Przestrzeń, pod red. H. Imbs, Wrocław 1988. Tom następny poświęcony zagadnieniom rozwoju społeczeństwa miejskiego znajduje się w druku. �3 232 . KRONIKA w kulturze polskiej", oraz doc. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków) - „Trwałość czy erozja tradycji w społeczności wiejskiej". Pierwszy z autorów poświęcił swoją uwagę omówieniu kwestii kształtowania się nowej ludowości o charakterze żywiołowym w latach osiemdziesiątych XX w, w dialogu z elitarnością, co dało podstawy rozwoju idei solidarności. Zarazem autor - idąc w znacznej mierze za badaniami Rocha Sulimy - podjął wątek rewizji dawnych i współczesnych sądów i ocen dotyczących ludowości jako swoistej wartości w kulturze polskiej. Z kolei doc. R. Kantor poddał zwięzłej analizie dzisiejszą sytuację kulturową wsi polskiej dochodząc do wniosku, iż polityka społeczna i kulturalna państwa po 1945 r. doprowadziła do ograniczenia roli tradycji i zahamowania autentycznej twórczości chłopskiej. W części przedpołudniowej drugiego dnia obrad w trzech bardzo ciekawych wystąpieniach wykazano wybitną rolę obyczaju w kształtowaniu polskiego patriotyzmu w czasach niewoli i walki 0 wolność (dr Barbara Jedynak, Lublin), a także poddano analizie etos pieśni patriotycznych z okresu I wojny światowej (dr Henryka Kramarz, Kraków), wreszcie przedstawiono zagadnienie trwania wartości kultury polskiej w warunkach wojny i okupacji hitlerowskiej lat 1939-1945 (doc. dr hab. Tomasz Strzembosz, Warszawa). Dopełnieniem trzeciej części obrad był komunikat doc. dr. hab. Andrzeja Tyszki pt. „Państwo a model kultury" Czwarta część obrad, mimo braku podstawowego referatu o religii jako wartości w kulturze polskiej, w znacznej" mierze usatysfakcjonowała uczestników sesji. Dzięki referatowi ks. prof. dr. hab. Daniela Olszewskiego (Kielce) zapoznano się ze stanem współczesnej religijności Polaków (w nawiązaniu do zmian w X I X i 1 poł. XX w.) zachowującej znaczną ciągłość tradycji, jak 1 zmieniającej się w warunkach cywilizacji przemysłowo-technicznej oraz pod wpływem sterowanej ateizacji i laicyzacji życia po 1945 r. Natomiast prof. dr hab. Zygmunt Komorowski (Warszawa) podjął bardzo istotny wątek uniwersalizmu kultury polskiej, sprowadzając jednakże swoją wypowiedź do skromnych „kilku uwag i przypomnień". Autor ten istotnie przypomniał zasadnicze przesłanki atrakcyjności i znaczenia kultury polskiej w przeszłości (tolerancja przekonań, działal­ ność w warunkach państwa pluralistycznego), a także podkreślił ogromną rolę inteligencji polskiej, która dla przeciwstawienia się zachodniej ideologii kultu sukcesu ukształtowała nową filozofię życia, stworzyła swoisty etos obywatelski. Dopełnieniem ostatniej części obrad plenarnych była żywa dyskusja, w której głos zabrali m.in. prof. dr J. Ziółkowski i prof. dr Antonina Kłoskowska. Szczególnie ważkie były ustalenia dotyczące wzajemnych związków między religią a kulturą. Na zakończenie sesji odbyła się dyskusja panelowa nt. „Tradycje i wartości kultury polskiej a dzień dzisiejszy". W panelu wzięli udział zarówno naukowcy (A. Kłoskowska, ks. J. Kondziela, Z. Kwieciński, R. Luźny, A. Stanowski, E. Miodońska, H. Kramarz, Z. Komorowski, B. Jedynak), jak i studenci. Wymowa większej części wypowiedzi była jednoznaczna - poważnie zachwiany został system podstawowych wartości kultury polskiej. Stąd dominacja w społeczeństwie postaw protestu bądź też rozgoryczenia, a także niejednokrotnie zagubienie w problemach życia codziennego. Kryzys gospodarczy oraz bardzo trudne położenie społeczeństwa - w szczególności młodzieży - hamują rozwój kultury polskiej, stanowiąc już teraz poważne zagrożenie dla tożsamości narodowej. Jedyną szansą uratowania kultury polskiej jest utrzymanie kanonu wartości kulturowych i przekazanie tych wartości młodemu pokoleniu. Na przeszkodzie temu stanęło wiele barier: wadliwa edukacja, porzucenie młodzieży przez rodziców (brak troski o przekazanie najistotniejszych wartości), długotrwałe ograniczanie podmiotowości. Tragizm obecnej sytuacji pogłębia nie tylko fakt niemal całkowitego braku akceptacji młodzieży w stosunku do formy funkcjonowania państwa i całokształtu rzeczywistości (życie bez perspektyw), ale przede wszystkim to, iż młode pokolenie wchodzące w dorosłe życie nie ma prawie żadnych kompetencji do kształtowania nowego ładu społecznego i kulturowego. Tylko niewielka część młodzieży uznaje wartości ogólnoludzkie, większość - jak się wydaje - zaczyna hołdować postawie bardziej „mieć" niż „być". Sesja naukowa w Lublinie przyniosła bardzo bogaty materiał dający podstawy do postawienia dość obiektywnej diagnozy stanu obecnego wartości kultury polskiej. Należy mieć nadzieję, że referaty i wypowiedzi uczestników sesji zostaną niebawem opublikowane, a wyniki spotkania będą miały istotny wpływ na kształtowanie pożądanego przez społeczeństwo ładu. Andrzej Stawarz -i �KRONIKA 233 „METODOLOGICZNE I E M P I R Y C Z N E A S P E K T Y BADAŃ NAD KULTURĄ MIASTA PRZEMYSŁOWEGO" - K O N F E R E N C J A NAUKOWA, K A T O W I C E 24-25 II 1989 Konferencja naukowa w Katowicach była kolejnym spotkaniem badaczy miasta reprezen­ tujących różne dyscypliny nauki. Zamiarem organizatorów {Śląski Instytut Naukowy im. J. Koraszewskiego w Katowicach, Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie) było ponowne' doprowadzenie do wymiany informacji, doświadczeń oraz pogłębionej refleksji w związku z badaniami kultury miasta prowadzonymi w ostatnim czasie. Z przedstawionych podczas sesji 14 referatów nie uzyskano co prawda w pełni klarownego obrazu tego, jak powinno się badać kulturę współczesnego miasta w sposób interdyscyplinarny, niemniej sformułowano kilka cennych propozycji w tej kwestii. Część wystąpień - zgodnie z zamierzeniami organizatorów - miała charakter metodoiogiczno-teoretyczny. W tej grupie wyróżnić trzeba referaty prof. dr hab. Marii Ciechocińskiej (Warszawa) i doc. dr hab. Kazimiery Wódz (Katowice). Obie autorki w sposób ogólny i skondensowany przypomniały dotychczasowy rozwój szkół i kierunków, jakie odegrały najbardziej znaczącą rolę w badaniach miasta w XX w., w szczególnoś­ ci w krajach Zachodu (socjologia miasta, antropologia społeczna). Przedstawione zostały w tych wystąpieniach wnioski dotyczące wykorzystania osiągnięć współczesnej socjologii i antropologii z pożytkiem dla badań polskich. Prof. M. Ciechocińska opowiedziała się za podjęciem takich badań nad współczesnym miastem, w których podstawę wyjściową stanowiłby dokładny pomiar zakresu dokonujących się podziałów (segregacji) społecznych i wieloaspektowych zróżnicowań społeczno-kulturowych. W warunkach podejmowanej restrukturyzacji polskiej gospodarki bada­ nia takie są pilne - mogą one mieć niebagatelne znaczenie nie tylko dla budowania teorii naukowych, ale także i dla praktyki społecznej. Z kolei doc. K . Wódz określiła zwięźle cechy podstawowe, jakimi winny charakteryzować się badania antropologii społecznej (etnografii) realizowane w odniesieniu do współczesnego miasta. Badania takie należy opierać głównie na obserwacji terenowej oraz analizie jakościowej innych źródeł tworzonych wolą badaczy (wywiady, relacje itp.), jednakże przv większej niż dotychczas otwartości na różnego rodzaju inne źródła informacji. Antropolog czv etnograf winien skupić się na poznawaniu wszelkich istotnych relacji człowiek - grupa społeczna (wzory zachowań, zwyczaje i obyczaje itp.), w znacznie mniejszym stopniu zgłębiając różnorodność postaw i świadomość jednostek. Należy też stale bacznie przyglądać się nowym sytuacjom społecznym i kulturowym, badać zmienność zjawisk, ich dynamikę. Równorzędnie z obiektywnie opisywaną rzeczywistością winny być traktowane subiek­ tywne doświadczenia badanych społeczności, szczególnie te związane z określonymi wydarzeniami. Zdecydowanie w tak projektowanych badaniach wypada antropologom kultury (etnografom) odciąć się od przyjmowanych a prwrf koncepcji kulturalistycznych, traktując kulturę miasta jako bardzo złożony organizm stanowiący przedmiot konkretnych studiów empirycznych. Zadaniem naczelnym etnografa jest przy tym nie tylko opisanie treści kulturowych funkcjonujących w różnych środowiskach i grupach, ale także ustalenie wszystkich istotnych kanałów komunikacji umożliwiających przekaz treści i ich selekcję w bardzo skomplikowanej tkance społeczeństwa miejskiego. Pozostali uczestnicy sesji starali się przy formułowaniu tez-i wniosków ogólnych odwoływać do wyników konkretnych prac badawczych. Kolejne wystąpienia dotyczyły w większej mierze przeszłości (prawda, że niezbyt odległej), w mniejszej - współczesności. Referaty o badaniach historycznych przedstawiły: prof. dr hab. Anna Żarnowska (Warszawa) i doc. dr hab. Maria Nietyksza (Warszawa). Pierwsza z autorek przedstawiła możliwości rozszerzenia wiedzy o proce­ sach kulturowych w mieście ze stanowiska historyka zajmującego się dziejami społeczeństwa. Na przykładzie Warszawy prof. A. Żarnowska ukazała złożoność i intensywność procesów ruchliwości społecznej w epoce industrializacji wielkiego miasta w XIX i początkach XX w., które miały w dalszej konsekwencji ogromny wpływ na adaptację przybyszów do życia miejskiego, a także warunkowały zjawiska przepływu i selekcji różnorodnych treści kulturowych. Z referatem tym w dużej mierze korespondowało wystąpienie doc. M. Nietykszy, która dość jednoznacznie wskazała możliwości i istotne ograniczenia źródłowe badań nad zmianami społeczno-kulturowymi miast (na przykładzie Królestwa Polskiego) ubiegłego i początków naszego stulecia. 1 Poprzednia sesja o podobnym charakterze odbyła się z inicjatywy Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych im. S. Herbsta oraz O B K M (Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa) w końcu kwietnia 1987 r. w Żyrardowie. Większą część materiałów z tej sesji opublikowano w „Łódzkich Studiach Etnograficznych", t. 29: 1989. �234 KRONIKA Pozostałe referaty dotyczące przeszłości miały charakter już bardziej etnograficzny. Tę serię wystąpień (głównie realizowanych w drugim dniu obrad) zapoczątkowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Łódź) przedstawiając w świetle wyników wieloletnich badań terenowych panoramę życia łódzkiej rodziny robotniczej w okresie międzywojennym. W bardzo wszechstron­ nym referacie autorka scharakteryzowała ogólne warunki życia rodziny robotniczej, jej strukturę, układ stosunków wewnątrzrodzinnych, podział obowiązków i wykonywanych na co dzień czynności domowych, wzory wychowywania dzieci, sposoby spędzania czasu wolnego, a także wpływ dewiacji społecznych czy chorób na trwałość rodziny. Swoistą przeciwwagę dla tego referatu stanowiło wystąpienie doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka (Kraków), który skupił swoją uwagę na problematyce oddziaływania na środowiska robotnicze instytucji społecznych działających w przeszłości i obecnie na terenie miasta. Autor w szczególności zajął się prześledzeniem zmian, jakie dokonały się w oddziaływaniu stowarzyszeń twórczych (od przełomu XIX i X X w.). Z kolei dr Ewa Karpińska (Łódź) poruszyła temat do tej pory rzadko podejmowany przez etnografów w badaniach nad miastem. Autorka omawiając zagadnienie „Robotnik w przestrzeni miasta" ukazała (na przykładzie Łodzi) podstawy zróżnicowania zabudowy urbanistyczno-archi­ tektonicznej miasta, a także ukazała w zarysie rozmaitość stylów życia robotników w zależności od charakteru zabudowy i funkcji poszczególnych dzielnic ośrodka. Następne referaty poświęcone były codzienności dwu różnych środowisk robotniczych: górników (przykład Górnego Śląska - referat dr. Mariana G . Gerlicha) oraz włókniarzy (Żyrardów, dr Andrzej Stawarz). W pierwszym przypadku autor operując szczegółowym materia­ łem wskazał na znormalizowane kulturowo wzory zachowań funkcjonujące w środowisku górników w cyklach dobowych. W drugim wystąpieniu scharakteryzowana została codzienność rodziny robotniczej również z pierwszoplanowym ukazaniem wzorów zachowań i rytmu dnia powszedniego przy uwzględnieniu materialnych ram życia (wnętrze mieszkania, odzież, pożywie­ nie), korzystania z przestrzeni miasta oraz licznych - jak to miało miejsce w przypadku Żyrardowa przełomu X1X/XX w. - urządzeń infrastruktury społecznej. Dopełnieniem etnograficznej części sesji był referat dr Haliny Gerlich (Katowice) poświęcony opisowi najbardziej trwałych elementów tradycyjnej obrzędowości rodzinnej w środowisku górniczym na Śląsku. Ogromne znaczenie dla przebiegu i rezultatów konferencji miały również referaty dotyczące współczesności. Ich autorzy reprezentowali kilka różnych dyscyplin: językoznawstwo, folklorys­ tykę, socjologię. Wypowiedzi te jasno wykazały, że w badaniach nad kulturą miasta ważkie j ą ustalenia i poszukiwania poznawcze dotyczące języka (prof. dr hab. Władysław Lubas, Kraków), współczesnych opowieści tworzonych w środowiskach wielkomiejskich (prof. dr hab. Dorota Simonides, Opole), a także oddziaływania środków masowej komunikacji i instytucji kultury (prof. dr hab. Lucyna Frąckiewicz, Katowice), wreszcie też oddziaływania różnorodnych procesów społecznych na życic codzienne mieszkańców miasta przemysłowego (prof. dr hab. Jacek Wódz, Katowice). W dyskusji, w której poza częścią wymienionych już tutaj autorów referatów wzięli udział także: prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek (Warszawa) i doc. dr hab. I. Floreńska-Bukowska (Cieszyn), nawiązano do głównych tez tych wystąpień, które dotyczyły przede wszystkim kultury robotników. Postulowano m.in. zwrócenie większej uwagi na zagad­ nienie różnorodności stylów życia poszczególnych grup społecznych funkcjonujących dawniej i współcześnie w obrębie miasta. Z inicjatywy prof. A. Żarnowskiej organizatorzy przyjęli wniosek w sprawie zorganizowania następnej tego rodzaju konferencji, która powinna mieć bardziej szczegółowo określony temat obrad. Wstępnie uzgodniono w gronie współpracujących ze Śląskim Instytutem Naukowym oraz Ośrodkiem Badania Kultury Miasta naukowców, że podczas następnego spotkania podjęte zostanie zagadnienie życia codziennego mieszkańców ośrodków miejsko-przemysłowych X I X - X X w., w nawiązaniu do prowadzonych badań etnograficznych, historycznych lub socjologicznych. Materiały z sesji katowickiej będą publikowane w specjalnym wydawnictwie. Marian G. Gerlich, Andrzej Stawarz �235 KRONIKA „MŁODE P O K O L E N I E EMIGRACYJNO-POLONIJNE". SYMPOZJUM POLONIJNE, L U B L I N , 16-18 V 1988 r. W dniach 16-18 maja 1988 r. odbyło się na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim sympozjum polonijne zorganizowane przez Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym K U L . Problemy związane z młodym pokoleniem emigracji polskiej, tak bardzo dzisiaj aktualne, spotkały się z dużym zainteresowaniem uczestników sesji, w której udział wzięli licznie przybyli goście z zagranicy oraz przedstawiciele krajowych placówek zajmujących się badaniami polonijnymi. Otwarcia sympozjum dokonał, w zastępstwie.nieobecnego rektora K U L ks. bpa P. Hemperka, kierownik Instytutu ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie głos zabrał ks. bp J. Śrutwa, który wprowadził przybyłych w problematykę związaną z najnowszą emigracją z Polski, podkreślając przy tym wielką wagę i aktualność tematu. W uzupełnieniu ks. prof. S. Kowalczyk wspomniał o powinnościach i zadaniach Kościoła katolickiego wobec polskiej emigracji w świecie oraz 0 możliwościach jego pozytywnego oddziaływania na kształtowanie młodych. Temat ten został wszechstronnie rozwinięty podczas przedpołudniowej części obrad w refera­ cie „Kościół a problemy młodzieży emigracyjno-polonijnej" wygłoszonym przez ks. J. Bakalarza. Na podstawie encyklik papieskich i dokumentów Soboru Watykańskiego II, referent przedstawił doktrynalno-prawne stanowisko Kościoła wobec młodzieży i emigracji. Następnie w powiązaniu z sytuacją społeczno-ekonomiczną kraju dokonał próby analizy przyczyn tego zjawiska, dzieląc je na subiektywne i obiektywne. Podkreślił powszechność i niezbywalność praw każdego człowieka do emigracji, która sama w sobie nie jest złem ani źródłem zła. Jednakże, ukazując problem w aspekcie społeczno-wychowawczym, zwrócił uwagę na szereg zagrożeń, w obliczu których stają nie tylko rodzice - emigranci, a przede wszystkim ich dzieci jako jeszcze nie w pełni dojrzałe 1 ukształtowane jednostki. Tym większej więc wagi nabiera edukacja młodych, która powinna przebiegać pod kontrolą rodziny i przy jej współpracy ze szkołą. Kościół ma również na tym polu wiele zadań do spełnienia. Jak zaznaczył ks. J. Bakalarz, konieczne jest stworzenie nowej koncepcji duszpasterstwa zagranicą. Istnieje bowiem coraz większa społeczna potrzeba obecności Kościoła w życiu emigrantów i ich dzieci oraz jego z nimi współpracy Niezbędne staje się upodmiotowienie młodzieży i dzieci w Kościele. W dyskusji po referacie poruszano problem doskonalenia metod pracy duszpasterskiej wśród emigrantów. Zwrócono uwagę, że to właśnie młodzież - „nadzieją świata" - jak określił ją Sobór Watykański II, pada ofiarą niejednokrotnie zgubnych decyzji rodziców o emigracji (ks. bp J. Śrutwa). Ks. prof. B. Kumor, opierając się na osobistych doświadczeniach w pracy z Polakami w USA, stwierdził, iż zjawiskiem bardzo częstym jest brak duszpasterstwa młodzieży i dzieci, co wynika m in z niedostatecznej liczby księży Głos w dyskusji dzieląc sie z zebranymi własnymi przemyśleniami, zabrali również ks dr S. Nir oraz ks prał.' Z. Peszkowski. W programie popołudniowej części obrad, prowadzonych przez doc. W. Miodunkę, zaszły pewne zmiany. Nie zdołał przybyć na sympozjum A. Matejko z Kanady, który wygłosić miał referat pt. „Szanse i zagrożenia młodzieży polonijnej w Kanadzie". Jako pierwszy zabrał głos prof. W. Soroka z USA, który przedstawił referat „Młodzież polskiego pochodzenia w USA". Wystąpienie przygotowane na bazie literatury przedmiotu autor rozpoczął od zdefiniowania terminu młodzież, określając grupę tę jako zespół jednostek niesamo­ dzielnych, poprzez naukę pi/.ygotowujących się do pracy, nie pozostających w związkach małżeńskich. Następnie dokonał charakterystyki młodzieży polonijnej w USA. Uwypuklił brak jej zainteresowania w zdobywaniu średniefio i wyższeeo wykształcenia oraz zaabsorbowanie osiada­ niem i pomnażaniem dóbr materialnych Rozważając przyczyny tych zjawisk prof W Soroka zwrócił uwaee na często występująca wśród młodzeży nieznajomość jeżyka k k i u osiedlenia, co sorzyia iei izolacii i Jednocześnie sweha na marsines życia SDołeczności amerykańskiej Kończąc wysTąpienie p S W dyskusji pierwszy zabrał głos ks. dr J. Flis. Powrócił do roli duszpasterstwa w kształ­ towaniu młodych. Stwierdził, iż jego przyszłość leży w organizowaniu parafii terytorialnych, w których ksiądz winien gromadzić wokół siebie wiernych, być osobą bliską i zorientowaną w problemach rodzin. Przeprowadził porównanie tego modelu z codziennymi realiami pracy duszpasterskiej* Na temat praktycznych różnic w funkcjonowaniu parafii terytorialnej i personal­ nej wypowiedział się również ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie ks. prał, Z. Peszkowski podniósł kwestie nozvtvwnei roli iaka spełnia naDież Jan Paweł II bedac dla młodych autorytetem i jednoczenie wzorem do naśladowania. — " . . . « �1 236 KRONIKA Kolejny referat poświecony „Młodzieży polskiej na emigracji zarobkowej w NRD, Czecho­ słowacji, na Węgrzech i w Bułgarii" wygłosił ks. J. Pawlik, Pokrótce nawiązał do historii polskiego wychodźstwa sezonowego w latach międzywojennych, a następnie dokonał analizy tego zjawiska odnośnie do lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Jako doświadczony duszpasterz przedstawił zebranym najważniejsze problemy, z jakimi stykał się sprawując duchową opiekę nad robotnikami sezonowymi w krajach socjalistycznych. Przeżywają oni trudności aklimatyzacyjne w obcym środowisku, często celowo izolując się od niego ze względu na czasowość pobytu. Nie znają języka kraju, w którym podejmują pracę, napotykają barierę kulturową i wyznaniową. Brak odgórnej, pozytywnej organizacji czasu wolnego powoduje, iż nie umiejąc wykorzystać go odpowiednio, marnotrawią zarobione pieniądze przeznaczając je na różnego rodzaju, niekiedy mało wartoś­ ciowe, rozrywki. Wielkiej więc wagi nabiera rola księdza, który powinien zadbać o kulturę spędzania czasu wolnego, wskazywać właściwe drogi do realizacji odpoczynku i uzmysławiać potrzebę zachowania w każdych warunkach ludzkiej godności. W dyskusji doc. A. Poniatowska dokonując całościowego podsumowania sygnalizowanych przez ks. J. Pawlika problemów, zabrała głos w obronie młodych i unikając uogólnień podkreśliła szereg ich cech pozytywnych. Następnie poruszono temat nie rozwinięty w referacie a dotyczący trudności w pracy duszpasterskiej z młodzieżą polską w ZSRR. Głos zabrali kolejno ks. prof. S. Kowalczyk, ks. J. Pawlik i ks. J. Bakalarz. Przedpołudniowym obradom drugiego dnia sympozjum przewodniczył ks. prał. Z. Peszkowski. Na wstępie przeprosił za zmiany w programie spowodowane nieobecnością prof. J. Smoiicza z Australii, który miał wystąpić z referatem „Młodzież polska w Australii". Następnie A. Żebrowska z Anglii zabrała głos na temat „Tożsamości narodowej młodzieży polskiej w Wielkiej Brytanii". Referentka przedstawiła wyniki badań, jakie przeprowadziła w latach 1979-1980 nad grupą stu osób mieszczących się w granicy wiekowej od 18 do 30 lat i po­ chodzących z różnych ośrodków. Odpowiedzi na ankietę, którą wypełniali respondenci, pozwoliły - zdaniem A. Żebrowskiej - na dokonanie pewnych, ostrożnych uogólnień. Wśród młodych zauważyć można widoczny awans społeczny, który dokonał się poprzez zdobycie wykształcenia. Stopniowo następuje też identyfikacja z krajem osiedlenia rodziców, choć niektórzy uważają zarówno Polskę, jak i Wielką Brytanię za ojczyznę. Interesująco ujawnił się stosunek młodego pokolenia do polskiej tradycji i religii, tylko 19 z ankietowanych potwierdziło bowiem swą przynależność do Kościoła katolickiego. Ponadto u większości doszło do wykształcenia się negatywnego stereotypu Polaka. Przeprowadzenie ankiety, co podkreśliła A. Żebrowska, nie uprawnia jednak do wyciągania wniosków uogólniającyh i problemy te wymagają dalszych jeszcze badań. W dyskusji zabrali głos kolejno ks. dr J. Flis, dr T. Paleczny, doc. A. Poniatowska, ks. prof. S. Kowalczyk oraz prof. W. Soroka. Omówiono wpływ papieża-Polaka na kształtowanie się świadomości narodowej młodzieży pochodzenia polskiego na emigracji. Dyskutowano także na temat stosunku młodych do emigracji politycznej po II wojnie światowej oraz do rządu londyńskiego (w świetle badań A. Żebrowskiej tylko 1/3 respondentów uważa swoich rodziców za emigrantów politycznych), poruszono również problem asymilacji i integracji, różnic między tymi procesami, ich cech negatywnych i pozytywnych. Następnie o zabranie głosu ks. prał. Z. Pcszkowski poprosił Gabriela Garçon z Francji, który wygłosił referat pt. „Próba analizy przemian młodzieży polonijnej we Francji na przykładzie Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej we Francji". Referent zapoznał zebranych z historią K S M P od okresu międzywojennego oraz z obecną działalnością Stowarzyszenia. Na tym tle dokonał analizy stosunku młodzieży pochodzenia polskiego do organizacji polonijnych. Po referacie, w dyskusji zabrali głos księża (m.in. ks. rektor S. Jeż, pracujący wśród Polonii we Francji). Podzielili się z uczestnikami sympozjum spostrzeżeniami na temat działalności duszpas­ terskiej wśród młodzieży pochodzenia polskiego. Jako działacze Polskiej Misji Katolickiej we Francji nawiązali także do jej prac w środowiskach polonijnych. Popołudniowa część obrad odbyła się pod przewodnictwem doc. A. Poniatowskiej. Rozpoczął ją referat E. Bolanowskjej ze Szwecji pt. „Problem młodzieży polskiej w Szwecji". Dużo miejsca poświęcono tu nauczaniu języka ojczystego w krajach osiedlenia. Władze szwedzkie gwarantują suwerenne prawo dzieci do nauki języka ojczystego w szkołach. Zajęcia z tego zakresu mogą być prowadzone zgodnie z życzeniami rodziców w przedszkolu, szkole podstawowej i średniej po dwie eodziny tygodniowo, przez nauczycieli, dla których jeżyk wykładowy iest iezvkiem oiczvstvm W dalszej części referatu w kontekście rozważań na temat nauki języka poruszony został problem adaptacji dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia w Szwecji a także kwestia rozwoju tożsamości u młodych E Bolanowska podkreśliła również iż odmienność szwedzkich i eolskich zasad pedagogicznych bardzo często rodzi konflikty między rodzicami a nauczycielami �237 KRONIKA W dyskusji, w której zabrali głos kolejno A. Żebrowska, doc. A. Poniatowska, prof. W. Soroka, ks. prof. S. Kowalczyk i dr T. Paleczny, poruszono kwestie dotyczące nie tylko szkolnictwa, ale większości zagadnień związanych z życiem społeczności polskiej w Szwecji. Dyskutowano na temat struktury społecznej emigracji polskiej, a także kolejnych fal napływu Polaków do tego kraju. Omówiono również sytuację duszpasterska. Jako ostatni glos w dyskusji zabrał J. Oruszyński mówiąc o emigracji żydowskiej z Polski do Szwecji po roku 1968. Odczytany następnie referat D. Most win pt. „Problem tożsamości u młodzieży polonijnej w USA" stał się bodźcem do dyskusji dotyczącej sytuacji duszpasterskiej w tym kraju. Głos zabrał m.in. ks. dr J. Flis z Seminarium Polskiego w Orchard Lake, który zapoznał zebranych ze strukturą i działalnością tej instytucji. Zwrócił również uwagę na postępujący kryzys powołań do stanu duchownego w USA, także spośród społeczności polskiej w USA. Program sympozjum został poszerzony o wystąpienie J. Gruszyńskiego z Francji, który wygłosił komunikat na temat problemów młodego pokolenia na emigracji w Europie Zachodniej. Zarysował krótko obraz polskiego wychodźstwa w ostatnich latach, a także przedstawił in­ teresujące dane statystyczne. W obradach ostatniego dnia sympozjum, prowadzonych przez prof. W. Sorokę, jako pierwsi zabrali głos państwo A. i W. Romanko z Kanady, którzy uzupełniając się wzajemnie wygłosili nie planowany wcześniej referat. Jego problematyka dotyczyła w pierwszej części polskiego ruchu wychodźczego do Kanady, ze szczególnym uwzględnieniem emigracji po II wojnie światowej. Następnie omówiono, integrującą społeczność polską w Kanadzie, działalność polskich placówek duszpasterskich i organizacji polonijnych. W swym wystąpieniu A. Romanko zwróciła uwagę na szczególną rolę polityki wielokulturowości w Kanadzie. Pozwala ona na kultywowanie tradycji wyniesionych z kraju pochodzenia i stwarzając do tego odpowiednie warunki, umożliwia równocześnie stałe wzbogacanie kultury państwa kanadyjskiego. Tak więc emigranci każdej narodowości mogą wnieść pozytywny wkład w kulturę Kanady. W dyskusji po referacie kontynuowano rozważania na temat wielokulturowości. Poruszono kwestię stanowiska rządu kanadyjskiego wobec niej (dr T. Paleczny), sprawę substydiów na szkoły, w których prowadzi się nauczanie języków krajów pochodzenia. J. Gruszyński uzupełnił wypowiedzi państwa A. i W. Romanko danymi statystycznymi dotyczącymi społeczności polskiej w Kanadzie. Kolejny referat pt. „10 lat doświadczeń Studium Języka i Kultury Polskiej dla Studentów Zagranicznych" wygłosił A. Jaroszyński z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Omówił działania i osiągnięcia Studium od początków jego istnienia, tzn. od 1974 r. po dzień dzisiejszy. Prowadzone kursy, sześciotygodniowy i roczny, przeznaczone są dla studentów, którzy interesują się nauką języka polskiego, pogłębianiem znajomości polskiej kultury oraz życiem Polski współczesnej. Program przewiduje zaznajamianie studentów z polską literaturą, sztuką, teatrem i kinem, a także wycieczki krajoznawcze. Wystąpienie A. Jaroszyńskiego zakończyło czternaste sympozjum polonijne zorganizowane na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Ks. prof. S. Kowalczyk dokonał jego podsumowania podkreślając ważną rolę zarówno placówek duszpasterskich, jak i szkół oraz stowarzyszeń w kształtowaniu młodego pokolenia emigrantów polskich, w zachowaniu tożsamości narodowej i kulturowej przy jednoczesnym pełnym udziale w życiu społeczeństwa nowego kraju zamieszkania. Następnie zamknął obrady dziękując wszystkim za przybycie i aktywny udział. Zapowiedział również przyszłoroczne sympozjum, które dotyczyć będzie tematu „Jan Paweł II a Polonia w świecie - 1979-1989". Katarzyna Paradowska „NADZIEJE I OBAWY KOŚCIOŁA A M E R Y K I ŁACIŃSKIEJ" - SESJA NAUKOWA Z OKAZJI 50-LECIA MISYJNEGO SEMINARIUM D U C H O W N E G O KSIĘŻY WERBISTÓW NA Z I E M I P O L S K I E J , 28-29 IX 1986 r. Zgromadzenie Księży Werbistów, założone w 1875 r„ znane jest nie tylko z szeroko zakrojonej działalności misyjnej w blisko 50 krajach świata, lecz również z pewnych osiągnięć na gruncie antropologii kulturowej. Werbistami byli także wybitni znawcy kultur ludów pozaeuropejskich, jak ks. Wilhelm Schmidt - twórca teorii monoteizmu pierwotnego, ks. Martin Gusinde i ks. �238 KRONIKA Wilhelm Koppers - badacze kultur wymarłych już niemal Indian Ziemi Ognistej, ks. Paul Schebesta - znany jako badacz niskorosłych ludów Afryki i Azji i in. Zgromadzenie Księży Werbistów prowadzi - założony przez W. Schmidta w 1931 r. - międzynarodowy Instytut „Anthropos", którego celem jest naukowa analiza kultur ludów misjonowanych, a od 1906 r. wydaje periodyk etnologiczno-językoznawczy o tej samej nazwie. Instytut „Anthropos" ma swoje filie w Brazylii, Zairze i Indiach. W pierwszym dniu uroczystych obchodów jubileuszu istnienia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się akademia, podczas której zebrani mieli okazję wysłuchać wykładu ks. dr. Eugeniusza Śliwki SVD na temat historii Seminarium Księży Werbistów w Polsce. W minionych 50 latach w murach tegoż Seminarium otrzymało wykształ­ cenie 418 kapłanów. Wielu z nich uwieńczyło swoje studia pracami magisterskimi z dziedziny etnoloeii na K U L - u Wiedze przekazywało im 104 profesorów. Pewna ich erupa pracowała naukowo również na polu etnologii lingwistyki i religioznawstwa W tych dziedzinach szczególnie wyróżnili się księża- Teofil Chodzidło SVD — pierwszy kierownik Katedry Historii i Etnolojrii Relirai K U L Feliks Zapłata SVD - założycel Specjalizacji Misioloeii na Akademii Teolorii Katolickiej oraz Stefan Łysik SVD - badacz kultury materialnej Śląska Ksiądz Władysław Kowalak SVD prowadził ¿adama terenowe nad synkretycznym r u c n e m U nawowej Gwinei, Aymara jest przedmiotem obecnych badań ks. Bernarda Guhsa SVD w Boliwii. Polski werbista ks. Józef Glinka jest profesorem, antropologii fizycznej na państwowym uniwersytecie w Surabaja w Indonezji, a ks. Józef Penkowski SVD kieruje Papieskim Muzeum Misyjno-Etnologicznym w Watykanie. Muzeum misyjno-etnograficzne istnieje także w seminarium w Pieniężnie. Obecnie liczy ono ok. 3 tys. eksponatów, pochodzących z darów misjonarzy polskich. Badania etnologiczne, które w różnorodnej postaci podejmują werbiści, mają na celu wzbogacenie formacji przyszłych misjonarzy wiedzą na temat kulturowego zróżnicowania na świecie oraz wyczulenia ich na problemy dialogu międzywyznaniowego. Również celem sesji naukowej, którą zorganizowano w drugim dniu obchodów jubileuszowych, było zwrócenie uwagi wszystkich na skomplikowaną rzeczywistość współczesnego świata, w którym przychodzi praco­ wać polskim misjonarzom. Referaty wygłoszone podczas tej sesji dotyczyły dzisiejszego religijnego , kulturowego status quo na kontynenc.e południowoamerykańskim oraz minionej i obecnej działalności Kościoła katolickiego w tej części globu. Ksiądz René Laurentin - znawca problematyki latynoamerykańskiej - określił kiedyś Amerykę Południową jako kontynent nadziei dla Kościoła. Już dzisiaj żyje tam blisko połowa wszystkich katolików świata, ale wyznawany przez nich katolicyzm daleki jest od ortodoksji. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, a jedną z nich są błędy w polityce misyjnej) Kościoła w przeszłości. Problematyki historii misji katolickich w Ameryce Południowej i Środkowej dotyczył pierwszy z wygłoszonych na sesji referatów. Jego autorem był ks, dr Antoni Kurek OMI z A T K w Warszawie. Działalność chryst.anizacyjna na nowo odkrytych terenach Ameryki określona została j>rzez mego jako tzw. m.sja patronacka - za ewangelizację ludów ind.anskich odpowiedzialni byli bowiem monarchowie Hiszpanii i Portugalii, których sztandary zatknęli konkwistadorzy na ziemiach Nowego Świata. Papież Aleksander VI bullą „Inter caetera" z 1493 r. zobow.ązal tych władców, aby ludy Indu Zachodnich „doprowadzili do wiary katolickiej". Rola kierowania działalnością, misyjną w imieniu króla przypadła tzw. Juncie kościelnej. Faktycznie jednak realizowała ona konkwistadorskie interesv metropolii, wdrażając Indian do życia osiadłego i próbując duszpasterzować na wzór hiszpański. O misjach w znaczeniu ewangelicznym nie było w ogóle mowy. Indian traktowano jak rodzaj podludzi, niezdolnych do przyjęcia w pełni wiary katolickiej. Wśród niektórych misjonarzy, głównie dominikanów, podniosły się jednak głosy biorące w obronę tubylczych mieszkańców Ameryki. Najbardziej znaczące były wystąpienia ojców: Antonio Montesino i Bartolomco de la Casas. Również papież Paweł III, w wydanym w 1537 r. breve „Vcritas ipse" stwierdził, że: „indianos veros homines fidei calholicae et sacramentorum capaces esse". Wypowiedź tę należy traktować jako jedną z pierwszych oficjalnych prób obrony tubylczej ludności Nowego Świata przed nadużyciami zc strony zdobywców. Praktyka nadal jednak była taka, że Indian co prawda chrzczono, ale wykluczano ich m.in. z sakramentu kapłaństwa, czego fatalne skutki obserwujemy do dzisiaj w postaci niewielkiej liczby duchownych katolickich rodzimego pochodzenia. Dopiero w 1651 r. dominikanie zdecydowali się - mocą własnego prawa partykularnego - przyjmować Indian do nowicjatu i kapłaństwa. Synod w Limie w 1772 r. ostatecznie zezwolił na wyświęcanie indiańskich księży na terenie całej Ameryki Południowej. �KRONIKA 239 Niepoślednia rola w chrystianizacji tego kontynentu przypadła również jezuitom. Na terenie dzisiejszego Paragwaju i północno-wschodniej Argentyny założyli oni sieć wiosek misyjnych, tzw. „redukcji", w których tubylcy osiedlali się dobrowolnie. „Redukcje" były prawdziwym nowum wśród rozlicznych tworów spoleczno-gospodarczych, które Hiszpanie organizowali na terenie Ameryki Południowej po konkwiście. Indianie osiedleni w „redukcjach" posiadali samorząd, który w sprawowaniu władzy kierowa! sie prawami plemiennymi oraz instrukcjami misjonarzy Dochody z gospodarowania ziemią rozdzielano według wielkości włożonej pracy Zorganiowano także siły zbrojne do obrony mieszkańców przed napadami kolonistów W duszpasterstwie misjonarze podejmowali rozliczne próby akomodacji liturgii katolickiej do miejscowych obrzędów Ułożono Tam też pierwsze słowniki jeżyków i dialektów ułównie Indian Guarani którzy stanowili trzon mieszkańców redukcji" Dodajmy jednak iż nfe ^^^^y^^y^ZkSdlZ za co uznać należjcho^ znanych też pod ich własnym etnonimem Ace. Wykorzystywano w tym celu uzbrojone oddziały' chrześcijańskich Guarani, którzy pozostawali z Ace w zadawnionym konflikcie. Po wydaleniu jezuitów z Ameryki Południowej w 1767 r. wsie misyjne rozpadły się. Idea misyjnych osiedli tubylczych odżyła na pocz. XX w., a działalność tego rodzaju podjęli m.in. werbiści. W 1910 r. założyli oni osadę misyjną właśnie wśród Indian Guarani. W 1920 r. powstała z ich inicjatywy druga taka wieś wśród guarańskiego szczepu Chiripa. Po wojnie w latach sześćdziesiątych werbiści rozpoczęli pracę między wspomnianymi już Ace, którzy byli przedmiotem wręcz ludobójczych aktów ze strony administracji paragwajskiej. Aż do chwili obecnej misjonarze walczą o biologiczne przetrwanie tej grupy. Jej liczebność oceniano w 1978 r. na ok. 400 osób. Niemałe zasługi w tej pracy ma także polski werbista ks. Aleksander Pytel. Z dużym zainteresowaniem spotkał się również wykład doc. dr. hab. Aleksandra Posern-Zielińskiego z IHK.M PAN w Poznaniu. Referat zatytułowany „Od synkretyzmu do pluralizmu - ewolucja sytuacji wyznaniowej w Andach" oparty był na wynikach badań autora w Peru w 1978 r. Współczesna sytuacja religijna na terenie Andów peruwiańskich może być znakomitą ilustracją skutków, jakie spowodowała błędna polityka misyjna Kościoła w Ameryce Południowej w minio­ nych wiekach. Masowe chrzty Indian w X V I i XVII w. przy braku mniej lub bardziej systematycznej katechizacji neofitów, którą mógłby wszakże prowadzić rodzimy kler, spowodowa­ ły, że na religijność Indian andyjskich w Peru składają się dzisiaj trzy warstwy wierzeniowe i kultyczne. Po pierwsze - są to treści i postawy religijne czysto chrześcijańskie, po drugie - elementy religii przedkolumbijskich, a w końcu - szeroki gakres treści synkretycznych, łączących elementy dwóch poprzednich warstw. Przykładem mogą być tutaj krzyże wioskowe, ustawiane na wzgórzach, które przez miejscową ludność są traktowane wprawdzie jako symbol chrześcijański, ale jednocześnie przypisuje się im funkcje, które w okresie przedkolumbijskim spełniały duchy opiekuńcze poszczególnych wspólnot rodowych. Krzyże te są ustawiane na miejscu dawnych kopczyków kamiennych, obok których Indianie przed konkwista odprawiali obrzędy religijne o charakterze agrarnym. Dzisiejszą religijność Indian andyjskich należy za­ klasyfikować do tzw. synkretyzmu religii ludowych, który obok ruchów millenarystycznych, kultów i religii synkretycznych daje się wyróżnić na mapie synkretycznych zjawisk religijnych świata. Synkrctyzm religii ludowych jest charakterystyczny zwłaszcza dla społeczności chłopskich w strefie oddziaływania denominacji chrześcijańskich. W rzeczywistości andyjskiej ukształtował się on na drodze reinterpretacji przedkolumbijskich treści religijnych na podłożu napływowego katolicyzmu hiszpańskiego, czemu często towarzyszyło zjawisko odmiennego uhierarchizowania treści chrześcijańskich, dalekiego od ortodoksyjnej postaci katolicyzmu. Nowszym fenomenem religijnym w Andach peruwiańskich jest pluralizm wyznaniowy, wyrażający się w obecności protestanckich grup religijnych obok dotychczasowych istniejących struktur Kościoła katolickiego. Grupy te, m.in. świadkowie Jehowy, metodyści, zielonoświątkowcy oraz mormoni, zaczęły zdobywać wyznawców mniej więcej od początku lat sześćdziesiątych naszego stulecia, głównie wśród mieszkańców osiedli indiańskich. Przyspieszyło to proces zmian religijnych na tym terenie, gdzie jeszcze na pocz. XX w. stosunki wyznaniowe można było opisać przez stan pewnej stagnacji i próżni, jaka zaistniała tam po zakończeniu procesu dekolonizacji i odejściu Hiszpanów w 1 poł. X I X w, Szczególnie atrakcyjna dla tamtejszej ludności jest przyniesiona przez te grupy możliwość- pełnego uczestnictwa w obrzędach wszystkich ich członków, a nie tylko wąskiego grona funkcjonariuszy religijnych. Efektem ich oddziaływania jest powstanie nowych, niewielkich, ale zwartych społeczności, oddzielonych od świata zewnętrznego przez odmienną religię i wyznawane normy moralne. Przyczynia się to jednak do rozbicia dotychczasowej jedności lokalnych grup wioskowych. Triumfalny pochód tychże ugrupowań protestanckich przez Andy ustał w końcu lat siedemdziesiątych. �240 KRONIKA Innego synkrelycznego zjawiska religijnego występującego w latynoamerykańskiej rzeczywis­ tości wyznaniowej dotyczył referat wygłoszony przez ks. dr. hab. Władysława Kowalaka SVD. Tematem referatu był umbandyzm - nowa religia synkretyczna w Brazylii. Charakteryzuje się on wyjątkową mnogością komponentów. Na umbandyzm składają się m.in. elementy zachodnioafrykańskie, wniesione przez niewolników murzyńskich, elementy katolickie, indiańskie a w końcu - spirytystyczne i ezoteryczne Wpływ misjonarzy katolickich na przywożoną ludność murzyńską był raczej niewielki. Przez długi czas ochrzczeni Murzyni nie mogli również uczestniczyć w regularnych nabożeństwach wraz z Białvmi Utrudniona bvła także ich katechizacja w odleełvch latyfundiach gdzie byli zatrudniani W pierwszym rzędzie dochodziło wiec wśród nich do wzaiemnegowymieszania Z rozmaitych r e f i ^ n y c h i n & Z i i afrykSh Na ŹLi^ko to nakładał ^rstoDniowo Iny proces przeje ^ S E reLSS &TwZ™ SSfc uwmozYcTa treśd zeimowTnk elementów iynicrciyzuj4i.a superpozycja treści rengijnycn, utyu zewnętrzne o przejmowanie eiemeniow Kaionc leich i icn ich identyfikowanie składnikami reugn religii rouzimycn. rodzimych Decvrfiii»cvm czynnikiem hvło men lueniyiiKowanie ze Miidum&dnu uecyaującym czynniKiem oyio tu m zwłaszcza utożsamienie afrykańskich duchów opiekuńczych, tzw. oriszów, ze świętymi katolickimi. W praktyce kultowej przejawiało się to m.in. w umieszczaniu za ołtarzami wielu kapHc fetyszów, które były związane z określonymi oriszami, tak że podczas nabożeństw ksiądz czcił nieświadomie na oczach całej wspólnoty stare i nowe bóstwa. Wśród oriszów umbandyjskich najważniejszy jest Oszala - najwyższy i najczystszy z nich, utożsamiany z samym Chrystusem. Pozostali oriszowie skojarzeni zostali z rozmaitymi świętymi katolickimi. Zasada tej asocjacji polegała na tym, iż wyłącznie zewnętrzne atrybuty, które w katolicyzmie ludowym przypisywano poszczególnym świętym, przybysze afrykańscy wiązali z cechami ich rodzimych bóstw. Za przykład niech posłuży tutaj Oszosse - władca lasów, decydujący o skuteczności polowań, które u Jorubów często przedstawiany był z łukiem i strzałami. W umbandyzmie został on utożsamiony ze świętym Sebastianem, który w ikonografii katolickiej również wyobrażany jest z łukiem i strzałami, gdyż poniósł męczeńską śmierć zastrzelony z luku. Zatem nie doszło tutaj do skojarzenia treśd wierzeniowych, związanych czy to ze Św. Sebastianem, czy też z Oszosse - ponieważ w systemach swoich religii postacie te pełniły odmienne funkcje, lecz jedynie do powiązania elementów podpadających pod percepcję czysto zewnętrzną, przedstawianych w ikonografii. Trudno określić dokładną liczbę umbandystów, jako że wielu z nich podaje się za katolików, a nawet uczęszcza na nabożeństwa katolickie, co nie pozostaje bez związku z istotą obrzędowej strony umbandyzm u. Znamienny jest też fakt, iż większość wyznawców tej religii stanowią ludzie biali i to zamieszkujący silnie zurbanizowany obszar stanu Guanabara, a zwłaszcza metropolię Rio de Janeiro. W południowej części obrad przedstawione zostały dwa referaty poświęcone tak żywo dyskutowanemu w Kościele i poza nim zjawisku, jakim jest teologia wyzwolenia. Pierwszy z nich wygłosił ks. dr Josef Salmen SVD z Philosophisch-Theologische Hochschule St. Gabriel w M6dling koło Wiednia. Teologia wyzwolenia jest stosunkowo nowym zjawiskiem w katolicyzmie. Inspirującą rolę w jej powstaniu odegrały przede wszystkim teologiczne analizy trudnej sytuacji społecznej i wyznaniowej w Ameryce Łacińskiej. Z jednej strony sytuację tę charakteryzuje przemoc i brak podstawowych praw ludzk.ch, a z drugiej - dążenie do reformy zarówno stosunków społecznych, jak i religijnych. Problemy te stały się przedmiotem troski Kościoła, co znalazło m.in. wyraz w dokumentach Konferencji Episkopatu Ameryki Łacińskiej - C E L A M w Medellin w Kolumbii w 1968 r. Dała ona impuls do nowych poszukiwań teologicznych, których celem było określenie roli Kościoła w rzeczywistości tego kontynentu. Drugi referat wygłoszony został przez ks. prof. Hansa Waldenfelsa SJ, przedstawiciela Uniwersytetu w Bonn. Ks.ądz Waldenfels jest znanym teologiem, który na gruncie uprawianej przez siebie nauki korzysta z osiągnięć dyscyplin religiologicznych. Wykład zatytułowany „Kościół w kontekście Ameryki Łacińskiej" byl znakomitą .lustracją teologicznych rozważań ks. Salmena. Autor rozwinął myśli zawarte w ostatnio wydanych dokumentach kościelnych na temat teologii wyzwolenia. Są to instrukcje „Libertatis nuntius" z 1984 r. oraz „Libertatis conscientia" z 1985 r. Poddano również analizie rozliczne glosy krytyczne w stosunku do teologii wyzwolenia, po­ chodzące także ze środowisk pozakościelnych. Wraz z oficjalnym zamknięciem sesji przez ks. prowincjała dr. Konrada Kelera zakończone zostały uroczystości 50-lecia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów. Uświa­ domiły one wszystkim uczestnikom znaczenie gruntownego, intelektualnego i duchowego przygo­ towania przyszłych misjonarzy do zadań, które czekają na nich w trudnej rzeczywistości współczesnego świata. Dariusz Piwowarczyk SVD �KRONIKA 241 SYMPOZJUM „LEKI N A T U R A L N E W TRADYCJI N A U K O W E J I LUDOWEJ", C I E C H A N O W I E C , 18-19 MAJA 1988 r. Jest w Polsce niewielka grupa osób, których zainteresowania naukowo-badawcze koncentrują się wokół zagadnień związanych z medycyną ludową, alternatywną. Wywodzą się z różnych środowisk i ośrodków naukowych, są specjalistami z różnych dziedzin wiedzy, wykonują różne zawody. Można spotkać tutaj lekarzy, etnografów, historyków, farmaceutów i wiele jeszcze innych specjalizacji. Jak łatwo się domyśleć, mówią także „różnymi" językami. Ale tak właśnie bywa z dyscyplinami, które wyłaniają się z wielu innych dyscyplin i osadzają się gdzieś na ich peryferiach. Odkąd pamiętam, ludzie ci zawsze odczuwali potrzebę zintegrowania się: nie posiadają swojej trybuny, nie posiadają swojego „sztandaru", nie są „scaleni" organizacyjnie. Toteż wydaje się, że głównym motorem zorganizowana sympozjum przez doc. dr hab. Barbarę Kuźnicką, kierownika Pracowni Historii Farmacji PAN w Warszawie, dzięki pomocy Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, była potrzeba zintegrowania tego jakże zróżnicowanego, wielobarwnego środowi­ ska. Sympozjum odbyło się w ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa. Uczestniczyło w nim około 50 osób. Już hasło wiodące tego spotkania, leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej, wydzieliło niejako z góry dwie zasadnicze grupy tematyczne referatów. Ale jak to często bywa, znalazły się i takie, dla których pasowałaby etykietka varia. Były referaty, które opisywały jakiś fragment rzeczywistości, mniej lub bardziej porządkując go, i te przeważały, a także takie, które podnosiły jakiś problem i starały się go wyjaśnić. A więc kto i o czym rozprawiał. Obradv otworzył dyrektor Muzeum ciechanowieckiego Kazimierz Uszyński, a z pierwszym referatem wystąpiła B. Kuźnicka, gospodarz sympozjum. W referacie zatytułowanym „Ewolucja leków w świetle związków człowieka z przyrodą" autorka skupiła się na czterech głównych zagadnieniach: ewolucja leków w czasach nowożytnych (kamieniami milowymi w tym postępie były efekty wielkich odkryć geograficznych - nowe rośliny o dużych wartościach leczniczych, nowe spojrzenie Paracelsusa na organizm człowieka i lek naturalny, wyodrębnienie z roślin czynnych substancji leczniczych, uzyskiwanie leków drogą syntetyczną i tzw. era antybiotyków), medycyna i farmaceutyka na tle zagrożeń środowiska naturalnego, renesans ziołolecznictwa i tzw. medycyny alternatywnej, zintegrowanie badań nad lekiem naturalnym w kraju. Następnie głos zabrała doc. dr hab. Helena Kapełuś z Instytutu Badań Literackich PAN, która na podstawie materiałów z XIX w. mówiła o roli i miejscu roślin leczniczych w folklorze polskim. Dała przegląd tych roślin, które znalazły miejsce w różnych przejawach naszego folkloru. Mgr Maria Kluk, historyk sztuki, pracownik Muzeum Narodowego w Warszawie, zajęła się symboliką roślin leczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych na przykładzie obrazu Luca Signorellcgo „Madonna Medici" z końca XV w. Zwróciła uwagę na trudności w odczytywaniu tych symboli, które czerpano wówczas zarówno ze świata antycznego, jak i chrześcijańskiego. Analizowany obraz przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem w otoczeniu wielu roślin, symbolizują­ cych zamknięty ogród {hortus conciusus), co miało uosabiać czystość Marii. Z roślin rozpoznanych na obrazie były m.in. fiołki, tojad, bylica piołun, złocień, przełącznik, pietruszka. O etnologicznych zainteresowaniach rośliną mówił doc. dr hab. Adam Paluch, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Skupił się na trzech zasadniczych zagadnieniach, znaczenie i miejsce świata roślin w kulturze, rozwój etnobotaniki w kraju i na świecie,fitoterapia* ludowa widziana oczami etnologa. Analizując ten ostatni temat położył szczególny nacisk na niedocenianie tzw. zjawisk natury pozaroślinnej w tego rodzaju badaniach przez ludzi spoza środowiska etnograficznego, a także przeceniania tychże przez etnografów na niekorzyść ważności świata rpślin.* Prof. Tadeusz Bieńkowski, historyk nauki i oświaty z Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN, zajął się tzw. kamykami zdrowia i szczęścia, przedstawiając zarys dziejów zainteresowania minerałami jako lekami i talizmanami, które w Europie wygasło w XIX w. Zwrócił uwagę, że dla Słowian takimi kamieniami był przede wszystkim bursztyn i opal. Dr Halina Lichocka z tegoż samego Instytutu, chemik i historyk farmacji, wystąpiła z referatem zatytułowa­ nym „Balneochemia i fitochemia - metody badawcze w 1 połowie XIX wieku". Przedstawiła w nim trendy i poszukiwania badawcze związane z wodami mineralnymi i ziołami, powszechnie stosowanymi leczniczo w tym czasie; najwcześniej skutecznych metod badawczych miała do­ pracować się balneochemia. Dr Władysław Szczepański, historyk farmacji, dyrektor Cefarmu z Olsztyna, w swoim wystąpieniu zajął się lekami pochodzenia zwierzęcego, które odnotowano w farmakopeach polskich. We wszystkich nich, a ukazało się dotąd od połowy X V I w. 12 farmakopei, występował tylko tłuszcz. Mgr Iwona Arabas, farmaceutka z Pracowni Historii 16 - Etnografia P o l s k a t. 34 Ł 1-2 �242 KRONIKA Farmacji PAN w Warszawie, zajęła się środkami narkotycznymi w herbarzach polskich XVI i XVII w. Jak twierdzi, ludzie tych czasów znali wiele roślin o działaniu narkotycznym i halucynogennym, jak np. mak lekarski, konopie siewne, pokrzyk, wilczą jagodę, sałatę jadowitą i inne. Mgr Zbigniew Libera, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, zajął się tzw. magicznymi aspektami związanymi z pozyskiwaniem roślin do celów leczniczych. Na przykładzie wszystkich warunków, jakie muszą być spełnione przy pozyskiwaniu roślin w kulturze ludowej, starał sie przekonać, że zarówno uwarunkowania tzw. działań mitologicznych, jak i praktyczne współwystępują i nic wolno któregoś z nich nie doceniać lub też przeceniać. Dr Ludwika Wajda-Adamczykowa, językoznawca z WSP w Krakowie, zajęła się nazewnictwem roślin leczniczych. Dla 195 gatunków roślin zebrała ponad 660 leksemów, z czego 30 stanowią nazwy utworzone od właściwości leczniczych i „magicznych" tych roślin, a także związane są z wierzenia­ mi ludowymi. Natomiast mgr Lidia Czyż, farmaceutka z Rzeszowa, przedstawiła wyniki prac terenowych (jakimi w swoim czasie kierował F. Kotula) dotyczących tematu „Lecznictwo ludowe, magia, demonologia i zjawiska językowe". Ukazała typowe i charaktrystyczne recepty ludowe Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan w układzie: choroba - postępowanie lecznicze. Lekarz weterynarii Jerzy Jastrzębski, były pracownik Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, zajął się tradycyjnym lecznictwem ziołowym zwierząt na terenie województw: białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego. Wystąpienie to miało charakter komunikatu opracowanego na podstawie własnych badań przeprowadzanych w latach 1982-1987. Referat dotyczący tej samej problematyki przedstawił mgr Jacek Pieczonka, pracownik Muzeum Wsi Radomskiej. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1979-1980 wśród Lasowiaków ukazał występowanie rośliny w weterynarii lasowiackiej. Wyniki tych badań wskazują, że Lasowiacy znają jeszcze dziś i stosują w leczeniu i zapobieganiu chorobom zwierząt około 50 gatunków roślin. Na obrady sympozjum nie dotarł prof. Radosiav Fundarek z Bratysławy z referatem „Z badań nad historią leków naturalnych w Słowacji". Materiały z sympozjum zostały przygotowane do druku przez Barbarę Kuźnicką i jej współpracowników. Ich wydanie zaplanowano na 1989 r. Adam Paluch JADĄ WOZY K O L O R O W E , C Z Y L I T E M A T CYGAŃSKI W F I L M I E Dlaczego kiedyś Żydzi zabijali chrześcijańskie dzieci na święto Paschy? - Wygrzebywał wszystkie dawne oskarżenia: - Dlaczego Żydzi zatruwali studnie? - Kiedy odpowiadałem. - Nigdy tego nie robili - padało zdanie: - Owszem, w czasie zarazy. (E. C a nett i, Pochodnia w uchu) Mniejszości narodowe i etniczne stały się od pewnego czasu obiektem znacznego zaintere­ sowania, i to nie tylko ze strony osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Wyrazem tego są liczne publikacje, wystawy, sesje, obchody kolejnych rocznic - wszystko po to, aby każdy, kto tylko tego chce, mógł poznać „nieznane", dostrzec bogactwo kultury „innych", a być może pokonać nawet negatywne stereotypy. Dyskusyjny Klub Filmowy im. A. Bohdziewicza przy Domu Kultury w Sławnie zorganizował drugie z kolei seminarium poświęcone mniejszościom etnicznym (poprzednie dotyczyło Żydów) pt. J a d ą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie" (3-5 II 1989). Wbrew tytułowi organizatorzy nie ograniczyli się tylko do pokazu filmów. Zaprezentowali również wystawy pocztówek ze zbiorów Sławomira Staszaka, fotografii Janusza Helfera zatytułowanej „Cyganie na polskich drogach", czasopism, książek i płyt. Program sesji wzbogacony został koncertami oryginalnej i stylizowanej muzyki cygańskiej, m.in. flamenco (bardzo interesujące spotkanie z wykładowcą Akademii Muzycznej w Gdańsku, dr. Zbigniewem Dubiellą). Uczestnicy seminarium wysłuchali kilku referatów poświęconych tematyce cygańskiej. Ich teksty zostały zamieszczone w starannie wydanych materiałach z sesji. Znalazły się tam również te referaty, których autorzy z różnych względów nie mogli przyjechać: Adama Bartosza „Cygański naród" i Donaty Zielińskiej „Ptaki Boga". �243 KRONIKA Filmy pokazane w ramach seminarium, a było ich aż 16, reprezentowały różne kinematografie i gatunki filmowe począwszy od dokumentu (polski „Zanim opadną liście") poprzez film gangsterski (amerykański „Król Cyganów" w rcż. F . Piersona), melodramat (angielski „Dziewica i Cygan" w reż. Ch. Milesa), balladę (radziecki „Tabor wędruje do nieba" w reż, E . Lotianu), aż do opery (francusko-włoski „Carmen" w reż. F. Rossi). Ta różnorodność sposobów przedstawiania nie jest, niestety, równoznaczna z pełnym lub choćby tylko mniej stereotypowym ujęciem tematu cygańskiego. Zaprezentowane filmy oscylowały pomiędzy dwoma skrajnymi postawami: zafas­ cynowaniem a odrzuceniem. To pierwsze zaowocowało romantycznymi wizjami pełnymi nastrojowości. dźwięków skrzypiec i „duszy cygańskiej" (np. „Lautarzy" reż. E . Lotianu), to drugie obecne bvło w większości zaprezentowanych filmów. Uzasadnieniem takiej postawy miały być przestępcze skłonności tkwiące w Cyganach. W kilku filmach ukazane zostało „lekarstwo" na rozwiązanie problemu cygańskiego - asymilacja. Bułgarski film „Białe czaple" „to historia emancypacji i zasymilowania z bułgarskim otoczeniem młodego cygańskiego chłopca, syna niedźwiednika: dzięki przyjaźni z bułgarskim ornitologiem Iwajlo i jego córką Janką chłopiec ostatecznie zrywa z życiem swvch przodków, zamiast kraść kukurydzę dla niedźwiedzia - trafia na stację ornitologiczną. W przyszłości zdobędzie wykształcenie i będzie opiekował się ptakami: białvmi czaplami i czarnymi bocianami"'. Iście sielankowa wizja! Dokument filmowy był reprezentowany przez dwafilmy:węgierski „Cyganie" i polski „Zanim opadną Uście". Właściwie tylko w nich obraz na ekranie nie był niecygańską wizją cygańskiego życia. Nie oceniam tutaj, oczywiście, warsztatowej sprawności realizatorów, leez jedynie treść przekazywanych przez nich obrazów. Różniła się ona dość znacznie od stereotypowych wyobrażeń na temat swobodnego życia na łonie natury, kolorowych wozów, ognisk, taboru i cygańskiej gorącej miłości. Wszcchobecność tej ostatniej w filmach o Cyganach jest zdumiewająca - to ona determinuje wszystkie ich poczynania prowadząc do nieuchronnie tragicznego końca. Życie jest nieco inne - miłość jest tylko jednym z jego aspektów. Niewiedza wyzwala czasami fantazję, której efektem sąfilmoweobrazy seksu nie funkcjonującego na pokaz w cygańskim systemie kulturowym. Efektem polsko-amerykańskiej współpracy jest film „I skrzypce przestały grać" zrealizowany przez Alexandra Ramatiego na podstawie jego własnej książki pod tym samym tytułem. Film ten stał się przyczyną gwałtownej dyskusji wśród uczestników seminarium i dlatego chciałabym poświęcić jego omówieniu nieco więcej miejsca. Tematem filmu jest holocaust Cyganów w okresie II wojny światowej, bohaterami rodzina Mirgów. która w obliczu niebezpieczeństwa grożącego członkom opuszczonego wcześniej taboru, powraca do niego. Dramatyczna ucieczka kończy się niepowodzeniem - pozostali przv życiu członkowie taboru trafiają do „Zigeunerlager" w Oświęci­ miu, gdzie znajdują śmierć w komorach gazowych. Jedynym, który przeżył, aby dać świadectwo prawdzie, jest syn głównego bohatera Roman Mirga. To w skrócie treść książki i filmu, ocenę zawiera recenzja Adama Bartosza: „O ile więc sfera martyrologii oddana jest w książce stosunkowo wiernie, choć powieściowo ckliwie, rnelodramatycznie, o tyle zawarte w niej realia okupacyjne odbiegają miejscami daleko od rzeczywistości. Natomiast najmniej prawdy jest w opisie kultury Cyganów, ich obyczajowości. Jest ta książka typowym przykładem zupełnego wymieszania wątków tradycji, niezrozumienia za­ chowań i obyczajów - coś na kształt historii o Indianach w wydaniu Karola Maya. Ponieważ zaś książka ta może bvć przez kogoś potraktowana jako dokument, a niewątpliwie będzie kształtować powszechną wizję na temat Cyganów, uważam za stosowne zwrócić uwagę na szczególnie ewidentne błędy, których suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu się ze scenariuszem filmu z nadzieją, że je wykorzysta i uniknie powtarzania błędów, a film uczyni bliższym prawdy niż powieść. W jakim stopniu będzie to możliwe i czy autor sam zechce je uwzględnić - nie wiem" . Niestety, teraz już wiadomo, że autor nie uczynił nic w kierunku sugerowanym przez konsultantów filmu. Osiągnął to, iż filmowa wizja tchnie fałszem i nieznajomością realiów cygańskiego życia (nie jest to zarzut tylko wobec tegofilmu)lub wręcz stanowi odbicie stereotypów na temat Cyganów. Temat zbrodni, której Cyganie stali się ofiarami, zaistniał wreszcie, tyle tylko, że w dość groteskowej formie. Sceny, które w myśl założeń realizatorów miały budzić grozę, wywoływały podczas projekcji śmiech i zażenowanie z powodu współudziału Polaków w nakręceniu tego filmu. Oburzenie wzbudziło instrumentalne potraktowanie Cyganów, których udział miał uwiarygodnić 2 1 D. Z i e l i ń s k a , Ptaki Boga. Motywy cygańskie wfilmie,[w:] Filmografia, Sławno 1989, s. 9. A. Bartosz, [rec.:] A. Ramati, And the violins sloped playing. A story of the Gypsy holocaust, London 1985, „Etnografia Polska", t. 32: 1988. z. 2, s. 178. 1 �244 KRONIKA przedstawione obrazy bez względu na ich niezgodność zarówno z cygańską obyczajowością, jak i polską rzeczywistością okupacyjną. Sądzę, iż zupełnie uzasadniony, w przypadku tego filmu, będzie protest przeciwko jego rozpowszchnianiu. Wspomniany już. Adam Bartosz jest również autorem jednego z referatów pt. „Cygański naród". Uczestnicy seminarium mogli zapoznać się z jego treścią w materiałach z sesji, ponieważ autor „złożony niemocą" niestety nie przyjechał. Tematem jest proces kształtowania się świadomo­ ści narodowej Cyganów demonstrowanej m.in. podczas Światowych Kongresów Cygańskich (1971 r. w Londynie, 1978 r. w Genewie, 1981 r. w Getyndze), w działalności Romani Union na forum ONZ. Autor nie snuje prognoz: powstanie czy też nie naród cygański? Jest to problem otwarty, którego rozwiązanie - jak zawsze - przyniesie życie. U c h Mróz mówił na temat cygańskich motywów' w litaraturze i sztuce ukazując w prze­ krojowy, choć z konieczności nieco skrótowy, sposób kształtowanie się obrazu Cygana. „Najczęś­ ciej motyw cygański jest wyrazem nie wymarłych jeszcze postromantycznych tęsknot, widocznych wyraźnie w tekstach niektórych popularnych piosenek i w pośledniejszej literaturze, muzyce i plastyce" . Tożsamość Romów (Cyganów) była tematem referatu Andrzeja Mirgi. Punktem wyjścia stało się omówienie kategorii „tożsamość etniczna" po to, aby uzyskać odpowiedź na pytanie: co to znaczy „być Cyganem?" „Społeczności Cyganów określają się więc zwykle w planie kultury, w płaszczyźnie więzi społecznych. Dla ich tożsamości ważne są realizowane wartości kultury, które wypływają nie z chlubnej przeszłości, lecz z samej istoty cygańskości, bycia Romem pośród otaczającego świata gadźów [nie-Cyganów - przyp. RH]"*. Motyw cygański w sztuce, obojętne czy jest to malarstwo, muzyka czy film, służył i służy nadal utwierdzaniu stereotypowych wyobrażeń o Cyganach. O tym właśnie mogli się przekonać uczestnicy seminarium w Sławnie. Być Cyganem to po prostu być „dzieckiem natury".- dzikim, swobodnym. Swoistym podsumowaniem były słowa zacytowane przez Andrzeja Mirgę: „Cygan nawet jeżeli nic chce, to musi kraść". Czyżbyśmy rzeczywiście byli aż tak bardzo zdeterminowani? 3 Renata Hryń IV PIEN1ĘŻN1EŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - DNI H I N D U I S T Y C Z N E W Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie 15 i 16 kwietnia 1988 r. odbyły się Dni Hinduistyczne, prowadzone w ramach Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Głównym organizatorem tego spotkania, podobnie jak i poprzednich (z islamem, judaizmem, religią Karaimów), byłks. dr E. Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Dość żywe zainteresowanie taka inicjatywą widoczne było w napływających zgłoszeniach. Ostatecznie w spotkaniu wzięło udział ponad 200 osób: wyznawcy hinduizmu, reprezentanci różnych środowisk naukowych, dziennikarze, studenci, księża i klerycy seminariów diecezjalnych oraz zakonnych. Sesję rozpoczął słowem wprowadzającym ks. dr E . Śliwka, a uroczystej inauguracji dokonał ks. mgr S. Piotrowski, rektor Seminarium; po czym zostały wygłoszone trzy wykłady. Pierwszy z nich doc. dr. hab. K . Byrskiego z Uniwersytetu Warszawskiego ukazywał główne zasady dogmatyczne i etyczne obowiązujące w hinduizmie. Po nim głos zabrał doc. dr hab. T. Pobożniak z Uniwersytetu Jagiellońskiego. W sposób syntetyczny przedstawił on ewolucję hinduizmu, uwypuklając w nim trzy główne fazy rozwojowe. Pierwsza, tzw. wedyjska, obejmowała okres ok. XV X w. przed Chr. Wtedy to ukształtował się cały trzon doktrynalny hinduizmu oparty na księgach wedyjskich. Kolejna faza rozpoczęła się ok. X w. przed Chr. i trwała aż do V w. n.e. W tym okresie zasadniczymi tekstami były Upaniszady. Dopiero w ostatniej fazie rozwinął się hinduizm w formę znaną nam współcześnie. Kolejny wykład wygłosił dr R. Jagannathan, również pracownik Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. Poruszył on problem łaski Bożej, dość istotny z punktu widzenia chrześcijańskiego. Dr Jagannathan starał się ukazać jej rolę w wisznuizmie, przy czym czynił równocześnie 3 L. Mróz, Cygańskie motywy w literaturze i sztuce, [w:] Referaty wygłoszone na sesji w dniach 3 5 lutego 1989 w Sławnie, Sławno 1989, s. nlb. A. Mirga, Potrzeba historii a historia Cyganów, [w:] tamże. 4 �245 KRONIKA pewne odniesienia.do nauki zawartej w Biblii. Stwierdził przede wszystkim, że wisznuizm nie zna pojęcia cierpienia ni uzasadnionego, a kolejne wcielenia są skutkiem czynów człowieka. Toteż łaska miałaby głównie przyczynić się do wyrwania człowieka z owego koła reinkarnacji (sansary). Jego wystąpienie było ostatnim w sesji przedpołudniowej, którą prowadził ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Na jej zakończenie została odprawiona msza Św. koncelebrowana pod przewodnic­ twem ks. biskupa Sesję popołudniową prowadził dr A. Dubiński z Uniwersytetu Warszawskiego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. W czasie jej trwania również zostały wygłoszone trzy referaty. Najpierw mgr M. Zięba, pracownik naukowy K U L - u mówił na temat miejsca guru w indyjskiej tradycji duchowej. Prelegent podkreślił, że mówiąc o guru ma się najczęściej na myśli nauczyciela czy przewodnika na drodze duchowej człowieka. On to ma pomóc uczniowi wyrwać się z koła sansary. Jednak termin ten może również oznaczać ludzkie Ja", jaźń (guru wewnętrzny) lub istotę boską (guru najwyższy). Mgr Zięba poddał krótkiej analizie przyczyny pojawiania się w ostatnich czasach głównie na Zachodzie t z T fałszywych guru Następnie refleksją dotycząc! medytacji podzieliła się D Wasilczuk ze Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris Raja w Warszawie Ukazała ona medytację jako drogę do wewnętrznego pokoju g szczęścia , czyli do jogi (połączenia duszy ludzkiej z Istotą Najwyższą). Ostatnim prelegentem tego dnia był doc. dr hab. T. Pobożniak. Tym razem jego wykład dotyczył stosunku hinduizmu do chrześcijaństwa. Zetkniecie się owych religii, wg tradycji chrześcijańskiej, nastąpiło już w czasach Św. Tomasza Apostoła i na przestrzeni wieków wzajemne stosunki wyglądały dość różnie, Problem nabrał szczególnego nasilenia od XVI w., kiedy to tereny Indii Zachodnich zajęli Portugalczycy, a od XVIII w. hegemonię całemu subkontynentowi narzucili Anglicy. Ogromną role na wzajemny stosunek obu religii wvwarły, zwłaszcza w XVII i XIII w tzw spory akomodacyjne czyli spory o metody pracy misyjnej w krajach o rozwiniętej kulturze rodzimej. Toczyły się one między zwolennikami zaszczepienia chrześcijaństwa na gruncie Yo r Ryc. 1. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne F o t J ó z e f R o s z y ń s k i S V D , 19SS miejscowych pojęć i obyczajów a tymi, którzy stali na stanowisku wprowadzania religii chrześcijańskiej w jej europejskiej szacie. Po wykładzie odbyła się ponad godzinna dyskusja. Drugi dzień spotkania z hinduizmem rozpoczęto mszą Św. koncelebrowaną, której przewod­ niczył ks. dr K. Keler, prowincjał Polskiej Prowincji Księży Werbistów. Przewodnictwo nad �246 KRONIKA obradami objęła natomiast dr B. Kopydłowska, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Prezentowane tu były głównie różne systemy jogi. I tak T. Ramanowicz ze Światowego Uniwersytetu Duchowego w Warszawie przedstawił system raja jogi (królewskie­ go związku). -Ma on na drodze medytacji umożliwić powrót duszy ludzkiej do jej pierwotnego Ryc. 2. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne Fol. Rafał S o j k a S V D , 1988 stanu, do zjednoczenia z Istotą Najwyższą. J. Kaczmarski z ZSP Politechniki Wrocławskiej mówił natomiast o bhakti joga. Jego wystąpienie poprzedził kikuminutowy śpiew maha mantry (znanego nie tylko wyznawcom hinduizmu „hare kryszna"), który prowadziła grupa reprezentująca środowisko czasopisma „Weda". Jak później stwierdził prelegent, swego rodzaju podstawę bhakti jogi stanowi intonowanie tych wezwań oraz wypełnianie pewnych zasad (wegetarianizm, rezygnac­ ja z używek, hazardu itp.). Prelekcję o ajapa joga wygłosił następnie M. Wożniak ze Związku Ajapa-Jogi w Szczecinie. Jej celem jest osiągniecie stanu „bezruchu", szczęśliwości. Drogą prowadzącą do niego jest stopniowe eliminowanie „ruchu" (jednego z głównych czynników występujących w ciele ludzkim) poprzez medytację. Niezbędna jest przy tym kierownicza rola guru, który owy stan „bezruchu" już osiągnął. Kończył tę część sesji wykład W. Anada z Gdańska o tolerancji religijnej w hinduizmie. Cały problem ukazał on na tle życia swojej rodziny oraz na podstawie osobistych doświadczeń i przemyśleń jako wyznawcy hinduizmu. Rozpoczęta po nim dość żywa dyskusja wskazywała na zainteresowanie wielu jej uczestników poruszanymi wcześniej zagadnieniami. Przewodnictwo nad ostatnią częścią obrad objął ks. doc. dr hab. H. Zimoń SVD, kierownik Katedry Historii i Etnologii Religii KUL-u. Dotyczyła ona głównie problematyki dialogu Kościoła z hinduizmem. Podjął ją najpierw mgr E. Sakowicz, pracownik naukowy KUL-u. Oparł on całe zagadnienie głównie na nauce Soboru Watykańskiego II, na pewnych inicjatywach ze strony Kościoła Indii oraz stanowisku papieża Jana Pawła II. Refleksjami na temat dialogu katolików i hinduistów podzielił się po nim ks. B. Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach. Następnie przedstawiono kilka komunikatów. J �247 KRONIKA Na zakończenie sympozjum glos zabrał ks. K. Keler, prowincjał Werbistów. Podziękował on uczestnikom Dni Hinduistycznych oraz wszystkim, którzy przyczynili się do zorganizowania i przebiegu tego spotkania. Stwierdził, iż dało ono ogrom doświadczeń, płynących w ciągu tych dni jakby trzema kanałami. Byłi bowiem obecni wyznawcy hinduizmu, wzrastający w tym kręgu religijnym od urodzenia. Przybyli także młodzi ludzie, którzy w różnych systemac#jogi znaleźli swoją duchową drogę życia. Ale nie brakowało i specjalistów, znawców religii hinduistycznej. Ks. Keier wyraził jednocześnie nadzieję, że Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami będą kon­ tynuowane, dając w ten sposób wkład w dialog Kościoła z innymi religiami. Poza tym organizatorzy przygotowali inne atrakcje. I tak, czynne było muzeum, w którym została otwarta specjalna wystawa pochodząca ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie'! Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Odbywały się także projekcje filmów o tematyce religijnej. Wraz ze studentami Światowego Uniwersytetu Duchowego można było natomiast uczestniczyć w praktycznych ćwiczeniach medytacji. Atmosfera panująca w ciągu tych kilku dni udzieliła się z pewnością wielu uczestnikom. Była to też wspaniała okazja do wymiany myśli, zawarcia nowych znajomości. Ale jednocześnie skłaniała do głębszej refleksji nad własną postawą wobec wielości ludzkich przekonań, do konieczności prawdziwie ludzkiego stanięcia twarzą w twarz wobec innego spojrzenia na Boga i samego człowieka. Leszek Niewdana SVD O T W A R C I E WYSTAWY NOWOGWINEJSKIEJ Z E ZBIORÓW KSIĘŻY WERBISTÓW W PIENIĘŻNIE W M U Z E U M A R C H E O L O G I C Z N Y M W GDAŃSKU W Muzeum Archeologicznym w Gdańsku 19 lutego 1988 r. otwarto ekspozycję poświęconą kulturze i wierzeniom ludów Nowej Gwinei. Była to już druga (po Indonezji) wystawa ze zbiorów Muzeum Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, prezentowana w Muzeum gdańskim. Otwarcia wystawy dokonał dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego. Następnie ks. dr Eugeniusz Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, ukazał wkład Zgromadzenia Słowa Bożego w badania kultur i religii różnych ludów. Podkreślił on, że zainteresowania Werbistów etnografią sięgają prawie początków tego Zgromadzenia i trwają nieprzerwanie do dziś. Wskazał przy tym również na prace Polaków, którzy aktywnie włączają się w działalność werbistowskich instytutów naukowych: „Anthropos" i „Monumenta Serica". Ks. Śliwka zaprezentował także wkład Zgromadzenia w organizowanie muzeów i ekspozycji poświęconych tematyce etnograficznej, pracę wydawniczą oraz dialog prowadzony w ramach „Pieniężnieńskich spotkań z religiami". Wprowadzenia w samą wystawę dokonał autor jej scenariusza, mgr Dariusz Piwowarczyk SVD. Przedstawiając poszczególne eksponaty, narzędzia codziennego użytku, stroje, broń, starał się przybliżyć środowisko, w jakim żyją Papuasi i Pigmeje; scharakteryzował też pokrótce zwyczaje ludów zamieszkujących Nową Gwineę, ich wierzenia oraz sztukę współczesną (głównie rzeźbę). Na zakończenie ks. Bernard Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach wygłosił wykład poświęcony ludom pierwotnym (ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Indii), zwłaszcza Adibasów - ludności, wśród której pracował, uznawaną za pierwotnych mieszkańców Indii. Leszek Niewdana SVD WYSTAWA NOWOGWINEJSKA W P U C K U Dnia 15 czerwca 1988 r. w Muzeum Miasta Pucka została otwarta wystawa czasowa pt. „Kultura i sztuka Nowej Gwinei", pochodząca w całości ze zbiorów Muzeum Misyjno-Etno­ graficznego w Pieniężnie. Otwarcia wystawy dokonał ks. dr Eugeniusz Śliwka, który mówił m.in. o zaangażowaniu naukowym członków naszego Zgromadzenia w dziedzinie etnologii i muzealnictwa �248 KRONIKA etnograficznego. Po wystawie oprowadził zebranych brat Dariusz Piwowarczyk, który podał charakterystykę głównych aspektów tradycyjnej kultury papuaskiej. Niemało cennych myśli wypowiedziano również podczas późniejszego spotkania przed­ stawicieli ośrodka w Pieniężnie z dyrekcją puckiego Muzeum. Mowa była m.in. o sensowności świadectwa misjonarskiego we współczesnych realiach krajów Trzeciego Świata. Niezaprzeczal­ nym faktem jest, iż po Soborze Trydenckim działalność misyjna zmierzała generalnie do unifikacji tradycji kulturowych ludów ewangelizowanych, dokonywanej według wzorów rzymskich i europej­ skich. Praktyka ta nie przyniosła żadnych pozytywnych, rezultatów, zwłaszcza na obszarach zajętych przez tzw. wielkie religie światowe i etniczne. Katolicy Chin, Japonii czy Indii stanowią niewielki odsetek tamtejszych społeczeństw, a instytucja Kościoła jawi się jako rzeczywistość wyalienowana z kontekstu kulturowego. Z kolei działalność misyjna wśród niewielkich społeczno­ ści animistycznych, prowadzona bez rozpoznania struktur tworzących ich kultury, doprowadziła w wielu wypadkach do rozkładu więzi łączących członków tych grup, a nierzadko i do zagłady biologicznej. Jaki jest więc sens misji? - pytano, jaka rola w działalności misyjnej przypada refleksji antropologiczno-etnołogicznej? Współczesne misje, to przede wszystkim dialog, zarówno z wy­ znawcami wielkich religii światowych i nosicieli starych kultur azjatyckich, jak i członkami niewielkich społeczności plemiennych, wyznających szeroko rozumiany animizm. Zwłaszcza te ostatnie narażone są dzisiaj szczególnie na skutki procesów unifikacyjnych ze strony kultury masowej o korzeniach euro-amerykańskich. Rola Kościoła polegałaby tu więc nie tylko na budowaniu infrastruktur ekonomiczno-socjalnych w ramach tzw. preewangelizacji i promotio humana, ale też na tworzeniu korzystnego gTuntu dla zachowania tożsamości kulturowej i etnicznej przez te niewielkie społeczności. Wartości tkwiące w kulturach plemiennych, szczególnie walory moralne oraz pewne koncepcje teologiczne, pozwalają z pewnością inaczej naświetlić i dać pełniejsze, ogólnoludzkie zrozumienie całości prawdy objawionej, zdeponowanej w Kościele. Kościół pragnie być obecny w kulturach ludów, wśród których sprawuje swoją misję. Dotyczy to także kultury polskiej, której korzenie są na wskroś chrześcijańskie i może właśnie dlatego polskie, że chrześcijańskie. Tego dorobku pokoleń nie sposób zaprzepaścić. Mimo niezaprzeczalnej konieczności inkulturacji misjonarza do podłoża kulturowego ludu, wśród którego pracuje, jego kultura ojczysta zawsze stanowić będzie rodzaj azylu, ożywczego źródła, niezbedngo do regeneracji sił duchowych i własnej tożsamości osobowej, której istotnym składnikiem jest także świadomość kulturowa i etniczna. Decyduje to również o skuteczności naszych poczynań misjonarskich, albowiem kto nie ukochał własnej kultury, nie będzie umiał nigdy docenić wartości tkwiących w kulturach innych. Dariusz Piwowarczyk WYSTAWA I SESJA NAUKOWA NA TEMAT: WKŁAD MISJONARZY P O L S K I C H D O N A U K I ŚWIATOWEJ Dnia 17 czerwca 1988 r. w Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce miało miejsce otwarcie wystawy prezentującej wkład misjonarzy polskich w naukę światową. Wystawa została zorganizowana przy współpracy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia" i Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Na wystawie zaprezentowano fotografie i dzieła - rękopisy, starodruki i druki prac wybitnych polskich naukowców wywodzących się spośród polskich misjonarzy. Do grona tych osób zaliczvć należy: M. Boyma, M. Ryłło, W. Zaleskiego, a z współczesnych F. Zapłatę, T. Chodziłłę, J. Glinkę, M. Szwarka, H. Zimonia i wielu innych. Wystawę uzupełniają eksponaty etnograficzne i religioznawcze krajów misyjnych, pochodzące z Muzeum w Pieniężnie, Otwarciu wystawy towarzyszyła Sesja naukowa, w której głos zabrali: ks. dr Eugeniusz Śliwka na temat - „Zbiory etnograficzne w muzeach misyjnych w Polsce"; ks. mgr Tadeusz Dworecki - „Działalność polskich księży Zgromadzenia Słowa Bożego wśród polskich emigrantów w Argentynie w latach 1918-1939"; dr Jan Sęk - „Udział polskich księży w szkolnictwie polonijnym w Brazylii" oraz ks. Jan Pitoń - „Działalność misyjna i naukowa księży misjonarzy w Brazylii". Eugeniusz Śliwka SVD �249 KRONIKA WYSTAWA „KULTURA I SZTUKA INDONEZJI" W O L S Z T Y N K U Od 19 lutego do końca września 1988 r. w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku można było zwiedzać interesującą ekspozycję, która zawierała dwie wystawy: „Z historii kultury i sztuki Afryki" oraz „Kultura i sztuka Indonezji". Pierwsza z nich pochodziła ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, druga natomiast z Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Ekspozycja afrykańska zawierała narzędzia gospodarcze, stroje i maski oraz bogatą kolekcję rzeźb rytualnych związanych z wierzeniami tubylców. Pochodzą one z Afryki Zachodniej i zostały uzyskane dzięki 25-letnim pracom badawczym, prowadzonym na tych terenach przez Muzeum szczecińskie. Druga z wystaw była poświęcona Indonezji. Gros prezentowanych zabytków to dar polskich misjonarzy werbistów, którzy pracowali lub pracują w tym rejonie świata. Prezentowane były przedmioty codziennego użytku: wyroby plecionkarskie (maty, rozmaitej wielkości kosze, tabakierv z trawy), z drewna (grzebienie, łyżki, naczynia) oraz z brązu i mosiądzu (naczynia, tace, lampa, kleszcze do owoców pinangu) - niektóre z nich można zaliczyć do rzemieślniczych dziel sztuki. Indonezja jest obszarem, na którym od dawna znana była obróbka żelaza, szczególnie rozwinięta na wyspie Jawie, Na wystawie zaprezentowano bogato zdobione krisy - rodzaje sztyletu o głowni prostej łub falistej. Za jego pomocą można było pokonać wroga w walce wręcz lub - jak wierzono - na odległość, przez zastosowanie odpowiednich zaklęć. Tuboki - to sztylety wykonane z grotów starych włóczni, spotykane na Jawie i Sumatrze, a goioki i parangi to rodzaj noży-mieczy pełniących funkcje obronne i gospodarcze. Militaria uzupełniały łuki, strzały i włócznie. Kolejny dztał to tkaniny, ubiory i ozdoby. Godne uwagi były tu: batik i ikat. Ikat to żmudna technika splotu różnobarwnych nici, które w efekcie dają ornamentalny wzór. Uzsykuje się to m.in. przez barwienie jednej nici na kilka kolorów, Batik wykonuje się przez długotrwałe moczenie tkaniny w barwnikach roślinnych. Chcąc osiągnąć pożądany efekt, zabezpiecza się woskiem miejsca, które maja otrzvmać inną barwę. Tym właśnie sposobem wykonano 14 stacji drogi krzyżowej, scenę Zwiastowania i Bożego Narodzenia. Można było także zobaczyć tradycyjne ubiory Indonezyjczyków, tzn. sięgające kolan lub stóp kainy, czyli płaty wzorzystej tkaniny, którymi owija się biodra. Kobiety dodatkowo zakładają selendangi. czyli długie szale zarzucone na plecy lub przewieszone przez ramię. Wśród wystawionych instrumentów muzycznych: bębnów, gongów, fletów - sulingów, niewątpliwie najciekawszy był «ender - metałofon pochodzący prawdopodobnie z Jawy. Archipelag Indonezyjski przedstawia konglomerat wielu wyznań. Główną religią jest islam, wyznawany przez przytłaczająca większość mieszkańców. Drugą co do ważności religią tego wyspiarskiego kraju jest hinduizm, którego centrum stanowi wyspa Bali. Z niej to właśnie pochodziły eksponaty związane z hinduizmem - maski kultowe oraz figuralne wyobrażenia Garudy, który według wierceń hinduistycznych ma być wierzchowcem boga Brahmy. Godne uwagi były marionetki z teatru religijnego cieni - wayang. Te i inne eksponaty można było obejrzeć w dostojnych gotyckich murach poewangeiickiego kościoła, który został odrestaurowany po zniszczeniach wojennych i adaptowany na salon wystawowy muzeum w Olsztynku. Mirosław Dorosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6789af30e51f1ed823e396c535b6503.pdf 4f9ef98c4f4db17bbae8aca6451cfd89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4249 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S K s a w e r y P i w о с к i — ON T H E T W E N T Y A N N I V E R S A R Y O F „POLISH F O L K A R T " FIFTH T h e articlo is a paper w h i c h w a s r e a d a t a discussion organized i n the A r t I n s t i t u t e at the P o l i s h A c a d e m y of Sciences on tho ocoassion of the t w e n t y fifth a n n i v e r s a r v of ,.Polish F o l k A r t " . T h e a u t h o r reviews m o d e r n opinions on the essence of folk a r t a n d on the role it p l a y s i n c o n t e m p o r a r y c u l t u r e a n d stresses t h a t folk a r t is a p h e n o m e n o n specific to E u r o ­ p e a n c u l t u r e . F o l k a r t derivos from the difference of c u l t u r a l levels i n societies especially since the times of the R e a n i s s a n ce. T h e difference of i n t e l l e c t u a l a n d c i v i l i z a t i o n a l p o t e n t i a l i n a society a n d the b a s i n g of the development o n science a n d technology constitute the m a i n difference between the E u r o p e a n a n d other c i v i l i z a t i o n s . P r i m i t i v e societies a n d great n o n - E u r o p e a n c i v i l i z a t i o n s functioned w i t h o u t a n y serious social tensions a n d were s u b j e c t to i n s i g n i f i c a n t changes w h i c h w a s responsible for tho fact t h a t the d e p a r t u r e from t r a d i t i o n w a s v e r y difficult there. A n d only now, w h e n the differences of c i v i l i z a t i o n poten­ t i a l a r e b e c o m i n g a p p a r e n t , folk a r t is emerging i n E t h i o p i a a n d L a t i n A m e r i c a n countries. I n c o n t e m p o r a r y P o l a n d t h e differences of these poten­ t i a l s q u i c k l y become levelled w h i l e new differences come into b e i n g between s m a l l groups ( m a i n l y between professional groups a n d those caused b y a difference i n e d u c a t i o n ) . A l s o a separate group of a r t i s t s exists whose a r t is conditioned by individual inhibitions. A l l these differences h a v e a d i s i n t e g r a t i n g influence o n society a n d deservo the a t t e n t i o n of scientists regardless of the fact w h e t h e r the w o r d s folk (noun) a n d folk ( a d j e c t i v e ) h a v e a n y i m p o r t a n c e for t h e i r definition. J a c e k O l ę d z k i LVOV VOTIVE TABLETS T h i s articles is devoted to a collection of v o t i v e tablets f r o m the B e r n a r d i n o c h u r c h of S t A n d r e w ' s i n L v o v . A f t e r W o r l d W a r I I the collection w a s t r a n s f e r r e d to the B e r n a r dine monasteries i n L e ż a j s k a n d R z e s z ó w . I t consists of over ono t h o u s a n d tablets m a d e of sheet s i l v e r , a n a l l o y i m i t a t i n g s i l v e r , or brass w i t h repousse or e n g r a v e d images. T h e a u t h o r based h i s a n a l y s i s on 287 pieces, most of t h e m m a d e i n the 19th a n d a t the beginning of the 2 0 t h c e n t u r y . A few oldest ones date b a c k to the 17th c e n t u r y a n d s e v e r a l dozen were m a d e i n the 18th c e n t u r y . A l l tho v o t i v e tablets i n question a r e connected w i t h tho c u l t of the H e a r t of J e s u s , the V i r g i n M a r y , the B l e s s o d J a n of D u k l a (patron of the L v o v B e r n a r d i n e s ) , S t V i n c e n t and St Theresa. T h e a u t h o r ' s a n a l y s i s a i m s at r e c o n s t r u c t i o n of e v e r y ­ t h i n g the tablets s a y a b o u t the social position of the donors, the c h a r a c t e r i s t i c s of their p e r s o n a l i t y a n d the essence of the c u l t of v o t i v e offerings itself. O l ę d z k i is of tho opinion t h a t the p a r i s h o n e r s used the v o t i v e tablets not only to e n t r u s t G o d w i t h t h e i r sorrows or wishes or to t h a n k for the graces, but also to tell G o d i n confidence of tho s p i r i t u a l doubts t h e y d i d not dare to tell the confessor. I n tho f o r m a l concept the v o t i v e tablets show conside­ rable differences i n the f o r m u l a t i o n of the same idea w h i c h are connected w i t h the social s t a t u s of the donor. P l e b e i a n donors are more d i r e c t i n s t a t i n g t h e i r requests w h i c h are considered e m b a r r a s s i n g (see i l l u s t r a t i o n s 16 a n d 17: a d r a ­ w i n g of a foetus u n d e r the h e a r t of a kneoling poor w o m a n a n d the same request for a h e i r m a d e b y a great l a d y stres­ sing the opulence of her dress a n d a t t e n d a n c e ) . D e s c r i b i n g a group of v o t i v e tablets p i c t u r i n g h u m a n organs a n d l i m b s , the a u t h o r suggests t h a t t h e y c a n be interpreted not only as offerings m a d e because of a c t u a l p h y s i c a l sufferings b u t also i n connection w i t h v a r i o u s social conflicts. T h e y c a n express grievance, a c c u s a l or forgiveness. G2 Z d z i s ł a w Z g i o r u n — ROLE OF FILM IN MAKING OF OPEN-AIR MUSEUMS T h e a u t h o r stresses the irreplaceablo q u a l i t i e s of f i l m for r e c o r d i n g of the n a t u r a l e n v i r o n m e n t a n d the f u n c t i o n of objects w h i c h are to be m o v e d to a S k a n s e n - t y p e m u s e u m . F i l m p e r m i t s r e c o n s t r u c t i o n of m a n y details, otherwise impossible to r e c o n s t r u c t , a n d l a t e r c a n also be used a s e d u c a t i o n a l m a t e r i a l i n the m u s o u m . T h e a u t h o r discusses these problems t a k i n g a s a n e x a m p l e the methods of w o r k a p p l i e d i n the S k a n s e n m u ­ seum i n T o r u n . R i c h a r d J e r a b c k - - G R E A T POLAND O R MORA­ VIA. R E S E A R C H ON F O L K GRAPHIC ARTS. T h e a u t h o r concentrates h i s a t t o n t i o n o n a folk w o o d c u t d e p i c t i n g O u r L a d y o n a b i e r w h i c h w a s described b y S t a ­ n i s ł a w B l a s z c z y k (in a n a r t i c l e on folk woodcuts i n G r e a t P o l a n d p u b l i s h e d i n the 3/1 970 issue of our m a g a z i n e ) as the H o l y V i r g i n of T u r s k a n d h y p o t h e t i c a l l y a s c r i b e d to S t a ­ n i s ł a w K i j o w s k i of T u r s k , the a u t h o r of s e v e r a l w o o d c u t s . J e f a b e k calls i n question b o t h the iconography of the woodcut a n d the p o s s i b i l i t y of its being m a d e i n P o l a n d . O n the basis of a c o m p r e h e n s i v e a n a l y s i s of the w o o d c u t a n d the h i s t o r i c a l sources concerning the c u l t of the HolyV i r g i n of S t i p a i n M o r a v i a , a n d also the h i s t o r y of local folk woodcutters, the a u t h o r comes to a conclusion t h a t the woodcut i n question depicts „ T r a n s f e r of the H o l y V i r g i n of S t i p a " a n d w a s m a d e by one of the w o o d c u t t e r s i n S t i p a , T o m a s M a s l i k or h i s son, J o h n . T h e w o o d c u t w a s p r o b a b l y brought to P o l a n d b y one of S l o v a k w a n d e r i n g dealers i n d e v o t i o n a l a r t i c l e s . T h e a c t i v i t y of s u c h dealers — not k n o w n w e l l enough i n the a u t h o r ' s opinion —• deserves a t t e n t i o n as a n i m p o r t a n t c o n t r i b u t i o n to studios on c u l t u r e rolations between v a r i o u s e t h n i c groups. I n the a u t h o r ' s v i e w the w o o d c u t itself a n d its contro­ v e r s i a l a t t r i b u t i o n also constitute a specific e x a m p l e of a w i d e r p r o b l e m : the necossity of re-elaborating tho methodo­ logy of othnographic research first of a l l i n the d i r e c t i o n of a wider a n a l y s i s of c r i t i c a l h i s t o r i c a l sources a s a basis for d r a w i n g conclusions. A l e k s a ii d e r J a c k o w s к i — R E V I E W T E U R ARTISTS' WORK. PART I I L O W E R O F AMA­ SILESIA I t has become a c u s t o m t h a t n o a r l y alt v o i v o d s h i p s organize a n n u a l s u r v e y e x h i b i t i o n s of w o r k s b y a m a t e u r a r t i s t s . I n the reviews of the e x h i b i t i o n s the a u t h o r m a k e s use of previous observations a n d i n f o r m a t i o n . D i s c u s s i n g L u b l i n V o i v o d s h i p i n N o 3/1972 a n d W r o c l a w V o i v o d s h i p i n the present issue he states t h a t not a l l a m a t e u r a r t i s t s t a k e p a r t i n these exhibitions. W h i l e some of t h e m consider p a i n t i n g a n i n t i m a t e sphero of t h e i r l i v e s , others s i m p l y do not k n o w a b o u t these exhibitions. T h e w o r k s presented at the discussed e x h i b i t i o n s show a, m a r k e d v a r i e t y of styles a n d techniques as t h e i r a u t h o r s h a v e v a r i o u s b a c k g r o u n d s : some of t h e m are real a m a t o u r s , some a t t e n d e d courses, some are u n e d u c a t e d , some are m e m b e r s of tho intelligentsia. Often tho w o r k s of u n t r a i n e d a m a t e u r s are the most interesting ones. T h o a u t h o r goes on to discuss e x h i b i t i o n s organized b y the V o i v o d s h i p H o u s e s of C u l t u r e a n d a n a l y s e s v a r i o u s genres, devoting most a t t e n t i o n to p h e n o m e n a f r o m the borderline of folk a r t . T h e w o r k s b y the a r t i s t s , both from W r o c l a w a n d L u b l i n V o i v o d s h i p s , singled out b y the a u t h o r aro reproduced i n the article. T h e e x h i b i t i o n s i n W r o c l a w are two-stage events. T h e a r t i s t s send i n t h e i r w o r k s for a n e x h i b i t i o n a t the D i s t r i c t H o u s e of C u l t u r e where the best w o r k s of e a c h a r t i s t are chosen to bo presented i n W r o c l a w . T h o selection is m a d e a c c o r d i n g to the c r i t e r i o n of a r t i s t i c v a l u e a n d tho c o m m o n ­ ness of the phenomenon. A n d so, for instance, i n 1972 i n 27 d i s t r i c t s 4703 w o r k s b y 355 a m a t e u r a t r i s t s wore obtained, of w h i c h 519 w o r k s b y 177 a r t i s t s were presented at the exhibition. �РЕЗЮМЕ К с а в е р ы П и в о ц к и — К 25-ЛЕТИЮ „ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО" ЖУРНАЛА Статья н а п и с а н а на основе д о к л а д а , с д е л а н н о г о на д и с к у с с и о н н о м с о б р а н и и по с л у ч а ю 2 5 - л е т и я со д н я основания журнала „Польское народное искусство", которое состоялось в Институте искусства Польской Академии Наук. Касаясь современных взглядов относительно сущ­ ности народного искусства и его роли в культуре н а ш е г о в р е м е н и , а в т о р отмечает, что оно с о с т а в л я е т специфическое явление в европейской культуре. Народное творчество возникло в Европе периода Ренессанса благодаря разнице в культурном уровне отдельных обществ. Различие умственных и цивилизационных потенциалов, как и основание развития на науке и технике составляют с у щ е с т в е н н у ю разницу между европейской и внеевропейской цивилизациями. Примитивное общество, а также большие внеевро­ пейские цивилизации функционировали без особых потрясений общественного х а р а к т е р а , ввиду чего не подвергались особым изменениям. В этой связи очень трудно нарушить их глубоко укоренившиеся тради­ ции. Лишь наступающая в настоящее время разница цивилизационных потенциалов способствует нарожде­ нию современного народного искусства в Э ф и о п и и и странах Латинской Америки. В современной Польше разницы этих потенциалов быстро с г л а ж и в а ю т с я , но з а т о н а ч и н а е т выступать разница м е ж д у тесными группами ( п р е ж д е всего про­ ф е с с и о н а л ь н ы м и и в з а в и с и м о с т и от у р о в н я о б р а з о в а ­ ния). С у щ е с т в у е т т а к ж е о с о б а я г р у п п а т в о р ц о в , и с к у с ­ ство которых обусловлено и н д и в и д у а л ь н ы м и п с и х о л о ­ гическими тормозами. В с е эти р а з л и ч и я имеют д л я общества д е з и н т е г р и ­ рующее значение и достойны внимания исследовате­ лей, независимо от того имеет ли с м ы с л применять по отношению к ним такие определения, как народ и на­ родное. Яцек О л е н д з к и — ПРИНОШЕНИЯ ЛЬВОВСКИЕ ДАРСТВЕННЫЕ Статья посвящена коллекции дарственных плаке­ т о к и з л ь в о в с к о г о к о с т е л а св. А н д р е я о т ц о в б е р н а р ­ динцев. После второй мировой войны к о л л е к ц и ю эту перевезли в монастыри бернардинцев, находящихся в Л е ж а й с к е и в Ж е ш о в е , где х р а н я т с я самые ценные о б ъ е к т ы . К о л л е к ц и я с о д е р ж и т с в ы ш е 1000 п л а к е т о к и з серебра, поддельного серебра и латуни с р е л ь е ф н ы м и и гравированными изображениями. В о с н о в у и с с л е д о в а н и й а в т о р а л е г л и 287 п л а к е т о к , большинство которых датируется X I X и началом X X вв. Н е с к о л ь к о с а м ы х с т а р ы х э к з е м п л я р о в д а т и р у е т с я X V I I в., д а т и р о в к а н е с к о л ь к и х д е с я т к о в о т н о с и т с я к X V I I I в. П р и н о ш е н и я эти, с в я з а н ы с к у л ь т о м С е р д ц а Христова, с культом Богоматери, Иоанна Благословен­ ного из Дукли (покровителя львовских бернардинцев), св. В и н ц е н т а и св. Т е р е с ы . А н а л и з и р у я плакетки, автор п р е ж д е всего стара­ ется выяснить ряд проблем, связанных с обществен­ ным положением жертвователей и с их личностью, старается вскрыть сущность культа жертвоприноше­ ний. По мнению Олендзкого некоторые из верующих посредством ж е р т в е н н ы х даров вверяли Богу не толь­ ко с в о и г о р е с т и и с т р е м л е н и я , не т о л ь к о б л а г о д а р и л и з а м и л о с т ь , ню т а к ж е д е л и л и с ь своими душевными п е р е ж и в а н и я м и и сомнениями, с которыми не смели обращаться к своему исповеднику. В формальной концепции жертвоприношений от­ четливо з а м е ч а е т с я р а з л и ч н ы й п о д х о д к одной и той ж е т е м е в з а в и с и м о с т и от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я жертвователя. Плебеи более непосредственно выра­ ж а ю т свои чувства, с ч и т а ю щ и е с я стыдливыми (напр. и л л . 16 и 17) — р и с у н о к э м б р и о н а п о д с е р д ц е м к о л е ­ нопреклоненной женщины из бедной среды и дар аристократки, молящей, о потомке, подчеркивающей богатство наряда и о к р у ж е н и я жертвоприносительницы). О б с у ж д а я группу даров с отображением органов человеческого тела, автор отмечает, что они п р и н о с и ­ лись не только в с в я з и с ф и з и ч е с к и м и н е д о м а г а н и я м и , но и в связи с р а з л и ч н ы м и о б щ е с т в е н н ы м и к о н ф л и к ­ тами. Они могут быть также выражением жалобы, обвинения, прощения. З д з и с л а в З г е р у н РОЛЬ КИНОДОКУМЕНТА­ ЦИИ ПРИ ОРГАНИЗАЦИИ СКАНСЕНОВ (МУЗЕИ ПОД ОТКРЫТЫМ НЕБОМ) В статье говорится о незаменимых достоинствах и роли ф и л ь м а в тех случаях, когда в а ж н о закрепить естественную среду и п р е ж н и е ф у н к ц и и объекта, ко­ торый переносится из деревни в сканоен. Кинодоку­ ментация способствует реконструкции ряда деталей, которых нельзя было бы без нее восстановить. Кроме того м у з е и и с п о л ь з у ю т к и н о д о к у м е н т а ц и ю в к а ч е с т в е просветительного материала. В своей статье автор о п и р а е т с я па м е т о д ы р а б о т ы Торуньского скансена. Р и х а р д Е р ж аб е к — ВЕЛИКОПОЛЬША ИЛИ МО­ РАВИЯ. ИЗ ИССЛЕДОВАНИИ В ОБЛАСТИ НАРОД­ НОЙ ГРАФИКИ В статье ГЛЭБНЫМ образом р а с с м а т р и в а е т с я гра­ вюра на дереве, и з о б р а ж а ю щ а я П р е с в я т у ю Деву М а ­ р и ю на переносном алтарике, которую Станислав Б л а щ и к о п р е д е л и л как Т у р с к у ю Богоматерь. П о его п р е д п о л о ж е н и ю это работа Станислава Клиевского, автора н е с к о л ь к и х т у р с к и х г р а в ю р на д е р е в е (статья о великоггольских народных гравюрах на дереве, „ П о л ь с к о е н а р о д н о е и с к у с с т в о " . № 3/1970). В свою очередь Ежабек подвергает сомнению равно установление иконографии г р а в ю р ы , как и ее польское происхождение. На основании всестороннего анализа исследуемого объекта и исторических источни­ ков, к а с а ю щ и х с я к у л ь т а С т и п с к о й Б о г о м а т е р и в М о ­ равии, а т а к ж е на о с н о в а н и и и с т о р и ч е с к и х с в е д е н и й о моравских народных мастерах г р а в ю р на дереве, автор н а с т о я щ е й с т а т ь и д е л а е т в ы в о д , что р а с с м а т р и ­ в а е м а я им гравюра и з о б р а ж а е т „Введении Стипской Б о г о м а т е р и " и что ее т в о р ц о м б ы л по всей в е р о я т ­ ности один из стипских мастеров Томас Маслик либо его с ы н Я н . В П о л ь ш у г р а в ю р у мог п р и в е з т и о д и н и з с т р а н ­ ствующих словацких торговцев предметами религиоз­ ного культа. П о м н е н и ю автора д е я т е л ь н о с т ь э т и х т о р ­ говцев недостаточно исследована и з а с л у ж и в а е т боль­ шего внимания, поскольку она имеет в а ж н о е з н а ч е н и е при изучении культурных контактов различных этни­ ческих групп. К р о м е того автор считает, что п р е д м е т его и с с л е ­ дований, в ы ш е у п о м я н у т а я народная гравюра на д е р е ­ в е и ее с п о р н ы е а т р и б у т ы — это л и ш ь о д н а из д е т а л е й более широкой проблемы, имея в виду неободимость переработки методологии этнографических исследова­ ний, п р е ж д е всего в ц е л я х у г л у б л е н и я критического анализа историчских источников, как основы умоза­ ключений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА ЛЮБИТЕЛЕЙ ИЗОБРАЗИ­ По с о з д а в ш е м у с я обычаю чуть ли не во всех вое­ водствах нашей страны проводятся обзорные выстав­ ки работ х у д о ж н и к о в - л ю б и т е л е й . 63 �Автор настоящей статьи, приступая к циклу р е ­ цензий, посвященных последним просмотрам, рисует картину любительского творчества в данном районе, опираясь, в частности, на п р е ж н и е наблюдения и и н ­ формации. Обсуждая в третьем номере журнала за 1972 г. л ю б и т е л ь с к о е т в о р ч е с т в о Л ю б л и н с к о г о в о е в о д ­ ства, а в н а с т о я щ е м номере — В р о ц л а в с к о г о , он о т м е ­ чает, что выставки охватывают р а б о т ы лишь некото­ рых любителей. Многие из них не присылают своих произведений, считая живопись интимной сферой ж и з ­ ни, ко многим ж е и н ф о р м а ц и я о в ы с т а в к а х не п о с т у ­ пает. Экспонаты выставок очень разнообразны, ибо и х авторами являются равно люди, не учившиеся ж и в о ­ писи, к а к и те, кто п о с е щ а л курсы, люди, л и ш е н н ы е образования, и интелигенты. Часто работы любителей, не проходивших никакой подготовки, являются самы­ ми интересными. Автор статьи о б с у ж д а е т историю выставок, орга­ низуемых воеводскими домами культуры, и анализи­ рует отдельные творческие группы, уделяя самое большое внимание произведениям, граничащим с на­ родным творчеством. Особо отмеченные им произве­ дения автор п о м е щ а е т в иллюстративной части, о х в а ­ т ы в а я л ю б и т е л е й , к а к Л ю б л и н с к о г о ( с т р . 39—41), т а к и В р о ц л а в с к о г о в о е в о д с т в ( с т р . 42—51). Во Вроцлаве организуются двухступенчатые про­ смотры. Все ж е л а ю щ и е посылают свои работы в п о вятовые дома культуры, где отбираются лучшие рабо­ ты д л я второго просмотра, проводимого во Вроцлаве. Критерием отбора является х у д о ж е с т в е н н ы й уровень работ и и х т и п и ч н о с т ь . Т а к , н а п р и м . , в 1972 г. в 27 п о в я т а х п о л у ч е н о 4703 р а б о т ы 355 л ю б и т е л е й , н о э к ­ с п о н и р о в а н о л и ш ь 519 р а б о т 177 х у д о ж н и к о в . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7960f9ff6fa2dc111c21d4cd20d7930a.pdf 7f71a44e96a9240813564c1f8c4ed547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4567 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4240 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESĆ Ksawery Piwocki W dwudziestopięciolecie „Polskiej Sztuki ludo­ wej" Jacek Olędzki Wota lwowskie Zdzisław Zgieruń Rola dokumentacji filmowej w realizacji skan­ senów Richard Jefabek Wielkopolska czy Morawy? Z badań nad grafiką ludową Aleksander Jackowski Przegląd twórczości plastycznej amatorów. cz. I. Województwo lubelskie (dalszy ciąg) . cz. I I . Województwo w r o c ł a w s k i e Aleksandra Jacher-Tyszkowa Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o war­ sztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych Antoni Kroh Z życia K R O N I K A S U M M A R Y P E 3 I O M E 3 5 30 33 39 42 53 55 56 : O F ; A R T I C L E S 62 63 N a o k ł a d c e : Fragment wota, (całość na str. 6, il. 1) Wł. klasztor o.o. bernardynów w Leżajsku. F o t : Jacek Olędzki N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Wotum z wyobrażeniem konia, pocz. X I X w. srebro, 5,7 X 8 cm. Wł. klasztor o.o. bernardynów w Rzeszowie. Fot.: Jacek Olędzki �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK X X V I — 1972 TREŚĆ cz. I . s. 69—82 nr 2 B l a s z c z y k S t a n i s ł a w , L u d o w a r z e ź b a k u l t o w a w W i e l k o p o l s c e cz. I I . s. 13.1—152 Blaszczyk S t a n i s ł a w , L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce nr 3 Czajkowski nr 1 Jerzy, Michał Gier, rzeźbiarz Fryś-Pietraszkowa E w a , Szopkarze Jabłońska Teresa, Tradycja Jackowski Aleksander, Jackowski woj. lubelskie Jakubowska Książe Edward Kłobuszowska Bożena, Kotula czyli Przegląd w a konkursy polskiej opowieść twórczości rzeźbie szopek ludowej najprawdziwsza plastycznej s. . s. s. . 5?—58 nr 1 83—96 . nr 2 11—26 amatorów, . . cz. I. s. 181—183 Bogna, Jończyk Leon, s. gotycka Film, Aleksander, l u d o w y z R y b n e j s. 33—46 . krakowscy nr 3 z Doliny Lilii s. 235—240 Sutor — rzeźbiarz ś w i e c k i e j Karol Wójciak-Heródek. nr 4 prawdy Portret s. 101—104 . ludowego . nr 2 artysty 207—214 nr 4 F r a n c i s z e k , K o d e k s A . D . 1967 W ł a d y s ł a w a Kowalski nr 1 Marek Arpad, C h a j c a s. 171—179 . Mamert Piórko — rzeźbiarz . nr 3 l u b u s k i s. 97—100 . . K r o h A n t o n i , A k t u a l n y stan s t r o j u p o d h a l a ń s k i e g o s. 3—10 K r o h A n t o n i , S t a r y obrazek n a s z k l e z P o d l a s i a s. 180 K u r a l Bożena, Najstarsze malowane nr 3 skrzynie podhalańskie s. 47—56 . L i p p ó c z y N o r b e r t , W ę d r ó w k i po W ę g r z e c h w p o s z u k i w a n i u l u d o w y c h na szkle Mitarski Jan, Twórczość n y c h ) s. 195—806 chorych psychicznie. (Przegląd nr 2 nr 1 badań . . nr 1 obrazów nr 1 psychiatrycz­ nr 4 Mroczek Janusz, H e r ó d k o w e muzykowanie s. 215—222 nr 4 P i w o c k i K s a w e r y , S t y l w sztuce t a k ż e l u d o w e j s. 67—68 nr 2 P o l o c z k o w a B a r b a r a , S t r ó j c i e s z y ń s k i w X I X w. s. 153—170 nr 3 S e t k o w i c z J a n , J a n P a k o s z — r z e ź b i a r z l u d o w y z J e z i o r z a n s. 105—109 . Średniawa Helena, Radzik Targu s. Eugeniusz, E d w a r d Sutor — rzeźbiarz z . nr 2 Nowego 241—246 nr 4 W a l i c k a J o l a n t a , B r o n i s ł a w S u r o w i a k s. 223—234 RECENZJE Z Fryś-Pietraszkowa s. Ewa, Olga A. nr 4 PUBLIKACJI Ganckaja, Narodnoje Iskustwo Polszi 184—185 nr 3 Jackowski Aleksander, Jacek Olędzki, Kultura artystyczna ludności skiej s. 110—112 nr 2 MATERIAŁY Brykowski Ryszard, Sukienka-votum Kurkiewicz kurpiow­ Jan, Ludowi rzeźbiarze DO SZTUKI LUDOWEJ m e t a l o w e z P a r c z e w a s. 59—60 . beskidzcy s. . . 113—121 nr 2 M a z u r e k M i k o ł a j , Ż y c i o r y s w ł a s n y s. 122 Z W y b ó r i opracowanie nr 2 ŻYCIA A . K r o h s. 186—187 WSPOMNIENIA Od Redakcji, nr 1 nr 3 POŚMIERTNE Z y g m u n t S k r ę t o w i c z , J ó z e f P i ł a t , J a n L a m ę c k i s. 123 . . . nr 2 �ROŻNE Kronika Kronika I V — V I 1971 s. 60—62 V I I — X I 1971 s. 124—125 K r o n i k a X I I 1971 — Kronika IV—VI 1972 I I I 1972 s. 188—190 nr 3 247—252 nr 4 Summary Summary of a r t i c l e s s. 63 of a r t i c l e s s. 126—127 nr 1 nr 2 Summary of a r t i c l e s s. 191 nr 3 Summary of nr 4 articles s. nr 1 nr 2 s. 253—254 Резюме s. 64 nr 1 Резюме s nr 2 127—128 Р е з ю м е s. 192 nr 3 Резюме nr 4 s. 255—256 �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII • 1973 • NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r JaOkowskd (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a ( z - c a r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iiraetoa, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c M , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — M a g d a l e n a M i e r o w s k a (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r ­ s z a w a , ul. D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a165ea0154a506612ccc67a48a0e24d5.pdf 7316d657f8d5421222ef27f642c594ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3562 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z,1;s.38-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DZIAŁALNOŚĆ ZACHODNIEGO FONOGRAFICZNEGO W ARCHIWUM POZNANIU MARIAN Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zało­ żone zostało w Poznaniu w l i p c u 1945 r. j a ­ ko instytucja piywatna, subwencjonowana przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Twórcami j e g o b y l i : p o d p i s a n y i mgr. T. W r o t k o w s k i . O b . W r o t k o w s k i posiadał aparaturę do n a g r y w a r i , j a zaś k w a l i f i k a c j e n a u k o w e i praktykę w dziedzinie f o l k l o r u muzycznego, nabytą przed wojną w Regio­ nalnym A r c h i w u m Fonograficznym Uniwer r y t e t u Poznańskiego, którego byłem st. asys­ t e n t e m . W a r u n k i s t w o r z e n i a i r o z w o j u na­ szej i n s t y t u c j i n i e b y ł y pomyślne, zważyw­ szy, że było t o w d w a miesiące po skończe­ n i u w o i n v . S u b w e n c i e napływały w s k r o m ­ n y m wymiarze i nieregularnie. N i e uzyskaliśmy też j e d n o r a z o w e j więk­ szej d o t a c j i na zakup p o t r z e b n y c h a p a r a t u r 1 urządzeń j a k również nie otrzymaliśmy obiecanego środka l o k o m o c j i . Z miesięcz­ n y c h s u b w e n c j i nabywaliśmy, przeto częścia­ m i najpotrzabniejszy sprzęt. T r o s k a o tani ?akup, p o s z u k i w a n i a części aparatów, k o r y ­ g o w a n i e i składanie całości pochłonęły więk­ szą ilość naszej e n e r g i i i czasu, dając w w y ­ n i k u n i e j e d n o l i t y k o m p l e t aparatur. M i m o tych trudności zaopatrzyliśmy Archiwum w następujący sprzęt t e c h n i c z n y : wzmac­ niacz 4 - l a m p o w y 8 W a t t n a prąd z m i e n n y , wzmacniacz 5 - l a m p o w y 15 W a t t „Telefunk e n " n a prąd z m i e n n y m i k r o f o n k o n d e n s a t o ­ r o w y b u t e l k o w y „Telefunken" w r a z z p r z y ­ stawką dwulampową, mikrofon węglowy , , D r a l o w i d " t y p D R 1 , aparat do n a g r y w a n i a na o r a d z m i e n n y o p r o s t e i pałakowei k o n ­ s t r u k c j i , adapter e l e k t r y c z n y s k r z y n k o w y , 2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do o d g r y w a ­ nia, 2 s k r z y n i e akumulatorów żel. n i k l . po 12 V o l t , 500 sztuk płyt do n a g r y w a n i a oraz prądnicę polową przenośną na 220 V o l t z na­ pędem b e n z y n o w y m D K W . Prócz tego zakupiliśmy z przydziału n a j konieczniejsze umeblowanie. W s t o s u n k u do d a w n e g o sposobu n a g r y ­ w a n i a pieśni małym, ręcznym fonografem wałkowym Edisona, gdzie naśpiewywano bezpośrednio przez tubę akustyczną — obecna m e t o d a e l e k t r o a k u s t y c z n a n a g r y w a ­ nia na płyty była o w i e l e doskonalsza, w y ­ magała j e d n a k wożenia ze sobą aparatów. N i e można i c h przenosić w ręku, b o są za ciężkie, a n i też przewozić na wózkach chłop­ 38 SOBIESKI skich, gdyż są z b y t wrażliwe na wstrząsy. D l a t e g o też k o n i e c z n y n a m był środek l o k o ­ m o c j i w postaci samochodu, w związku z c z y m zakupiliśmy wymienioną przenośną rządnicę polową. Okazało się b o w i e m w p r a ­ c y t e r e n o w e j , że przede w s z y s t k i m n i e w każ­ dej w s i jest prąd z m i e n n y p o t r z e b n y d l a na­ szych aparatów, powtóre — jeżeli już jest — t o w y k a z u j e o n zbyt w i e l k i e w a h a n i a , b y mógł być używany do nagrań, n i e mówiąc 0 t y m , że n a w s i prąd b y w a t y l k o w pew­ n y c h godzinach. Prądnica umieszczona' n a sa­ mochodzie, uniezależniałaby nas o d prądu sieciowego. W s z y s t k i e te b r a k i wyszły na i e w w czasie naszych wyjazdów t e r e n o w y c h , kióre p r z y w i e l k i m nakładzie wysiłków z naszej s t r o n y , dawały zdjęcia w a d l i w e , niedość czyste, t y m więcej, że pracę u t r u d ­ niały n i e z a b l o k o w a n e m o t o r k i , działające wokół przy młockarniach, sieczkarniach i p . W o b e c t a k i c h warunków zmuszeni zo­ staliśmy do p r z e p r o w a d z a n i a naarań n a m i e j ­ scu w l o k a l u A r c h i w u m i t y m s a m y m do sprowadzania do Poznania wykonawców. Evło to z korzyścią d l a technicznei iakości zdieć n a t o m i a s t z wielką szkodą d l a i c h i ' o s c i ' ponieważ w y k o n a w c y wzbraniają się przyjeżdżać do miasta Ujemne również z r a c z e n i e m a f a k t że w y k o n a w c y c i czują sie skrępowani i onieśmieleni w n i e z n a n y m sobie środowisku, tracą swobodę i możność w v z v r i a sie muzvcznerro t a k i m właściweao w i c h własnym środowisku. ł M i m o t y c h trudności, do c h w i l i przekaza­ nia s w y c h zbiorów Państwu, Z A F wykazać się może d o r o b k i e m 471 fonogramów na 77 płytach, z tego 245 f o n o q r a m o w w o k a l n y c h 1 226 i n s t r u m e n t a l n y c h . F o n o g r a m y te po­ chodzą z następujących terenów: W i e l k o ­ polska — pow. Grodzisk: 3 instrumentalne; p o w . Gostyń: 2 w o k a l n e i 6 i n s t r u m e n t a l ­ n y c h ; p o w . J a r o c i n : 32 w o k a l n e i 60 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . Kościan: 8 i n s t r u m e n t a l ­ n y c h ; p o w . Leszno: 14 w o k a l n y c h i 7 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . Międzychód: 19 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . N o w y Tomyśl: 105 w o k a l ­ n y c h i 38 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . OstTÓw: 7 w o k a l n y c h i 14 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Po­ znań: 5 w o k a l n y c h i 19 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Szamotuły: 12 w o k a l n y c h i 27 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . W o l s z t y n : 10 w o k a l n y c h oraz 23 i n s t r u m e n t a l n y c h . �3> . i 3 i s Si • o 3 7 t i •'л *=; К |2 Э m о ' wC O O -Q J E 00 ^_ ТЭ i * §1 A ~. N " V О М О В Poii'. ,. „ „ „ ,, - Costllń . . . Jarocin . . . Kościan. . . Leszno . . . Międzychód . N o i r u Tomuśl Ostrów . . . Poznań . . . Szamomlu . . Wolsztun . . 11 Hel . . Kartuzi) . Morski . Puck . . Stupsk . Wrjherou - — 7 7 — — - — — « . . . . . . 2 — — — — 2 ] 1 2 2 2:i LUBELSKIE . Natomiast fonogramy instrumentalne kiutują się n i e m a l w całości z t e r e n u W i e l ­ k o p o l s k i i przedstawiają n a m zespół dudów i s k r z y p i e c — 78 fonogramów, d u d y same — 60 fonogramów, zespół: kozioł, skrzypce, k l a r n e t , trąbka — 51 fonogramów oraz i n ­ s t r u m e n t y te p o j e d y n c z o występujące, wresz­ cie 1 a k o r d e o n . W ujęciu p o w i a t o w y m wygląda t o nastę­ pująco: Dud Dud 3 r> 40 8 3 — 10 _ с M 3 Skrzu H et (ti s :£ WIELKOPOLSKA Pou.. ,, .. ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, Grodzisk . . Gostyń . . . Jarocin . Kościan . . Leszno . . . Międzychód . N o m y Tomuśl Oslrńu. . . . Poznań . . . Szamotuł)) . . Wolsmm . . — -2 4 - 1 t l<] 27 — i - О ś l « Mipdzuchód ' Ostróu, . . . Ч/amotuiu ' Wolsztun ; ' ; Nomu Tomii<i Poziićiń " ;; . . . . . 28 5 1 1 - : i Skicrnieuiicc LUBELSKIE P o u \ Lubartów WARSZAWSKIE . " WOJ. Рош. S k i o r i i i c u i i c e . WOJ. & • WOJ. WOJ. Poii'. I.iibartoii' " 1 2 1 5 — SS H 3 WIELKOPOLSKA Pou' Grodzisk Costuń J a r o c i n '. '. Kościan Pou . _ X a. o WARSZAWSKIE 1 - 7. V. . . . . . o - - a 1 P O M O R Z E Poić. H e l . . . Kartuzy . ', Pnrk . . . Morski . . ,, Słupsk . . „ Wejherou.o 2 — — — Li С * T РЬ7Г»0 WIELKOPOLSKA Рош. ., ,, ,, ,, „ ,, ,, ,. ,, 1 Pomorza m a m y j e d y n i e 2 f o n o g r a m y i n s t r u m e n t a l n e (harmonia ręczna). Fonogra­ mów i n s t r u m e n t a l n y c h z w o j e w . warszaw­ skiego i l u b e l s k i e g o n i e posiadamy. Następna t a b l i c a w y k a z u j e , że największą ii ość f o n o q r a m o w stanowią pieśni zalotne, następnie tańce l u d o w e , dalej pieśni wesel­ ne a w s k r o m n i e j s z y c h ilościach dalsze for­ my. kolie >ścio Pomorze — p o w . H e l : 2 w o k a l n e ; p o w . Kartuzy: 3 wokalne; pow. M o r s k i : 6 wokal­ n y c h ; p o w . P u c k : 1 w o k a l n y ; p o w . Słupsk: 2 w o k a l n e ; p o w . W e j h e r o w o : 34 w o k a l n e i 2 instrumentalne. W o j e w . warszawskie — pow. Skiernie­ wice: 8 wokalnych. W o j e w . l u b e l s k i e — p o w . Lubartów: 2 w o ­ kalne. N a f o n o g r a m y w o k a l n e składają się prze­ de w s z y s t k i m śpiew s o l o w y żeński, w n i e w i e ­ l u p r z y p a d k a c h śpiew s o l o w y męski i p a r o ­ k r o t n i e śpiew jednogłosowy g r u p y młodzie­ ży żeńskiej l u b mieszanej, wreszcie śpiew z towarzyszeniem instrumentu. I t a k : 7 . . Z a t e m z W i e l k o p o l s k i p o s i a d a m y 235 p i e ­ śni z a l o t n y c h , 130 tańców, 35 pieśni wesel­ n y c h , 3 żniwne, 2 kościelne, 1 b a l l a d a , 2 okolicznościowe i 3 skale i n s t r u m e n t a l n e . Z Pomorza zaś: 36 z a l o t n y c h , 7 tańców, 2 weselne, 1 żniwna, 2 k o l e n d y i 2 o k o l i c z ­ nościowe. Z W a r s z a w s k i e g o — 8 z a l o t n y c h i z Lubelskiego 2 zalotne. Ogólna ilość n a g r a n y c h przez Z A F tań­ ców l u d o w y c h z t e r e n u W i e l k o p o l s k i w y n o ­ si 130. S p o t y k a m y t u przede w s z y s t k i m w i ­ w a t y j a k o taniec n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s ­ t y c z n y d l a W i e l k o p o l s k i , następnie zaś obe­ rek, w a l c e r e k oraz tańce k o r o w o d o w e . W szczególności n a g r a n o : W i w a t ó w : 5 1 , Oberków: 34, Polek: 14, W a l c e r k ó w : 11, Równych: 6, Przodków: 4, C h o d z o n y c h : 4, Polonezów: 1, Szoczów: 1, C e g l a r z y : 1, M i e t l a r z y : 1, Trojaków śl.: 1, Służb d o czepca: 1. Z t e r e n u Pomorza posiada Z A F siedem tańców K a s z u b s k i c h : Szewców k a s z u b s k i c h : 2, Trojaków k a s z u b s k i c h : 1, Kosesów: 1, K o zyder: 3. Jeśli chodzi o w y k o n a w c ó w — t o r e k r u ­ t o w a l i się o n i przeważnie z l u d z i starszych, między 60 — 80 r o k i e m życia. D o t y c z y t o szczególnie instrumentalistów: koźlarzy, d u ­ dziarzy i skrzypków. Z n a g r a n y c h koźlarzy najstarszy ma l a t 69, najmłodszy 28; d u d z i a r z najstarszy m a l a t 78, najmłodszy 56; s k r z y p e k najstarszy 72, najmłodszy 37; ze śpiewaczek najstarsza 79 l a t , najmłodsza 12.' N a g r a n o 39 �również 3 zespoły w o k a l n e jednogłosowe w w i e k u do l a t 20. Nadmienić w y p a d a , że starszych w y k o n a w c ó w jest jeszcze sporo p o w s i a c h . Są o n i d l a nas c h w i l o w o nieosią­ g a l n i , ponieważ do Poznania przyjechać n i e chcą, a m y bez środka l o k o m o c j i dotrzeć do n i c h n i e możemy. Z n a m i e n n y jest również fakt, że n a s k u t e k a k c j i p r o w a d z o n e j przez Z A F w z b u d z a się wśród młodzieży zaintere­ sowanie pieśnią i i n s t r u m e n t a m i l u d o w y m i . B r a k o d p o w i e d n i e j a p a r a t u r y do o d g r y w a ­ n i a (któraby n i e niszczyła nagrań) j a k o też b r a k s p e c j a l n y c h igieł do o d g r y w a n i a stał się przyczyną, że d o k o n a n o j e d y n i e 22 t r a n ­ s k r y p c j i z płyt. Z n a s z y c h o s o b i s t y c h ( m o i c h i żony) przedwojennych zapisków pieśni (w z n i k o m e j części z a c h o w a n y c h po w o j n i e ) dołączyliśmy do zbiorów Z A F —- 34 m e l o d i e dotychczas nigdzie n i e p u b l i k o w a n e . Dalszym dorobkiem n a u k o w y m Z A F u jest: 1) k a t a l o g koźlarzy i d u d z i a r z y w i e l k o p o l ­ s k i c h według powiatów i według spisu i m i e n ­ nego. K a t a l o g t e n jest podstawą do s t w i e r ­ dzenia j a k i e w y ł o m y w d u d z i a r s t w i e w i e l k o ­ p o l s k i m poczyniła ostatnia w o j n a ; 2) K a ­ t a l o g tańców w i e l k o p o l s k i c h z m e l o d i a m i i o p i s e m c h o r e o g r a f i c z n y m . Praca n a d t y m i k a t a l o g a m i t r w a n a d a l . W celach p o p u l a r y ­ z a c y j n y c h materiał f o n o g r a f i c z n y Z A F u w y ­ k o r z y s t a n y został do t r z e c h a u d y c j i r a d i o ­ w y c h n a falę ogólnopolską (w o p r a c o w a ­ n i u m g r . J . i M . Sobieskich). W c h w i l i obecnej Z A F przestało istnieć. W o p a r c i u o d o r o b e k Z A F u Państwo przejęło akcję z b i e r a n i a p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j , stwarzając w Poznaniu Sekcję Muzyczną Państwowego I n s t y t u t u Badania S z t u k i L u ­ d o w e j p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i Sztuki. B A D A N I A N A D SZTUKĄ L U D O W Ą NA K U R P I A C H W PUSZCZY BIAŁEJ MARIA Prowadzone w l a t a c h międzywojennych badania n a d sztuką ludową Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j , wznowiłam miesięczną węd­ rówką w czasie ubiegłego lata. Interesowały m n i e głównie t r z y j e j p r z e j a w y : rzeźba w drzewie, stosowana do zdobienia chaty, t k a n i n a i haft. N a s k u t e k działań w o j e n n y c h Puszcza ucierpiała w i e l e , głównie w części północnow s c h o d n i e j , t a k , że niektóre wsie spłonęły d w u k r o t n i e , jeśli n i e całkowicie t o w znacz­ nej części w 1939 r o k u i 1944 (Trzcianka, Poręba). J e d n a k szczęśliwie uratowały się najcenniejsze j e j r e z e r w a t y — w s i e u k r y t e w ałebi lasów i a k Porzadzie, Rząśnik, Dą­ b r o w a , Wielątki, O s u c h o w a . U r a t o w a w s z y sie n r z e d całkowitym s D a l e n i e m n i e uchro¬ niły sie j e d n a k przed częściowym zniszcze­ n i e m zwłaszcza wnętrz advż w czasie a k c i i w o i e n n e i ludność zmuszona była opuszczać m a s o w o swoje z a g r o d y nieraz k i l k a k r o t n i e . 40 ZYWIRSKA P o m i m o t o udało m i się jeszcze znaleźć w i e l e materiału, jeśli c h o d z i o haft, który już w o b e c n y m u b i o r z e k o b i e c y m n i e m a zastosowania, tkaninę dawną i współczesną (tę zbierała d e l e g a t k a I n s t y t u t u Badania Sztu­ k i L u d o w e j w północno-wschodniej części Puszczy) wreszcie — zanotować i sfotografo­ wać z d o b i e n i a c h a t y . Z d o b y t e materiały uzupełniły na t y l e zbio­ ry, p o c z y n i o n e w d a w n y c h l a t a c h , że pozwo­ lą już przystąpić do z a n a l i z o w a n i a i o p r a ­ c o w a n i a t y c h d z i e d z i n twórczości l u d o w e j Puszczy. N a razie da się bezsprzecznie stwierdzić, że — o i l e współczesne t k a c t w o idzie p o l i n i i całkowitego naśladownictwa w z o r ó w f a b r y c z n y c h ( j e d y n i e f a r t u c h y za­ chowały d a w n y układ b a r w n y ) , t o zdobie­ nie rzeźbą drzewną n o w y c h chat t r z y m a się w dużej mierze d a w n y c h , t r a d y c y j n y c h ele­ mentów z d o b n i c z y c h . �CENA E G Z E M P L A R Z * ZŁ. 150. — (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI P R E N U M E R A T Y : MIESIĘCZNIE Z PRZESYŁKA POCZTOWĄ ZŁ. 100.-WPŁATY N4 K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA 1. 2.000 SZTUKA L U D O W A B-47188 �\^'0 b if PAŃSTWOWY INSTYTUT B A D A N I A S Z T U K I LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b90ab431b82b85ac8b8ca990d519bc0.pdf 3f1eae6b5760f8cb516434495a026f29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5109 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Rouch, Jean (1917-2004) Łaszczyński, Andrzej (1919-2003) Ter-Oganian, Leon( 1910-2002) Szewczyk Zdzisław (1918-2004) Dydowicz, Janina (1930-2003) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4740 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 VI. IN MEMORIAM JANINA DYDOWICZ (1930-2003) Janina Dydowicz, z domu Kroczyńska, urodziła się 3 września 1930roku w Wołorninie. W 1946 roku wraz z rodziną przybyła do Poznania i w tym mieście zamieszkała już na stałe. W 1950 roku ukończyła gimnazjum ogólnokształcące im. Dąbrówki. W latach 1951-1956 studiowała na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Poznańskiego, uzyskując w 1956 roku tytuł magistra historii kultury materialnej. Jeszcze przed ukończeniem studiów wykonywała zlecenia pracując w Muzeum Archeologicznym, w Katedrze Etnografii oraz w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a także w Poznańskim Oddziale Towarzystwa Historycznego. Wydział Kultury WRN w Poznaniu zatrudniałjąjako konsultanta w sprawach dotyczących kultury ludowej. W związku z tym, że w Poznańskim Oddziale PTH oraz w IHKM PAN zajmowała się m.in. prowadzeniem bibliotek, w kręgu jej zainteresowań pojawiło się zagadnienie czytelnictwa w bibliotekach naukowych. W międzyczasie, pod kierunkiem prof. Jerzego Topolskiego, przygotowywała rozprawę doktorską "Historyczne warunki kształtowania i zanikania zwyczajów gospodarczych", którą obroniła w 1963 roku. W 1964 roku została zatrudniona w Bibliotece Głównej UAM w Poznaniu w Sekcji Bibliograficznej Oddziału Informacji Naukowej na stanowisku bibliotekarza. Już w 1969 roku powołano ją na stanowisko kierownika tej Sekcji. Stopień starszego kustosza dyplomowanego uzyskała w 1976 roku. Od 1972 roku do przejścia na emeryturę w 199 l roku kierowała Oddziałem Prac Naukowych i Dydaktycznych. Przez kolejnych 10 lat,już w niepełnym wymiarze czasu, zatrudniona była w Oddziale Udostępniania Zbiorów. 1. Dydowicz prowadziła szeroką działalność dydaktyczną, kształcąc bibliotekarzy, a także młodzież akademicką, którą m.in. uczyła umiejętności korzystania z księgozbiorów naukowych. W formalnych opiniach podnoszono jej niezwykłą aktywność zawodową i społeczną, wysoki profesjonalizm, wielkie zaangażowanie w programowanie i organizację tradycyjnych i nowatorskich form szkolenia studentów i młodej kadry bibliotekarskiej. Jej różnorodne zainteresowania i osiągnięcia w dziedzinie naukowo-badawczej znalazły wyraz w szerokiej działalności upowszechnieniowej oraz w licznych publikacjach związanych nie tylko z bibliotekarstwem, ale także z tymi dyscyplinami, które stanowiły podstawę jej studiów,jak historia kultury materialnej i etnografia. Uczestniczyła m.in. w pracach Komisji Koordynacji i Badań nad Dziejami Wsi Polskiej przy Instytucie Historii PAN w Warszawie, wygłaszała referaty z tego zakresu (m.in. na Kongresie Kultury Polskiej w 1966 roku). Będąc już w 1974 roku członkiem Oddziału Poznańskiego Komisji Badań Regionalnych PAN,jak również współpracując z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, opracowywała rozdziały do takich publikacji jak m.in. Wielkopolska w XXX-leciu, Dzieje Gniezna, �Inmemoriam 412 Dzieje Poznania, Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Opracowała również artykuły do następujących pozycji wydawniczych: 60D-lecie Koła, Ziemia Jarocińska w Polsce Ludowej. Większość z kilkudziesięciu jej publikacji dotyczy głównie metodologii nauk, naukoznawstwa, infonnacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Szczególnie należy także podkreślić jej wkład badawczo-naukowy w zakresie kultury ludowej Wielkopolski. J. Dydowicz była od początku członkiem zespołu powołanego przez prof. Józefa Bursztę w 1957 roku w celu przeprowadzania badań na terenie Wielkopolski, ziemi lubuskiej i w Koszalińskiem oraz opracowania monografii na podstawie uzyskanych materiałów. Udział w szeroko zakrojonych tematycznie badaniach i ich krótkie tenniny realizacji wymagały od zespołu (w tych trudnych powojennych czasach) szczególnej mobilizacji, dyscypliny, dyspozycyjności, a także odporności psychofizycznej. J. Dydowicz podjęła ten trud, realizując zadania z właściwą sobie odpowiedzialnością, energią i entuzjazmem. Zawsze uśmiechnięta, życzliwa i koleżeńska. Łatwo nawiązywała kontakty z miejscową ludnością, pozyskiwała ich zaufanie i pełną akceptację oraz uznanie członków zespołu badawczego. Była współautorką Kultury ludowej Wielkopolski - trzytomowej pracy zbiorowej pod redakcją Józefa Burszty wydanej przez Wydawnictwo Poznańskie w latach: t. l, 1960; t. 2, 1962; t. 3, 1967. Opracowała artykuły: Wnętrze chałupy (t. l), Zwyczaje i obrzędy doroczne (t. 2), Zbieractwo (t. 2). Jej uczestnictwo w badaniach w Koszalińskiem zaznaczyło się artykułem Rok obrzędowy wczoraj i dziś, w pracy zbiorowej pod kierunkiem i redakcją Józefa Burszty Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, wydanej w 1964 roku przez Wydawnictwo Poznańskie. J. Dydowicz była zawsze bardzo związana z rodziną, którą założyła w 1951 roku, wychodząc za mąż za Zbigniewa. Miała dwie córki - Hannę i Ewę. Za zasługi w pracy naukowej, dydaktycznej i społecznej otrzymała liczne nagrody, wyróżnienia i odznaczenia, m.in: Złoty Krzyż Zasługi (1989), Srebrny Krzyż Zasługi (1981), Zasłużony dla Województwa Poznańskiego (1985), Zasłużony Działacz Kultury (1980), Honorowa Odznaka Miasta Poznania (1975), Zasłużony dla rozwoju informacji naukowej (1989), Nagroda Rektora UAM (1974, 1982). Publikacje etnograficzne Janiny Dydowicz 1960 1963 1964 1964 1965 1965 1965 1967 1969 Wnętrze chałupy, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 1, Poznań, s. 163-197, ił. Wielkopolskie zapusty, "Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 72-81, ił. Rok obrzędowy wczoraj i dziś, w: Stare i nowe na wsi koszalińskiej, red. J. Burszta, Poznań, s. 208-234. Zbieractwo w Wielkopolsce, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 2, Poznań, s. 299-329, ił. Literatur zur volkskundlichen Gegenwatschung-Polen, "Deutsche Jahrbuch rur Volkskunde", Teil II, s. 343-358. Problematyka i metody badań nad wiejskimi zwyczajami gospodarczymi, ,,Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr l, s. 87-101. (ree.) O metodołogiczeskich woprosach istoriczeskoj nauki. Woprosy Istorii 1964 nr 3, s. /-68 - "Studia Metedologiczne" nr l, s. 139-141. Zwyczaje i obrzędy doroczne w Wielkopolsce, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 3, Poznań, s. 11-89, ił. O kryteriach doboru wsi do badań monograficznych, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, s. 387-399. Aleksandra Wojciechowska �Inmemoriam 413 ANDRZEJ ŁASZCZYŃSKI (1919-2003) Urodził się 19lutego 1919 roku w Jodłowniku k. Limanowej, w ziemiańskiej rodzinie Witolda i Janiny z Romerów. Egzamin dojrzałości zdał w 1939 roku w gimnazjum im. św. Jana Kantego w Poznaniu. Przez cały okres okupacji pracował w nadleśnictwach myślenickim i bocheńskim jako robotnik leśny, gajowy, później leśniczy, równocześnie działając w partyzantce, w Batalionach Chłopskich, potem w Armii Krajowej - w placówce "Dwór" Dobra, obwodu "Lina" Limanowa pod pseudonimami "Wierzbno" i "Andrzej". Dosłużył się stopnia plutonowego z cenzusem. Po ujawnieniu się w 1945 roku rozpoczął studia na Wyższych Kursach Leśnych UJ w Krakowie, kontynuował je od 1946 roku na Uniwersytecie Wrocławskim, będąc równocześnie asystentem i starszym asystentem. W 1948 roku uzyskał tam magisterium z filozofii w zakresie geografii i geologii i pozostałjeszcze przez rok na tej uczelni, wykonując jednocześnie mapy Dolnego Śląska dla Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. W latach 1949-1953 pracował w Państwowym Instytucie Hydrologiczno-Meteorologicznym w Gdyni, potem w Warszawie, gdzie został kierownikiem sekcji w wydziale geologii surowców wtórnych. Równocześnie współpracował z Biurem Projektów Wodnych i Melioracji, po czym w 1953 roku, kiedy przeniósł się do Krakowa, podjął stałą pracę w krakowskim oddziale tegoż Biura, dochodząc do stanowiska starszego projektanta. Pracował w nim do 1971 roku, ale równolegle prowadził zajęcia dydaktyczne w Wyższej Szkole Pedagogicznej (1956-1958), w Instytucie Geografii UJ (1959-1961), potem także na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej. W 1971 roku obronił pracę doktorską u prof. Bolesława Alexandrowicza na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej w Krakowie i tam podjął pracę dydaktyczną. Na Akademii Rolniczej pracował do emerytury, na którą przeszedł w 1984 roku. Z etnografią zetknął się podczas swych geograficznych studiów we Wrocławiu, uczęszczając na zajęcia Romana Reinfussa. Prowadził wówczas z przyjacielem badania terenowe w obu dziedzinach. Prezentować się musieli wówczas dosyć podejrzanie - gdyż jak wspominał póżniej prof. Reinfuss - wielokrotnie wiejskie posterunki milicji sprawdzały u władz uczelni ich tożsamość i legalność delegacji. Zainteresowania kulturą ludową i krajoznawstwem przetrwały długo. Podczas swych licznych wypraw w teren, tak służbowych, jak i rekreacyjnych, wiele obserwował z tego zakresu. Dzielił się swymi spostrzeżeniami w kilku artykułach i przyczynkach na łamach "Ziemi" pod koniec lat 50. i również w dalszych latach, ponieważ znajomość z prof. Reinfussem przerodziła się w trwałą przyjaźń. Podczas wizyt w Pracowni Badania Sztuki Ludowej IS PAN przynosił zdjęcia interesujących kapliczek i figur odkrytych w leśnej głuszy, wskazywał stare budynki wiejskie. Do oddziału krakowskiego PTL wstąpił w 1959 roku, ale rzadko pokazywał się na zebraniach. Należał raczej do samotników. Uaktywnił się dopiero w 1990 roku w Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej, w gronie dawnych towarzyszy z partyzantki. Zmarł 8 listopada 2003 roku, pochowano go z honorami wojskowymi w kwaterze AK na Cmentarzu Batowickim w Krakowie. Ewa Fryś-Pietraszkowa �lnmemoriam 414 JACEK OLĘDZKI (1933-2004) Latem tego roku, 11 sierpnia, po wielomiesięcznej chorobie zmarł nasz kolega, który w polskiej humanistyce i w etnologicznym polskim życiu naukowym zajmował miejsce niepoślednie, godne naj znakomitszych. Zajmował je nie dlatego, że skutecznie wspinał się po szczeblach akademickiej kariery, ale dzięki realizowanym pomysłom naukowym i badawczym, oryginalnym interpretacjom teońi, metod i tekstów już publikowanych, rzadko spotykanej intuicji w ocenie dzieł artystycznych. Studia i całe życie naukowe Jacka Olędzkiego związane było z warszawskim ośrodkiem etnograficznym. W roku 1955 ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim ijako asystent rozpoczął pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Tu właśnie, w roku 1965, uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Od roku 1969 do 1973,jako dziennikarz Wydawnictw Współczesnych RSW "Prasa", zajmował się niepopularnym w owych czasach realnego socjalizmu rodzajem publicystyki, pisząc o paradoksach polskiej kultury, o zwyrodniałych obyczajach społeczeństwa, o śmiesznościach życia codziennego i o nonsensach świętowania. Pisał też o swoich doświadczeniach jako badacza kultur innych kontynentów. Wiele też publikował w czasopismach etnograficznych (w "Etnografii Polskiej" i w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem w "Kontekstach"). W 1974 roku powrócił do nauki dzięki etatowi adiunkta w ówczesnym Studium Afrykanistycznym UW, a potem osiadł na uniwersyteckim Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych. Ale habilitację w roku 1991 uzyskał na Wydziale Historycznym. Przechodząc na emeryturę w 1999 roku, wprawdzie pożegnał się z uczelnią, ale nie przeIWał kontaktów naukowych i pisania. Przez całe życie był związany przede wszystkim z etnologią. Od początkowych zainteresowań sztuką ludową, Kurpiami i Mazowszem, czego dowody pozostawił w pierwszych artykułach i książkach, poprzez refleksje mongolskie, afrykańskie studia w Senegalu, aż po powrót do mazowieckich korzeni w Murzynowie. Ta naukowa droga życia Jacka Olędzkiego wiedzie przez kilka miejsc, w których nieco dłużej się zatrzymał. Najpierw oczywiście Kurpie, gdzie przyglądał się artystycznym wypowiedziom tamtejszych mieszkańców, zawartym w ich oryginalnej sztuce i w obyczajach. Potem Mongolia (uczestniczył w pierwszych naukowych ekspedycjach organizowanych przez prof. Witolda Dynowskiego), gdzie zafascynowali go araci, ukazując mu świat serdecznych, aczkolwiek surowych więzi z przyrodą i ze zwierzętami. Następnie Afryka - pierwsza wielomiesięczna podróż z uniwersytecką wyprawą na ten kontynent przez prawie całą Afrykę Środkową, potem roczny pobyt w Senegalu, dzięki stypendium Institut Fondamentale d' Afrique Noire. Powrócił stamtąd z tysiącami zdjęć i notatek, wrażeń i refleksji, które z czasem zaowocowały zbiorem esejów zatytułowanym Ludzie wygasłego wejrzenia. Szkice poświęcone wybranym kulturom pierwotnym dawnego i w.spółczesnego świata, wydaną w 1999 roku. Ale wcześniej opublikował inną książkę, tę, w której śledził losy ludzi z wioski, gdzie zatrzymał się na dłużej: Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturowej mieszkańców wioski nadwiślaJlskiej XVIII-XX wieku, �Inmemoriam 415 wydane w roku 1991. Tę książkę uznano za godną habilitacji, natomiast Ludzie wygasłego wejrzenia okazali się godni profesury na Wydziale Historycznym UW. Przewód profesorski dobiegł końca latem 2004 roku, finału jednak Jacek 01ędzki już nie doczekał. Urzędnicza indolencja odebrała i jemu, i nam tę satysfakcję. Naukowe obserwacje notował Jacek 01ędzki nie tylko słowami. Aparat fotograficzny i filmowa kamera były dla niego równie użytecznymi, a doskonale ze słowem zgranymi narzędziami pracy. W tych technikach dokumentujących obrazem życie spotykanych ludzi był chyba zawodowcem. Nie chodzi jednak tylko o ukończone kursy - np. w 1957 roku został absolwentem Studium Realizatorów Filmów Naukowych we Wrocławiu - ale przede wszystkim o znaczenie, jakie przywiązywał do obrazu filmowego czy fotografii oraz o intuicję w tworzeniu obrazowej dokumentacji naukowej. Każdą bowiem rozprawę, artykuł czy książkę rozpoczynał od wyboru fotografii, które stawały się swoistym kwestionariuszem, natomiast słowa opisywać musiały wydobywane stamtąd problemy. Tak właśnie powstał album Sztuka Kurpiów (wydany w 1970 roku) i Kultura artystyczna Kurpiowszczyzny (ukazała się rok później). Od fotograficznego konspektu zaczynał też pracę przy wszystkich artykułach "kurpiologicznych": o rybakach (rok 1959) i kowalach (1964), o poglądach na piękno puszczańskich mieszkańców (1963) i ich domostwach (1965). Podobnie postępował, opisując i analizując rodzimość i ludowość narodowej sztuki Mongołów (1969) i znacznie już później zagłębiając się w morze problemów współczesnej sztuki Afryki (1976). Co więcej, nawet teksty pozornie odległe od wizualności dla Jacka Olędzkiego i tak były inspirowane obrazami. W ten właśnie sposób powstał jego pomysł wspólnego (T.M. Ciołek, l. Olędzki, A. Zadroźyńska) pisania »yrzeczyska (rok 1977), który udało sięjakoś zrealizować, pomimo kontynentalnych (Australia, Afryka, Europa) odległości - fotograficzny scenariusz umożliwił tę dziwną współpracę. Od 1978 roku wiele lat Jacek Olędzki spędził w Murzynowie, które stało się miejscem jego badań i życiową przystanią. To stamtąd pochodzi obfity zbiór fotografii i notatek inspirujących liczne jego artykuły i książkę. To właśnie tam powołał do istnienia i prawie własnoręcznie wybudował regionalne murzynowskie muzeum, wypełnione drobnymi przedmiotami, z których każdy opowiada historię swych właścicieli, historięjakiejś części wioski. To właśnie owe znaki istnienia pozostawione przez ludzi, zarówno przez tych, dawno już pożegnanych,jak i do dziś żyjących, o których Jacek Olędzki pamiętał do ostatnich chwil życia. Oni stali się znakami jego istnienia. Znakami jego istnienia są też ci, z którymi współpracował w Warszawie. Przede wszystkim młodsze i naj młodsze pokolenie etnologów, których pobudzał swoją wyobraźnią do oryginalnych badań i interpretacji zjawisk współczesnej kultury. To ziarno owocuje już w artykułach "Kontekstów", w kilku pracach magisterskich studentów warszawskiej etnologii, w akademickich analizach interpretacyjnych. Podstawą ich staje się uwaźne odczytywanie tekstów Jacka Olędzkiego, które - jako wsparte o skrupulatne archiwalne i terenowe penetracje, studia, poszukiwania i badawcze doświadczenia - podsuwają niebanalne skojarzenia, a tym samym mogą otwierać zapomniane albo zupełnie nowe furtki w etnologicznej refleksji. Można w nich odnaleźć nie tylko oryginalne spojrzenie ich autora, odkrywcząprezentację, nieoczekiwaną interpretację, ale nierzadko także i kpinę z prymitywnych niekiedy opinii, propagowanych z całą powagą. Jacek Olędzki bowiem do ludzi łagodnych nie naleźał. Jak każdy człowiek wrażliwy, chronił się za chropowatością słów i gestów, nierzadko też uprzedzał bolesne dotknięcie niemniej bolesnym dla innych atakiem. Od tych zaprzyjażnionych wymagał doskonałości osobistej, moralnej, estetycznej. Nikt jednak tych oczekiwań nie był w stanie spełnić, on także. Stawało się to powodem sporów i kłótni. Każdy jednak spór toczył się o sprawy najważniej- �Inmemoriam 416 sze, o zasady, o życie, o śmierć. Ale w spotkaniach z nami, posługując się z pozoru tylko imponderabiliami rzeczywistości, Jacek Olędzki wskazywał najwyższe obszary wzniosłości nauki, kultury, światopoglądu. Nic chyba dziwnego, że uznawano go za człowieka konfliktowego i trudnego. Odszedł CZŁOWIEK w całej tego słowa wielkości i mizerii, którego życie wypełniały nie tylko upadki, ale wcale nierzadkie wspaniałe wzloty, który obok egoizmu potrafił okazać głębię mądrości i naprawdę bezinteresownej dobroci. Zapewne pozostanie w naszej pamięci. Ale pozostanie także w swoim dziele, o które przyjdzie zadbać nam, przy życiu pozostałym. Anna Zadrożyńska JEAN ROUCH (1917-2004) 19 lutego 2004 roku w wypadku samochodowym w Nigrze zginął Jean Rouch - człowiek legenda, pionier filmu etnograficznego, który poświęcił całe swe życie Afryce. Nadzwyczaj trudno w krótkiej notce pośmiertnej streścić bogate i niezwykle twórcze życie człowieka, który tysiącom ludzi "pokazał" Afrykę. 1. Rouch był twórcą ponad 120 filmów dokumentalnych o tym kontynencie, w większym lub mniejszym stopniu związanych z Afryką. Urodzony w Paryżu w rodzinie naukowców (ojciec był dyrektorem Muzeum Oceanograficznego w Monako), w młodości studiował zarówno nauki humanistyczne, jak i techniczne. Z Afryką zetknął sie w czerwcu 1940 roku, do której rzuciły go wypadki wojenne. Początkowo pracował w Nigrze jako inżynier. Szybko jednak porzucił stałą pracę na rzecz przygód typowego afrykańskiego trampa. W latach 40. podróżował po pustyniach Nigru, spłynął w dół Nigru w drewnianej dłubance, konno przemierzył cały niemal kraj. Cimetiere dans la Jalaise (1950), którym "pokazał" (dosłownie) "zaczarowany" świat Dogonów, kręcony w Ghanie Jaguar (1954), czy powstały na Wybrzeżu Kości Słoniowej Moi, Un Nair (1959), poświęcone zmieniającej się tożsamości Afrykanów poddanych presji akulturacji, to pierwsze jego filmy. Wśród najczęściej cytowanych tytułów wymienić można jeszcze Cocorico, Monsieur Poulet (1974), opowiadający o przygodach trzech przyjaciól podróżujących po nigeryjskim buszu, a także powstały we Francji i w Afryce Madame /'Eau (1992), ukazujący problemy imigrantów afrykańskich w Paryżu i ich trudne powroty w rodzinne strony. 1. Rouch zapisał się także w historii filmu jako twórca przełamujący granicc mi«dzy antropologiem, reżyserem i producentem, łączący różne zakresy kompetencji profcsjonalnej. Dzięki swemu wykształceniu akademickiemu, łączącemu różne zakresy kompctencji: antropologa, inżyniera oraz profesjonalncgo filmowca stał się on wzorem i nauczycielem kilku pokoleń filmowców i afrykanistów. 1. Rouch przeszedł do historii antropologii dzięki wkładowi w rozwój wizualnych tcchnik opisu etnograficznego. Do historii filmu zaś - dzi«ki brawurowemu prowadzeniu r«cznej kamery, łamiącemu niekiedy dotychczasowe kanony estetyczne. Obie sfery aktywności intelektualnej zawdzięczają mu pionierskie próby "przełożenia" języka nauki na j«zyk sztuki iodwrotnie. Szczególna wrażliwość artystyczna autora sprawiła, iż elementy fikcji micszały �lnmemoriam 417 się niekiedy w jego filmach z wiernym ("naukowym") odzwierciedleniem rzeczywistości. Przedmiotem jego szczególnego zainteresowania stały się afrykańskie mity i rytuały. Treść i forma jego filmów - łącząca walory artystyzne z naukowymi - nadały mu w środowisku afrykanistów przydomek Cinematic Griot. 1. Rouch był twórcą i wieloletnim dyrektorem Comite du Film Etnographique działającego przy Musee de I;Homme, a także dyrektorem Centre National de la Recherche Scientifique, był też profesorem w Ecole Pratique es Hautes Etudes. Był aktywny zawodowo do ostatnich swych dni. W marcu 2004 roku miał prowadzić seminarium w ramach paryskiego festiwalu "Bilan du film ethnographiques", zginął w drodze na festiwal filmowy w Niamey. Wraz z jego śmiercią wielką stratę poniosła zarówno kinematografia francuska, jak i światowa afrykanistyka. Dorobek twórczy 1. Roucha stanowi jednak niewyczerpane źródło inspiracji dla kolejnych pokoleń etnologów sięgających w swej pracy po zapis wizualny. Świadectwem tej tendencji jest m.in. wielka konferencja "Jean Rouch (1917-2004) and his contribution to cinema", zorganizowana 7-10 października 2004 roku przez Westminster University w Londynie. Ryszard Vorbrich ZDZISŁAW SZEWCZYK (1918-2004) 21 czerwca 2004 roku na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie pożegnaliśmy wieloletniego pracownika Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie - stokustosza, mgr Zdzisława Szewczyka. Zmarł w Krakowie po przewlekłej chorobie 14 czerwca 2004 roku. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie Zdzisław Szewczyk pracował nieprzerwanie od I marca 1946 do 31 grudnia 1990 roku, ostatnie pięć lat będąc już emerytem. Swe pracowite życie rozpoczął 10 pażdziemika 1918 roku w Krakowie. Tu ukończył w 1937 roku Gimnazjum im. Św. Jacka, a następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wojna przerwała je i zmusiła młodego Zdzisława do pracy w tartaku w Kielcach (1940), w piekarni w Krakowie (1941-1942), a w latach 1942-1945 w wojskowym niemieckim magazynie mundurowym i w wojskowych zakładach remontowych w Krakowie. Nie brał czynnego udziału w działaniach wojennych w cza.sie II wojny, lecz umiejętnie sabotował pracę, wykonując ją nieprecyzyjnie lub uszkadzając sprzęt. Po wojnie od pażdziernika 1946 roku kontynuował studia, lecz nie wrócił na chemię, zaczął studia humanistyczne, wybrał etnografię, którą ukończył w 1952 roku. Pracował także w Przedsiębiorstwie Państwowym "Film Polski" jako operator i prelegent (1947) oraz jako asystent w Sekcji Zdobnictwa w Państwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Krakowie (1948-1949), w którym zetknął się z późniejszym wieloletnim nauczycielem i przyjacielem Romanem Reinfussem. Pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie rozpoczął jako jeden z pierwszych pracowników muzeum odbudowującego się po wojennych wstrząsach. I stycznia 1950 roku �418 Jnmemoriam został asystentem, a od J lipca 1951 roku do końca swej pracy był kierownikiem działu kultury materialnej. Na stanowisko starszego kustosza został powołany w październiku 1979 roku, zgodnie z ówczesnymi przepisami, przez dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa. Zdzisław Szewczyk był wybitnym etnografem, który całe swoje Zyciezawodowe poświęcił badaniu, dokumentowaniu i upowszechnianiu kultury ludowej. Pasjonowała go bardzo praca w terenie, przemierzył wraz ze swą żoną Haliną Bittner-Szewczykową ziemię krakowską, limanowską, sądecką, Pogórze, Podhale i wiele innych regionów Polski. Wykonał setki fotografii dokumentacyjnych, zapisał drobnym pismem dziesiątki zeszytów, sporządzając drobiazgowe opisy rzemiosła ludowego, budownictwa, rękodzieła, a przede wszystkim dokumentował temat najbardziej ulubiony - strój ludowy. Dzięki jego mrówczej pracy badawczej udało się odtworzyć szczegóły wielu strojów regionalnych południowej Polski. Opublikował szereg artykułów poświęconych tej tematyce w czasopismach i seriach "Polska Sztuka Ludowa", "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Ziemia". W ostatnim okresie, będąc już na emeryturze, opracował i przygotował do wydania tekst o strojach szczyrzyckich. Był muzealnikiem, współpracował przy tworzeniu kolejnych wystaw stałych Muzeum, szczególnie przy prezentacji strojów ludowych, rzemiosła, izb: krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, warsztatów ludowych - do dziś tak lubianych przez zwiedzających. Był także autorem wystaw czasowych. Z ważniejszych wymienić naJeży "Ule zdobione w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (1969), ,,Kolorowa wieś Zalipie" (1974), ,,zegary ludowe" (1978), "Malowanki Powiśla Dąbrowskiego" (1982), "Od Krakowa. Krakowskie stroje ludowe" (1988), "Zegary w izbie wiejskiej" (1990), pisząc do nich katalogi, foldery i informatory. Wiele z nich prezentowanych było w muzeach południowej Polski iza granicą. Opracował założenia merytoryczne i techniczne do projektu nowego budynku Muzeum w Rabce (1967), projektu wnętrza karczmy-ekspozycji w Muzeum Lenina w Poroninie (1974), przygotował scenariusz wystawy stałej strojów ludowych Lachów Sądeckich dla Muzeum w Nowym Sączu (1974), scenariusz wystawy w Muzeum Towarzystwa Miłośników Starego Sącza "Dom na Dołkach" (1975), scenariusz wystawy malarstwa ludowego na Powiślu Dąbrowskim dla Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Tarnowie (1978), ponadto konsultował wiele wystaw organizowanych w izbach regionalnych województwa krakowskiego. Swą wiedzą dzielił się z innymi, przygotowywał opisy i wykroje strojów ludowych dla bardzo wielu zespołów regionalnych. Był konsultantem między innymi zespołu "Mazowsze" i "Krakowiacy". Współpracował z twórcami filmu Wesele Andrzeja Wajdy. Prowadził zajęcia na Podyplomowym Studium Muzealnym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, Studium Folklorystycznym w Nowym Sączu, prowadził seminaria folklorystyczne w Limanowej. Wygłaszał okolicznościowe wykłady, prelekcje i odczyty na tematy związane z etnografią południowej Polski. Wielokrotnie konsultował prace seminaryjne i dyplomowe studentów, recenzował publikacje o strojach ludowych. Był jurorem, znanym z wymagań merytorycznych, na licznych festiwalach folklorystycznych w Kazimierzu nad Wisłą, "Tatrzańska Jesień" w Zakopanem, "Malowana Chata" w Zalipiu, "Wianek Krakowski", zespołów dziecięcych krajowych i polonijnych oraz wielu innych. Był stałym konsultantem spółdzielni rękodzielniczych "Cepelia", "Milenium", "Starodruk" w Krakowie. Wielokrotnie współpracował z radiem, prasą oraz telewizją Kraków i Katowice. Zdzisław Szewczyk posiadał duże zdolności techniczne, które wykorzystywali kolejni dyrektorzy Muzeum. Dyrektor prof. Tadeusz Seweryn powierzył mu opracowanie wstęp- �Inmemoriam 419 nych projektów adaptacji nowej, uzyskanej po IIwojnie światowej, siedziby Muzeum, tj. budynku ratusza dawnego miasta Kazimierza przy pl. Wolnica l. Później nadzorował remonty i rozbudowę tego budynku. Zawdzięczamy mu wprowadzanie istotnych modyfikacji, np. mimo oporu władz konserwatorskich udało mu się przeforsować zainstalowanie windy, co w znacznym stopniu usprawniło pracę w muzeum. Jego rozwiązania techniczne w magazynach zbiorów służą do dziś, na ich przykładzie uczyli się inni muzealnicy, jak w sposób bezpieczny ulokować w minimalnej kubaturze maksimum zbiorów. Kiedy w końcu odszedł na zasłużoną emeryturę, jeszcze przez wiele lat zwracaliśmy się do niego z prośbą o pomoc w sprawach remontowych ikonsultowaliśmy szereg kolejnych projektów zmian w tej dziedzinie. Był człowiekiem skromnym, cenionym fachowcem, wychowawcą i nauczycielem kilku pokoleń muzealników. Był wymagający, ale i niezwykle pracowity. Za swą pracę w Muzeum był wielokrotnie nagradzany. Z ważniejszych odznaczeń państwowych, resortowych i regionalnych, wymienić należy Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Złotą Odznakę za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa, odznaczenie Za Zasługi dla Ziemi Krakowskiej, odznakę Zasłużony Działacz Kultury, Nagrodę im. Oskara Kolberga. Był honorowym członkiem CrOFF - Międzynarodowej Organizacji Festiwali Folklorystycznych. Zdzisław Szewczyk był krakowianinem silnie związanym z miastem i regionem krakowskim. Znał jego historię, kulturę, w szczególności kulturę ludową, pracował nad szczegółowym wyznaczeniem zasięgu strojów krakowskich i granic etnograficznych regionu krakowskiego. Publikował mało, lecz w zebranych przez siebie materiałach z badań terenowych czy na kartach katalogu naukowego Muzeum zapisał bezcenne dane, które dziś już stały się zamkniętą przeszłością. Nasz kolega odszedł na zawsze, lecz w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pozostaną plony Jego pracy, które służyć będą kolejnym pokoleniom. Maria Zachorowska LEON TER-DGANIAN (1910-2002) Leon Ter-Oganian przypominał wielu bohaterów powieści Romain Gary'ego, jego biografię cechowały bowiem podobne zawiłości etniczne. Urodził się w Sankt Petersburgu jeszcze w 1910 roku, z matki Rosjanki i ojca Onnianina. Na początku lat dwudziestych przybył do Polski. Ale pierwsze lata trzydzieste spędził u onniańskich krewnych w Stanach Zjednoczonych, otrzymał nawet obywatelstwo amerykańskie. Wrócił jednak do Polski. Po kampanii wrześniowej trafił na Litwę. Po jej zagarnięciu przez Sowietów stał się więźniem łagrów. Mógł je opuścić jako żołnierz Annii Czerwonej, będąc jednak polskim oficerem, odmówił złożenia przysięgi. W końcu pozwolono mu wrócić do Polski. Kiedyś powiedział mi, że ze wszystkich wątków etnicznych, jakie złożyły się na jego biografię, za najważniejszy uznaje ten polski. Polską kulturę wzbogacał zatem w narzędzia potrzebne do obcowania z innymi kulturami. Czynił to chociażby jako lektor języków obcych uczelni warszawskich. Chciałbym zwrócić uwagę na jedną z wielu dziedzin działalności Leona Ter-Oganiana, wiążącą się z jego pochodzeniem po mieczu. Doprawdy uczynił on bardzo wiele dla środowiska Onnian polskich, dla imigrantów onniańskich, a także przyczynił się znacznie do po- �I I I I I I 420 Inmemoriam pularyzacji wiedzy na temat narodu swego ojca. Wokół niego skupiali się ludzie w różnoraki sposób związani z Armenią. Z myślą o nich, w 1981 roku przy warszawskim oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzył Koło Zainteresowań Kulturą Onnian (K.ZKO). Na comiesięcznych zebraniach K.ZKO w warszawskim Muzeum Etnograficznym gromadził grono osób z takich czy innych powodów zainteresowanych sprawami ormiańskimi. Na każdym spotkaniu był przedstawiany jakiś referat, wygłaszany przez znawców tematyki ormiańskiej. Leon Ter-Gganian umiał takich wyszukiwać w całej Polsce. Umiał też ich kontaktować ze sobą, w ten sposób przyczyniając się do konsolidacji polskich armenistów. Dzięki niemu mieli oni znakomitą możliwość upowszechniania wyników swoich badań, stworzył bowiem serię wydawniczą poświęconą zagadnieniom ormiańskim - Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (omawiałemje w "Ludzie" w latach 1991-1993). W dwóch ostatnich tomikach tej serii, z 1998 roku, zamieścił własne tłumaczenia prozy Williama Saroyana. Leon Ter-Gganian był człowiekiem ogromnie wrażliwym na potrzeby bliźnich, zwłaszcza jeśli znajdowali się w tragicznej sytuacji. Kiedy w 1988 roku w Armenii nastąpiło trzęsienie ziemi, zorganizował akcję pomocy ofiarom tego kataklizmu. Pomagała mu w tym, też już nieżyjąca, Flora Nazarian. A kiedy do Polski zaczęli przyjeżdżać Ormianie z byłego Związku Radzieckiego, w tym także uchodźcy z będącego w stanie wojny Karabachu, troszczył się o zaspokojenie ich wszelkich potrzeb. Wciąż spotykam ludzi, którzy z rozrzewnieniem wspominają Leona Ter-Gganiana i często ujawniająjakiś niezwykły, a nieznany mi fakt dotyczący jego życia czy działalności. Ostatnio dowiedziałem się na przykład, że był zasłużonym działaczem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Islandzkiej. Ja wspominam go jako lidera społeczności ormiańskiej. Był pierwszym Ormianinem, zjakim rozmawiałem. Nasz dialog trwał kilkanaście lat, aż do jego śmierci. Żywięjednak nadzieję, że będzie kontynuowany w Domu Ojca. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab2877c14fa8adf5da94a9dea7cd3fa0.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4354 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.3; s.190-193 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1425bf84c2e9b8104f180c97d8da526c.pdf b6d560ffb2ab864207321a0988904b9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4688 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4353 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.3; s.187-189 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres X-XII 1970 r. Dni folkloru, festiwale Impreza „Dni F o l k l o r u Polskie­ go 1970" kontynuowana b y ł a w w o j . g d a ń s k i m w p a ź d z i e r n i k u . W jej ramach odbyły się D n i F o l k l o r u Kaszub „ J e s i e ń Kaszubska" oraz Dni F o l k l o r u P o w i ś l a . 'W g d a ń s k i m P a ł a c u O p a t ó w otwarto w y s t a w ę pn. „Współczesna sztuka ludowa Polski P ó ł n o c n e j " . W Sztumie o t w a r t o w y ­ s t a w ę sztoki ludowej. W y s t ę p o w a ł y liczne zespoły regionalne. 18 p a ź d z i e r n i k a na z a m k n i ę c i e Dni o d b y ł a się w M a l b o r k u konfe­ rencja popularno-naukowa n.t, f o l ­ k l o r u n a d w i ś l a ń s k i e g o . G ł ó w n y re­ ferat wygłosiła prof, dr Jadwiga Klimaszewska. * III Rzeszowskim Jarmarkiem Pieśni i T a ń c a „Mielec 70" w dniach 17-—19 p a ź d z i e r n i k a r o z p o c z ą ł się I I Festiwal K u l t u r a l n y Z w i ą z k ó w Za­ wodowych, w i e l k a impreza o zasię­ gu o g ó l n o k r a j o w y m t r w a j ą c a dwa miesiące. W J a r m a r k u b r a ł y udział zespoły stylizowane, regionalne oraz kapele ludowe. Otwarto w y s t a w y : „Polskie folkloriana" i „ P o l s k a t k a ­ nina ludowa", w y r o b y t w ó r c ó w l u ­ dowych sprzedawano na kiermaszu. O d b y ł a się konferencja nauko­ wa n.t. „ S t a n b a d a ń nad folklorem polskim", na k t ó r e j referaty w y g ł o ­ sili: prof, dr Józef Burszta, dr Bo­ g u s ł a w Linette, prof, dr Józef L a r socki oraz doc. dr A d o l f Dygacz. Prof. Burszta w y s t ą p i ł z projektem utworzenia c e n t r u m folklorystycz­ nego, gdyż inicjatywy Instytutu Sztuki P A N na t y m polu n a l e ż y uznać za n i e w y s t a r c z a j ą c e . Wystawy, konkursy 1 p a ź d z i e r n i k a rozpoczęły się Dni Z i e m i Lubaczowskiej. Otwarto wystawy: „Twórczość amatorska pow. lubaczowsfciego" i „Stroje re­ gionalne w o j . rzeszowskiego". * 3 października rozstrzygnięto w G r u d z i ą d z u k o n k u r s dla p l a s t y k ó w -amatorów. J e d n ą z nagród otrzy­ m a ł Zenon Zaremba. W listopadzie otwarto w tamtejszym Muzeum wystawę pokonkursową. * 17* p a ź d z i e r n i k a r o z p o c z ę ł a się w Ż n i n i e impreza cykliczna D n i Kultury Pałuckiej „Pałucka Jesień". Otwarto w y s t a w y : „ S z t u k a ludowa P a ł u k " oraz twórczości a m a t o r ó w . Ogłoszono w y n i k i konkursu na pa­ m i ą t k ę p a ł u c k ą ; w y s t ę p o w a ł y ludo­ we zespoły artystyczne; o d b y ł się sejmik t w ó r c ó w ludowych. * 19 p a ź d z i e r n i k a n a s t ą p i ł o roz­ strzygnięcie k o n k u r s u pn. „ W s p ó ł ­ czesne k o r o n k i i w y r o b y siatkowe z terenu w o j . katowickiego", zorga­ nizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Katowicach, Muzeum G ó r ­ n o ś l ą s k i e w B y t o m i u i Muzeum w Gliwicach. I nagrody otrzymały: Jadwiga B i e ń z Sosnowca i Jadwiga Rudzka z Koniakowa. 6 grudnia otwarto w g l i w i c k i m Muzeum w y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą . * W p a ź d z i e r n i k u odbył się V I I I M i ę d z y n a r o d o w y Kongres M i ł o ś n i ­ k ó w Sztuki Ludowej 'i Szopkarzy w Neapolu. Podczas trwania K o n ­ gresu otwarta b y ł a wystawa, na k t ó ­ rej pokazano n i . i n . 10 szopek k r a ­ kowskich ze zbiorów Muzeum H i ­ storycznego m. K r a k o w a . * I I Wojewódzką Wystawę Ama­ torskiej Twórczości Plastycznej pn. „Pejzaż Z i e m i B i a ł o s t o c k i e j " otwarto w pierwszej dekadzie p a ź d z i e r n i k a . Część prac każdego autora ekspono­ wano w foyer Teatru Dramatycz­ nego w B i a ł y m s t o k u , inne — w So­ kółce. Pokazano 90 o b i e k t ó w spo­ śród n a d e s ł a n y c h 176. * Muzeum Kujawskie przygoto­ w a ł o w y s t a w ę twórczości ludowej regionu. B y ł a ona u d o s t ę p n i a n a w paru m i e j s c o w o ś c i a c h K u j a w . Z ł o ­ żyło się na n i ą 120 prac z zakresu malarstwa, rzeźby, haftu i garncar­ stwa. Dzieła czterech .artystów ludo­ w y c h z L i t w y — rzeźby, tkaniny, w y r o b y p a m i ą t k a r s k i e — pokazano na wystawie w warszawskiej Galerii Towarzystwa P r z y j a c i ó ł Sztuk P i ę k ­ nych w p a ź d z i e r n i k u , a w listopa­ dzie — w g d a ń s k i m Ratuszu Staro­ miejskim. * P a ź d z i e r n i k . Galeria Sztuki W ę ­ gierskiej w Budapeszcie: wystawa polskiej sztuki ludowej zorganizo­ wana przez muzea etnograficzne Budapesztu i K r a k o w a . Muzeum Techniki w Koszycach (Słowacja): wystawa rzeszowskiej sztuki ludowej podczas D n i K u l t u r y Polskiej. Budziszyn (NRD): wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa na D o l ­ n y m Ś l ą s k u " zorganizowana przez w r o c ł a w s k i e Muzeum Etnograficzne. Gera (NRD): wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa Pod­ hala" zorganizowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e podczas D n i K u l t u r y Polskiej. Muzeum Archeologiczne w W a r ­ szawie: wystawa pn. „Rzemisło ar­ tystyczne Dagestanu". Muzeum w .Międzyrzeczu: pod­ czas walnego zjazdu Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego otwarto wystawę wiklińiarstwa. Muzeum Regionalne w M y ś l e ­ nicach: wystawa ceramiki Jana Reczkowskiego z Nowego Targu. W D K na Z a m k u w Szczecinie: wystawa pn. „Pokaz fragmentów w n ę t r z i stroju", zorganizowana przez Cepelię. Wśród p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z n a l a z ł y się rzeźby Z e g a d ł y i Zagajewskiego. W D K w Rzeszowie: na wysta­ wie osiągnięć W ę g i e r s k i e j Republiki Ludowej pokazano m i n . obiekty sztuki ludowej. W D K w Kielcach: wystawa r y ­ s u n k ó w Nikifora. P D K w iSokółce: wystawa t k a ­ niny ludowej wykonanej t e c h n i k ą d w u o s n o w o w ą i sejpafcową. P D K w Gryfinie: p r z e g l ą d sztu­ k i ludowej i plastyki amatorskiej z dziedzin: malarstwa, haftu, rzeź­ by, metaloplastyki i i n . Ż D K „ P r o n i t " w Pionkach: w y ­ stawa r z e ź b y S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni Kościelnej. Białystok: wystawa haftów oraz twórczości amatorskiej regionu goł­ dapskiego. Sobolów pow. Bochnia: wystawa r z e ź b y ludowej. M i ę d z y u c z e l n i a n y K l u b Studen­ cki w R y b n i k u : wystawa o b r a z ó w malarza naiwnego L u d w i k a Holesza ze Ś w i e r k l a n Dolnych, pow. Rybnik. * W Myślenicach tamtejsze Pre­ zydium PRN, Muzeum Regionalne i P D K ogłosiły w listopadzie kon­ kurs na wyroby ceramiczne z terenu powiatu, w y k o r z y s t u j ą c e tradycyjne m o t y w y zdobnicze i sposoby pro­ dukcji. * Listopad. Muzeum Archeologicz­ ne we W r o c ł a w i u : pokonkursowa wystawa pn. „ X X V lat plastyki amatorskiej we W r o c ł a w i u " . Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e : W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Ama­ torskiej. Jeden obraz w y s t a w i ł ma­ larz n a i w n y , Bazyli Albiczuk z Bia­ łej Podlaskiej. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ c ł a w i u : wystawa rzeźby ludowej „ S w i ą t k a r z e " , przeniesiona tu z L u ­ bania Śląskiego. Muzeum w Gorzowie: wystawa p r z e d m i o t ó w n a d e s ł a n y c h na kon­ kurs sztuki ludowej i p a m i ą t k a r s t w a regionalnego. W D K w Rzeszowie: wystawa sztuki ludowej pow. przeworskiego — podczas „ p r z e g l ą d u p o w i a t ó w " . P D K w Starogardzie: wystawa sztuki ludowej i twórczości amatorrkiej z terenu powiatu. P D K w Gryfinie: wystawa sztu­ k i ludowej i plastyki amatorskiej z terenu powiatu. Dom Esterki w Radomiu: w y ­ stawa o b r a z ó w Nikifora. 187 �K l u b Robotnika w Kielcach: wystawa r z e ź b y ludowej regionu — podczas imprezy „ J a r m a r k l u d o w y " zorganizowanej w ramach I I Festi­ walu Kulturalnego Z w i ą z k ó w Za­ wodowych. Uniwersytet i m . M a r i i Curie- S k ł a d o w s k i e j w L u b l i n i e : wystawa kowalstwa artystycznego, plon k o n ­ kursu, k t ó r y o d b y ł się we w r z e ś n i u w Gutanowie, pow. P u ł a w y . Klub Kultury w Żurominie: wy­ stawa rzeźby ludowej rodziny B ł a ­ żejczyków. 1 grudnia w Instytucie Wzor­ nictwa P r z e m y s ł o w e g o otwarto w y ­ s t a w ę pn. „ I n w e n c j e ludowe we wzornictwie", na k t ó r e j pokazano efekty w s p ó ł p r a c y tkaczek ludo­ wych, p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u oraz p r z e m y s ł u lekkiego. Problematyce tej poświęcone były a r t y k u ł y Wandy Telakowskiej i L i d i i Buczek w n u ­ merze 3/4 naszego pisma z r. 1970. 18 tkaczkom l u d o w y m z w o j . kieleckiego, lubelskiego i warszaw­ skiego M i n . K u l t u r y i Sztuki przy­ znało nagrody za odtworzenie t r a ­ dycyjnych w z o r ó w tkackich. * Jana Swiderskiego", k t ó r a z o s t a ł a otwarta 31 grudnia i t r w a ł a do 3 stycznia w warszawskim Klubie M P i K „ R u c h " ma Ś c i a n i e Wschod­ niej. Jan Swiderski, nasz stały w s p ó ł p r a c o w n i k , p o k a z a ł 39 foto­ g r a m ó w drewnianych ś w i ą t k ó w w plenerze. skiej zorganizowana przez Wydział K u l t u r y P W R N i szczeciński W D K . Polskie Radio przy w s p ó ł u d z i a l e w i e l u instytucji z o r g a n i z o w a ł o k o n ­ kurs pn. „Do tańca, ś p i e w a n i a p i ę ­ knie zapraszamy", o b e j m u j ą c y m u ­ z y k ę i l i t e r a t u r ę l u d o w ą z terenu Mazowsza, K u r p i i i Podlasia. Wiejski D K w Śliwicach: w y ­ stawa prac t w ó r c ó w ludowych z Bo­ r ó w Tucholskich. * Saint-Germain-en-Laye pod Pa­ r y ż e m : w y s t a w a w y r o b ó w Cepelii. Trzy audycje o w s p ó ł c z e s n e j polskiej sztuce ludowej p r z e d s t a w i ł w okresie ś w i ą t e c z n y m w telewizji szwedzkiej Lasse Holmqvist. R ó w ­ nocześnie w największej galerii Sztokholmu otwarto w y s t a w ę 300 e k s p o n a t ó w z wszystkich dziedzin polskiej sztuki ludowej. Pokazano m. i n . rzeźby Kołacza, L a m ę c k i e g o i Skrętowicza, reliefy Dobiasza, obrazy Ociepki, a t a k ż e szopki k r a ­ kowskie. * 4 grudnia w K r a k o w i e odbył się pokaz szopek wykonanych na X X V I I I konkurs organizowany przez Muzeum Historyczne m . K r a k o w a . Spośród 56 o b i e k t ó w pierwsze na­ grody zdobyły szopki Jana Malika, Zygmunta Grabowskiego i Witolda Głucha. 6 grudnia otwarto w y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. * 7 grudnia r o z s t r z y g n i ę t o k o n ­ kurs na s z t u k ę l u d o w ą i p a m i ą t k ę woj. zielonogórskiego. W styczniu otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę w Zielonej Górze. * Redakcja „Polskiej Sztuki L u ­ dowej" p a t r o n o w a ł a wystawie pn. „ D a w n a r z e ź b a ludowa w fotografii G r u d z i e ń . Muzeum Historyczne m. Warszawy: jako t ł o w y s t a w y poświęconej T y t u s o w i C h a ł u b i ń s k i e ­ m u pokazano eksponaty p o d h a l a ń ­ skiej sztuki ludowej. L o k a l Stowarzyszenia History­ k ó w Sztuki w K r a k o w i e : w y s t a w a rzeźb Edwarda Sutora z Nowego Targu zorganizowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ n i u : wystawa r u m u ń s k i e j sztuki l u ­ dowej z kolekcji P a ń s t w o w e g o M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie. Bielsk Podlaski: wystawa t w ó r ­ czości ludowej z terenu p o w i a t u zorganizowana przez Muzeum O k r ę ­ gowe w B i a ł y m s t o k u . Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich w Szczecinie: W o j e w ó d z k a Wystawa Sztuki Ludowej i Plastyki A m a t o r ­ P D K w Strzelcach K r a j e ń s k i c h : wystawa twórczości ludowej i ama­ torskiej regionu. P D K w Brodnicy: wystawa prac t w ó r c ó w ludowych -oraz p r o j e k t ó w w n ę t r z mieszkalnych, zorganizowana przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii. Sztokholm: wystawa 12 obrazów Ludwika Holesza zorganizowana przez „Desę". Kamieńczyk, pow. Wyszków: wystawa k u r p i o w s k i e j sztuki ludo­ wej podczas imprezy „Niedziela na wsi". Inne 9 i 10 p a ź d z i e r n i k a t r w a ł założy­ cielski zjazd O d d z i a ł u Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w L u d o w y c h Ziemi K i e ­ leckiej. Jest to czwarty oddział Sto­ warzyszenia. W dniach 13—14 listopada obra­ d o w a ł a w A r t u r ó w k u k . Łodzi I V Ogólnopolska Konferencja Etnogra­ ficzna. Zasadniczy referat pt. Ten­ dencje b a d a ń nad przemianami k u l ­ t u r o w y m i w y g ł o s i ł a doc. dr B. Kopc z y ń s k a - J a w o r s k a . Referaty i dys­ kusja k o n c e n t r o w a ł y się w o k ó ł zja­ wiska p r z e k s z t a ł c e n i a się środowiska w s p ó ł c z e s n e j wsi polskiej. * W p a ź d z i e r n i k u rzeźbiarz ludo­ w y z Morawicy, pow. Kielce, Józef Piłat, o t r z y m a ł n a g r o d ę jubileuszo­ w ą M i n . K u l t u r y ii Sztuki z okazji 40-lecia pracy t w ó r c z e j . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8544790ff501149cd3e2bfc9f3e919a.pdf ca172ca5673653425e0be4206acc53db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3519 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3297 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS L u d w i k Stomma Alicja Magic Maleta A centre Brzoza Zofia Gródecka Wanda today, of part 2 folk toy 195 manufacture 205 T h e a r t of t h e e m b r o i d e r y of A l e k s a n d r a Gentil-Tippenhauer Nicolae Dunare Czelusta from Andrzej Bednarz Agricultural manian Lisków 217 225 and Pastoral painted easter themes eggs . T h e letters of Władysław Chajec Aleksander F o l k A r t as p h o t o g r a p h e d derski Jackowski SUMMARY РЕЗЮМЕ OF VII - I X . by i n Ro­ . Kazimierz Biela CHRONIC A L E in Stadnicka . . . Jan 231 239 Swi­ 243 253 A R T I C L E S 254 . , 255 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e v . i ~ c z o w a , A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Łoziński, J a c e k Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r techniczny — H a l i n a Żele­ c h o w s k a . T ł u m a c z e n i a — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny J a n Świderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a163e893e8e514ca6a68df64fd11fe67.pdf 63a9b4fd1a266ce664e4c0e6d29fb68f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3296 Title A name given to the resource Kronika IV-VI 1979 ; Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.189-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S t ą d czytając „ J a r m a r k P ł o c k i " odnosi się w r a ż e n i e , iż jest raczej dobrze i pięknie. Tymczasem rzeczy­ wistość płockich kiermaszy może co w r a ż l i w s z e g o w i ­ dza p r z y g n ę b i ć , zwłaszcza gdy się p a m i ę t a czym nie­ dawno jeszcze była sztuka ludowa. O tej poprawce „na r z e c z y w i s t o ś ć " też w a r t o p a m i ę t a ć . Na k o ń c u n a l e ż a ł o b y odpowiedzieć sobie na p y t a ­ nie, w jakiej mierze biogramy zawarte w zeszytach „ J a r m a r k u . . . " m o g ą być przydatne przy opracowywa­ niu s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. Wiele z nich jest już gotowymi h a s ł a m i , n i e k t ó r e — wcześniejsze — w y m a ­ gają uzupełnień. N a l e ż y jednak z a s t a n o w i ć się nad t y m , co jest jeszcze rzeczywistym, „od ś r o d k a " p r z e d ł u ż e ­ niem tradycji, a co j u ż lepszą czy gorszą s p e k u l a c j ą na ludowości (zwłaszcza w rzeźbie drewnianej, a na­ wet ceramicznej). Co jest jeszcze „ s z t u k ą " , a co już t y l k o p a m i ą t k a r s t w e m , czy gorzej — kiczem. Jest to oczywiście zagadnienie ogólne, dotyczące nie tylko płockich kiermaszy. Wspominam o n i m j e d y ­ nie na marginesie bardzo cennego i przydatnego w y ­ dawnictwa, za k t ó r e należą się słowa uznania za­ r ó w n o A u t o r o w i j a k i w ł a d z o m płockim, dzięki k t ó ­ r y m może się ono regularnie u k a z y w a ć . Może i n t e r e s u j ą c e będzie wskazanie na dziedziny, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą zamieszczeni w ostatnim zeszycie t w ó r c y . Rzeźbiarzy jest 22, w większości zresztą ama­ t o r ó w , rzeźbiących „ n a ludowo", Zabawkarstwo, meblar­ stwo i s p r z ę t a r s t w o reprezentuje 6 osób, c e r a m i k ę (w t y m figuralną) — r ó w n i e ż 6, plecionkarstwo — 2, w y ­ c i n a n k ę i zdobnictwo w n ę t r z — 5, kowalstwo, malar­ stwo na szkle, zdobnictwo w metalu i skórze, f a j czarstwo — po 1. M i m o d u ż e j ilości nazwisk biogramy p o k a z u j ą ob­ raz współczesnej twórczości ludowej n i e z u p e ł n i e pra­ wdziwy. Reprezentowani są bowiem t y l k o t w ó r c y , a w w i e l u przypadkach jedynie w y t w ó r c y znani, udziela­ jący się, wciągnięci w o r b i t ę d z i a ł a ń instytucji handlo­ wych, STL. Obraz sytuacji rzeczywistej n a l e ż a ł o b y więc s k o r y g o w a ć , biorąc pod u w a g ę z a r ó w n o k o n t y n u a t o r ó w dawnych tradycji, p r a c u j ą c y c h dla siebie i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a , j a k też liczną g r u p ę , chyba d o m i n u j ą c ą , ludzi w y r a b i a j ą c y c h współczesne przedmioty dekora­ cyjne w duchu obecnie p a n u j ą c y c h mód, te p r z e r ó ż n e s z k a r a d z i e ń s t w a ze słomy, lakierowanego drewna, gąbki czy plastiku. Nawet zeszyty Pokropka, co z r o z u m i a ł e , przedsta­ wiają tylko najlepsze prace omawianych w y t w ó r c ó w . O Aleksander Jackowski IV-VI Konkursy i wystawy 6.IV — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu pokazano wystawę „Tradycyjne zdobnictwo wnętrz c h a ł u p podlaskich". Zgromadzono ok. 200 e k s p o n a t ó w , r ę c z n i k i do ozdobienia ikon, f i r a n k i osłaniające ikony i okna, pająki, bukiety sztucznych k w i a t ó w i m a k a t k i . * 7.IV — w Opocznie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs otwarty na haft p ł a s k i regionu opoczyńskiego, zorganizo­ wany przez Spółdzielnię „Opocznianka". Wzięły w n i m udział 43 osoby, nagrody o t r z y m a ł y : Franci­ szka D ą b r o w s k a , Jozefa D ą b r o w ­ ska i Zofia Jobczyk z Bielowie. * 28.IV — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę twórczości Józefa Janosa z D ę b n a , na k t ó r e j zgromadzono cały do­ stępny dorobek rzeźbiarza, jego wiersze, listy, fotografie. Komisa­ rzem wystawy b y ł dyrektor M u ­ zeum, mgr E d w a r d W a l i g ó r a . W k w i e t n i u organizowano w w i e ­ l u regionach konkursy na pisanki wielkanocne. Konkurs pn Zwyczaje i pi­ sanki wielkanocne w Radomskiem ogłosiło Muzeum Wsi Radomskiej, przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii i M u ­ zeum Etnograficznego w Warsza­ wie. Wzięło w n i m udział 25 p i sankarek. P i e r w s z ą n a g r o d ę otrzy­ m a ł a Maria Pogoda z W e r ó w k i . Na wystawie pokonkursowej poka­ zano r ó w n i e ż rzeźby i obrazy t w ó r ­ ców z okolic Radomia. К N 1979 Ogólnopolski konkurs na pi­ sanki r o z s t r z y g n i ę t o w Gorzowie. Organizatorem było Koło U k r a i ń ­ skiego Towarzystwa Społeczno-Kulturamego. Pierwszej nagrody nie przyznano, dwie I I otrzymali Zofia Monczak (motywy ł e m k o w ­ skie) i P a w e ł Kiłoczko (motywy przemyskie) nagrody I I I — Tekla Szafran z H a ń c z o w e j i S t a n i s ł a w a Koczan.z Zagania. Konkurs, którego plon poka­ zano w wolińskiej bibliotece, ogło­ siło Muzeum Regionalne w W o l i ­ nie. Kiermasze pisanek zorganizo­ wano w Z a m o ś c i u i Krasnymstawie. * 29.IV — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs pod h a s ł e m Malowany Dzban, ogłoszony w styczniu przez redak­ cje „ R o b o t n i k a Rolnego" i „ G o ­ spodyni Wiejskiej" dla p r a c o w n i ­ ków rolnych, zorganizowany przez Z w i ą z e k Zawodowy P r a c o w n i k ó w Rolnych, F e d e r a c j ę Stowarzyszeń Przyjaciół Sztuki. Przyznano na­ grody: I , za rzeźbę, o t r z y m a ł Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, w o j . w r o c ł a w s k i e , dwie I I — Zygmunt Bukowski z Mierzeszyna, woj. g d a ń s k i e , za p ł a s k o r z e ź b ę i B r o ­ nisława Trzaskuś z Jaźwin, woj. tarnowskie, za malarstwo. Przy­ znano j e d e n a ś c i e n a g r ó d I I I , ot­ r z y m a l i j e : B o l e s ł a w Grabski z L o śmierza, Teresa Dziob z Gidlarowej, A l f r e d H o f l i k z Lenartowic i W ł a d y s ł a w Kochalski z Jam za rzeźbę, Blandyna Rykowska z Czernina i AJnna Piotrowska z Bartosiewic za malarstwo, Maria Maczkowska z Sobieszowa za l a l k i regionalne, Eugenia Hanusiak z Białegostoku za hafty, Janina Ż ą dełek z Domaszewnicy za d y w a ­ ny, Helena Kowalczyk z B ł ą k a ł za narzuty, A n n a Wojnarowska z Pia­ seczna za gobeliny. Nagrody spe­ cjalne za t r a d y c y j n ą t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą o t r z y m a ł y hafciarki k u r p i o ­ wskie, K r y s t y n a i Maria Marczak z Mystkowic. I V — w Starej Kordegardzie w Warszawie Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem pokazało wystawę „Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948—1978" obejmu­ j ą c ą prace t w ó r c ó w ludowych oraz artystów plastyków. Komisarzem wystawy była m g r H . Sredniawa. * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ nięto konkurs na rękodzieło ludowe i artysty c n e w o j . zielonogórskiego. Przyznano nagrody w dziedzinie rzeźby ( I o t r z y m a ł Marceli Potas z Lutowa) i w dziedzinie tkactwa (I o t r z y m a ł B o l e s ł a w P a w l i c k i z Wolsztyna). W dziedzinie haftu i stroju pierwszej nagrody nie przyznano ( I I nagroda — Jadwiga H i r t z C h r e ś n i c y i Gertruda K u ­ bicka z Przyprostyni), w dziedzi­ nie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i w y c i n a n ­ k i nie przyznano nagrody I i I I . Przyznano n a g r o d ę s p e c j a l n ą za I n ­ strumenty muzyczne Florianowi M o d r z y k o w i z N ą d n i koło Zbąszy­ nia. I V — w Wieluniu r o z s t r z y g n i ę t o konkurs sztuki ludowej regionu 189 I �w i e l u ń s k i e g o , zorganizowany przez Muzeum Ziemi W i e l u ń s k i e j , ce­ p e l i o w s k ą spółdzielnię ,,Sztuka L u ­ dowa" w Lodzi, W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki w Sieradzu, U r z ą d M i a ­ sta i Gminy W i e l u ń oraz w i e r u szowski Dom K u l t u r y . Przyznano nagrody za r z e ź b ę w drewnie, w y ­ roby kowalskie, plecionkę, haft i k o r o n k ę oraz wyroby samodzia­ łowe. * I V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Białej Podlaskiej czynna była w y ­ stawa rzeźby ludowej o ś r o d k a ł u ­ kowskiego. 7.V — w Myślenicach r o z s t r z y g n i ę ­ to konkurs na tradycyjne ozdoby b i b u ł k o w e pn. K w i a t y polskie, or­ ganizowany przez M D K Myślenice, Muzeum Regionalne i GOK w To­ karni. Przyznano nagrody w d w u grupach, t w ó r c ó w ludowych oraz dzieci. W kategorii osób dorosłych przyznano p i ę ć n a g r ó d I : Zofii Hajduk z Alwerni, Katarzynie Halek ze Skomielnej Czarnej, Eleo­ norze Jurczak z Tokarni, Zofii Koryczan z Nowej G ó r y i Cecylii Proszek ze Skomielnej Czarnej. * 10.V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Częstochowie wystawiono prace zgłoszone na „I W o j e w ó d z k i Prze­ gląd Twórczości Ludowej". W ś r ó d prac p r z e w a ż a ł y r z e ź b y i t k a n i ­ ny. Nagrody otrzymali: I — Te­ resa Bednarek z Zawady za za­ p a s k ę , I I — Barbara Kuzior z Po­ raja za haft, I I I — Tadeusz Dziuk z Poraja za kompozycję „ P t a k i " . * 10.V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Tarnowie otwarto w y s t a w ę „Cy­ ganie w kulturze polskiej". Poka­ zano m.in. dokumenty prawne do­ tyczące C y g a n ó w oraz przedmioty codziennego użytku, rekwizyty magiczne, obrazy i g r a f i k i p o ś w i ę ­ cone Cyganom, ich z w i ą z k i z p o l ­ s k ą k u l t u r ą l u d o w ą . W y s t a w ę zor­ g a n i z o w a ł mgr Adam Bartosz. * 10.V — w Muzeum Etnograficznym o d b y ł się w e r n i s a ż wystawy „Pol­ ska Sztuka Nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera". Wystawa, znacznie rozszerzona, zo­ s t a ł a przewieziona do Kolonii. * 22.V — w Muzeum W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce rozstrzygnięto konkurs na z a b a w k ę l u d o w ą K a r ­ pat polskich. I nagrody otrzymali: Jan Rapciak z P o r ę b y Wielkiej, Maria K u r a z Osieczan, S t a n i s ł a w N a r ó g z Żołyni G ó r n e j , W ł a d y ­ s ł a w Sikora z Lachowic, Jan Hodurek z P o r ę b y i Jan Gąsior z Medyni G ł o g o w s k i e j . Nagrody I I otrzymali: A n t o n i Bdlek z Załęża, Jan M a l i k z K r o ś c i e n k a , W ł a d y ­ s ł a w B i e d r o ń z Rabki, S t a n i s ł a w a Cukier z Zakopanego, Michał Na­ róg z Brzozy Stadnickiej, K a z i ­ mierz Szczygieł, Alojzy Porzycki, Franciszek Chrząszcz i Józef Rumiak z Lachowic, Wasyl Boda к z Bodak, Franciszek Noworol, W ł a ­ d y s ł a w a Prucnal i Jan K o t z Me­ d y n i G ł o g o w s k i e j . Przyznano t a k ż e 21 n a g r ó d trzecich i 12 czwartych. * 22.V — w Małej Sali Konferen­ cyjnej Centrum Studenckiego koło naukowe przy katedrze Etnografii 190 w Warszawie zorganizowało wysta­ wę rzeźby Włodzimierza Naumiuka z Kaniuk. Fotogramy przedstawia­ jące K a n i u k i oraz rzeźby zgroma­ dził Jacek Wołowski, z a j m u j ą c y się twórczością artysty. * 25. V — w Radomiu w K l u b i e Stowarzyszenia P A X odbyła się druga wystawa sakralnej sztuki l u ­ dowej. * 18.VI — zakończył się jubileuszo­ w y X konkurs zdobnictwa b i b u ł ­ kowego Żywiecczyzny, zorganizo­ wany przez Muzeum w Żywcu. Wzięły w n i m udział 44 osoby, k t ó r e n a d e s ł a ł y ok. 300 prac, prze­ ważały wieńce z bibułkowych k w i a t ó w i p a j ą k i . Nagrody I otrzy­ m a ł y : A n n a Kupczak z Sopotni Małej, Maria Madejczyk z Ciśca, Katarzyna Motyka z Ciśca i F r a n ­ ciszka Uflant z Pewli Wielkiej. Przyznano dziesięć n a g r ó d I I , czte­ ry I I I i t r z y n a ś n i e I V . * 18.VI — w Warszawie otwarto w y ­ stawę zorganizowaną z okazji czterdziestolecia Spółdziefini Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycz­ nego „Twórczość ludowa" w P u ł ­ tusku. Pokazano ok. 400 tkanin, h a f t ó w na p ł ó t n i e i t i u l u , s t r o j ó w ludowych, wyrobów garncarskich i rzeźby w drewnie z obszaru Pu­ szczy B i a ł e j . * 28.VI — P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie zorganizo­ w a ł o w y s t a w ę pn. „Narzędzia r y ­ backie i sposoby ł o w i e n i a r y b " . Imprezy folklorystyczne i regionalne I V — w Kolnie odbył się m i ę ­ d z y w o j e w ó d z k i p r z e g l ą d kapel l u ­ dowych, orkiestr weselnych, zespo­ łów śpiewaczych, g a w ę d z i a r z y , i n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w i ś p i e w a k ó w ludo­ wych. 25—27.V — w Przysusze odbyły się doroczne D n i Kolbergowskie połączone z I I I w o j e w ó d z k i m prze­ g l ą d e m f o l k l o r u i sztuki ludowej na k t ó r y m w y s t ą p i ł o 15 zespołów regionalnych i 15 kapel ludowych z w o j . radomskiego. I m p r e z ę roz­ poczęto u r o c z y s t ą sesją Tow. im. Oskara Kolberga. Odbyły się też targi sztuki ludowej, otwarto w y ­ s t a w ę folkloru. * 25—27.V — w Chojnicach zor­ ganizowano I I D n i F o l k l o r u K a ­ szubskiego, p r z e g l ą d t a ń c a , pieśni, muzyki i g a w ę d y Kaszub. * 31.V — w ramach D n i Łowicza zorganizowano sesję popularnonau­ k o w ą pn. K u l t u r a ludowa — k u l ­ tura narodowa. Organizatorami by­ l i : U r z ą d Miasta, Mazowiecki O ś ­ rodek B a d a ń Naukowych, Towarzy­ stwo P r z y j a c i ó ł Łowicza i Ziemi Ł o w i c k i e j . Obradom przewodniczy­ ła prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z Uniwersytetu Warszawskie­ go. O d b y ł się r ó w n i e ż Jarmark Ł o ­ w i c k i — p r z e g l ą d o b r z ę d ó w wesel­ nych z całego k r a j u oraz kiermasz łowickiej sztuki ludowej. * 8—10.VI — w O s t r o ł ę c e odbyły się „Dni F o l k l o r u Kurpiowskiego" I m p r e z ę rozpoczął k o r o w ó d kapel, zespołów i t a ń c ó w ludowych. Zor­ ganizowano przegtląd śpiewaków, kapel, i n s t r u m e n t a l i s t ó w i g a w ę ­ dziarzy. „ D n i o m " t o w a r z y s z y ł y l i ­ czne w y s t ę p y zespołów ludowych oraz prezentacja w y r o b ó w twór­ ców Kurpiowszczyzny. * 15—17.VI — odbył się XIII Ogólnopolski Festiwal w Płocku. Podczas Festiwalu czynne były wystawy „Wielcy Polacy w rzeź­ bie ludowej" oraz sztucznych k w i a ­ t ó w Longiny P a ł c z y ń s k i e j , artystki plastyczki z Łodzi. Na dorocznym kiermaszu wystawiono prace ponad 50 osób, przeważali członkowie STL, d o m i n o w a ł a rzeźba i cera­ mika. Wśród zespołów w y s t ę p u j ą ­ cych w p ł o c k i m amfiteatrze zna­ lazły się, obok zespołów autentycz­ nych, zespoły o zdecydowanie miejskim charakterze t a k i e jak: „Olsztyn" czy „Opole". Podczas fe­ stiwalu zostały w r ę c z o n e po raz szósty nagrody „ B a r w " i m . Oskara �Kolberga. Wydano kolejny 6 ze­ szyt w y d a w n i c t w a „ J a r m a r k P ł o c ­ k i " , w k t ó r y m Marian Pokropek przedstawił sylwetki twórców l u ­ dowych biorących po raz pierwszy udział w kiermaszach — w roku 1977 i 1978. rencja na temat „ A k t u a l n e pro­ blemy garncarstwa ludowego w Polsce". 26.VI — w Kielcach K l u b P A X z o r g a n i z o w a ł sympozjum z c y k l u Kultura ludowa — tradycja i współczesność, t o w a r z y s z ą c e V I I Wystawie Ludowej sztuki Sakral­ nej Kielecczyzny. 21—23.VI — trwał II Ogólno­ polski P r z e g l ą d Dorobku Wsi w Przy tocznej, zorganizowany przez Wydział K u l t u r y i Sztuki w Go­ rzowie i kombinat rolny w Przy­ tocznej. Zaprezentowano t a ń c e re­ gionalne, pieśni ludowe, o b r z ę d y z całej Polski. Na kiermaszu znala­ zły się stoiska problemowe sztuki ludowej, p l a s t y k i amatorskiej i fo­ togramów obrazujących wieś w s p ó ł c z e s n ą — oprać, przez Woj. Domy K u l t u r y . Jury pod przewod­ nictwem prof, dr Józefa Burszty p r z y z n a ł o nagrody: dwa równo­ r z ę d n e „Złote P ł u g i " — w o j . k i e ­ leckiemu i w o j . opolskiemu, „ S r e ­ brny Pług" woj. suwalskiemu. „Brązowy Pług" woj. wałbrzyskie­ mu. W p r z e g l ą d z i e udział wzięło 29 w o j e w ó d z t w . Organizatorami b y l i : Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, M i ­ nisterstwo Rolnictwa, Z a r z ą d G ł ó ­ wny Pracowników Rolnych i CRZZ. + V I — w ramach licznych „Diii miast" o d b y w a ł y się kiermasze sztuki ludowej, w y s t ę p y kapel i ze­ s p o ł ó w folklorystycznych. Do w i ę k ­ szych należały imprezy w Olszty­ nie, Sanoku, Sieradzu. * 21—24.VI — w Ż y w c u Ogólnopolski Festiwal Górali Polskich. odbył się Folkloru V I — odbył się j a r m a r k opa­ towski w Opatowie — p r z e g l ą d kapel i zespołów, k t ó r y m towarzy­ szyły wystawy sztuki ludowej, m, in. ceramiki, z Ł ą a k a Ordynackie­ go, K ą t ó w Denkowskich i Denkowa. 28.VI—1.VII — odbył się XIII Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazi­ mierzu, na k t ó r y m w y s t ą p i ł o ok. 50 zespołów i kapel oraz k i l k u n a ­ stu solistów, k u l t y w u j ą c y c h trady­ cyjny folklor. Po raz pierwszy w programie znalazły się k o ł y s a n k i . O d b y ł się kiermasz sztuki ludowej zorganizowany przez STL. Inne 18—19.V — w Lublinie i C h e ł ­ mie zorganizowano Ogólnopolskie Spotkanie T w ó r c ó w i Działaczy Amatorskiego Ruchu Artystyczne­ go. W czasie obrad, plenarnych i sekcyjnych, o m ó w i o n o podstawo­ we problemy, podjęto u c h w a ł ę do­ tyczącą k i e r u n k ó w pracy, p o w o ł a ­ no R a d ę do spraw amatorskiego ruchu artystycznego przy Mini­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki. * V — w m a j u o d b y ł y się Cepe­ liady w Warszawie, Łodzi i we Wrocławiu. Kiermaszom połączo­ nym z pokazami r ę k o d z i e ł a t o w a ­ rzyszyli z r e g u ł y handlarze j a r ­ marcznych i odpustowych „ c u d ó w " oraz malarze i r z e ź b i a r z e - a m a t o rzy. S U M M A R * 21.V — w Toruniu w Muzeum Etnograficznym o d b y ł a się konfe­ I E S • 29—30. V I — w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e odbyło się ogólnopolskie sympozjum poświę­ cone dziecku wiejskiemu. Otwarto w y s t a w ę „Dziecko Wiejskie". + VI — w roku 1979 nagrody „ B a r w " im. Oskara Kolberga ot­ rzymali: Stanisław Błaszczyk etnograf, znawca ludowej k u l t u r y Wielkopolski, Jadwiga C h ę t n i k o w a — w s p ó ł t w ó r c z y n i skansenu k u r ­ piowskiego, Franciszek Dorobek — inicjator festiwalu w P ł o c k u , Zdzi­ s ł a w Dudzik — szopkarz z K r a k o ­ wa, Zofia R o j - G ą s i e n i c a — malar­ ka na szkle z Zakopanego, Anna Jachnina — dziennikarz radiowy, popularyzatorka folkloru z Bydgo­ szczy, Stefan K o n o p c z y ń s k i — gar­ ncarz z Bolimowa (k. Nieborowa) Maria Kozłowa — twórczyni ludowa z sandomierskiego, K o n ­ stanty Kuncewicz — muzyk ludo­ w y z Giżycka, Jan Malinowski-Haledrak — muzyk i t w ó r c a ze­ społu ze Szczawnicy, Piotr P u ł a ­ ski — wycinankarz z K a d z i d ł a , Aleksandra Radulska — tkaczka z Białostocczyzny, W i k t o r Sawczenko — działacz i organizator z B i a ­ łostockiego, Marianna Siedlarek — t w ó r c z y n i ludowa z Sannik, Roman Wójcik — dziennikarz, inicjator na­ grody i m . J. Pocka, Zofia Ż y t k i e wicz — instruktor-choreograf z No­ wego Sącza, Zespół „ B e d n a r z e " z woj. zamojskiego, Zespół Regio­ nalny z Bukowca G ó r n e g o , woj. leszczyńskie. Nagrody dla działaczy i zespo­ łów polonijnych o t r z y m a l i : Marian Jakubowsici z Holandii, Mary i A l ­ b i n Pierce'owie z Bostonu, Zespół „Orzeł B i a ł y " z Francji, Polsko- A m e r y k a ń s k a Grupa Folklorysty­ czna z Nowego Jorku, Zespół „Tatry" z Australii. Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — D E T E R M I N A N T S OF P O L I S H FOLK C U L T U R E I N T H E X l X t h CENTURY The author considers the following features to be the basic determinants of r u r a l culture i n the X l X t h century: 1. isolation, 2. Catholicism. 3. verbal trans­ mission of t r a d i t i o n and following Paul Lazarsfeld he cells these mother — formulas. Isolation is examined by the author i n various aspects, geographical isolation, which he calls the d i ­ mension of horizontal isolation, class, called vertical or consciousness dimensions w h i c h are expressed i n reserve towards the outside w o r l d — orbis exterior. The author also discusses the consequence* of isola­ tion which are visible i n the attitudes of the peasants towards the reality which surrounds them — conser­ vatism, ritualism, sensualism and m o r a l relativism. Catholicism is treated here as a factor w h i c h on one side assimilates and adapts these attitudes and on the other tries to confront them. The constant contact between the m y t h i c a l consciousness based on the ver­ bal transmission of tradition and the so called m i r a ­ culous (christian) sensitivity gave Polish folk culture a dynamic and dialectical character. This culture, ac­ cording to the author likens it more to its counter­ parts i n the Mediterranean area rather t h a n to neigh­ bouring cultures nearer at hand. Franciszek Kotula — STOVES The subject of this article are the stoves that were used i n the P o d g ó r z e region i n the period from the middle of the X l X t h century to the middle of the X X t h century. The stove is a structure which is inte191 �grally connected w i t h the life of the inhabitants of the village house. The author discusses the construction of stoves of various types and their various functions — u t i l i t a r i a n , social and magic as w e l l . The article describes stoves f r o m the most p r i m i t i v e , w i t h o u t c h i m ­ neys i n houses w i t h no chimney either, r i g h t up to tiled stoves. I n describing the successive types of stove the author employs folk terminology and gives the popular names of the various elements w h i c h make up the stove. He especially stresses the social role of the stove as a factor integrating the ife of the family and the r u r a l community. The introduction at the end of the the X l X t h century of chimney stoves was an i m ­ portant breakthrough i n the life of the countryside. The improvemenit of hygenic conditions w h i c h this brought also reduced changes i n the aesthetics of the interior and walls began to be decorated w i t h p i c t u ­ res and r i t u a l articles. J a c e k Ł o d z i ń s k i — KATARZYNA GAWŁOWA — A PAINTER FROM ZIELONKI. K A T A R Z Y N A GA­ W Ł O W A A B O U T HERSELF Gawlowa is 83 years old. She lives i n a village 6 k m . from K r a k ó w . For many years she sold m i l k i n town. F r o m her earliest years she has painted saints, angels, flowers, and birds on walls. W i t h some encouragement she began to paint on plywood and cardboard as w e l l in 1973. Her pictures became k n o w n in 1977 and the author of the article himself orga­ nised an exibition of her w o r k i n the K r a k ó w Ethno­ graphical Museum. The first text describes the life and the w o r k of the painter and the second is a se­ lection o f fragments of conversations recorded w i t h her over the last four years. I t describes her dreams, visions, her ethiclal and aesthetic judgements and her naive interpretations of religious pictures. The painter liver w i t h i n the influence of ancient peasant c u l t u r a l traditions as i t not sensitive to the new impulses which surround her. Krzysztof Ruszel — THE DRAWINGS OF WOJCIECH GERSON W H I C H SHOW P O L I S H F O L K DRESS I N R Z E S Z Ó W M U S E U M The article describes i n detail 25 local sketches and water colours of folk dress w o r n i n various regions i n the m i d d l e of the X l X t h century. 10 works show clothes w o r n i n the countryside around W a r ­ saw. The sketches were bought by the Museum i n Rzeszów at the end of the 1940's and are kept i n its Ethnographic Department. РЕЗЮМЕ Л ю д в и к С т о м м а — ПРЕДОПРЕДЕЛЕНИЯ С К О Й Н А Р О Д Н О Й К У Л Ь Т У Р Ы X I X В. ПОЛЬ­ Основными предопределениями сельской культуры X I X в е к а а в т о р с ч и т а е т : 1) и з о л я ц и ю , 2) к а т о л и ц и з м , }) у с т н у ю п е р е д а ч у т р а д и ц и й , н а з ы в а я и х в с л е д за Полем Лазарефельдом, формулами — матками. Изоляцию автор рассматривает в нескольких ас­ п е к т а х , п р и н и м а я во в н и м а н и е г е о г р а ф и ч е с к у ю обособ­ л е н н о с т ь ( н а з ы в а я ее мерой г о р и з о н т а л ь н о й и з о л я ц и и ) , классовую (называемую вертикальной) и сознажанности и н е д о в е р ч и в о с т и по о т н о ш е н и ю к в н е ш н е м у м и р у — orbis exterior. А в т о р р а с с м а т р и в а е т р е з у л ь т а т ы и з о ­ ляции, которые выступают в отношении крестьян к д е й с т в и т е л ь н о с т и —• к о н с е р в а т и з м , р и т у а л , с е н с у а ­ лизм и моральный релятивизм. К а т о л и ц и з м р а с с м а т р и в а е т с я здесь, к а к ф а к т о р , к о т о р ы й с одной с т о р о н ы а с с и м и л и р у е т и а д а п т и р у е т подобные взгляды, а с гругой пытается противодей­ с т в о в а т ь . В р е з у л ь т а т е постоянного с о п р и к о с н о в е н и я мистического с о з н а н и я , о п и р а ю щ е г о с я на у с т н у ю т р а ­ дицию, и так называемой восприимчивости к чудес­ ному (христианскому) п о л ь с к а я н а р о д н а я культура приобрела динамический и диалектический характер. По м н е н и ю а в т о р а к у л ь т у р а эта более с х о ж а с к у л ь ­ т у р а м и с р е д и з е м н о м о р с к о г о к р у г а , чем с соседними. Францишек Котуля-Печи Т е м о й н а с т о я щ е й с т а т ь и я в л я ю т с я печи, к о т о р ы е , н а ч и н а я со в т о р о й п о л о в и н ы X I X в. до с е р е д и н ы X X в. с у щ е с т в о в а л и на т е р р и т о р и и П о д г у ж а ( Ж е ш о в ское воеводство). П е ч ь я в л я е т с я с о о р у ж е н и е м , тесно с в я з а н н ы м с общим бытом ж и т е л е й избы. А в т о р о п и ­ с ы в а е т к о н с т р у к ц и и р а з л и ч н о г о типа печей, а т а к ж е их р а з л и ч н ы е ф у н к ц и и — п р а к т и ч е с к и е , о б щ е с т в е н н ы е и м а г и ч е с к и е . В с т а т ь е п р е д с т а в л е н ы печи, н а ч и н а я с самых примитивных, без дымоходов в к у р н ы х хатах, в п л о т ь до к а ф е л ь н ы х . П е р е ч и с л я я р а з н о о б р а з н ы е ф о р ­ м ы п е ч е й , а в т о р прибегает к н а р о д н о й н о м е н к л а т у р е , приводит популярные названия отдельных элементов, с о с т а в л я ю щ и х п е ч ь . Особое в н и м а н и е у д е л я е т а в т о р о б щ е с т в е н н о й р о л и печи, к а к ф а к т о р а , о б ъ е д и н я ю щ е г о ж и з н ь семьи и с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . Н а с т ы к е X I X — X X вв. стали сооружать печи с дымоходами и это п р о и з в е л о основной п е р е л о м в ж и з н и д е р е в н и . У л у ч ш е н и е г и г и е н и ч е с к и х у с л о в и й п о в л е к л о за собой перемены в эстетическом оформлении интерьеров; сте­ н ы с т а л и у к р а ш а т ь о б р а з а м и и п р е д м е т а м и обрядового назначения. К ш и ш т о ф Рушель — РИСУНКИ ВОЙЦЕХА ГЕРСОНА, О Т О Б Р А Ж А Ю Щ И Е П О Л Ь С К И Е НАРОД­ НЫЕ КОСТЮМЫ, В СОБРАНИЯХ ЖЕШОВСКОГО МУЗЕЯ С т а т ь я с о д е р ж и т подробное о п и с а н и е 25 о р и г и ­ нальных местных эскизов и акварелей, отображающих н а р о д н ы е к о с т ю м ы , к о т о р ы е н о с и л и в р а з л и ч н ы х мест­ н о с т я х П о л ь ш и в с е р е д и н е X I X в е к а . 10 р и с у н к о в представляют наряды жителей подваршавских дере­ вень. Эскизы были приобретены в конце сороковых годов и н а х о д я т с я в с о б р а н и я х э т н о г р а ф и ч е с к о г о о т ­ дела Жешовского музея. Я ц е к Л о д з и н ь с к и — К А Т А Ж И Н А ГАВЛОВА — Х У Д О Ж Н И Ц А И З ЗЕЛЁНОК. К А Т А Ж И Н А ГАВЛОВА, О СЕБЕ К а т а ж и н е Г а в л о в о й 83 года. О н а ж и в е т в д е р е в н е , р а с п о л о ж е н н о й в 6 к и л о м е т р а х от К р а к о в а . Много л е т подряд Гавлова носила молоко в город. С м о л о д ы х лет она р а с п и с ы в а л а к в а р т и р ы и з о б р а ж е н и я м и с в я т ы х , а н г е л о в , п и с а л а ц в е т ы и птиц. П о л у ч и в п о о щ р е н и е , стала в 1973 г. п и с а т ь т а к ж е н а ф а н е р е и к а р т о н е . К а р т и н ы Г а в л о в о й п о л у ч и л и и з в е с т н о с т ь и в 1977 г. автор статьи организовал в Краковском этнографи­ ч е с к о м м у з е е в ы с т а в к у е е работ. П е р в ы й текст п о с в я щ е н ж и з н и и т в о р ч е с т у х у д о ж ­ н и ц ы , второй — с о д е р ж и т и з б р а н н ы е ф р а г м е н т ы бесед, з а п и с а н н ы х на м а г н и т н у ю п л е н к у в т е ч е н и е п о с л е д н и х 4 л е т . Это е е с н ы , в и д е н и я , э т и ч е с к и е и э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я , н а и в н о е т о л к о в а н и е к а р т и н религиозного содержания. Художница живет в мире давних тради­ ций к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р ы и словно н е о щ у щ а е т н о ­ в ы х с т и м у л о в о к р у ж а ю щ е й ее д е й с т в и т е л ь н о с т и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8cac87eb4e9ab7f6309ecf655197c63.pdf 9f3ebc184afe487ae02a83237c8f2c21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.187-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R ANTONI zł. 45.—. E C E N Z K R O H , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Połskicl, Wrocław—Warszawa Z prac I n s t y t u t u Sztuki P A N , Wydawnictwo „Ossolineum". M ą d r a , uczciwa, z p a s j ą napisana książka. Bez l u d o m a ń s k i c h u n i e s i e ń , ale i bez dezynwoltury i kokie­ t e r i i z d a r z a j ą c y c h się, gdy „ludzie z miasta" piszą o „wiejskich prostaczkach". K s i ą ż k a pisana przez etno­ grafa, dobrze wprowadzonego w sprawy k u l t u r y ludo­ wej, komisarza obu dotychczasowych k o n k u r s ó w na rzeźbę k a r p a c k ą (zorganizowanych przez Muzeum w N o w y m Sączu). W ł a ś n i e zrozumienie ludzi i spraw, a t a k ż e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na rozwój i cha­ rakter ludowej r z e ź b y s p r a w i a j ą , że książka ta m o w i nie t y l k o o rzeźbie karpackiej, ale i o naszej kulturze. „Aby zrozumieć dane zjawisko trzeba j e d n ą nogą t k w i ć w n i m , a d r u g ą poza n i m " — powiedziała k i e d y ś Si­ mone Weil, i jest to dla badacza k u l t u r y konstatacja bardzo w a ż n a . Tak w ł a ś n i e czyni K r o h i dlatego jego k s i ą ż k a jest tak i n t e r e s u j ą c a i tak uczciwa. Dodam od razu, jest to książka etnografa piszącego o zjawisku s p o ł e c z n y m , k u l t u r o w y m , a nie o w y b r a ­ nych dziełach, ocenianych w e d ł u g k r y t e r i ó w estetycz­ nych. Ta ocena — jeśli jest dana przez autora, to niejako p o ś r e d n i o w wyborze r z e ź b i ich fotograficznej interpretacji. ( K r o h jest r ó w n i e ż autorem zdjęć i l u ­ s t r u j ą c y c h książkę.) Praca, jak p r z y s t a ł o na p u b l i k a c j ę n a u k o w ą , za­ czyna się od z a g a d n i e ń teoretycznych, od r o z w a ż a ń r.a temat przemian i wieloznaczności pojęcia „sztuki l u ­ dowej". (Autor dochodzi do wniosku, że ludowy znaczy obecnie tyle, co n a w i ą z u j ą c y do t r a d y c j i chłopskiej, u w a ż a j ą c y się i u w a ż a n y za b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę ludowej tradycji). W dalszej części tekstu K r o h refe­ ruje stan wiedzy o dawnej ludowej twórczości rzeź­ biarskiej — z a r ó w n o w kamieniu, j a k i drewnie, w y ­ k a z u j ą c różnice w jej sytuacji na terenie K a r p a t Za­ chodnich i Wschodnich. (W części Zachodniej, od S ą ­ cza po Cieszyn, zainteresowanie n i ą było znacznie sil­ niejsze m.in. ze strony inteligencji miejskiej, kura­ cjuszy, l e t n i k ó w itp.). Zasadnicze partie k s i ą ż k i dotyczą jednak okresu powojennego, w k t ó r y m odbiorcą r z e ź b stało się „ m i a s t o " . Relacja ta rozpoczyna się od o m ó ­ wienia twórczości J ę d r z e j a W o w r y i r o l i , j a k ą o d e g r a ł w jego życiu E m i l Zegadłowicz. I od tej c h w i l i k s i ą ż k a staje się p a s j o n u j ą c ą opowieścią o ludziach, polityce k u l t u r a l n e j , nadziejach i złudzeniach. Rzeźba w s p ó ł ­ czesna jest bowiem zjawiskiem zdecydowanie r ó ż n i ą ­ cym się od dawnej, w stopniu n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z y m niż to ma miejsce w innych dziedzinach sztuki ludo­ wej. Cechują j ą inne funkcje, inna motywacja powsta­ nia, w i ę k s z a rola ś w i a d o m o ś c i , inwencji, fantazji. K a r p a t y , j a k ż a d e n inny teren, p o z w a l a j ą na poka­ zanie r ó ż n y c h zjawisk i postaw t w ó r c z y c h — zresztą reprezentatywnych dla sytuacji w c a ł y m kraju. Do­ strzegamy więc w rzeźbie karpackiej obok fenomenu grupy p a s z y ń s k i e j (piękny rozdział w książce) rodzaje rzeźb spotykanych r ó w n i e ż na innych terenach. Są to r z e ź b y : — „na ludowo", b u d z ą c e często opory w y k o n a w c ó w , nie p o d o b a j ą c e się otoczeniu, wykonywane na konkursy, dla m u z e ó w , Cepelii; — „na realistycznie", odpowiadające aktualnym gustom m i e s z k a ń c ó w wsi i m a ł y c h miasteczek, J E 1979, s. 136, i l . 99. Cena o d o k ł a d n y c h proporcjach, starannym w y k o ń ­ czeniu szczegółów, d ą ż e n i u do doskonałości; — „nowoczesne", przez co rozumie się korzeniop l a s t y k ę , kompozycje z huby i opalanego drew­ na. Ten rodzaj rzeźby modny jest zwłaszcza w ś r ó d młodego pokolenia; — samodzielne, oryginalne, ś m i a ł e w rozwiąza­ niach, w y k o n y w a n e przez ludzi m a j ą c y c h u t r u d ­ niony kontakt z otoczeniem; — „ l u d o w o - a m a t o r s k i e " prace inteligentów, dla k t ó ­ rych konwencja ludowa jest ś w i a d o m y m wybo­ rem. Jako k r y t e r i u m takiego podziału w y s t ę p u j e więc ś r o d o w i s k o odbiorców. S ą d z ę jednak, że z w r a c a j ą c uwa­ gę r ó w n i e ż na tradycje i zaplecze k u l t u r o w e t w ó r c ó w , g r u p ę „ l u d o w y c h a m a t o r ó w " m o ż n a b y dodatkowo po­ dzielić na a m a t o r ó w wiejskich., z w i ą z a n y c h jeszcze z r y t m e m zajęć rolnych, ze specyfiką zależności od przyrody, z i n n y m poczuciem czasu itp. — oraz na a m a t o r ó w miejskich n a w i ą z u j ą c y c h już t y l k o do sty­ l i s t y k i dawnej rzeźby sakralnej. Nasycone k o n k r e t n y m i informacjami, wypowiedzia­ mi, fragmentami listów są ostatnie rozdziały, t r a k t u ­ jące o w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b i a r z a c h , uczestnikach obu Karpackich K o n k u r s ó w (w 1975 i 1977 r.) — K r o h zna ich prawie wszystkich, z ramienia Muzeum oraz I n ­ stytutu Sztuki P A N p r o w a d z i ł z n i m i , w ich domach, wywiady. Spośród 248 rzeźbiarzy podaje w z a ł ą c z ­ n i k u dobrze i ciekawie opracowane biogramy 99 csób. Znakomity m a t e r i a ł do przyszłego s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. W ł a ś n i e konkrety, szczegółowe obserwacje, odnoto­ wywane z p a s j ą rasowego publicysty i pisarza spra­ wiają, że k s i ą ż k ę czyta się c h ę t n i e , z d u ż y m zainte­ resowaniem. Trafnie w y b r a n a anegdota nieraz uzmy­ s ł a w i a lepiej s y t u a c j ę niż uczony w y w ó d . W e ź m y pier­ wszy z brzegu p r z y k ł a d : „ P a n i e , cn wcale nie jest ludowy — denuncjuje jeden r z e ź b i a r z drugiego — on ma w domu p r a l k ę , l o d ó w k ę i telewizor". Inny t w ó r c a ludowy przebiera się w ł a c h m a n y , dzieciom za­ brania się m y ć — aby zrobić odpowiednie w r a ż e n i e na turystach. W konkurencji wszystkie chwyty s t a j ą się dozwolone. Taka jest sytuacja. Dochodzi do tego, że etnograf musi p i l n o w a ć , „aby ludzie z w y k s z t a ł c e n i e m nie uzur­ powali sobie praw ludzi n i e w y k s z t a ł c o n y c h " . Coraz w i ę k s z a liczba m e c e n a s ó w , często jednorazowych, nie zdaje sobie nawet sprawy z d e l i k a t n o ś c i m a t e r i i . Oby przeczytali t ę książkę, p r z e m y ś l e l i sobie choćby takie dwa fakty, k t ó r e tu przytoczę. Pierwszy: pewien rzeźbiarz, chwalony ponad m i a r ę , m ó w i ,,kiebyk jo w i e d z i a ł przódzi, że mom t a k i w i e l g i talent, to byk nie m u s i a ł telo o r a ć i gnój czkiidować". D r u g i : m ł o d y uczeń z Paszyna, autor ł a d n e j rzeźby przedstawiającej Kopernika, otrzymuje zamówienie z B H Z „Desy" na wykonanie w k r ó t k i m czasie sporej ilości tych K o p e r n i k ó w . P o m i ń m y nawet aspekt artystyczno-dydaktyczny, zajmijmy się skutkami bardziej w y ­ m i e r n y m i : „...Koperiniki wykonano, c h ł o p a k nie z d a ł do n a s t ę p n e j klasy i bardzo ciężko to przeżył". 187 �K r o h nie ma złudzeń, nie u k r y w a faktu obniżania się poziomu rzeźb, braku zainteresowania w i e l u me­ c e n a s ó w i k u p u j ą c y c h poziomem artystycznym w s p ó ł ­ czesnej produkcji r z e ź b i a r s k i e j . Są one bowiem w ś w i a ­ domości odbiorcy (i w y k o n a w c y ) b e z p o ś r e d n i ą k o n t y ­ n u a c j ą tradycyjnej rzeźby ludowej, a n a w i ą z u j ą c do niej, zaspokajają popyt na p l a s t y k ę c h ł o p s k ą . „Co więc nas czeka? N a d c h o d z ą czasy gdy chłopscy plastycy b ę d ą się uczyli sztuki ludowej w muzeach." W n i k l i w o ś ć i trzeźwość obserwatora u s t ę p u j ą przy k o ń c u tekstu nadziejom człowieka r o z m i ł o w a n e g o w l u ­ dowej kulturze artystycznej. „ E t a p budzenia sympatii dla sztuki ludowej w mieście mamy j u ż za sobą. Te­ raz p r z y s t ą p i ć trzeba do n a s t ę p n e g o etapu: budzenia sympatii dla sztuki ludowej na w s p ó ł c z e s n e j wsi". Do­ piero wtedy „Będzie m o ż n a m ó w i ć o r e a k t y w o w a n i u artystycznej k u l t u r y chłopskiej, o b e z p o ś r e d n i m na­ w i ą z a n i u do tradycji w nowych warunkach ustrojo­ wych, społecznych". Rozumiem t r o s k ę K r o h a i jego intencje. Ale s f o r m u ł o w a n i e , chociaż ł a d n e , nie jest precyzyjne. Wieś powinna n a b r a ć szacunku dla swo­ jego dorobku historycznego. A l e to znaczy coś innego niż reaktywowanie dawnych tradycji. W końcu wszyscy żyjemy w o k r e ś l o n y m ś r o d o w i s k u współczesnej k u l ­ tury. Awans k u l t u r o w y — z a r ó w n o ludzi z miast, jak i wsi — prowadzi k u w s p ó l n y m formom i treściom. Chodzi w i ę c o to, aby w kanonie k u l t u r y całego na­ rodu ż y w a b y ł a p a m i ę ć i i n s p i r u j ą c a idea dorobku chłopskiej k u l t u r y . K r o h a ponosi niekiedy temperament publicysty, działacza. Rzecz cenna, zwłaszcza gdy pisze o w s p ó ł ­ czesności i kiedy zdanie autora m o ż e stać się argu­ mentem w a ż ą c y m na dalszych d z i a ł a n i a c h m e c e n a s ó w k u l t u r y . A l e czasem swada utrudnia p r e c y z j ę sądu. Dosłownie w d w ó c h — trzech miejscach książki dostrze­ gam takie w ł a ś n i e zdania, jakby nie r o z s t r z y g a j ą c e za­ gadnienia do k o ń c a . Nie zmienia to zresztą ich ogól­ nej słuszności. Chodzi o drobiazgi. Np. autor u w a ż a za n a j w a ż n i e j s z e wydarzenie w historii sztuki ludowej pojawienie się n i e - c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w tej sztuki. Oczywiście, to było w a ż n e , ale n a j w a ż n i e j s z e wydaje m i s i ę rozbicie dawnego „orbis interior" k u l t u r y l u d o ­ wej, a więc zmiany zachodzące w samej kulturze c h ł o p ­ skiej. Kiedy indziej, t ł u m a c z ą c o b n i ż a n i e się poziomu ar­ tystycznego dzisiejszej rzeźby, K r o h pisze: „ N a j w y b i t ­ niejsze talenty wiejskie trafiają do ASP, a do sztuki ludowej g a r n ą się i n d y w i d u a l n o ś c i mniejsze". Ł a d n i e powiedziane, ale chyba n i e z u p e ł n i e ścisłe. Pewna prze­ sada jest w t y m twierdzeniu o łatwości dostania się do ASP w y b i t n i e utalentowanej młodzieży wiejskiej. Z r e s z t ą nie m a m y nawet metod ujawniania potencjal­ nych t a l e n t ó w , a jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć uzdolnienia są uwarunkowane nie tylko genetycznie, ale i k u l t u ­ rowo, a nawet — jak przekonuje Kufoler — zależą od zastanej sytuacji. W a r u n k i d e t e r m i n u j ą s z a n s ę k r y s t a l i ­ zacji, rozwoju, a nawet ukierunkowania uzdolnień. Są to jednak uwagi m a ł o istotne, zupełnie m a r g i ­ nesowe. W a ż n e jest bowiem to, co autor m ó w i w swej książce o r z e ź b i a r z a c h , o ich sytuacji, o modzie na s z t u k ę l u d o w ą . Ważne jest też, jak mówi. N i e k t ó r e partie książki czyta się jak p a s j o n u j ą c e opowiadania. R a n g ę dobrej l i t e r a t u r y m a j ą takie fragmenty jak opo­ wieści o J ę d r z e j u K r a m a r z u , Józefie Oleksym czy Jano­ sie z Dębna; poruszają czytelnika głęboko. W sumie o t r z y m a l i ś m y k s i ą ż k ę d o b r ą , i n t e r e s u j ą c ą i p o t r z e b n ą . Na t y m stwierdzeniu m o ż n a by r e c e n z j ę zakończyć. Jest jednak k i l k a z d a ń w książce, k t ó r e c h c i a ł b y m s k o m e n t o w a ć jako naoczny ś w i a d e k . Autor pisząc o Wowrze i książce, k t ó r ą mu poświęcił znako­ mity znawca sztuki ludowej prof. Tadeusz Seweryn — podaje, iż j a k chodzą słuchy jest to w dużej części „licentia poetica". Otóż z W o w r ą s k o n t a k t o w a ł Sewe­ ryna zbieracz, nauczyciel p. Horbacki. W czasie gdy przeprowadzaliśmy w Krakowie dokumentację jego zbiorów sztuki ludowej dla naszego I n s t y t u t u zape­ w n i a ł nas, że Seweryn p r z e p r o w a d z i ł z W o w r ą t y l k o dwie lub trzy rozmowy. Od prof. Seweryna otrzy­ m a ł e m w t y m czasie p i e r w s z ą w e r s j ę maszynopisu jego książki o beskidzkim ś w i ą t k a r z u . K o p i ę . O r y g i n a ł poszedł do k t ó r e g o ś z w y d a w n i c t w . B y ł to okres tzw. soc-realizmu, redaktorzy w książce dopatrzyli się w i e l u g r z e c h ó w g ł ó w n y c h i pomniejszych, tekst odrzucono. W ó w c z a s autor o p r a c o w a ł w e r s j ę d r u g ą . Zakwestiono­ wane wypowiedzi W o w r y najspokojniej z a m i e n i ł teksta­ m i diametralnie r ó ż n y m i , w k ł a d a j ą c je oczywiście w usta Wowry. Zmianie uległ cały ostatni rozdział, ais została konwencja gwarowej relacji. Ten drugi tekst m a m r ó w n i e ż , w y k o r z y s t a ł e m go m.in. p u b l i k u j ą c w „Pol. Szt. L u d . " a r t y k u ł Seweryna o Wowrze. Inda­ gowany przeze mnie w tej sprawie Seweryn r o z e ś m i a ł się. Był a r t y s t ą i wcale nie u k r y w a ł tego. Ale w y c z u ­ cie tego co ludowe m i a ł rzeczywiście znakomite. Można powiedzieć, że w tej dziedzinie m i a ł słuch absolutny Ma więc r a c j ę K r o h , że wierzy w sens Sewerynowych opowieści. To znakomita i prawdziwa k s i ą ż k a o w i e j ­ skim ś w i ą t k a r z u , choć w znacznym stopniu zmyślona. Seweryn „ r e t u s z o w a ł " zresztą r ó w n i e ż eksponaty m u ­ zealne, zabytki. Sam b y ł e m tego ś w i a d k i e m , m.in. w czasie organizacji wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Z p u n k t u widzenia muzealnika było to nie­ dopuszczalne, ale m u s z ę p r z y z n a ć , że rzeźby „ s k o r y ­ gowane" przez Seweryna w y g l ą d a ł y prawdziwiej i le­ piej od a u t e n t y k ó w . Oczywiście metod znakomitego etnografa nie pochwalam, ale jego talent i znajomość rzeczy w i e l b i ę . To b y ł artysta! A k s i ą ż k ę K r o h a po­ lecam k a ż d e m u . Pozwala na r ó ż n e refleksje, nie t y l k o nad rzeźbą k a r p a c k ą . Aleksander .Jackowski M A R I A N POKROPEK, Jarmark Płocki, cz. V, Katalog twórców ludowych biorących po raz pierwszy udział w kiermaszach sztuki ludowej w Płocku w latach 1977 i 1978. U r z ą d Miejski w P ł o c k u , czerwiec 1979 r. Pożyteczne, warte odnotowania w y d a w n i c t w o . Niski n a k ł a d , 1000 egz., sprawia, że nie wszyscy o n i m wie­ dzą. Tymczasem pięć zeszytów, k t ó r e u k a z a ł y się od 1974 r. zawiera cenny, doskonale opracowany m a t e r i a ł . 260 b i o g r a m ó w , p r z e w a ż n i e 2—4 stronicowych, u z u p e ł ­ nionych fotografią t w ó r c y i 1—3 zdjęciami prac, po­ zwala na o r i e n t a c j ę w charakterze ich działalności. 188 M a r i a n Pokropek o p r a c o w u j ą c teksty o p a r ł się na ankietach — życiorysach w y p e ł n i o n y c h przez t w ó r c ó w , na ich listach i wypowiedziach a także na katalogach, artykułach i notatkach prasowych. Ostatni zeszyt nie o d b i e g a j ą c y w swej koncepcji od poprzednich objął 53 t w ó r c ó w , k t ó r z y po raz pierwszy uczestniczyli w kiermaszu płockim w 1977 i 1978 r. �S t ą d czytając „ J a r m a r k P ł o c k i " odnosi się w r a ż e n i e , iż jest raczej dobrze i pięknie. Tymczasem rzeczy­ wistość płockich kiermaszy może co w r a ż l i w s z e g o w i ­ dza p r z y g n ę b i ć , zwłaszcza gdy się p a m i ę t a czym nie­ dawno jeszcze była sztuka ludowa. O tej poprawce „na r z e c z y w i s t o ś ć " też w a r t o p a m i ę t a ć . Na k o ń c u n a l e ż a ł o b y odpowiedzieć sobie na p y t a ­ nie, w jakiej mierze biogramy zawarte w zeszytach „ J a r m a r k u . . . " m o g ą być przydatne przy opracowywa­ niu s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. Wiele z nich jest już gotowymi h a s ł a m i , n i e k t ó r e — wcześniejsze — w y m a ­ gają uzupełnień. N a l e ż y jednak z a s t a n o w i ć się nad t y m , co jest jeszcze rzeczywistym, „od ś r o d k a " p r z e d ł u ż e ­ niem tradycji, a co j u ż lepszą czy gorszą s p e k u l a c j ą na ludowości (zwłaszcza w rzeźbie drewnianej, a na­ wet ceramicznej). Co jest jeszcze „ s z t u k ą " , a co już t y l k o p a m i ą t k a r s t w e m , czy gorzej — kiczem. Jest to oczywiście zagadnienie ogólne, dotyczące nie tylko płockich kiermaszy. Wspominam o n i m j e d y ­ nie na marginesie bardzo cennego i przydatnego w y ­ dawnictwa, za k t ó r e należą się słowa uznania za­ r ó w n o A u t o r o w i j a k i w ł a d z o m płockim, dzięki k t ó ­ r y m może się ono regularnie u k a z y w a ć . Może i n t e r e s u j ą c e będzie wskazanie na dziedziny, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą zamieszczeni w ostatnim zeszycie t w ó r c y . Rzeźbiarzy jest 22, w większości zresztą ama­ t o r ó w , rzeźbiących „ n a ludowo", Zabawkarstwo, meblar­ stwo i s p r z ę t a r s t w o reprezentuje 6 osób, c e r a m i k ę (w t y m figuralną) — r ó w n i e ż 6, plecionkarstwo — 2, w y ­ c i n a n k ę i zdobnictwo w n ę t r z — 5, kowalstwo, malar­ stwo na szkle, zdobnictwo w metalu i skórze, f a j czarstwo — po 1. M i m o d u ż e j ilości nazwisk biogramy p o k a z u j ą ob­ raz współczesnej twórczości ludowej n i e z u p e ł n i e pra­ wdziwy. Reprezentowani są bowiem t y l k o t w ó r c y , a w w i e l u przypadkach jedynie w y t w ó r c y znani, udziela­ jący się, wciągnięci w o r b i t ę d z i a ł a ń instytucji handlo­ wych, STL. Obraz sytuacji rzeczywistej n a l e ż a ł o b y więc s k o r y g o w a ć , biorąc pod u w a g ę z a r ó w n o k o n t y n u a t o r ó w dawnych tradycji, p r a c u j ą c y c h dla siebie i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a , j a k też liczną g r u p ę , chyba d o m i n u j ą c ą , ludzi w y r a b i a j ą c y c h współczesne przedmioty dekora­ cyjne w duchu obecnie p a n u j ą c y c h mód, te p r z e r ó ż n e s z k a r a d z i e ń s t w a ze słomy, lakierowanego drewna, gąbki czy plastiku. Nawet zeszyty Pokropka, co z r o z u m i a ł e , przedsta­ wiają tylko najlepsze prace omawianych w y t w ó r c ó w . O Aleksander Jackowski IV-VI Konkursy i wystawy 6.IV — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu pokazano wystawę „Tradycyjne zdobnictwo wnętrz c h a ł u p podlaskich". Zgromadzono ok. 200 e k s p o n a t ó w , r ę c z n i k i do ozdobienia ikon, f i r a n k i osłaniające ikony i okna, pająki, bukiety sztucznych k w i a t ó w i m a k a t k i . * 7.IV — w Opocznie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs otwarty na haft p ł a s k i regionu opoczyńskiego, zorganizo­ wany przez Spółdzielnię „Opocznianka". Wzięły w n i m udział 43 osoby, nagrody o t r z y m a ł y : Franci­ szka D ą b r o w s k a , Jozefa D ą b r o w ­ ska i Zofia Jobczyk z Bielowie. * 28.IV — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę twórczości Józefa Janosa z D ę b n a , na k t ó r e j zgromadzono cały do­ stępny dorobek rzeźbiarza, jego wiersze, listy, fotografie. Komisa­ rzem wystawy b y ł dyrektor M u ­ zeum, mgr E d w a r d W a l i g ó r a . W k w i e t n i u organizowano w w i e ­ l u regionach konkursy na pisanki wielkanocne. Konkurs pn Zwyczaje i pi­ sanki wielkanocne w Radomskiem ogłosiło Muzeum Wsi Radomskiej, przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii i M u ­ zeum Etnograficznego w Warsza­ wie. Wzięło w n i m udział 25 p i sankarek. P i e r w s z ą n a g r o d ę otrzy­ m a ł a Maria Pogoda z W e r ó w k i . Na wystawie pokonkursowej poka­ zano r ó w n i e ż rzeźby i obrazy t w ó r ­ ców z okolic Radomia. К N 1979 Ogólnopolski konkurs na pi­ sanki r o z s t r z y g n i ę t o w Gorzowie. Organizatorem było Koło U k r a i ń ­ skiego Towarzystwa Społeczno-Kulturamego. Pierwszej nagrody nie przyznano, dwie I I otrzymali Zofia Monczak (motywy ł e m k o w ­ skie) i P a w e ł Kiłoczko (motywy przemyskie) nagrody I I I — Tekla Szafran z H a ń c z o w e j i S t a n i s ł a w a Koczan.z Zagania. Konkurs, którego plon poka­ zano w wolińskiej bibliotece, ogło­ siło Muzeum Regionalne w W o l i ­ nie. Kiermasze pisanek zorganizo­ wano w Z a m o ś c i u i Krasnymstawie. * 29.IV — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs pod h a s ł e m Malowany Dzban, ogłoszony w styczniu przez redak­ cje „ R o b o t n i k a Rolnego" i „ G o ­ spodyni Wiejskiej" dla p r a c o w n i ­ ków rolnych, zorganizowany przez Z w i ą z e k Zawodowy P r a c o w n i k ó w Rolnych, F e d e r a c j ę Stowarzyszeń Przyjaciół Sztuki. Przyznano na­ grody: I , za rzeźbę, o t r z y m a ł Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, w o j . w r o c ł a w s k i e , dwie I I — Zygmunt Bukowski z Mierzeszyna, woj. g d a ń s k i e , za p ł a s k o r z e ź b ę i B r o ­ nisława Trzaskuś z Jaźwin, woj. tarnowskie, za malarstwo. Przy­ znano j e d e n a ś c i e n a g r ó d I I I , ot­ r z y m a l i j e : B o l e s ł a w Grabski z L o śmierza, Teresa Dziob z Gidlarowej, A l f r e d H o f l i k z Lenartowic i W ł a d y s ł a w Kochalski z Jam za rzeźbę, Blandyna Rykowska z Czernina i AJnna Piotrowska z Bartosiewic za malarstwo, Maria Maczkowska z Sobieszowa za l a l k i regionalne, Eugenia Hanusiak z Białegostoku za hafty, Janina Ż ą dełek z Domaszewnicy za d y w a ­ ny, Helena Kowalczyk z B ł ą k a ł za narzuty, A n n a Wojnarowska z Pia­ seczna za gobeliny. Nagrody spe­ cjalne za t r a d y c y j n ą t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą o t r z y m a ł y hafciarki k u r p i o ­ wskie, K r y s t y n a i Maria Marczak z Mystkowic. I V — w Starej Kordegardzie w Warszawie Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem pokazało wystawę „Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948—1978" obejmu­ j ą c ą prace t w ó r c ó w ludowych oraz artystów plastyków. Komisarzem wystawy była m g r H . Sredniawa. * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ nięto konkurs na rękodzieło ludowe i artysty c n e w o j . zielonogórskiego. Przyznano nagrody w dziedzinie rzeźby ( I o t r z y m a ł Marceli Potas z Lutowa) i w dziedzinie tkactwa (I o t r z y m a ł B o l e s ł a w P a w l i c k i z Wolsztyna). W dziedzinie haftu i stroju pierwszej nagrody nie przyznano ( I I nagroda — Jadwiga H i r t z C h r e ś n i c y i Gertruda K u ­ bicka z Przyprostyni), w dziedzi­ nie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i w y c i n a n ­ k i nie przyznano nagrody I i I I . Przyznano n a g r o d ę s p e c j a l n ą za I n ­ strumenty muzyczne Florianowi M o d r z y k o w i z N ą d n i koło Zbąszy­ nia. I V — w Wieluniu r o z s t r z y g n i ę t o konkurs sztuki ludowej regionu 189 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c8429c555accbc9c475f0e4ebb558b.pdf 8dfd901459fef5ee276554936a3e283f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2741 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS 369403 CENA 15 000 zł Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY - ETNOGRAFIA - SZTUKA W. J . BURSZTA, ETNOLOGIA DZISIAJ A L B O SIŁA PERYFERII • J . T O K A R S K A - B A K I R , „ C Z A S E R A N O S A " • H. C O R B I N , CZŁOWIEK ŚWIETLISTY • E. KLEKOT, W Y O B R A Ż E N I A TWARZY CHRYSTUSA • M. ZOWCZAK, DLACZEGO CYGAN KRADNIE? • K. GIERYSZEWSKA, INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A • K. K O C J A N , L U D O W A W A L O R Y Z A C J A PŁCIOWOŚCI • A. WIECZOREK, K O M I Z M ŚW. PIOTRA • S. W Ę G L A R Z , KONCEPCJE ETNOGRAFICZNEGO Z R Ó Ż N I C O W A N I A KULTURY L U D O ­ W E J D Z I S I A J • I. K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z , T A N I E C W O K Ó Ł D R Z E W ROK X L V I 1992 NR 2 (217) �SPIS TREŚCI W o j c i e c h J . Burszta Etnologia dzisiaj albo siła peryferii J o a n n a Tokarska-Bakir Henri C o r b i n : „Czas 3 Henri C o r b i n C z ł o w i e k świetlisty Ewa Klekot W y o b r a ż e n i e t w a r z y Chrystusa w ikonie karpackiej Magdalena Zowczak Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny z r ó ż n i c o w a n i a ludzi w e d ­ Eranosa" 7 i jego przewodnik. Hermetyczna idea doskonałej natury 11 . . . 16 ł u g biblii l u d o w e j 33 Krystyna Gieryszewska Interpretacja postaci Judasza 39 Krzysztof Kocjan L u d o w a waloryzacja p ł c i o w o ś c i . A p o k r y f i c z n e w ą t k i w l u d o ­ A g a t a Wieczorek Stanisław Węglarz w e j wersji historii o A d a m i e i Ewie 43 Komizm św. 45 Piotra Koncepcje e t n o g r a f i c z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y dzisiaj I w o n a Kabzińska-Stawarz Recenzje Teresa Smolińska ludowej : 49 Taniec w o k ó ł drzew w „ T a j n e j historii M o n g o ł ó w " . . . 58 Piotr K o w a l s k i , Współczesny folklor i folklorystyka. O przed­ miocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych. Wrocław 1990 60 Listy do redakcji ks. Henryk Paprocki „Urzędowa liturgia" 61 Maria Giedz Odpowiedź 62 S u m m a r y of Articles 63 N a o k ł a d c e : Fragment feretronu Św. Trójca, o l . pł., kościół w B o c z k a c h k. Ł o w i c z a Na stronie tytułowej: Feliks C z a j k o w s k i , Adam r o m o w a n a . Fot. J a n Ś w i d e r s k i . i Ewa. Rzeźba w drewnie, polich­ �POLSKA A K A D E M I A NAUK • I N S T Y T U T SZTUKI POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA Rok XLVI 1992 Nr 2 ( 2 1 7 ) �CONTENTS W o j c i e c h J . Burszta E t h n o l o g y T o d a y or t h e Power of the Peripheries J o a n n a Tokarska-Bakir Henri C o r b i n — Henri C o r b i n The l u m i n o u s M a n a n d his Guide: Hermetic Idea of S u p r e m Nature 11 Ewa Klekot The D e p i c t i o n of the Face of Christin Carpathian Icons 16 Magdalena Zowczak W h y t h e Gipsy Steal? Reasons for P o p u l a t i o n Differentiation A c c o r d i n g t o t h e Folk Bible 33 Krystyna Gieryszewska The Interpretation of J u d a s 39 Krzysztof Kocjan Folk Evaluation of Sexuality. A p o c r y p h a l M o t i f s in t h e Folk Version of the Story of A d a m a n d Eve 43 A g a t a Wieczorek T h e C o m i c A s p e c t s of St. Peter 45 Stanisław Węglarz T h e C o n c e p t i o n of t h e E t h n o g r a p h i c Differentation of Pre­ I w o n a Kabzińska-Stawarz The Dance a r o u n d Trees in t h e ..Secret History of t h e M o n ­ sent-day . . . t h e Time of Eranos 3 7 Folk Culture 49 gols" 58 Review Teresa S m o l i ń s k a Piotr Kowalski, Letters to the Editors ks. Henryk Paprocki "Official Maria Giedz Reply Współczesny folklor i folklorystyka . . . Lithurgy" 60 61 62 S u m m a r y of Articles 63 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , Aleksander J a c k o w s k i (redaktor naczelny), Ewa Korulska, A n n a Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, A n t o n i Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , Roch Sulima Kroh, J a c e k T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bb6ab04fc253a521d6bd57ab4ab1bb0.pdf a1c1285c232048b8758da051351c5dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:696 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:640 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I P O L S K I E J K U L T U R Y A K A D E M I I M A T E R I A L N E J N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XIV Zeszyt 2 WROCŁAW — WARSZAWA — KRAKÓW ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1970 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę p r o j e k t o w a ł ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny L i d i a Saimarin Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1970. Nakład 500 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 20, ark. druk. 16,25. Ark. A l 27. Papier ilustr. kl. V, 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 13 I V 1970, podpisano do druku 18 V I I I 1970, druk u k o ń c z o ­ no we wrześniu 1970. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1139/70. C-14 Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a Streszczenie Margarita w Nolasco Streszczenie w Janusz T a z b i r Problemy i kierunki etnologii meksykańskiej. —• R e g i o n Cholula 39 j . angielskim 52 j . angielskim L e p k o w ski — 11 36 — O d k r y c i e A m e r y k i i konikwista w l i t e r a t u r z e staropolskiej Streszczenie w Tadeusz — j . angielskim Z 55 74 dziejów kontaktów polsko-meksykańskiich w XIX i X X w 75 Streszczenie w 94 j . angielskim Helena i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e — Kultura Lakandonów i jej prze­ obrażenia w X X wieku Streszczenie w 95 j . angielskim 112 KOMUNIKATY Aleksander i P o s e r n - Z i e l i ń s k i etnografii — w świetle opracowań Dorobek meksykańskiej archeologii bibliograficznych Streszczenie w j . angielskim L e c h M r ó z — Cyganie m e k s y k a ń s c y Cyganów w Ameryce 115 132 i obraz zmian zachodzących w życiu 135 S t r e s z c z e n i e <w j . a n g i e l s k i m Andrzej W o ź n i a k 155 . 157 Streszczenie w j . angielskim Romana M a ń k o w s k a i Andrzej K r z a n o w s k i — Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku — M e t a l w k u l t u r z e przeclkotarnibijskiego M e k s y k u . 169 S t r e s z c z e n i e iw j . a n g i e l s k i m Tadeusz nym C h w o j k a Meksyku Streszczenie w — Z 171 186 teoretycznych rozważań nad folklorem muzycz­ 189 j . angielskim 196 Część II Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z S t r e s z c z e n i e w j . angielskim" Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z grafia E u r o p y — I r l a n d i a — d w a p a ń s t w a , d w a narody. — Nowa dziedzina deficytowa — 197 205 etno­ 207 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA III Etnograficzne Seminarium Ameryikanistyozne. Poznań 18-20 IV 1969 — Maria Paradowska 215 RECENZJE Centralizm czy f e d e r a c j a ? — W o m e n of Tropical of M. California Leszek Dzięgiel A f r i c a , p r a c a izbior. p o d Press, Berkeley and Los . red. Denise Pauline, Angeles B l u n d e l l , So R o u g h a W i n d — T h e K e n y a colson, L o n d o n 1964 — Leszek Dzięgiel 1963 — 223 University Leszek Dzięgiel Memoirs, Weidenfeld and 227 Ni230 I s k u s s t w o itropiczesikoj Afriiki ,w s o b r a n i j a c h S S 9 R , r e d . D . Ol'derogge, I n s t i t u t A M k i A N S S S R , Institut Etnografii A N S S S R , Sowetskij C h u d o ż n i k , Mos­ k w a 1968 — Marek Arpad Kowalski 234 R u s s k i e . I s t o r i k o - e t n o g r a f i c z e s k i j a t ł a s . Z i e m l e d i e l e . K r i e s t ' j a n s k o j e zilisizcze. K r i e s t ' j a n s k a j a o d i e ż d a . S i e r i e d i n a X I X — naczalo X X w i e k a . A k a d i e m i j a N a u k S S S R , Instiitut E t n o g r a f i i i m . N , N . Mifchicho — M a k l a j a , M o s ­ k w a 1967 — Gerhard Konrad Kloska S. I . R u d i e n k o , K u l t u r a Hunów i noinulińskie 240 kurhany, Moskwa—.Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski 242 U w a g i do „ B i b l i o g r a f i i socjologii w s i p o l s k i e j il91'8-il'965" o p r a c o w a n e j L i i i M a r i ę S z w e n g r u b — Gerhard Konrad Kloska przez K . B a j a n , T . Hunek, R. Malinowski, K ó ł k a rolnicze w Polsce, W a r s z a w a — Gerhard Konrad Kloska A. Kowalski, A. Posern-Zieliński, A. Woźniak, walski, T. M. Ciołek, M. Woźniakowa Książki n a d e s ł a n e — M. 245 1966 250 W. Ko­ 253 �CO.ZJEP5KAHHE Hacmb I CTATŁH Mapna O p a m c o B C K a — npo6neMti h HanpaBJieHHa MeKcmcaHCKofl 3THOnorHH . . . Pe3K>Me Ha aHrcrafiCKOM sobixe MaprapHTa H o j i a c k o — PafiOH Xonyna Pe3K>Me Ha aHrnmicKOM H3bnce %Kym T a 3 6 n p — OncpbiTHe AMepmcH h K O H K B H C T a b flpeBHenonbCKOJł J i H T e p a T y p e . . . Pe3K>Me Ha aHrmmcKOM jBtiice Tafleym JlenKOBCKH — H3 hctophh ncwibCKO-MeKCHKaHCKHX KOHTaKTOB b X I X h X X bb. Pe3K>Me Ha aHrinmcKOM jnbiKe Eneaa h CraHHcnaB AflaMOBHH — KynbTypa jiaKannoHOB h e ë npeo6paaceHH« b X X b. Pe3K>Me Ha aHrnHÖCKOM «3biKe 11 36 39 52 55 74 75 94 95 112 COOEmEHÏlH AneKcaHflp n o 3 e p H - 3 e J i n H b C K H — /^ocTHaceHiia MeKCHxaHCKoft apxeononra h 3 T H o r p a - <J>hh b CBere 6H6jTHorpa$iwecKHX pa6oT Pe3K>Me Ha aHTJIHHCKOM A3bIKe 115 132 Hex M p y 3 — MeKcmcaHCKHe nbiraHe h KapTHHa n3MeHeHHił, npoHcxoflsmax b huhhh HbiraH b AMepHKe Pe3K>Me Ha a H T U H H C K O M «3biKe 135 155 AHflaceił Bo3bHflK — MeTaJin b Kyjibrype flOKOJiyM6oBCKOfi Mckchkh Pe3K>Me H a aHTjnmcKOM fl3MKe PoMaHa MaHbKOBCKa h AHflaceił KpacaHOBCKH — My3biKanbHbie HHCTpyMeHTbi b flpeBHefi MeKCHKe Pe3K>Me Ha am-mmcKOM «3MKe Tafleym X ß o ü K a — H3 TeopeTiraecKHX pa3MbinijieHHH Hafl My3biKanbHMM $onbKJiopOM MeKcmcH Pe3K>Me Ha aHrcmncKOM JBMiœ 157 169 171 186 189 196 Hacmb II A i m a 3aflpoacHHbCKa-BapoHH — Hpnamma — flBa rocyflapcTBa, flBa Hapofla . . . . Pe3K>Me Ha aHrmmcKOM «3biKe A m a 3aflpoacHHbcKa-BapoHH — HoBaa fletjmiiHTHafl o6nacrb — 3THOrpa<J>HS Eßponbi 197 205 207 �8 SPIS TREŚCI XPOHHKA I I I 3THorpa(J)HHecKHH ceMmap aMepjncaHOBefleHHfl. IIo3HaHb 18-20 I V 1969 — Mapua napadoecm 215 PEUEH3HH II,eHTpajiH3M hjih (Jieflepauiw? — Jleutex JJ,3emeAb 223 Women of Tropical Africa, KonjieKTHBHaH pa6oTa non peflaicu. fleHHc IIojn>Me, University of California Press, Berkeley and L o s Angeles 1963 — JleuteK JJ,3eHzenb 227 M . BnaHHen, So Rough a Wind — The Kenya Memoris, Weidenfeld and Nicolson, London 1964 •— JleiueK ff3emeab HcKyccTBO TpomraecKOH A(J>Phkh b co6paimHx C C C P , pen. AcJipHKH A h CCCP, 230 fl. HHCTHTyT 3THorpaiJ)HH A H C C C P , OJmeporre, HHCTHTyT Cobctckhh Xysoaanoc, MocKBa 1968 — Mapen Apnad KoaanbcKu Pyccwie. Hctophko — 234 3THorpaiJ)HMecKHH araac. 3eMirenejn>e. KpecTbHHCKoe jkhjihiuc KpKCTbJiHCKaH ofleawa. Cepejnrea X I X — Haiajio X X Beica. AxaneMHfl HayK C C C P , HHCTHTyT 3THorpa(J>HH hm. MHKnyxo — MaKjiaa, MocKBa 1967 — repxapd KoHpad K/iecKa 240 C . H . PyaeHKO, KyjrbTypa ryHHOB h HOHHyjiracKHe KypraHH, MocKBa—JleHHHrpaa 1962 — KoKuiumo(p floMdpoecKU 242 3aMeTKH no ,,En6nHorpa(t>HH couhojioi-hh noubCKOH HepeBHH 1918-1965", cocTaBJieHHOH JIhjih MapaeH IIlBeHrpy6 — repxapd Koupad Knecm 245 K. EasH, T . TyHeK, P . ManHHOBCKH, Cejn>cK0X03HHCTBeHHMe KpyacicH b XIoJitHie, BapmaBa 1966 — repxapd Koupad KASCKO 250 K h h t h npacJiaHHbie — M. A. KoeaAbcm, A. IIo3epH-3enuHbCKu, A. BO3HHK, B. KoeanbcKu, T. M. LfeA3K, M. Bo3HHKoaa 253 �CONTENTS Part I ARTICLES M a r i a F r a n k o w s k a — P r o b l e m s a n d d i r e c t i o n s of M e x i c a n ethnology . 11 S u m m a r y in English M a r g a r i t a N o l a s c o — T h e C h o l u l a region S u m m a r y in English J a n u s z T a z b i r — T h e d i s c o v e r y of A m e r i c a a n d the C o n q u i s t a i n old Polish literature Summary in English T a d e u s z Ł e p k o w s k i — F r o m the h i s t o r y of P o l i s h - M e x i c a n relations i n 36 39 52 the 19th a n d 20th c e n t u r i e s Summary in English 75 94 H e l e n a a n d S t a n i s ł a w A d a m o w i c z — T h e L a c a n d o n c u l t u r e and its t r a n s ­ formations d u r i n g the 20th c e n t u r y Summary in 55 74 English 95 112 REPORTS A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i — A c h i e v e m e n t s of M e x i c a n archeology and ethnography; a bibliographical survey S u m m a r y in E n g l i s h L e c h M r ó z — T h e M e x i c a n G y p s i e s a n d the c h a n g e s i n life of G y p s i e s in A m e r i c a S u m m a r y in E n g l i s h . A n d r z e j W o ź n i a k — M e t a l i n precolurribian M e x i c o cultures . . . . Summary in English C h w o jk a of M e x i c o S u m m a r y in — 135 155 157 169 Romana M a ń k o w s k a and ments in old Mexico Summary in English Tadeusz 115 132 Andrzej Some K r z a n o w s k i — Musical instru­ 171 186 theoretical problems of musical folklore 189 196 English Part II A n n a Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Ireland — two Summary in E n g l i s h states, t w o nations . . 197 205 �10 S P I S TREŚCI Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z graphy of — T h e n e w deficient d i s c i p l i n e , the e t h n o ­ Europe 207 NOTES AND NEWS The 3rd Seminar in American Ethnography. P o z n a ń , Maria April 18-20, 1969 — Paradowska 215 BOOK REVIEWS C e n t r a l i s m or f e d e r a l i s m ? — Leszek Dzięgiel Women Faulme of Tropical Africa; Denise 223 ed., B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s 1963 — Leszek U n i v . of California Press, Dzięgiel 227 M. Blundell, So Rough a W i n d — T h e K e n y a Memoirs; Weidenfeld colson, L o n d o n 1964 — Leszek Dzięgiel and N i 230 I s k u s s t w o tropiczeskoj A f r i k i v s o b r a n i y a k h S S S R , D . Ol'derogge ed., Institut A f r i k i A N S S S R , Iustitut Etnografii A N S S S R , Sovietskij K h u d o z h n i k , M o s c o w 1968 ( T h e A r t of T r o p i c a l A f r i c a i n the S o v i e t Collections) — Marek Arpad Kowalski Russkie. Istoriko-etnograficheskiy Institut Etnografii i m . N N . M i k l u k h o M a k l a y a , Moscow -Ethnographical Atlas. Agriculture. Peasant hard Konrad 234 atlas. Z i e m l e d i e l i e . Kriestiaraskoye z h i l i s h c h e . 1967 (Historical- h o m e a n d clothing) — Ger­ Kloska 240 S. I . R u d e n k o , K u l t u r a H u n ó w i n o i n i u l i ń s k i e ' k u r h a n y ( T h e H u n n s a n d t h e kurkhains of Noinufliiinsk), M o s c o w a n d L e n i n g r a d 1(962 — tof Dąbrowski culture Krzysz­ 242 R e m a r k s to t h e " B i b l i o g r a p h y of P o l i s h R u r a l Sociology" by L i l i M a r i a S a w e n grub K. Bajan, — Gerhard Konrad Kloska 245 T . Hunek, R. Malinowski, K ó ł k a rolnicze w - o p e r a t i v e s i n P o l a n d ) , W a r s a w 1066 — Gerhard B o o s k r e c e i v e d — M. A. Kowalski, A. Posern-Zieliński, walski, T. M. Ciołek, M. Woźniakowa Polsce (Peasants Konrad Kloska A. Woźniak, co- . . . W. Ko­ 250 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f20477137ddc97a3a39cb0e4f67901e8.pdf e56d679019b3cc947fdb31757411c99c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Głowa, Zofia Barbara (1920-1969) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4518 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne : Zofia Barbara Głowa (1920-1969) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.248 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Vincas Svirskis: II. 9. Kapliczka, ZOFIA Okainiai. II. 10. Kapliczka, BARBARA 10 Ibutoniai. G Ł O W A (1920 1969) 8 kwietnia chorobie 1969 г. Zofia zmarła po B a r b a r a Głowa długotrwałej wistka Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j Sztuki PAN niemal od w Krakowie. Sekcji Budownictwa Sztuki Ludowej. pierwszych Pracowała t u o d 1948 г., t j . studiów 3 lata etnografii na Uniwersytecie wówczas Instytutu niepełnych Badania (zaliczone Jagiellońskim) łalność Z o f i i G ł o w y n i e ograniczała się do p r a c nych z prowadzeniem teriałów w wych „Polskiej kilka a artykułów, z oraz ponadto Sztuki Ludowej" sprawozdania 248 ona również organizacyjnych Zespołu, dzia­ związa­ a r c h i w u m i udostępnianiem n a u k o w y c h . Brała pracach archi­ Instytutu l a t i s t n i e n i a placówki, Państwowego Mimo ciężkiej (1° v . K u r k o w a ) , recenzje w czynny badaniach opublikowała 19 s w y c h zespołu. udział Do p r a c należą riały d o mapy towe nr chałupy 7/12), w przez wiele garncarskich Sądecczyźnie O tak zwanych ( „ P o l . Szt. L u d . " , Muzeum 1958, („Pol. n r 3), Zdobnictwo wnętrza 1959, n r 1/2) o r a z za, w pow. Opoczno („Pol. Wąskofron- Szt. L u d . " , 1950, miechowskich łoktuse u ze zbiorów ( „ P o l . Szt. L u d . " , w Krakowie Szt. L u d . " , lat Mate­ w Polsce wycinankach 1954, n r 4), S t a r e Etnograficznego Lasowiaków Ludowe ( „ P o l . Szt. L u d . " , zdobnictwo („Pol. żela­ 1961, n r 1). P r a c e te, o p a r t e n a s u m i e n n i e z e b r a n y m m a t e r i a l e , d o dziś n i e straciły łamach W i wystaw przygotowywane ośrodków Szt. L u d . " , 1956, n r 2, 3, 4/5, 6; 1957, n r 1, 2), tereno­ opracowań, w t y m z konkursów działalności na ma­ jej i swej Zmarłej zawsze naukowej tracimy wszystkim wartości. wartościową życzliwą współpracownicę Koleżankę. oraz ważniejszych Koledzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b8cc55433c14d42a5cb4c0689e3809.pdf c7d004c5e6ba41ca0d3727b3a127b304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1594 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.227-272 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA LUD N A CELULOIDOWEJ TAŚMIE PRL-U Grzegorz Pełczyński, Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, Wydawnictwo Naukowe U A M , Seria: Etnologia i Antropologia Kulturowa, nr 20, ss. 252 Grzegorz Pełczyński, od początku kariery naukowej związany z poznańskim Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej, jego wychowanek i wykładowca, dał się wcześniej poznać jako autor bardzo ważnych dla etnologii polskiej książek i artykułów z zakresu zagadnień religijno-etnicznych, analizowanych w kontekście kultury polskich mniejszości narodowych: Karaimów i Ormian (Pełczyński 1995, 1997) oraz licznych haseł encyklopedycznych dotyczących ludów i narodów Europy oraz Azji. Już jako uznany w środowisku badacz procesów etno-kulturowych, w połowie lat 90. podjął trudne i pionierskie w etnologii polskiej studia nad kulturą ludową w przekazach filmowych . Ich wyniki podsumował w książce pt. Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (Poznań 2002) . W liczącym 252 strony dziele (wraz z filmografią, bibliografią i streszczeniem) autor opisuje filmowe wizerunki kultury chłopskiej, zarejestrowane w okresie PRL (1945-1989) na ponad 180 taśmach, starając się znaleźć - jak pisze - odpowiedź na pytanie o sposób, a głównie cel ich sporządzania. Innymi słowy: jak i dlaczego wykorzystywano kulturę chłopską w jilmách fabular­ nych okresu PRL-u? (s. 14). Zatem dociekanie, jak postępowano z polską kulturą ludową w okre­ sie PRL-u i jakie wizerunki tej kultury pozostawiło po sobie ówczesne kino stało się przedmio­ tem rozważań autora. Na książkę - oprócz wstępu i zakończenia - składają się cztery części, z których każda po­ święcona jest filmom z tematami wiejskimi, zrealizowanym w ciągu 45 lat PRL, w określonych przedziałach czasowych: od zakończenia wojny po 1956 rok, w okresie rządów Władysława Gomułki, w czasach Edwarda Gierka i od początku lat 80. po kres PRL. W ich obrębie omawiane są konkretne fabuły i wątki filmowe oraz sposoby ich przedstawiania, uzależnione od aktualnych przesłanek ideologiczno-politycznych. Z tego punktu widzenia w pracy opisano konkretne za­ biegi folklorystyczne, nawet manipulacje, polegające na wyrywaniu z kontekstu dowolnych elementów kultury chłopskiej i transponowaniu ich na obraz filmowy . 1 2 3 1 Najpierw w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książkę poprzedzają obszerne artykuły opublikowane w opracowaniach zbiorowych: Z pro­ blematyki przemian kultury polskiej XX wieku (Pełczyński 2000a) i Las w kulturze polskiej (2000) oraz publikacje zamieszczone w Twórczości Ludowej (1997) i Etnografii Polskiej (1998). Stano­ wią one skrócone wersje poszczególnych problemów podjętych w omawianym studium. Tu, na marginesie, uwaga szczegółowa odnośnie tekstu na s. 45. Folkloryzm był zjawiskiem wcześniejszym niż Polska Ludowa, znanym, chociaż nie nazwanym; por. np. Młoda Polska. 2 3 �228 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Taka konstrukcja wywodu jest logiczna i prawidłowa. Sądzę, że zastosowałabym j ą sama przy realizacji tego tematu, chociaż można się zastanowić, czy prześledzenie pokazywanych na ekranie, przez 45 lat, głównie wybranych elementów kultury chłopskiej, nie pozwoliłoby na szer­ sze refleksje i wnioski o trwałości i zmianie postaw wobec tej kultury, uzależnionych nie tylko od trendów politycznych i związanych z nimi propagandowych. Każdy z omawianych przez Grzegorza Pełczyńskiego okresów poprzedzony jest krótką charakterystyką sytuacji politycznej i kulturalnej kraju. W tym przypadku autor wykorzystuje głównie syntetyzujące, często bardzo osobiste, podsumowania pióra wybitnych historyków i literatów opublikowane już w czasach I I I Rzeczypospolitej (m.in. Leona Bukowieckiego, Antoniego Czubińskiego, Dariusza Jarosza, Krystyny Kersten, Jacka Kuronia, Józefa Styka, Leopolda Tyrmanda i innych). Podane w ogromnym skrócie ulegają one spłaszczeniu i wręcz trywializacji. Swoistej odautorskiej folkloryzacji . W przypadkach przytaczania wielu uogólnień i gołosłownych stwierdzeń miałam żal do autora, że nie odwołał się do archiwalnych tekstów, które wykazuje w bibliografii, zawierających spra­ wozdania i protokoły z posiedzeń odpowiednich gremiów partyjnych, decydujących o profilu i kształcie kinematografii polskiej, licznych komisji kolaudacyjnych, na których obradach zapa­ dały decyzje o tym, czy film spełnia wymogi i postulaty socjalistycznej edukacji społeczeństwa i dalej, dlaczego tak lub dlaczego nie. Autor w takich przypadkach zasłania się enigmatycznymi wytycznymi propagandy i cenzury komunistycznej, używając ogólnych określeń „komuniści" (czyli kto?). W odniesieniu do najwcześniejszego okresu powojennej kinematografii mógł on uzyskać niezbędne informacje z publikowanych w latach 1950-1956 Materiałów do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką. W tych wstrząsających w swojej wymowie dokumentach zawarto stenogramy posiedzeń, wypowiedzi ludzi kultury, decyzji podejmowanych przez działaczy i wytycznych władz partyj­ nych, na podstawie których miała być budowana kultura socjalistyczna. W odniesieniu natomiast do kultury ludowej i decyzji politycznych z nią związanych, należało sięgnąć do prac Wandy Paprockiej ukazujących się na początku lat 80. w Etnografii Polskiej. Autor konsekwentnie, obszernie i w sposób udokumentowany odpowiada na postawione we „Wstępie" pytanie: jak pokazywano kulturę chłopską w filmach okresu PRL-u. Jednak nie do końca wyjaśnia, jaki był cel sporządzania takich a nie innych, filmowych obrazów tej kultury. Konieczność sprostania wymogom propagandy i ideologii socjalistycznej jest do pewnego stop­ nia argumentem słusznym, ale niedostatecznie w książce udokumentowanym, co więcej, moim zdaniem, nie jedynym. Przecież obok dyktatu partyjnego były też wizje artystyczne i opcje poli4 4 Konkretne przykłady takich i podobnych uproszczeń odnotowałam m.in. na s. 28 i 29 - o reformie rolnej, na s. 17, 18 - o kulturze narodowej i socjalizmie, s. 33 i 34 - o różnicach miasto - wieś, s. 4 1 - o stosunku do dorobku kulturowego, s. 49 - o zmianach popaździernikowych, s. 69 - o stosunku do gospodarstw chłopskich w latach 60. Zastanawiałam się też nad pogodzeniem takich stwierdzeń autora jak: Jednak ludowy charakter tego wojska w rzeczywistości nie był zasługą komunistów, a wynikał z prostego faktu, iż większość polskiego społeczeństwa stanowiła ludność wiejska. Komuniści potrafili z tego wyciągać maksymalne korzyści dla siebie (s. 75). I dalej: A komuniści, jak już nieraz stwierdzaliśmy, głosili, że są z ludu, przez lud wybrani, ażeby nim rządzić. Zatem ich siły zbrojne musiały mieć również proweniencję ludową (tamże) z przytoczoną wcześniej na s. 25 wypowiedzią Leopolda Tyrmanda: że komuniści ludem gardzą i dalej z komentarzem samego autora: Komuniści dążyli zatem do zniszczenia kultury ludności wiejskiej, gdyż chcieli ją jak najszybciej zastąpić swoją, wspólną zresztą dla całego społeczeń­ stwa. Ich propaganda dlatego właśnie uderzała w rozmaite składniki kultury chłopskiej, głosząc, iż są one przejawem zacofania, to znaczy hamują postęp, a przez to przyczyniają się do ti~wania niesprawiedliwości w środowiskach wiejskich. Wykorzystywała do tego wszelkie możliwe sposoby; usiłowała także posługiwać się etnografią (s. 25). Przyznaję, że zapisy te były dla mnie konse­ kwencją zbyt daleko idących, pospiesznych uogólnień autora. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 229 tyczne reżyserów, aktorów, odbiorców, ich przeżycia i biografie, a także żywe wsie zamieszkałe przez chłopów mających własne potrzeby, aspiracje, nadzieje, itd. Brakowało mi też bardzo spoj­ rzenia etnologa. Odnosiłam często wrażenie, że autor w ogóle nie poznał wsi z autopsji i to nie tylko tej z czasów, o których pisze . Sądzę także, że należało zastanowić się, na ile kinematografia PRL-u oddawała rzeczywi­ stość polskiej wsi, jej zmiany, aspiracje i dążenia mieszkańców. Z badań etnograficznych i demograficzno-statystycznych wynika, że mieszkańcy dużych polskich miast są dopiero w drugim lub trzecim pokoleniu mieszczanami i inteligentami, a swoje wiejskie korzenie nie zawsze chcą ujaw­ niać, że miasto rzeczywiście zmieniało wiejskich przybyszów, ich wygląd i zachowanie. Chyba warto też poświęcić chwilę refleksji na temat powodów wzruszeń współczesnego odbiorcy nad oglądanym na ekranie PRL-owskim filmie Daleko od szosy, Kochajmy się lub Nie ma mocnych. Czy rzeczywiście ważne jest dla niego to, że spełniały one oczekiwania cenzury, czy też dlatego, że oddawały zapamiętany obraz wsi i jej mieszkańców? W połowie lat 60. i na początku 70. byłam słuchaczką seminarium profesora Aleksandra Jackiewicza poświęconego antropologii i socjologii filmu. W tym zamkniętym i dość elitarnym gronie oglądałam najważniejsze współczesne filmy kinematografii polskiej, europejskiej i świa­ towej (na pokazach studyjnych lub ograniczonych dla publiczności festiwalach, np. dorocznym krakowskim przeglądzie filmów krótkometrażowych i połączonych z nim projekcjach filmów pełnometrażowych). Nie tylko każdy z tych filmów, ale i poszczególne sekwencje były dysku­ towane z różnych punktów widzenia, osadzane w rzeczywistości. Rozmawialiśmy i o cenzurze, i o polskich twórcach i aktorach, ale także o tym, jakie są tendencje w kinematografii europej­ skiej (w zakresie tematów, sposobów ich przedstawiania, środków technicznych, aktorskich form wyrazu etc.), a przede wszystkim o tym, w jakim stopniu polscy twórcy filmowi nawiązują w swoich dziełach do aktualnych w kinematografiach zachodnich problemów, a na ile są obser­ watorami polskiej rzeczywistości. W książce Grzegorza Pełczyńskiego bardzo brakowało mi właśnie tego punktu odniesienia. W ogóle nie rozumiałam, jak to, o czym pisze ma się do szeroko znanej w świecie polskiej szkoły filmowej, jej osiągnięć i rangi. Autor pisał o okresach, gdy kino polskie bacznie obserwowało rzeczywistość, było najczulszym sejsmografem nastrojów społecz­ nych, kiedy polscy twórcy potrafili wykorzystywać każdą chwilę odwilży, by ponad głowami cenzorów rozmawiać z publicznością. W latach 60. polska szkoła filmowa rozliczała się z prze­ szłością i narodowymi mitami, pod koniec lat 70. kino moralnego niepokoju odnotowywało narastającą frustrację, która doprowadziła do sierpniowego wybuchu. Tego jednak w książce nie ma. Miałam natomiast wrażenie, że film - pod dyktat partyjnych elit rządzących - przekazywał różne, przypadkowe, oderwane od rzeczywistości, elementy kultury i egzystencji ludu, dobrane, pokazane i zagrane ściśle według wymogów cenzury, bez jakiegokolwiek pomysłu czy udziału twórców oraz realizatorów, i to budziło mój największy sprzeciw w trakcie lektury. 5 Niezależnie od tych uwag krytycznych, uważam książkę Grzegorza Pełczyńskiego za ważną w antropologii polskiej, otwierającą nowe pole badawcze tej dyscypliny. W fakcie, że autor nie zrealizował w pełni swojego ambitnego celu, że był dla mnie i z pewnością będzie dla wielu Czytelników często kontrowersyjny, tak w warstwie metodycznej, jak i metodologicznej, zarówno w tym, co pisze, jak też, jak pisze, upatruję szansę na nowe spojrzenie i postrzeganie procesów zachodzących w obrębie i wokół kultury wiejskiej, jej badaczy i sposobów pokazywania. Zachęcam autora do kontynuacji badań nad folkloryzmem w filmie polskim, bez cenzury, do analizy ludowości w ostatnich dziełach, Andrzeja Wajdy, laureata Oscara, w serialu telewi­ zyjnym Plebania i w Cudownym miejscu, Jana Jakuba Kolskiego. Może twórcza poznawczo okazałaby się, przedstawiona w szerszym kontekście antropologiczno-społecznym, kon­ frontacja widzenia chłopów i ich kultury z dwóch okresów kinematografii polskiej: PRL-u i Niepodległej Polski? 5 Świadczą o tym m.in. uwagi o tendencyjności filmowych przekazów tyczących wiejskich praktyk magicznych i zabobonów (s. 65 i 66). Dodam, że sama byłam świadkiem ich wykonywa­ nia we wsiach podwarszawskich jeszcze w latach 90. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA LITERATURA Pełczyński G. 1988, Ekran ludowy, Nurt, nr 11, s. 33-34. - 1988a, Uwagi o związkach folkloru z filmem, Obiektyw, nr 2, s. 4-6. - 1995, Najmniejsza mniejszość. Rzecz o Karaimach Polskich, Warszawa 1995, Towarzy­ stwo Karpackie. - 1997, Kultura ludowa w filmie polskim, Twórczość Ludowa, nr 3, s. 12-14. - 1997a, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. - 1998, Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 173-186. - 2000, Las w filmach Witolda Leszczyńskiego, [w:] Las w kulturze polskiej, W. Łysiak (red.), Poznań, Wydawnictwo „Eko", s. 411-415. - 2000a, Wizerunki kultury ludowej w filmie polskim, [w:] Z problematyki przemian kultury polskiej w XXwieku, D. Skotarczak (red.), Instytut Historii U A M , s. 187-235. ANDRZEJ W O Ź N I A K O RELIGII KATARÓW I OKCYTAŃSKIEJ CYWILIZACJI Pierwszą dłuższą podróż po kraju katarów i trubadurów zawdzięczają polscy czytelnicy Zbigniewowi Herbertowi, który przed trzydziestoma laty do zbioru szkiców poświęconych sztu­ ce - ponadczasowej wartości dzieła, jego technicznej strukturze oraz związkom z historią - włą­ czył dwa szkice historyczne o tematyce wykraczającej poza ten krąg zagadnień: o templariuszach i o albigensach . Autor świadomie zrezygnował „ze wszystkich uroków erudycji: bibliografii, przypisów, indeksów", co nie oznacza, że zaniechał rozległych studiów nad przedstawionymi w tomie zagadnieniami. We Wstępie napisał, że jego książka jest sprawozdaniem z podróży: „Pierwsza podróż realna po miastach, muzeach i ruinach. Druga - poprzez książki dotyczące widzianych miejsc" (Herbert 1991, s. 7). Mamy zatem podstawy przypuszczać, że zarówno przed­ stawiony w szkicu O albigensach, inkwizytorach i trubadurach (Herbert 1991, s. 114-116) - zwięzły zarys doktryny katarów i dziejów ich Kościoła w Langwedocji, jak i obraz średniowiecz­ nej cywilizacji okcytańskiej jest zgodny z ówczesnym stanem wiedzy historycznej i niewątpliwie bogatszy oraz bardziej kompetentny, niż to, co można było na ten temat przeczytać w niektórych syntetycznych opracowaniach z zakresu historii religii z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych . Podróże Zbigniewa Herberta po południowej Francji, a prawdopodobnie i początki jego zainteresowań albigensami i średniowieczną cywilizacją okcytańską, przypadły na wczesne lata sześćdziesiąte - okres, kiedy to „zbudził się nagle", drzemiący od dziesięcioleci, ruch odro­ dzenia Okcytanii. Cóż to jest Okcytania? Działacze okcytańscy odpowiadają precyzyjnie, że jest to „cały obszar na południe od linii przebiegającej nieco na północ od Bordeaux, Limoges, Clermont-Ferrand i Valence ku Briancon, a więc trzecia część departamentów Francji, rozciągniętych od Alp 1 2 1 Pierwsza edycja Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta ukazała się nakładem Czy­ telnika w 1962 r. W latach późniejszych książka była wznawiana wielokrotnie przez różne wy­ dawnictwa w kraju i za granicą, m.in. przez wydawnictwo Test (Lublin 1991). Do tego właśnie wydania będę się odwoływał. Z. Herbert terminami albigensi i katarzy posługuje się wymiennie. Tak np. w Zarysie dziejów religii pod red. Z. Poniatowskiego (Warszawa 1964) katarów utożsamiano z waldensami, co jest oczywistym nonsensem. W nieporównanie bardziej kom­ petentnym, wydanym przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Katolicyzmie średniowiecznym, pod red. J. Kellera (Warszawa 1979), katarom poświęcono zaledwie parę stron (s. 29-31, 33-34). 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 231 i granicy włoskiej po Atlantyk" (Stefanowicz 1977, s. 60). Nie geografia jest jednak najważniej­ sza, lecz historia, która podzieliła Francję, zanim jeszcze stała się państwem narodowym i scen­ tralizowanym, na dwie części. Linię podziału wyznaczył język. Z podstawowej odmienności językowej Okcytania, jak i jej historyczny trzon - Langwedocja, biorą swe nazwy: langue d'oc, język ос, „a więc język ludu, który w ten sposób wymawiał «tak», podczas gdy wymowa pół­ nocna brzmiała oil, przekształcone następnie w oui współczesnego języka francuskiego. [...] Te dwa pnie językowe przechodziły zupełnie odmienne koleje. Francja średniowieczna [...] była państwem feudalnym, dzielnicowym, a więc i rozbitym na dialekty. Władza królewska w praktyce ograniczała się do Ile de France - obszaru, który otaczał Paryż na północ od Loary i stopniowo scalała tereny położone powyżej tej linii granicznej. Równocześnie dokonywało się ujednolicenie mowy, która w późnym średniowieczu stworzy podwaliny ogólnego języka literackiego. Połu­ dniem nie zajmowano się wcale - między 955 i 1134 rokiem, a więc przez blisko dwa stulecia, królowie Francji nie wydali żadnego aktu państwowego, który by dotyczył tego regionu. [...] Faktyczna nieobecność władzy centralnej bądź jej interwencja w postaci wojennego podboju sprzyjały utrwaleniu się podziałów dzielnicowych, zaś brak warstwy wykształconej, zdziesiątkowa­ nej przez krucjaty i inkwizycję, utrudniał stworzenie wspólnego języka pisanego" (Stefanowicz 1977, s. 61). Różnice regionalne pogłębiały silne wpływy języka katalońskiego w zachodniej części Okcytanii. Nie występowały one zupełnie np. w Prowansji . 3 Średniowieczni poeci okcytańscy posługiwali się lokalnymi dialektami lub ich syntezą na wzór greckiej koine, będącej pierwociną wspólnego języka Południa. Nie rozwinęła się ona w powszechny język mówiony, pozostając kategorią czysto literacką. Po podboju Południa przez Francuzów, język oc znikał z biegiem czasu z życia publicznego, wypierany przez oficjalny język francuski. W Langwedocji miejscowy dialekt przetrwał jako język urzędowy do roku 1535, kiedy król Franciszek I zakazał używania go w dokumentach. Dopiero po upływie paru stuleci przywróceniem do życia języka oc zajął się Frederic Mistral (1830-1914), poeta i pisarz, laureat nagrody Nobla z 1904 roku, który całe swoje życie i twórczość poświęcił szerzeniu kultury prowansalskiej. Stworzył słownik francusko-prowansalski i w tym języku pisał. Od połowy X I X wieku rozwinął się też szeroki ruch zwany fćlibrigue, zrzeszający poetów, powieściopisarzy i historyków kultury prowansalskiej. W środowisku tym prowadzono m.in. prace nad stworzeniem wspólnych dla różnych dialektów reguł gramatycznych. Mimo wysiłków, mają­ cych na celu ujednolicenie języka oc, dialekty pozostały nadal żywe (Stefanowicz 1977, s. 62). Choć w latach późniejszych nie brakowało wydarzeń istotnych dla rozwoju kultury Południa, takich choćby jak powstanie w roku 1923 zasłużonego dla literatury i myśli okcytańskiej kwar­ talnika Oc czy zajmującego się problematyką etnologii Południa czasopisma Folklore oraz powo­ łanie Towarzystwa Studiów Okcytańskich i Instytutu Badań Prowansalskich (1946), którego współzałożycielem był znany badacz kataryzmu René Nelli, dopiero początek lat sześćdziesią­ tych przyniósł w tej dziedzinie ożywienie na miarę dokonań drugiej połowy X I X wieku. W kraju, w którym w latach siedemdziesiątych dwa miliony ludzi stale mówiło dialektami, określanymi wspólnie jako język okcytański, a sześć milionów dobrze je rozumiało, działało kilka partii politycznych o różnych programach - od lewicowych, poprzez umiarkowane, do skraj­ nie prawicowych. Jedne z nich głosiły jedynie hasła autonomii kulturalnej i językowej, inne żądały szerokiej autonomii społeczno-ekonomicznej, nie stroniąc od marksistowskiej frazeologii. Skrajna Parti National d'Occitanie stawiała sobie za cel całkowite oderwanie Południa od Fran­ cji. Na murach okcytańskich miast pojawiały się napisy w rodzaju „A crevar Francia" („Niech zdechnie Francja"; Stefanowicz 1977, s. 63-64), a sugestywne plakaty nawoływały do używania języka okcytańskiego . 4 3 W numerze 2(118) Literatury na Świecie z 1981 г., na s. 72 znajdujemy mapkę współczes­ nego zasięgu języka oc, który dzieli się na dialekty: północnookcytański i południowookcytański, tj. gaskoński, langwedocki i prowansalski. „Óme d'Oc as dreit a la paraula. Parla!" („Okcytańczyku, masz prawo mówić. Mów!"). Literatura na Świecie, nr 2 (118): 1981, s. 204-205. 4 �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W roku 1975, w wydawnictwie Gallimard, ukazało się pierwsze wydanie książki Emmanuela Le Roy Ladurie, Montaillou village occitean de 1294 á 1324. Autor był już wówczas uczonym 0 dużym dorobku naukowym, uczniem Marka Blocha, a do podstawowego obszaru jego zaintere­ sowań należała historia społeczna południowej Francji. Był współautorem wydanej w 1964 r. Historii Langwedocji i autorem opublikowanej w dwa lata później rozprawy doktorskiej Les pay sans de Languedoc. Książka o podpirenejskiej wsi Montaillou rychło stała się sensacją lite­ racką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa Gallimard. Zastana­ wiając się nad źródłami tego rzadkiego w świecie publikacji naukowych wydarzenia, Jakub Borawski, tłumacz drukowanych w 1981 r. w Literaturze na Świecie fragmentów książki, pisał: „Montaillou [...] to zjednej strony kontynuacja badań nad społeczeństwem wiejskim Langwedo­ cji, ale także odpowiedź na renesans zainteresowań dziejami katarów. Zainteresowań płynących, jak sądzę, z dwóch źródeł: w naszych czasach - czasach odradzających się nacjonalizmów - historia średniowiecznej Langwedocji i Prowansji, krain wytwornej kultury dworów feudal­ nych i bogatych miasta, krain rycerzy i trubadurów, pasterzy i katarów, znajduje życzliwych czytelników. Upadek kultury i języka d'oc - podbitej i zniszczonej w X I I i X I I I wieku przez posępnych i bezlitosnych rycerzy z północy mówiących językiem d'oil, budzi dziś żywe za­ interesowanie. Zarazem w naukach historycznych obserwujemy istotny rozwój badań nad problemem religijności ludowej, mentalności religijnej elit i mas" (Borawski 1981, s. 11). Szerokie zainteresowanie religią i dziejami katarów we Francji lat sześćdziesiątych - siedem­ dziesiątych tworzyło atmosferę przychylną rozwojowi badań naukowych nad tymi zagadnieniami. Z inspiracji znanego antropozofa Deodata Roché (1876-1977), zwanego le pape cathare, powstało Societě d'Etudes Cathares i czasopismo Cahiers d'Etudes Cathares (Prokopiuk 1987, s. 7). Obec­ nie wiodącym ośrodkiem badań nad kataryzmem jest Centre National d'Etudes Cathares w Carcas­ sonne. Zebrano tam rękopisy i dokumenty archiwalne, rozsiane po bibliotekach Francji i Europy, tworząc bibliotekę liczącą ponad cztery tysiące tytułów, w większości opracowanych w postaci mikrofilmów (Niel 2002, s. 8). Obszerną już literaturę dotyczącą katarów i ruchów pokrewnych wciąż wzbogacają nowe opracowania i wydawnictwa źródłowe. Autorami i wydawcami większości z nich są - co oczywiste, zważywszy na związki kataryzmu z południem Francji - uczeni francuscy. Religia i dzieje katarów cieszą się od dawna znacznym zainteresowaniem również w Polsce . W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych do spopularyzowania tej tematyki przyczyniła się niewątpliwie kilkakrotnie wznawiana książka Zbigniewa Herberta Barbarzyńca w ogrodzie. W okresie późniejszym o gnostycyzmie, manicheizmie i katarach pisał w Literaturze na Świecie 1 w innych czasopismach Jerzy Prokopiuk. W roku 1979 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał przekład książki jednego z najwybit­ niejszych znawców kataryzmu René Nelli, Życie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w. Praca, co sam autor podkreśla, różni się nieco od innych z serii „życie codzienne". Jest „z pozoru znacznie mniej jednolita". Długość okresu, któremu jest poświęcona (1190-1350) zmusza 5 6 5 Podstawowe wiadomości o katarach, przedstawione w sposób kompetentny, w miarę obiek­ tywny i opatrzone dość obfitą literaturą zawiera obszerne hasło Katarowie w t. X X X V Wielkiej Powszechnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1904, s. 97-99. Hasło to, sygnowane S. PT., wyróżnia się pozytywnie bogactwem zawartych w nim wiadomości i obiektywizmem na tle podobnych haseł w wielu encyklopediach nawet z okresu późniejszego. Istotną rolę w upowszechnianiu wiedzy o katarach i kulturze okcytańskiej odegrało w la­ tach osiemdziesiątych czasopismo Literatura na Świecie, które zagadnieniom tym poświęciło wiele miejsca w dwu numerach. W numerze 2 (118) z 1981 r. znalazły się przekłady wierszy i fragmentów prozy współczesnych poetów i pisarzy okcytańskich oraz obszerny fragment oma­ wianej wczesnej książki E. Le Roy Ladurie o Montaillou, jak też artykuły zawierające wiadomości o części autorów prezentowanych w tym zeszycie. W numerze 12 (197) z roku 1987 opubliko­ wano fragmenty prac kilku najbardziej znanych autorów europejskich, zajmujących się gnozą, manicheizmem i katarami, takich jak F. Niel i S. Runciman, oraz dwa artykuły J. Prokopiuka. 6 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 233 R. Nellego do rozpatrywania życia codziennego katarów w jego rozwoju, bowiem kataryzm triumfujący dzieli od kataryzmu prześladowanego wyraźna cezura. Ze względu na specyfikę konfesyjną grupy autor wiele miejsca poświęcił sprawom religii, które wyraźnie zdominowały tytułową codzienność. Warto również zwrócić uwagę na kontekst, w jakim autor widzi narodziny kataryzmu, gdyż nie zawsze jest on tak wyraźnie podkreślany przez innych autorów. R. Nelli pisze: „Kataryzm mieści się w ogólnym ruchu ewangelicznej odnowy, który ogarnął całe chrześcijaństwo w X I I i X I I I wieku. Doskonali uważali się za spadkobierców apostołów, wierzyli, że jedynie ich wiara jest prawdziwa, rzymskokatolicka natomiast jest diabelskim szalbierstwem: chcieli być chrześci­ janami" (Nelli 1979, s. 5). W końcu lat osiemdziesiątych PIW wydał zapowiedzianą kilka lat wcześniej przez Literaturę na Świecie słynną książkę Emmanuela Le Roy Ladurie, pod nieco zmienionym tytułem Montaillou wioska heretyków 1294-1324 (Warszawa 1988). Jej podstawą źródłową był rejestr inkwizycyjny Jakuba Fourier (późniejszego papieża Benedykta X I I ) , zawierający m.in. protokóły z przesłuchań mieszkańców Montaillou i jej okolic - regionu objętego szczególnie silnym oddziaływaniem kata­ ryzmu. Na podstawie tego niezwykłego materiału źródłowego, autor stara się zrekonstruować życie wsi okcytańskiej z przełomu X I I i X I I I wieku, jej struktury społeczno-gospodarcze, obycza­ jowość, psychikę, życie uczuciowe i religijne, architekturę i sztukę ludową, a nawet krajobraz. Średniowiecznemu manicheizmowi poświęcona jest książka znanego polskiemu czytelni­ kowi angielskiego mediewisty i bizantologa, Stevena Runcimana, której przekład ukazał się w 1996 roku . Autor omawia gnostyckie podłoże manicheizmu, a następnie (w kolejnych rozdzia­ łach) ruchy religijne z manicheizmem związane: paulicjan, bogomiłów, patarenów i najobszerniej katarów, w Europie Zachodniej, a przede wszystkim w Langwedocji. W ostatnim rozdziale Runciman zajmuje się tradycją dualistyczną w średniowiecznym manicheizmie. Pracę zamyka obszerna bibliografia i wykaz źródeł (Runciman 1996, s. 182-196). Jean Duvernoy, badacz kataryzmu starszego pokolenia, znany był dotychczas przede wszyst­ kim jako wydawca źródeł związanych z tą tematyką. Jego książka Religia katarów (Kraków 2000) to najobszerniejsza z prac na temat kataryzmu, jakie ukazały się w języku polskim, swojego rodzaju kompendium wiedzy o religii katarów. Praca oparta jest na niezwykle bogatych materiałach źródłowych z różnych krajów Europy z Langwedocja na czele. Omawia je autor w poszczególnych rozdziałach książki, która składa się z trzech części, podzielonych na rozdziały i opatrzonych aneksami. Część pierwsza zawiera omówienie źródeł do dogmatyki w krajach występowania ka­ taryzmu, źródeł wiary (Stary i Nowy Testament, apokryfy, mity, literatura polemiczna), kwestii dualizmu, kosmologii, „upadku" w różnych „szkołach" kataryzmu, objawienia i eschatologii, schizmy w kataryzmie. Część druga poświęcona jest Kościołowi i liturgii katarów i omawiane w niej są m.in. następujące zagadnienia: chrzest, tzw. reguła sprawiedliwości i prawdy, obrządek i nauczanie. Kolejne rozdziały dotyczą prześladowania katarów, Kościoła (krytyka Kościoła katolickiego i Kościół katarski), socjologii kataryzmu, relacji - kataryzm a kultura. W części trzeciej, Pochodzenie i zbieżności, autor omawia imiona kataryzmu (własne i nadawane przez przeciwników) oraz jego pokrewieństwa historyczne i typologiczne. 7 8 Książka Jeana Duvernoy jest pracą ukazującą w sposób niezmiernie szczegółowy szeroki wachlarz problemów związanych z religią katarów. Jest ona raczej przewodnikiem po źródłach do omawianych zagadnień, niż lekturą dla przeciętnego czytelnika o wykształceniu humanistycznym. Różni się pod tym względem zdecydowanie od wszystkich wcześniej wydanych w języku polskim prac na temat kataryzmu. Wydaje się więc, że w Polsce, gdzie szczegółowe studia nad religią katarów są czymś wyjątkowym, książka ta będzie miała dosyć ograniczony krąg czytelników. 7 Protokóły z tych przesłuchań wydał w trzytomowym wydawnictwie źródłowym Jean Duvernoy (Touluse 1965). Stały się one również podstawą jego własnej pracy o trybunale inkwi­ zycji z Pomiers (Le Roy Ladurie 1965, s. 445). Książka S. Runcimana, Średniowieczny manicheizm, sygnalizowana była w nr 12(117) Lite­ ratury na Świecie. 8 �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Sukcesem wydawniczym, choć oczywiście nie na miarę paryskiej edycji Montaillou, okazał się opublikowany przez oficynę wydawniczą Volumen polski przekład niewielkiej książeczki Fernanda Niela Albigensi i katarzy (Warszawa 1995), której francuskie wydanie ukazało się po raz pierwszy w popularnej serii Que sais-je? w 1955 roku. F. Niel w sposób zwięzły i bardzo przejrzysty, świadomie unikając wszelkich teologicznych zawiłości i filozoficznej terminologii, omawia w niej korzenie kataryzmu, wiele miejsca poświęcając jego związkom z manicheizmem, przedstawia krótko zarys doktryny i dzieje katarów. Pierwsze wydanie książki szybko zniknęło z księgarń i w tym roku wydano j ą ponownie (Gdańsk-Warszawa 2002). „«Zwornikiem kataryzmu», a także poprzedzających tę herezję doktryn zoroastryzmu, mani­ cheizmu czy bogomilizmu - napisał we wprowadzeniu do omawianej pracy F. Niel - był problem zła" (Niel 2002, s. 10). Omawiając korzenie kataryzmu (rozdział pierwszy), pod tym właśnie ką­ tem analizuje autor naukę Zoroastra, w której fundamentalnym pojęciem był konflikt dwu zasad: Dobra reprezentowanego przez Ormuzda (Ahura Mazda) i Zła wcielanego przez Arymana (Angra Mainyu), a następnie krótko wspomina o pokrewnym jej zerwanizmie. Osobny, drugi rozdział, po­ święca Niel manicheizmowi, wychodząc od jego związków z gnostycyzmem, w którym tak istotną kwestią był problem Dobra i Zła, a zasadnicza doktryna polegała na „odebraniu Bogu odpowie­ dzialności za stworzenie świata materialnego, głównej przyczyny zła" (Niel 2002, s. 23). Maniche­ izm jest jednym z najlepiej znanych systemów dualistycznych, jakie pojawiły się po narodzeniu chrześcijaństwa. Dobrze znana jest zarówno postać Manesa (Maniego), łącznie z dokładnymi datami urodzenia i śmierci, jak i jego nauka. Zasięg manicheizmu był bardzo szeroki. Od połowy I I I wieku, a więc jeszcze za życia Manesa, występował w Palestynie, Egipcie i w Rzymie. W następnym stuleciu objął Afrykę północną (gdzie jego wyznawcą był przez pewien czas św. Augustyn), a następnie Azję Mniejszą, Ilirię, dotarł do Galii i Hiszpanii. Od początku niemal wyznawcy manicheizmu i wywodzących się od niego doktryn byli prześladowani. Kwestii dziedzictwa manicheizmu w średniowiecznej Europie i Azji Zachodniej poświęcił autor rozdział trzeci, w którym zajmuje się paulicjanami w Armenii, bogomiłami na Bałkanach i w Europie Zachodniej, by następnie przejść do katarów. W poświęconym im rozdziale czwartym porusza kwestię bezpośrednich związków między ich doktryną a starożytnym manicheizmem, zwięźle omawia rozprzestrzenianie się kataryzmu w Europie Zachodniej w X I i X I I wieku, a następnie pisze o dwu nurtach czy też „szkołach" katarskich reprezentujących jedna - skrajny, druga - umiarko­ wany dualizm i w sposób bardzo syntetyczny i przejrzysty przedstawia doktrynę katarów. Jej podstawą - pisze F. Niel - jest zawsze problem zła: „«Na początku istniały dwie zasady, Dobra i Zła, a w nich istniały odwiecznie Światło i Ciemność. Od zasady Dobra pochodzi wszyst­ ko, co jest Światłem i Duchem; od zasady Zła pochodzi wszystko, co jest Materią i Ciemnością...». Ten początek wyznania wiary katarów florentyńskich stanowi streszczenie całego kataryzmu". Katarzy nie przypisują zmysłowemu światu żadnego rzeczywistego istnienia. „Jest on negacją, stworzoną bez Boga nicością. Prawdziwe stworzenie było tylko w Bogu i tylko duch wyraża rzeczywistość. Rozbieżności między różnymi katarskimi szkołami dotyczyły stworzenia postrze­ ganego zmysłami świata, lecz ostatecznie wszystkie odłamy godziły się, że należy je przypisać Demonowi. W efekcie przyczyna tkwi w świecie, który może być tylko dziełem Szatana. Trzeba zaznaczyć, że skrajni dualiści byli w tym bliscy manichejczykom, gdyż dopuszczali istnienie od początku dwóch niezależnych zasad. Zgadzali się również z mitem mówiącym o napaści złych sił na królestwo dobrego Boga. Szatan i jego aniołowie wzbili się na podbój nieba. Święty Michał próbował odeprzeć napaść, lecz został pokonany. W ten sposób w katarskich mitach odnaleźć można nawiązanie do porażki Pierwszego Człowieka. Przejście przez ziemię, życie, stanowi próbę. Odnajdujemy tu pojęcie ziemskiego piekła pitagorejczyków i manichejczyków. Jak ci ostatni, katarzy mieli więc głęboko pesymistyczną wizję postrzegalnego zmysłami świata. Co do świata niebiańskiego, ich doktryna miała charakter znacznie bardziej skomplikowany, gdyż w głębi był to dla nich jedyny świat rzeczywisty, ten, za którym tęsknili. Jest to świat, który Szatan chciał kiedyś podbić. Zaludniają go byty hipostatyczne, stworzone i stanowiące powiązanie między oboma światami. Posiadają one trzy natury, obecne również w człowieku: ciało, duszę i ducha. Podczas gdy ciało człowieka jest materią, ciało hipostatycznych emanacji byłoby «ciałem chwa- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 235 lebnym», podobnie jak ciało Jezusa Chrystusa. Dusza stanowi część «stworzona», a duch pozo­ staje cząstką Bożą" ( Niel 2002, s. 53-54). Katarzy byli przedstawicielami koncepcji trzech natur: ciała jako siedziby duszy i duszy, w której przebywa duch. Podobnie jak Zoroaster i Manes mieli apokaliptyczną wizję końca świata, w czasie którego wody pokryją całą ziemię, a po zniknięciu Słońca, Księżyca i gwiazd zapanują całkowite ciemności. „«Ogień strawi wody, a wody zgaszą ogień». Będzie to piekło, w którym zatopią się demony, a także ludzie, którzy nie zdołali się oczyścić przez kolejne reinkarnacje. W ten sposób na końcu czasów dzieło Szatana zostanie ostatecznie unicestwione" (Niel 2002, s. 55). Katarzy, podobnie jak inne szkoły dualistyczne, całkowicie odrzucali Kościół rzymski i jego hierarchię. Nie uznawali sakramentów, krzyża, liturgii, świątyń, odrzucali też Stary Testament. Jezus był jednym z bytów hipostatycznych, stworzonych przez Boga, a jego wcielenie tylko po­ zorne. Doktryna katarów pociągała za sobą możliwie najpełniejsze oderwanie się od świata i dążenie do skrajnego ascetyzmu. Dotyczyło to jednak nie tyle szerokiej rzeszy Wierzących, co elity, tzw. Doskonałych. Określenie to nie wydaje się przesadne w stosunku do ludzi, którzy nawet w obliczu stosu zachowywali wierność swojej doktrynie. Wiara w kolejne wcielenia poprzez rein­ karnację zabraniała im zabijać zwierzęta. Doskonali byli zupełnymi wegetarianami: nie jedli mięsa, jajek ani żadnego pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Mogli natomiast jeść ryby i pić wino w umiar­ kowanej ilości. Powstrzymywali się od wszelkich stosunków płciowych (Niel 2002, s. 55). Katarom, którzy mieli tak pesymistyczną wizję świata zmysłowego, przeciwnicy przypi­ sywali stosowanie praktyk samobójczych. Zdaniem Niela, większość przypadków interpreto­ wanych jako samobójcze była raczej przejawem odwagi w obliczu śmierci, nawet na stosie, którą katarzy wybierali, by nie przekroczyć zakazów doktryny. Tzw. endura, głodówka pro­ wadząca do śmierci, pojawiła się w niektórych rejonach Langwedocji w schyłkowym okresie kataryzmu, w X I V wieku, i traktowana jest przez autora jako rodzaj nieznanego wcześniej wynaturzenia, czy też przejaw herezji w religii pozbawionej już hierarchii i struktur kościel­ nych (Niel 2002, s. 56-57). Ostatni, najobszerniejszy paragraf rozdziału czwartego, poświęcił autor rytuałowi katarów, który, podobnie jak w innych religiach dualistycznych, był niesłychanie prosty. Zawierał mo­ dlitwy, śpiewy, długie posty, a zwłaszcza kazania. Kult prawdopodobnie mógł być sprawowany wszędzie i bodaj tylko w zamku Montsćgur, najważniejszym ośrodku oporu i świętym miejscu kataryzmu, istniało specjalne miejsce do głoszenia kazań. Katarzy modlili się i głosili kazania w zamkach i domach wiernych, w lasach i jaskiniach. Odrzucali wszystkie sakramenty Kościoła, a więc także sakrament małżeństwa, co ich przeciwnikom posłużyło za argument, że są wrogami rodziny. Zawierane między Wierzącymi „cywilne" umowy małżeńskie traktowane były przez Kościół katolicki jako konkubinat. Katarzy praktykowali również rodzaj spowiedzi powszechnej zwanej apparellamentum . Najważniejszym obrządkiem katarów, charakteryzującym się ogromną prostotą, było tzw. consolamentum. Praktykowano je w dwu okolicznościach: consolamentum otrzymywał wierny, który chciał przejść do kategorii Doskonałych, ci zaś mogli w obliczu śmierci udzielać consolamentum Wierzącym na ich prośbę. W jednym i drugim przypadku obrzęd był taki sam, nieco tylko uprosz­ czony, gdy udzielano go umierającym. Najpierw pytano kandydata czy chce się oddać Bogu i Ewan­ gelii. Po odpowiedzi twierdzącej proszono go o złożenie przyrzeczenia, że nigdy już nie będzie jadł mięsa, jajek i sera ani żadnego innego pokarmu z wyjątkiem potraw roślinnych przygotowanych na oleju i ryb. Miał również przyrzec, że nie będzie kłamał, przeklinał i oddawał się przyjemnościom cielesnym i nie wyrzeknie się wiary nawet w obliczu śmierci od ognia, wody czy jakiejkolwiek innej. Po złożeniu tych przyrzeczeń odmawiał Pater Noster „na sposób heretycki", a Doskonali kładli mu na głowę ręce i Księgę , po czym udzielali mu pocałunku pokoju i przyklękali przed nim. Pozostali uczestnicy ceremonii również kolejno przyklękali przed kandydatem i na tym obrządek 9 10 9 W jednym z nielicznych źródeł katarskich, tzw. Rytuale Lyońskim, obrządek ten nosi na­ zwę servisi (posługa, służba). Rytuał służby obszernie opisuje Duvernoy (2000, s. 225-230). Nowy Testament. 1 0 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA się kończył. Zasadniczym elementem tego swoistego sakramentu było „nałożenie rąk", równoznacz­ ne z przekazaniem Ducha Świętego. Sam obrzęd consolamentum nie zawierał żadnych pouczeń o podstawowych dogmatach kataryzmu. Zobowiązywał do pewnego stylu życia ziemskiego, ale nie zakreślał ram postępowania w życiu duchowym. Konieczne nauki miały miejsce wcześniej, ale źródła niewiele mówią na ten temat (Niel 2002, s. 58-59). Niel wspomina o jeszcze jednym katarskim rytuale, sprawowanym w szczególnych okolicz­ nościach, a mianowicie podczas oblężenia Montségur w 1244 r. Była to tak zwana convinenza. „Zbrojnym, mającym uczestniczyć w starciu, groziły śmiertelne rany pozbawiające ich możli­ wości mówienia. W chwili, gdy wyruszali do walki, «umawiali się» więc z Doskonałymi, że consolamentum zostanie im udzielone mimo braku z ich strony przewidzianych tradycją od­ powiedzi. Oczywiście, nie mogli go otrzymać zawczasu, ponieważ szli zabijać bliźnich". Autor traktuje convinenze jako „poważny wyłom" w sztywnej doktrynie katarów, podkreślając jednak rolę Monségur jako miejsca, któremu przypisywano wyjątkowe znaczenie (Niel 2002, s. 59-60). W czasach, kiedy kataryzm nie był jeszcze religią prześladowaną, Doskonali, w odróżnieniu od Wierzących, ubierali się na czarno, w wełniany płaszcz z kapturem, związany w pasie. W okresie prześladowań nosili się jak wszyscy, mając tylko pod ubraniem symboliczny sznur. Mawiano o nich „przyodziani w doskonałość". Na czele katarskiej wspólnoty o zmieniającym się terytorium stał diakon, a na czele zjednoczenia wspólnot, stanowiącego większą jednostkę terytorialna - biskup. Towarzyszyli mu dwaj „koadiutorzy", którzy wspomagali go w pełnieniu obowiązków: brat (syn) starszy i młodszy. Po śmierci biskupa brat (syn) starszy obejmował po nim sukcesję (Niel 2002, s. 60). Rozdział piąty - Albigensi rozpoczyna autor od wyjaśnienia paru terminów, przy pomocy których w średniowieczu najczęściej określano katarów (nazwa rozpowszechniona w Niemczech). Określenie albigensi, pochodzące od miasta Albi, w którym zresztą katarzy nie byli szczególnie liczni, rozpowszechnione zostało w X I I I w. przez kronikarzy krucjaty „przeciw albigensom". Sami katarzy mówili o sobie „chrześcijanie". Gdy mieli na myśli swoich Doskonałych, nazywali ich Dobrymi Ludźmi. Określenie to, „stanowiące szczególnie wymowny hołd ludności langwedockiej w stosunku do albigenskich diakonów", zachowało się w aktach inkwizycji (Niel 2002, s. 63-64). Znacznie więcej miejsca poświęcił autor kwestii nadal stanowiącej przedmiot sporów między uczonymi, a mianowicie przyczynom rozwoju kataryzmu w Langwedocji. Po przedstawieniu najbardziej rozpowszechnionych poglądów na tę sprawę, dochodzi do wniosku, że „wyjaśnienia sukcesu należałoby szukać w samym kataryzmie" i w misyjnej gorliwości „albigenskich dia­ konów" - Dobrych Ludzi, którzy swoim pełnym wyrzeczeń i zaangażowania życiem dawali najlepsze świadectwo prawdom, które głosili (Niel 2002, s. 64-68). Langwedocja" - kraj, w którym kataryzm był tak głęboko zakorzeniony, miała w średnio­ wieczu szczególny charakter. Z praktycznego punktu widzenia, dominowała w niej władza wpły­ wowego rodu hrabiów Tuluzy, których ziemie rozciągały się „od Guyenne po Sabaudię i od Quercy po Pireneje. Było to bogate i silne państwo, jedno z najsilniejszych państw ówczesnej zachodniej Europy". Hrabiom Tuluzy podporządkowani byli liczni wasale, pośród których do najbardziej wpływowych należeli wicehrabiowie „Carcasonne, Béziers, Albi i Razes" z rodu Trencavel. Zależność tych senioru od hrabiów Tuluzy była przeważnie bardzo luźna, oparta przede wszystkim na dobrej woli. Wielkim feudałom podlegali z kolei ich właśni wasale, posia­ dający trudne do zdobycia zamki i praktycznie niezależni. Jeszcze większą niezależnością cie­ szyły się miasta Południa, gęsto zaludnione i bogate. Wybierani konsulowie czy kapitulowie, rządzili w nich w sposób demokratyczny i swą wolę często narzucali feudałom. Być może, tu właśnie leży przyczyna ich pozornie niekonsekwentnego postępowania w czasie krucjaty. Mimo że na Południu istniały klasy społeczne, nie było między nimi trwałych barier i służący miał możność stania się mieszczaninem, a syn kupca - rycerzem. Działalność handlowa miast, a zwłaszcza intensywne kontakty z miastami włoskimi, przyczyniły się zapewne do ekspansji rozpowszechnionych tam wcześniej prądów dualistycznych. Nazwy Langwedocja i Okcytania są synonimami i oznaczają „kraj oc", „kraj języka oc". �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 237 Jednakże najbardziej uderzającą stroną cywilizacji okcytańskiej - pisze F. Niel - „pozostaje niesłychany, zdumiewający w swym zasięgu, literacki ruch trubadurów. Można naliczyć prawie pięciuset znanych trubadurów, a wśród nich książęta i diukowie, prości rycerze, duchowni i syno­ wie mieszczan. Główny temat tej literatury daje się streścić w jednym słowie, nabierającym w tamtych czasach wymiaru powszechnego wezwania. Jest to słowo paratge, oznaczające honor, prawość, równość, zrzeczenie się praw silniejszego, szacunek dla osoby ludzkiej w samym sobie i w innych. Paratge odnosi się do wszystkich dziedzin życia politycznego, religijnego, uczu­ ciowego. Nie dotyczy tylko jednego narodu czy jednej klasy społecznej, lecz wszystkich ludzi, niezależnie od ich sytuacji czy poglądów. Nie chodzi więc o twórczość czysto lokalną, 0 wypowiedź ludu mówiącego tym samym językiem, lecz o literaturę w najściślejszym tego słowa znaczeniu humanistyczną" (Niel 2002, s. 68-70). Największy rozkwit okcytańskiej poezji i okcytańskiej cywilizacji przypada na okres, „w którym chwała hrabiów Tuluzy, Rajmunda V i Rajmunda V I osiąga swe apogeum". O dalszych, drama­ tycznych losach Landwedocji, „błyszczącej, szczęśliwej, inteligentnej" traktują następne rozdziały książki F. Niela: o krucjacie przeciwko albigensom, traktacie z Meaux i inkwizycji, o Montségur 1 ostatnich gniazdach oporu prześladowanej religii. W naszych czasach próby odrodzenia pewnych idei i form życia średniowiecznych katarów inspirowane były przez środowiska antropozoficzne we Francji i Środkowej Europie. Mają one jednak niewielki zasięg i skupiają nieliczne grupy wyznawców. Wspominał o nich już w la­ tach osiemdziesiątych. Jerzy Prokopiuk, a niedawno przypomniał je hiszpański historyk zajmujący się działalnością sekt, Cesar Vidal Manzanares (1994, s. 64). LITERATURA B o r a w s k i J. 1981,W średniowiecznej Okcytanii, Literatura na Świecie, nr 2 (118), s. 110-117. D u v e r n o y J. 2000, Religia katarów, Kraków. H e r b e r t Z. 1991, Barbarzyńca w ogrodzie, Lublin. K e l l e r J. (red.) 1979, Katolicyzm średniowieczny, Warszawa. L e R o y L a d u r i e E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. N e l l i R. 1979, Zycie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w., Warszawa. N i e l F. 2002, Albigensi i katarzy, Gdańsk-Warszawa. P o n i a t o w s k i Z. (red.) 1964, Zarys dziejów religii, Warszawa. P r o k o p i u k J. 1987, Gnoza, gnostycyzm, manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na Świecie, nr 12(197), s. 3-11. R u n c i m a n S. 1996, Średniowieczny manicheizm, Gdańsk. S t e f a n o w i c z J. 1977, Bunt mniejszości. Współczesne separatyzmy narodowe, Warszawa. V i d a l M a n z a n a r e s С. 1994, Prekursorzy Nowej Ery: mały słownik, Warszawa. Wielka... 1904, Wiełka Powszechna Encyklopedia Ilustrowana, t. XXXV, Warszawa. JACEK GĄDECKI „WSZYSCY JESTEŚMY TURYSTAMI?" Dean MacCanell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A. Dwadzieścia sześć lat dzieli pierwsze wydanie książki Deana MacCanella od jej polskiej edycji. Czas, jaki minął od 1976 г., działa niewątpliwie na korzyść książki. Działa tym bardziej, jeżeli zestawimy ze sobą treść dziewięciu rozdziałów tekstu i dodany przez autora w 1998 r. Epilog, w którym zauważa: „Podstawowa zmiana, która zaszła w czasie, jaki minął od pierw­ szego wydania «Turysty», polega na tym, że turystyka padła ofiarą inwazji wielkich korporacji przemysłu rozrywkowego" (MacCanell 2002, s. 295). Tempo zmian, także w turystyce, rodzi �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA podstawowe dla książki pytanie o to, jak „być autentycznie" w świecie. Również podejście badawcze - oparte na kompleksowej etnografii życia codziennego - dostarcza zaskakujących spostrzeżeń dotyczących całości świata społecznego. Wydaje się, że zamiast odwoływać się do pracy Thorstena Veblena autor powinien nadać książce tytuł „Turysta w teatrze życia codziennego". Inspiracje goffmanowskie wpływają nie tylko na styl i formę pisarstwa, co należy uznać zresztą za niewątpliwy atut Turysty, ale również na całościowy obraz świata, jaki rysuje MacCanell. Przy pomocy luźnych fragmentów wspomnień oraz gromadzonych pieczołowicie przez lata przewodników i broszur turystycznych rysuje spójny wizerunek nowoczesności - ery turysty. Jego spojrzenie na świat bliskie jest wizji Goffmana, który obszary badań nad jednostką, interakcją i społeczeństwem łączy w jedną całość, pisząc: „Kiedy jednostka znajdzie się wśród innych, świadomie i nieświadomie projektuje definicję sytuacji, której istotną składową stanowi jej koncepcja samej siebie. Kiedy podczas interakcji następuje coś, co w swej wymowie jest nie do pogodzenia z kształtowanym przez nią wrażeniem, znaczące tego konsekwencje odczuwane sana trzech poziomach rzeczywistości społecznej, z których każda obejmuje odrębny porządek faktów i inny punkt odniesienia" (Goffman 1981, s. 311). To „uporząd­ kowana interakcja" podtrzymuje i kreuje system społeczny i w danym momencie i miejscu. Dla zrozumienia turysty trzeba jednak jeszcze czegoś bardziej namacalnego: materialnego komponentu - obiektu zainteresowania, do którego turysta może się odnieść. W tym miejscu wkraczają kategorie „sceny i kulisów". Turysta działa w sferze publicznej i dąży do nieustannego zawłaszczania kolejnych sfer życia. Kucharze działający przy stolikach gości, zwiedzanie funk­ cjonujących linii produkcyjnych - oto, zdaniem MacCanella, świadectwa przekroczenia kolej­ nych granic i podporządkowywania świata turyście. To, co niegdyś ukryte staje się spektaklem a przestrzeń spektaklu jest „strefą fasadową, czy sceną [wraz ze] stałym symbolicznym wyposaże­ niem takiego miejsca [jakim] jest wspomniana już część fasady, nazywana dekoracją" (Goffman 1981, s. 157). Przejście „do kuchni", które stało się udziałem Goffmana na Szetlandach, chce współcześnie być udziałem każdego zwiedzającego. Obecnie wszystko jest godne zobaczenia. Interesujące staje się tzw. „zwiedzanie kwalifikowane", odwiedzanie miejsc pracy, któremu dużo miejsca poświęca autor Turysty (porównaj: pojęcie „pracy na pokaz" u Goffmana; Goffman 1981, s. 161). Zawłaszczenie sfer wiąże się z poszukiwaniem autentycznych przeżyć (o czym później) i doprowadza do tego, że publiczne staje się wszystko. Autor konkluduje: „Fakt, że niemal wszyst­ ko dzieje się na widoku publicznym - proces, dzięki któremu wszyscy są równi wobec atrakcji - j e s t niezbędny, by nowoczesny świat społeczny zyskał spójność" (MacCanell 2002, s. 77). Przyjęcie interakcyjnego modelu rzeczywistości unieważnia, zdaniem autora, relacje klaso­ we , ale nie przekreśla istotnej relacji człowiek-produkt: „Karol Marks nie zaczął analizy struk­ tury społecznej od jednostki, lecz od zbadania stosunków łączących człowieka i jego wytwory" (MacCanell 2002, s. 29). Marks nie przewidział, że towar, wytwór ludzkiej działalności, zostanie włączony w kulturę symboliczną. MacConell zauważa, że „towar stał się integralną częścią życia codziennego, ponieważ jego pierwotna postać jest symbolicznym przedstawieniem (reklamą) jego samego, który obiecuje d o ś w i a d c z e n i a [podkreślenie - JG] jeszcze przed rzeczywistością konsumpcyjną i do nich prowadzi (MacCanell 2002, s. 35). Pojęcie „doświadczenia kulturowe­ go", zaproponowane przez autora, łącząc w sobie myśl dwóch autorów: Goffmana i Marksa, staje się podstawowym narzędziem analizy współczesności i turystyki. Doświadczenie kulturowe jest bowiem przeżyciem i rzeczy, i wspólnoty jednocześnie. Nastawienie do produktu kulturowego (a więc filmu, książki, ale i turystycznej atrakcji) buduje nowoczesny typ wspólnoty zaintereso­ wanej pewnym stylem życia. Wspólnoty, która jest chwilowa i dotyczy wszystkich. Warto w tym 1 1 MacCanell, analizując świat współczesnych interakcji, zwracając uwagę na jego wzrastają­ ce społeczne i materialne skomplikowanie, podkreśla, że dawno straciliśmy możliwość jasnego określenia klas i warstw społecznych. „Stąd wynika nasze zaangażowanie turystyczne w rozma­ ite publiczne wizerunki [...], a także w dobro publiczne, jakim są zabytki". Zaangażowanie to stanowi „nowoczesną opcję alternatywną wobec systemu wewnątrzgrupowej moralności budo­ wanej na opozycjach binarnych, takich jak swój-obcy" (MacCanell 2002, s, 63). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 miejscu podkreślić, że autor odżegnuje się od sztucznych, jego zdaniem, podziałów na kategorie „turysty" i „podróżnika", opartych na rozróżnieniu postawy turystycznej i intelektualnej . Turysta jest jedynym i , co ważne, pozytywnym bohaterem nowoczesnej sceny. Zróżnicowanie społeczne nie może być więc zróżnicowaniem na jasno wyodrębnione klasy. W tym sensie pod­ tytuł „Nowa teoria klasy próżniaczej" wydaje się bezzasadny. Nie ma tu miejsca na kategorie „my" i „oni": „W społeczeństwie nowoczesnym rewolucja w konwencjonalnym znaczeniu tego słowa oczekuje na przekroczenie zróżnicowania społeczno-kulturowego. Nowoczesny wypoczy­ nek masowy zawiera w sobie to przekroczenie [...]" (MacCanell 2002, s. 18). Wspólnota powsta­ je „zanim jeszcze się pozna" (tamże, s. 50), poprzez samo nastawienie do konkretnego produktu kulturowego, wydarzenia i atrakcji turystycznej . Turysta buduje nowoczesność. Poszukiwanie autentyczności - oto zagadnienie, które, choć z różną wyrazistością, stanowi niewątpliwie podstawę przemyśleń MacCanella. Autentyczność jest dla książki Turysta podsta­ wową kategorią poznania i opisu świata zarazem. Autor nadaje temu pojęciu dwa zasadnicze sensy: autentyczność, rozumiana jako cecha psychospołeczna, pojawia się w opisie doznań tury­ sty; autentyczność, a w zasadzie dialektyka autentyczności, jest też rozumiana jako podstawowa, definicyjna cecha świata nowoczesnego. Oczywiście musimy pamiętać, że te dwa sensy przenikają się wzajemnie, integrując różne poziomy rzeczywistości. Turysta włączony zostaje w cykl: scena, kulisy, spektakl, fasada - dramaturgiczna wersja rzeczywistości sugeruje, że mamy zwykle do czynienia z grą na potrzeby turysty. Autor propo­ nuje użycie do analizy autentyczności miejsc i atrakcji turystycznych zmodyfikowanego, czysto teoretycznego modelu wywiedzionego z podziału na scenę i kulisy (MacCanell 2002, s. 157-158). Z drugiej strony, jako wprowadzeniem do zagadnienia autentyczności należy traktować rozdział poświęcony semiotyce atrakcji (tamże, s. 171-201). Wystarczy tu tylko podać, że semiotyce za­ wdzięcza autor dwa kolejne ważne dla książki pojęcia: oznacznik (marker), który pojmuje jako „informacje o danym obiekcie turystycznym" i widok, kojarzony z atrakcją turystyczną. Turysta może angażować się w różnym stopniu i w atrakcje, i w jej oznaczniki (patrz: analiza ironicznych wspomnień Marka Twaina z podróży do Europy), które funkcjonują na zasadzie wzajemnej wymienialności. Często dochodzi więc do zastąpienia widoku przez jego oznacznik, przez infor­ mację o danej atrakcji. Jak zauważa MacCanell, „to społeczeństwo decyduje, jaki oznacznik i jaka atrakcja uzyska znaczenie: społeczeństwo dzieli rzeczywistość na to, co będzie odbierane jako widok i jako informacja o widoku. Instytucjonalizacja turystyki sprawia, że materiał [...] jest odpowiednio opracowywany po to, by jawił się w pierwszej lub drugiej postaci" (MacCanell 2002, s. 204). Doświadczenie autentyczności możliwe jest dzięki nowej przestrzeni społecznej: „przestrzeni dla ludzi z zewnątrz, którym pozwala się zobaczyć to, co wewnątrz i przeżyć «pierwsze odkrycie», dziecięce odczucie [...] tkwienia z twarzą przylepioną do szyby" (tamże, s. 154). Zachwyt nad tym, co nowe i niezwykłe sprawia, że jednostka buduje swoją, autentyczną w danym momencie, relację między 'widokiem' i 'oznacznikiem'. Relacja ta prowadzi krok dalej - do konstruowania pewnej części nowoczesnego świata. Osobiste doznania budują mechanizmy 2 3 4 2 Polemika z pracami Daniela Boorstina, który używa kategorii „pseudowydarzenia" - za­ spokojenia na poziomie dekoracji, odmiennego od przeżycia podróżniczego, związanego z posta­ cią intelektualną (MacCanell 2002, s. 159-163). Konkluzję warto zestawić z przemyśleniami Zygmunta Baumanna zawartymi w Szkicach o moralności ponowoczesnej. Poszukiwanie wrażeń łatwego łupu i łatwej wspólnoty - oto, według niego, podstawowe cechy wzoru osobowego „turysty" ponowoczesnego (Baumann 1994, s. 30). Warto również zestawić twierdzenie Baumana, że turysta jest „antropologiem wśród tubylców" z fragmentem książki poświęconym relacji turystyka-etnografia w podrozdziale „Metody" z roz­ działu 9 (MacCanell 2002, s, 263-270). Możliwe są dwa rodzaje oznaczników: „oznacznik o zasięgu wzroku" (tablica informacyjna na obiekcie) oraz „oznacznik poza zasięgiem wzroku" (przewodnik, folder, plakat); (MacCanell 2002, s. 173). 3 4 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 5 tożsamościowe, które potem kształtują świat społeczny, jak zauważa Anthony Giddens , pisząc 0 tożsamości nowoczesnej: „Tożsamość jednostki nie jest bezwolną, zdeterminowaną przez czyn­ niki zewnętrzne rzeczą. Jakkolwiek lokalne byłyby konteksty działania jednostek, konstruując swoją tożsamość czynnie uczestniczą one w społecznych oddziaływaniach o globalnych kon­ sekwencjach i implikacjach" (Giddens 2001, s. 4). Interakcja i przeżycie odczuwane są, jak u Goffmana, jednocześnie na trzech poziomach rzeczywistości społecznej, stanowiąc m.in. podstawę strukturyzowania nowoczesności. I w tym wymiarze „autentyczność" nabiera znaczenia podstawowego, służąc do zdefiniowania nowoczes­ ności: „Tym co stanowi szczególną cechę świata nowoczesnego jest zdolność do przekształcenia stosunków materialnych w ekspresje o charakterze symbolicznym [...]. W warunkach ekspansji rzeczywistości alternatywnych kluczem do rozwoju świata nowoczesnego staje się dialektyka autentyczności. Pytanie o autentyczność przekracza i podporządkowuje sobie dawne przeciwsta­ wienia na człowieka i społeczeństwo, normalnego i dewianta" (MacCanell 2002, s. 221). Autor wychodzi poza kategorie alienacji, stosowane przez krytyków kultury, stwierdzając jednocześnie, że autentyczność bycia nie jest tylko ideałem, ale realizuje się „tu i teraz", będąc nieuniknionym wynikiem unowocześnienia i wzrostu zróżnicowania (tamże, s. 223). Konkluzja jest prosta: być to podróżować, opuszczać swoje rzekome społeczeństwo i wkraczać w świat nieznany i jedno­ cześnie prawdziwy. Proces ten podlega ciągłej intensyfikacji i przyspieszeniu. Czy taka wizja świata może się obronić po dwudziestu trzech latach? Dystans, który dzieli pierwsze wydanie i polską edycję Turysty daje samemu autorowi możliwość zrewidowania poglądów na rolę turysty w świecie ponowoczesnym. „Epilog" jest próbą obrony twierdzenia, że „wszyscy jesteśmy turystami". Pozostajemy nimi niewątpliwie, ale czy w równym stopniu? Poszukiwanie autentyczności jest możliwe, ale tylko „na własną rękę", zostaje, co sam autor przyznaje pośrednio, zepchnięte na margines turystyki masowej: „Chodzi o to, że wszystko, na co zwraca się czyjąś uwagę staje się atrakcją. Nawet kwiatki czy liście podniesione z ziemi, by pokazać dziecku [...] Czekają tylko, by ktoś zadał sobie trud pokazania ich komuś innemu, jako czegoś co warto zobaczyć, zauważyć" (MacCanell 2002, s. 292). Przekroczenie subtelnej gra­ nicy między wymianą doświadczeń i wymianą towarową prowadzi, niestety, do nieuchronnego podziału, który autor próbował zanegować dwadzieścia sześć lat temu: podziału na turystę 1 podróżnika. Powstaje opozycja Bohater - Kolaborant. Zjednej strony heros - biorący odpowie­ dzialność za własne zainteresowania i pragnienia obejrzenia bądź pokazania czegoś. Z drugiej - ofiara komercjalizacji, ale jednocześnie współwinny. Jest ofiarą, bo musi podróżować coraz szybciej i częściej po zunifikowanym i jednorodnym świecie korporacji turystycznych tylko po to, by mógł odróżnić swój dom od innych zupełnie podobnych miejsc . W tym kontekście twysta (turysta masowy) staje się dla MacCanella ofiarą korporacji. Jest jednocześnie kolaborantem, bo uczestniczy w procedurze „disneyowskiej kolonizacji kultury globalnej" (Barber 2000), w której nie ma miejsca dla interakcji: kontakt jest sztuczny i nie może zakładać równorzędności partnerów, jest raczej manifestacją siły kultury dominującej/masowej , która włącza w swój za6 7 5 Należy pamiętać, że perspektywa Anthonego Giddensa opiera się na analizie instytucjonal­ nej, która u MacCanella nie ma racji bytu. Ważne pozostają jednak uwagi Giddensa o silnym wzajemnym sprzężeniu wszystkich poziomów od mikro- do makrostruktur: „nowoczesność rady­ kalnie przekształca charakter życia codziennego i zmienia najbardziej osobiste doświadczenia" (Giddens 2001, s. 1). „Globalny wprawdzie, ale monotonny i nijaki jest wreszcie serwis służący odprężeniu nie­ zmordowanych oblatywaczy świata: w każdym zakątku trafiają do równie odpychających, jota w jotę podobnych do siebie terminali lotniczych, sieci restauracyjnych i hotelowych, gdzie w klimatyzowanych, ale i tak dusznych pokojach podsuwa się im, niczym środki uspokajające, tę samą ofertę kaset wideo. Wszelako nigdy nie mieli albo już nie mają siły, aby otworzyć się wewnętrznie na to, co inne, obce, rzeczywiście nowe" (Martin, Schumann 1999, s. 27). Po wkroczeniu na „dziewicze obszary" przemysłu turystycznego powstaje kultura mieszana. W tyglu spotykają się trzy systemy kulturowe: turystów - gości, mieszkańców - gospodarzy 6 7 �241 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kres kultury autentyczne, wybierając z nich pewne szczególnie atrakcyjne elementy, a z drugiej strony dąży do ciągłej homogenizacji kultur. Mamy do czynienia z, jak to określił Jafa Jafari, megasysternem turystycznym. Jedynym wyjściem jest turystyka „stawiająca opór komercjalizacji" (MacCanell 2002, s. 306), służąca społeczności lokalnej. Niestety, wątek ten pojawia się w ostatnich akapitach książki i nie zostaje podjęty. Wystarczy przyjrzeć się jednak dyskusjom muzealników , by dostrzec, że poszukiwanie autentyczności ciągle trwa. Poszukując nowych sposobów na przyciągnięcie turysty: typu człowieka szukającego nowości i odmienności, twórcy atrakcji wychodzą naprzeciw potrzebom każdego turysty, próbując wydobyć z niego to, co najbardziej wartościowe. Ekspo­ zycja ma współcześnie dostosowywać się do warunków zmieniającej się rzeczywistości: „Uczy w ten sposób tolerancji i poszanowania życia oraz jest instrumentem strukturalizowania rzeczywistości i konstruowania duchowej i kulturowej tożsamości" (Huopainen 1998, s. 51-54). Prezentowanie atrakcji, czy - jak ująłby to MacCanell - widoków, to głównie budowanie pewnej 'historii'. Zazwyczaj historię rekonstruuje się w sposób „kognitywny, chronologiczny i cele­ brujący", podczas gdy należy zmienić sposób prezentacji na bardziej narracyjny, emocjonalny i tematyczny. Nowa prezentacja winna nie tylko rekonstruować, co budować nową formułę historii, która będzie nie tylko nośnikiem informacji, ale przede wszystkim umożliwi interpretację. Atrakcje winny bazować na chęci zmiany w samym odbiorcy i pobudzać do refleksji. Musi zasto­ sować metody efektywnej interpretacji i transferu informacji, łącząc doświadczenia życiowe wspólnoty z jej intelektualnym i duchowym wzrostem. 8 LITERATURA B a r b e r PR. 2000, Dżihad kontra Mcświat, Warszawa: Muza S.A. B a u m a n Z. 1994, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury. G ą d e c k i J. 2001, Turystyka czy neokolonializm? Etnografia Po Iska, t. 45, z. 1-2, s. 215-221. G i d d e n s A. 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja " i społeczeństwo w epoce późnej nowoczes­ ności, Warszawa: PWN. G o f f m a n E. 1981, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa: PIW. H u o p a i n e n R. 1998, Museums: a Door to the Future, [w:] Museum International, nr 3, s. 51-55. M a c C a n e l l D. 2002, Turysta. Nowa teoria klasypróżniaczej, Warszawa: Muza S.A. M a r t i n H-R, S c h u m a n n H. 1999, Pułapka globalizacji. Atak na demokrację i dobrobyt, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. S c h o u t e n F. 1998, Proffessionals and Visitors: Closing the Gap, [w:] Museum International, nr 4, s. 27-31. Ve b 1 e n T. 1998, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa: Muza SA. i system kulturowy pośredników - organizatorów turystyki. Jak nietrudno zauważyć, przewaga należy do kultury obcej i dominującej. Trudno jest o zachowanie choćby pozorów autonomii (Gądecki 2001, s. 219) Chodzi o zbliżenie perspektyw osoby oprowadzającej, przygotowującej scenariusz i od­ biorcy, tak, by zejść z poziomu „profesjonalista organizator - odbiorca dyletant" na poziom bardziej partnerski oparty na wspólnocie poszukiwań. Tytuł artykułu mówi sam za siebie: „Pro­ fesjonaliści i goście. Zbliżenie perspektyw". Tutaj pojawia się kolejna definicja wystawy przy­ szłości. Muzeum (wystawa) musi dostarczać przeżyć unikalnych (U.N.I.Q.U.E. experience); (Schouten 1998, s. 27): Uncommon - odbiegających od codzienności, Novelty - dostarczających całkiem nowych doświadczeń, Inspirational - prowokujących i stymulujących, Quality - zorientowanych na klienta, Understanding - zrozumiałych, Emotions - emocjonalnych. 8 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovič Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 Problem współistnienia kultur jest dziś - można by powiedzieć - dramatycznie aktualny. We współczesnej Europie coraz częściej zwraca się uwagę na sytuację społeczności imigranckich, często bardzo odmiennych kulturowo. Jak wyglądają relacje imigrantów ze społeczeństwem przyjmującym, a jak z krajem pochodzenia? Z jakimi problemami i wyzwaniami wiąże się przy­ należność do diaspory? Co ma tu do zrobienia etnolog? Praca zbiorowa pod redakcją Mai Povrzanovič Frykman proponuje nowe spojrzenie na te, tak aktualne dziś pytania - spojrzenie z nieco innej strony i trochę dalej sięgające. Głównym tematem książki są zagadnienia związane ze współczesnymi migracjami oraz ze zjawiskami diaspory i uchodźstwa w globalizującym się świecie. Autorzy starają się uwzględnić wiele nowych i często wciąż niedocenianych aspektów tych zagadnień. Chodzi tu więc nie tylko o sam obserwowany wzrost migracji z biednych i niespokojnych części świata do krajów Zachodu, ale raczej o przemiany relacji, łączących społeczności imigrantów zarówno z ich ojczyzną, jak i ze społeczeństwem i państwem stałego pobytu. Przedmiotem zainteresowania są także np. nowe technologie komunikacyjne, umożliwiające utrzymywanie wielorakich i silnych więzi społecznych mimo fizycznej odległości, czy polityka i praktyka administracyjna państw europejskich, mająca regulować napływ obcej ludności i zachowywanie przez nią własnej odręb­ ności i wspólnotowości. Powstają tu bowiem nowe warunki dla konstruowania i negocjowania tożsamości, a w grę wchodzą rozmaite czynniki kulturowe i społeczne, psychologiczne i poli­ tyczne, ekonomiczne i technologiczne. Jednym z podstawowych celów autorów książki jest próba zmodyfikowania starych lub też znalezienia nowych narzędzi analitycznych oraz metod badawczych tak, by pozwoliły uchwycić istotę współczesnych przemian. W tym kontekście używane są terminy diaspora czy transnarodowość (transnationality, transnationalism) i przymiotnik transnarodowy w odniesieniu np. do tożsamości czy społeczności. Jednocześnie, na co wskazuje sam tytuł pracy, chodzi o zapropo­ nowanie takiego ujęcia problematyki społeczności imigranckich, które pozwoliłoby na odejście od przeważającego dotychczas dyskursu integracji, a zwrócenie większej uwagi na zjawisko dia­ spory i transnarodowości właśnie. Myślenie i mówienie o zagadnieniach imigracji - zwłaszcza w ramach politycznego dyskursu skandynawskich państw dobrobytu - odbywa się bowiem wciąż pod znakiem nadrzędnej kategorii integracji. Z tego powodu nie tylko pomija się szereg pro­ blemów o zasadniczym znaczeniu dla samych imigrantów, ale nawet często stwarza się nowe trudności poprzez konstruowanie gotowych, odgórnych identyfikacji, wobec których imigranci muszą się określić. Krytyka ta dotyczny zarówno języka polityki i debat publicznych, jak i profe­ sjonalnego dyskursu analityków przemian społecznych. Autorzy książki (G. Alsmark, M . Berg, M . U . Necef, E. Nordstrom, J. Schwartz, P. Stubbs, Ch. Westin) kierują uwagę raczej ku perspektywie „od wewnątrz". Starają się opisać rzeczy­ wistość uchodźców i imigrantów, tak jak oni sami j ą widzą i przeżywają, z uwzględnieniem ich rozmaitych więzi społecznych trwających mimo ogromnych odległości. Znaczenie przestrzeni geograficznej jako determinantu ograniczającego pole badawcze jest tu zatem znacznie umniej­ szone. Jej miejsce zajmują „wspólnota wyobrażona" oraz komunikacyjna, więzy osobiste, a na­ wet przestrzeń wirtualna. Temat, choć ujęty został jasno, pozostaje bardzo szeroki. Poszczególne artykuły składają się jednak na spójną całość. Jest to możliwe dzięki pewnym tropom tematycznym, które dodatkowo ograniczają tematykę książki. Jednym z takich tropów jest szwedzki i skandynawski kontekst rozpatrywania większości omawianych przypadków (prawie wszyscy autorzy związani są ze szwedzkimi lub duńskimi ośrodkami naukowymi), innym - tematyka związana z kwestią imi­ grantów z krajów byłej Jugosławii. Na książkę składa się rozdział wprowadzający oraz osiem artykułów, podzielonych na dwie grupy. Wprowadzenie autorstwa Mai Povrzanovič Frykman jest zarazem prezentacją zagad­ nień teoretycznych związanych z problemem przynależności diasporycznej we współczesnym �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 świecie. Znajdziemy tu rozważania nad samym pojęciem diaspory i transnarodowości, propozy­ cje metodologiczne, a także odwołania do nowej i najnowszej literatury tematu. W części pierwszej, zatytułowanej „Between embodiment and imagination: Imposed and negotiated identities" („Pomiędzy ucieleśnieniem a wyobraźnią: narzucane i negocjowane tożsa­ mości"), omawiany jest problem tożsamości właśnie, traktowanej niejako stała forma, lecz raczej jako złożony i wielopoziomowy proces, na który składa się duża liczba częściowych identyfika­ cji, często, zdawałoby się, niespójnych i pochodzących z bardzo różnych - tak kulturowo, jak i przestrzennie - źródeł. Na przykładach ludzi żyjących w warunkach diaspory możemy zoba­ czyć rozmaite indywidualne strategie i sposoby konstruowania własnej tożsamości oraz zabiega­ nia o jej społeczne i administracyjne uznanie (Nordstrom, Alsmark), a także zmagania się z trau­ ma uchodźstwa (Westin). Towarzyszy temu analiza różnych mechanizmów powstawania pewnych siatek pojęć oraz odgórnie narzucanych identyfikacji, w których ramach imigranci muszą nego­ cjować swoją pozycję (Berg). Konkretne ludzkie przypadki rozpatrywane są z kilku perspektyw - od prawnej i politycznej do psychologicznej, czy wręcz psychiatrycznej, oczywiście z przewagą punktu widzenia etnologii i socjologii oraz nawiązaniami do bogatej skandynawskiej tradycji rozważań nad imigracją, etnicznością i wielokulturowością. Część druga, „Beyond integration: Transnational connections" („Poza integracją: powiązania transnarodowe"), wprowadza nas w rzeczywistość wybranych społeczności diasporycznych i transnarodowych - tureckiej w Niemczech (Necef), macedońskiej w Kopenhadze (Schwartz) oraz chorwackiej w Szwecji (Povrzanovic Frykman). Jeden rozdział poświęcony został swoistej społeczności czy sferze wirtualnej, czyli stronom internetowym i grupom dyskusyjnym skupiają­ cym członków chorwackiej diaspory (Stubbs). Autorzy kładą nacisk na często niewidoczne z zewnątrz podziały, powiązania, cele i motywacje oraz emocje i wyobrażenia, wpływające na życie tych grup i poszczególnych osób. W poszczególnych artykułach można znaleźć również szereg sugestii metodologicznych. Sprowadzają się one głównie do swoistego metodologicznego pragmatyzmu, metoda nie jest tu kwestią ideologiczną. Istotna jest natomiast solidna praca terenowa, obejmująca często długi okres czasu i prowadzona w wielu miejscach (multi-sited ethnography, jak nazwał to George Marcus ). W kilku przypadkach zwraca też uwagę indywidualne, osobiste podejście etnologa do człowieka, z którym prowadzi on badania - głębokie i wielokrotne rozmowy, odpowiedzial­ ność za ingerencje w sferę emocji (Nordstrom, Westin, Alsmark). Obok tradycyjnych metod ciekawe są też nowatorskie badania prowadzone w przestrzeni internetowej (Stubbs) czy „NGOgraphy", czyli łączenie pracy terenowej z działalnością w organizacji pozarządowej (Schwartz). Warto tu podkreślić fakt, że „modne" wątki teoretyczne pojawiające się w książce nie są wprowadzane „na siłę" i nie towarzyszy im aura egzaltacji, a nowatorska całość jest rzeczowa i oparta na etnograficznej praktyce. Jako praca zbiorowa o charakterze wprowadzającym w zakres problematyki transnarodowej, publikacja ta ukazuje zagadnienie w sposób dość szeroki, ale i nieco wyrywkowy. Czyni to bo­ wiem za pośrednictwem artykułów siłą rzeczy nieco fragmentarycznie i ogólnikowo prezen­ tujących badania i wnioski ich autorów. Dlatego też może pozostawić u czytelnika poczucie pewnego niedosytu, który jednak stanowi także zachętę do dalszych studiów. Beyond Integration to książka interesująca i wartościowa, dla której powinno znaleźć się miejsce w księgozbiorach etnologicznych i socjologicznych. Prezentuje ona nowe zagadnienie i nurt teoretyczny a jedocześnie wskazuje na bardzo ważny i aktualny obszar zastosowania wiedzy, wrażliwości i metody etnograficznej. 1 Grzegorz Sokół 1 Marcus G. 1995, Ethnography In/Of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethno­ graphy, Annual Review of Anthropology, vol. 24. �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa 2000: Wydawnictwo KR, przełożyli Ewa Dżurak, Joanna Iracka, Ewa Klekot, Maciej Krupa, Sławomir Sikora i Monika Sznajderman, ss. 411 James Clifford przedstawił w Kłopotach z kułturą krytykę etnografii Zachodu, jego „wizji i praktyk" (s. 16). Omawiając muzealnictwo, dzienniki podróży, francuski surrealizm, sztukę plemienną, dzieła autorów, których łączy wielokulturowość, Autor usiłuje odpowiedzieć na kilka ważnych pytań, które stawia we Wstępie: kto posiada taki autorytet, by móc wypowiedzieć się w kwestii tożsamości bądź autentyczności grupy etnicznej, jakie podstawowe elementy wchodzą w skład danej kultury i jakie są jej granice, jak „ja" i „inny" zderzają się w etnograficznych spotkaniach, jak prowadzony jest między nimi dialog, co w dzisiejszych czasach możemy uznać za „lokalne", a co za „globalne"? Ponieważ wielość pytań zakłada wielość odpowiedzi, toteż książka podzielona jest na cztery części, z których każda skupia się na innym wątku. Część pierwsza, DYSKURSY, obejmuje trzy rozdziały i , najogólniej rzecz ujmując, koncen­ truje się na tym, w jaki sposób etnografia opisuje i przedstawia rzeczywistość oraz jaki wpływ na to miała historia. W rozdziale „O autorytecie etnograficznym" Clifford poddaje w wątpliwość „prawdziwą rzeczywistość" opisywaną przez klasycznych etnografów takich jak Bronisław Malinowski, Victor Turner, Franz Boas, argumentując, że etnograficzne pisanie jest procesem „komplikowanym przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdu­ jących się poza kontrolą piszącego" (s. 33). Rozdział drugi, „Władza i dialog w etnografii: ini­ cjatywa Marcela Griaule'a" przedstawia dwie alternatywne wobec anglo-amerykańskiej metody obserwacji uczestniczącej, stworzone przez Marcela Griaule'a i Marcela Maussa. Pierwszy z nich stworzył metodę, którą można podzielić na dwie struktury. Pierwsza to szczegółowa dokumenta­ cja badanej kultury przez zespół obserwatorów (zbiory, obserwacje, stawianie pytań), druga to kompleks inicjacji, gdzie ważne są „dialektyczne procesy związane z nauczaniem i egzegezą" (s. 76). Mauss natomiast, choć sam był etnografem „gabinetowym", twierdził, że poprzez krótko­ trwałe badanie terenowe nie można poznać całej kultury, winny więc one skupić się na pewnej jej części, bądź „zaatakować poszczególne problemy w przekonaniu, że przywołują one szerszy kon­ tekst" (s. 75). Trzeci rozdział, „O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski", to porówna­ nie twórczości Polaków, którzy dzieła swe pisali w języku angielskim. Clifford pokazuje jak podobne są do siebie procesy tworzenia literackiej fikcji i ubierania przez etnografa kulturowej rzeczywistości w słowa. Dziennik i Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego są dla Clifforda doskonałym przykładem etnograficznej subiektywności - kreowania rzeczywi­ stości podobnej do tej, jaką znajdujemy w beletrystyce. Powoduje to, że „ja" i ten „inny", kultura i jej interpretatorzy, występują jako „byty mniej godne zaufania" (s. 128). Druga część książki, PRZEMIESZCZENIA, łączy dwa światy - sztuki i etnografii. W kolej­ nych pięciu rozdziałach („O surrealizmie etnograficznym", „Poetyka przemieszczenia: Victor Segalen", „Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris", „Polityka neologizmu: Aime Cesaire", „Ogród botaniczny: pocztówki") Clifford rozwija swoją tezę, że kultura to nic innego jak sztuka kolażu, to „zestawienie elementów o różnym pochodzeniu", co „wywołuje poczucie obcości" (s. 17). Etnograf staje się w swej pracy artystą surrealistycznym, który tnie i integruje na nowo elementy badanej rzeczywistości tak, że widoczne są „cięcia i szwy procesu badawczego" (s. 162). To wzajemne przenikanie się etnografii i sztuki Autor popiera przykładami twórczości poetów, pisarzy - podróżników, kończąc tę opowieść rozdziałem-zagadką, rozdziałem-pretek­ stem do rozmyślań o etnografii, nie tylko klasycznej, ale też współczesnej. Część trzecia, KOLEKCJE, przedstawia krytyczną analizę historii kolekcjonowania - jak zmie­ niały się sposoby wystawiania sztuki „prymitywnej" i „kultur" egzotycznych zależnie od uwarunko­ wań historycznych i tego, co było inspiracją do kolekcjonowania - nauka czy sztuka. Przedstawia­ jąc różne wystawy Autor ukazuje, jak odmiennie mogą być traktowane przedmioty „niezachodnie" i ich twórcy - raz są to dzieła sztuki równe obrazom Picassa, raz artefakty ważne dla naukowców. Rozdział dziewiąty, „O kolekcjonowaniu sztuki i kultury", składa się z czterech luźno ze sobą powiązanych części, które poświęcone są procesom zachodzącym w systemie sztuka - kultura. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Czwarta część książki, HISTORIE, zawiera dwa ostatnie rozdziały. Pierwszy z nich, o „Orientalizmie", jest analizą tytułowego Orientalizmu Edwarda Saida jako krytyki „zachodniej wiedzy o egzotyczności" (s. 276). Rozdział kończący książkę („Tożsamość w Mashpee") jest natomiast retrospekcją procesu, jaki toczył się w latach siedemdziesiątych po tym, jak indiańskie plemię Mashpee zażądało zwrotu ziemi. James Clifford tworzył Kłopoty z kulturą przeszło siedem lat (s. 5). Jak sam pisze o swojej książce, jest to „złożony obiekt etnograficzny", „niedokończona lekcja" (s. 20). I tak też, moim zdaniem, należy j ą odczytywać. Każdy rozdział tego dzieła mógłby być bowiem postrzegany jako osobny esej, który może z powodzeniem egzystować poza ramami książki. Z jednej strony jest to wadą, ponieważ Autor w wielu miejscach powtarza pewne wątki. Jak sam przyznaje, nie pisał na nowo wcześniej publikowanych fragmentów (s. 21), co może być pewnym usprawiedli­ wieniem. Z drugiej strony jest to jednak zaletą, gdyż w każdym nowym wydaniu książki mogą zostać dołączone nowe rozdziały, bez naruszania konstrukcji dzieła. Nie jest to książka „łatwa" dla kogoś, kto posiada tylko podstawową wiedzę z antropologii społecznej. Stanowi jednak dla takiej wiedzy doskonałe uzupełnienie o współczesne spojrzenie na etnografię, która od czasu gdy wraz z końcem ery kolonialnej zaczęły zanikać pierwotne społeczeń­ stwa, musiała na nowo określić swój przedmiot. Pojawiło się wtedy także krytyczne ujęcie etnogra­ fii pod postacią antropologii postmodernistycznej, której przedstawicielem jest James Clifford . Wskazuje na to kilka cech: Po pierwsze, Clifford sprzeciwia się spojrzeniu na kulturę „innego" z punktu widzenia „centrum", czyli Zachodu. Po drugie, stosuje język analizy kulturowej właściwy dyskursowi artystycznemu i literackiemu (pojęcie kolażu, metonimii, synekdochy - warto podczas lektury Kłopotów mieć pod rąką_Słownik wyrazów obcych...) . Po trzecie, nie jest Clifford typowym antropologiem, jest on bowiem uznawany za „etnografa tekstu" , który zwracając się ku literaturze, podważa autorytet antropologicznej wiedzy jako „wiernej reprezentacji rzeczywistości", obiektyw­ nego sposobu przedstawiania świata. Ten właśnie wątek jest, moim zdaniem, najciekawiej rozwi­ nięty w pierwszej części książki. Clifford w kontrowersyjny sposób przyrównuje pisarstwo kla­ sycznych etnografów, takich jak Malinowski czy Margaret Mead, do literatury pięknej, z technikami kreowania fikcyjnej rzeczywistości. Być może oburzyłabym się na takie porównanie, gdybym sama, czytając wcześniej fragmenty klasyków etnografii, nie miała wrażenia, że czytam jakąś książkę z gatunku fantasy... U Clifforda znalazłam wytłumaczenie mojego wrażenia. Pisze on bowiem, że przekładając swoje doświadczenie na formę tekstową, etnograf dokonuje subiektywizacji opisywa­ nych fragmentów rzeczywistości, jest ograniczony przez czynniki polityczne, czego nie jest w pełni świadomy. Konstruując tekst, etnograf konstruuje nową rzeczywistość, nadaje jej tożsamość i dla­ tego staje się ona pełna wieloznaczności, wręcz nierealna. James Clifford nie odpowiada wprost na zadane przez siebie we „Wstępie" pytania. Poja­ wiają się one często na kartach Kłopotów z kulturą, nie dając od siebie „odpocząć", zmuszając czytelnika do ciągłej refleksji na ich temat. Każdy rozdział jest pretekstem do przemyśleń nie tylko na temat klasycznej czy współczesnej etnografii, ale też na temat ciągłej dominacji kulturowej Zachodu, dominacji spojrzenia na inne kultury z pozycji „centrum". Po takich przemyśleniach śmieszne wydają się żądania niektórych państw Zachodu, by Korea Południowa zrezygnowała z uchylenia ustawy regulującej wyrób kiełbasy z psów... Agnieszka Ewa Taper 1 2 3 1 Choć Robert Pool uważa Clifforda za „nie do końca wysublimowanego modernistę" (Robert Pool, Etnografia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 268-290), wydaje się jednak, że Kłopoty z kulturą dowodzą, że jest on raczej antropologiem postmodernistycznym. Patrz: Marcin Lubas, Pojęcie zróżnicowania kulturowego w antropologii postmodernistycz­ nej, kwartalnik Kultura współczesności, nr 2 (20), Instytut Kultury, Warszawa, 1999, s. 123-136. Michał Buchowski, Marian Kempny, Czy istnieje antropologia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 9-28. 2 3 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 Książka Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię, porusza temat bardzo ważny i od wielu lat niezmiennie aktualny. Autorzy prezentują rozmaite podejścia do problemu. W omawianej publikacji znajdują się za­ równo rozważania czysto teoretyczne, jak i analizy konkretnych przypadków W części artyku­ łów konflikt narodowościowy stanowi bezpośredni przedmiot badania, w części natomiast jest obecny niejako w tle - leży na przykład u podstaw analizowanych przez autorów współczesnych stereotypów etnicznych, determinuje wzajemne postrzeganie się grup narodowych. Trzy pierwsze rozdziały wyznaczają ramy teoretyczne pracy i tym samym kreślą drogi możliwych analiz materiału empirycznego przedstawionego w kolejnych tekstach. Aleksandra Jasińska-Kania prezentuje wybrane perspektywy teoretyczne stosowane do wyjaśniania i przewidywania konfliktów narodowościowych oraz etnicznych: perspektywę socjobiologii, teorii racjonalnego wyboru i teorii modernizacji. Następnie konfrontuje wnioski, wysuwane w ramach każdego z wymienionych podejść, z wynikami konkretnych badań. Autor drugiego rozdziału, Jerzy Szacki, snuje swe rozważanie wokół pojęcia nacjonalizmu. Przede wszystkim zwraca uwagę na wewnętrzne zróżnicowanie tego zjawiska. Podkreśla również trudności związane ze stworzeniem uniwersalnej definicji nacjonalizmu. Celem Barbary Szackiej jest ukazanie roli, jaką w procesie tworzenia tożsamości narodowej i etnicznej pełni pamięć społeczna. Autorka za najważniejsze elementy identyfikacji narodowej uznaje wspólną prze­ szłość i terytorium. Renata Siemieńska, reprezentująca podejście bardziej empiryczne, analizuje stosunki międzyetniczne w Europie Środkowej i Wschodniej w kontekście postępujących procesów demokraty­ zacji i unifikacji. Po prześledzeniu wyników badań przeprowadzonych w tym regionie wyodręb­ nia kilka zasad regulujących wzajemną percepcję narodów. O ocenie danej grupy decyduje m.in. zajmowana przez nią pozycja na skali bogactwa oraz położenie geograficzne. Konsekwencją tych nieuświadamianych wzorów jest charakterystyczna dla narodów Europy Środkowej i Wschod­ niej „wybiórcza" tolerancja. Konkretnym przypadkiem konfliktu narodowościowego - konfliktem albańsko-serbskim - zajmuje się Marek Tabin. Kładzie on szczególny nacisk na kwestie związane z funkcjonowa­ niem kosowskiego państwa podziemnego. Biorąc za przykład sytuację w byłej Jugosławii, poka­ zuje ciemną stronę idei państwa narodowego. Prognozy autora nie tchną optymizmem - według niego, pokojowe współistnienie obu skłóconych grup nie będzie możliwe nawet w bliżej nie­ określonej przyszłości. Praca Ewy Nasalskiej stanowi analizę treści polskich i niemieckich podręczników szkolnych. Badaczka pokazuje czytelnikowi, że te same wydarzenia są prezentowane młodzieży w obu kra­ jach w odmienny sposób. Porusza tym samym kwestię niezwykle istotną - podręcznik bowiem, uważany przez młodych ludzi za źródło obiektywnej wiedzy, odgrywa dużą rolę w kształtowaniu postaw względem innych narodów. Artykuł Joanny Koniecznej dotyczy wzajemnych stereotypów Polaków i Rosjan. Autorka wyróżnia dwa częściowo przeciwstawne obrazy Polaka rysujące się w społeczeństwie rosyjskim - pozytywny „braci Słowian" i negatywny „jaśniepanów Polaków". Podkreśla ich zależność od wydarzeń historycznych i bieżącej polityki. Stereotyp Rosjanina w naszym kraju również układa się dwutorowo. Przybysz ze Wschodu budzi niechęć, ponieważ kojarzy się przede wszystkim z okupantem i przestępcą. Z drugiej strony, jest też postrzegany jako „otwarta dusza" - jednak ten wizerunek odchodzi już w przeszłość. Badania Roberta Wyszyńskiego ogniskują się wokół związku kultury grupy polonijnej z Kazachstanu z dominującym nurtem polskiej kultury narodowej. Autor próbuje określić owe powiązania, wykorzystując koncepcje Stanisława Ossowskiego, Jerzego Smolicza i Antoniny Kłoskowskiej. Dochodzi do wniosku, że tożsamość narodowa kazachstańskich Polaków jest tworzona przede wszystkim w sposób świadomy, na drodze refleksji i samookreślenia. Kryteria �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 kulturalistyczne, które Wyszyńskiemu początkowo wydawały się najważniejsze, okazały się za­ tem być elementem wtórnym wobec czynników psychologicznych. Polacy są powszechnie posądzani o antysemityzm. Ireneusz Krzemiński, stojąc na czele zespołu badawczego, postanowił sprawdzić, czy ten stereotyp odpowiada rzeczywistości. W społe­ czeństwie polskim zdiagnozował dwa rodzaje postaw antyżydowskich - dość popularny antyse­ mityzm nowoczesny (sięgający do argumentów politycznych) i stosunkowo wąsko rozprzestrze­ niony antysemityzm tradycyjny (motywowany religijnie). Autor poszukuje źródeł „antysemityzmu bez Żydów" w polskiej tożsamości narodowej - zakłada, iż oba narody konkurują ze sobą 0 wyższe miejsce na skali moralno-kulturowej. Wspólnym polem zainteresowań Ewy Nowickiej oraz Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka jest zamieszkująca Polskę społeczność Cyganów. Ewa Nowicka po raz kolejny sięga do kon­ cepcji swojskości i obcości - pojęcia te służą jej do przedstawienia stosunku grupy dominu­ jącej do wspomnianej mniejszości romskiej. Okazuje się, że Cyganie są postrzegani jako „swoi" 1 „obcy" zarazem. Ich swojskość została nadbudowana na bliskości terytorialnej, wynika z ich „odwiecznego sąsiedztwa", obcość natomiast rodzi się z ich domniemanej inności społecznej, kulturowej, fizycznej i psychicznej. Artykuł Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka wydaje się być doskonałym uzupełnieniem tekstu Ewy Nowickiej ilustrującego pokojową koegzystencję obu grup. Państwo Poleszuk pokazują, w jaki sposób marginalnie zarysowany przez Nowicką „czarny scenariusz" stosunków polsko-romskich realizuje się w praktyce. Autorzy, szczegóło­ wo analizując konflikt w Mławie, dochodzą do przekonania, iż jego wyjaśnień należy szukać w kategoriach społecznych. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na konferencji zorganizowanej w maju 1995 roku przez Zakład Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przedstawiony materiał pochodzi zatem w większości z badań zakończonych w połowie lat dzie­ więćdziesiątych. Zapewne nie mógł on ulec od tego czasu całkowitej dezaktualizacji, ale trudno oczekiwać, że przedmiot badania trwa do tej pory w stanie niezmienionym. Podnoszony przeze mnie zarzut dotyczy niektórych artykułów, opierających się na badaniach empirycznych, analizu­ jących konkretne zjawiska społeczne. Ich autorzy najwyraźniej wymagają od czytelnika wiedzy wystarczającej do samodzielnego „dopisania ciągu dalszego", tymczasem zadanie to powinno zostać wypełnione przez nich samych. Biorąc dodatkowo pod uwagę fakt, że pewne fragmenty pracy zostały już wcześniej opublikowane w niezmienionej formie w innych źródłach, być może należałoby w podtytule książki umieścić informację: „Materiały z konferencji". Doprecyzowanie to pozwoliłoby uniknąć powyższych uwag. Praca redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię skłoniła mnie do refleksji nad tym, gdzie na przedstawionej „mapie sąsiedztwa" sytuuje się Polska. Czy Polak również jest „trudnym sąsia­ dem"? Z tekstu Barbary Szackiej można się dowiedzieć między innymi tego, że identyfikujemy się głównie poprzez historię. Z przytoczonych badań wynika, iż rola tego czynnika w budowie polskiej tożsamości narodowej jest znacznie większa niż w przypadku grupy porównawczej - Szwajcarów (Jasińska-Kania 2001, s. 41-42). Niewykluczone, iż w tym właśnie fakcie można poszukiwać jed­ nego ze źródeł negatywnego stereotypu Rosjan, o którym czytamy w artykule Joanny Koniecznej. Zaszłości historyczne decydują w pewnej mierze o dzisiejszym postrzeganiu naszego największego sąsiada (i nie tylko jego). Jak wynika z badań - Rosjanie (a także Żydzi i Cyganie) zdają sobie sprawę z polskiej nieprzychylności (por. Jasińska-Kania 2001, s. 152, 172, 242). Na koniec warto dodać, że zwrócenia uwagi na zagadnienie konfliktu o podłożu narodo­ wościowym potrzebuje również zmierzająca do zjednoczenia Europa. Odpowiednie zdiagnozowanie tego problemu i odszukanie właściwej drogi jego rozwiązania częściowo stanowić może o powodzeniu integracji. Pozostaje mi zatem tylko mieć nadzieję, że osoby odpowiedzialne za przebieg procesów unifikacyjnych, stojące na różnych szczeblach drabiny administracji publicz­ nej, również do tej książki dotrą. Katarzyna Kulikowska �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001: Towarzystwo Naukowe Katolic­ kiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230, wykresy statystyczne, tabele 1 Kościół rzymsko-katolicki na Ziemiach Zabranych oraz na terenie przedrewolucyjnej Rosji traktowany był przez władze oraz rosyjskie otoczenie jako „Kościół polski" lub Kościół przede wszystkim Polaków. Oni to bowiem stanowili w skali Imperium około 80% wiernych tego wy­ znania. Praktycznie tak samo Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSSR określały władze sowieckie. Dla niekatolickiego otoczenia, zwłaszcza dla prawosławnej większości, wyznanie katolickie było jednoznacznie „polską wiarą". To określenie, na dawnych kresach I-szej i II-giej Rzeczypospolitej, funkcjonuje nadal i dookreśla niejako etnograficznie substrát ludzki Kościoła rzymsko-katolickiego. Było zatem rzeczą oczywistą, iż nabożeństwo dodatkowe i paraliturgia do czasu reform Soboru Watykańskiego I I odbywały się w „polskim kościele" w języku polskim. Po zmianach soborowych, język narodowy, w tym przypadku polski, był językiem mszy Św., katechezy oraz osobistej modlitwy wiernych. Na kresach, zwłaszcza dla wiernych Polaków i ówczesnych tamtejszych duchownych, również w większości Polaków, było to oczywiste, natu­ ralne i samo przez się zrozumiałe. Tym bardziej, po roku 1988, gdy na fali gorbaczowowskiej piriestrojki nastąpiło gwałtowne ujawnienie zasięgu wiernych, którzy zaczęli odzyskiwać swoje polskie świątynie. Na Białorusi i Ukrainie wszystkie wspólnoty wiernych, które doprowadziły do odzyskania budynków i uruchomienia świątyń były wspólnotami Polaków. Podkreślam ten fakt gdyż wszelkie późniejsze działania na rzecz białorutenizowania i ukrainizowania Kościoła miały charakter zewnętrzny, obcy środowisku, które świątynie reaktywowało. Kościół na Wschodzie odrodził się jako polski z ducha, tradycji i języka. Piszący te słowa był tego naocznym świad­ kiem (na Białorusi, Ukrainie i Litwie). Równocześnie jednak z tym zjawiskiem, na Białorusi i Ukrainie, rozpoczęła się niezwykle silna presja polityczna na depolonizację Kościoła, którą podjęły najpierw środowiska odrodzeniowe (nacjonalistyczne) a w ślad za nimi (w znacznie mniejszej mierze) władze państwowe. Presja ta dotyczyła właśnie języka liturgii i była pochodną tez o tym, że „na Białorusi (Ukrainie) nie ma Polaków, są jedynie spolonizowani Biało­ rusini (Ukraińcy) - katolicy". Wspomniane środowiska presji, wykorzystując zewnętrzny fakt, iż duchownymi w tym okresie byli w przeważającej mierze przyjezdni księża - Polacy, wysunęły oskarżenia, z których miało wynikać, że duchowni ci „polonizują Białorusinów (Ukraińców)". Owa opinia kolportowana jest po dzień dzisiejszy (także w liberalnej i nie zorientowanej prasie polskiej) mimo, iż - jak zaznaczam niżej - jest absolutnie nieprawdziwa, a w przypadku Ukrainy i Białorusi wschodniej (przedwojenna BSSR) wręcz odwrotna, gdyż to właśnie duchowni przy­ bysze po krótkim okresie adaptacji do miejscowych warunków, wbrew woli wiernych, podjęli dzieło odwrotne - depolonizacji liturgii, co w praktyce oznacza depolonizację znacznej części wiernych, w tym w szczególności młodzieży i dzieci z tutejszych polskich rodzin, dzięki którym 1 Należy w tym miejscu podkreślić stosowane, a właściwie przypominane tutaj pojęcie, gdyż polityka oświatowa PRL-u doprowadziła do powszechnego mniemania, iż zabór rosyjski to tylko Królestwo Polskie, Kongresówka - czyli obszar do Bugu. Tak w dość oczywisty sposób rzecz prezentowały wszystkie szkolne podręczniki tamtego czasu. To przeświadczenie w praktyce pozostało do dnia dzisiejszego. Co ciekawsze, tak też kwestię widzą np. dzisiejsi niekomuni­ styczni historycy białoruscy, którzy m. in. uważają, że Rosja nie dokonywała rozbiorów Polski, utożsamianej właśnie z Kongresówką, i to niecałą (!), lecz „dołączała" kolejne tereny Białorusi. Granica I I I rozbioru Polski, wytyczona jako zachodnia rubież władztwa moskiewskiego, obok wspomnianej w tym tekście granicy między nie istniejącymi jeszcze państwami Białorusią i Ukrainą, ustalonej przy okazji zawierania Unii Polski z Litwą, okazała się jedną z najtrwalszych w Europie. W 1919 r. pojawiła się w nowej wersji jako „Linia Curzona". W 1939 r. stanie się granicą między I I I Rzeszą a ZSRR (w 1795 r. między Prusami a Rosją), a od 1944 г., jako zmody­ fikowana Linia Curzona, jest już granicą wschodnią, najpierw PRL, a teraz I I I Rzeczypospolitej. �249 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wiara w ogóle została tutaj zachowana. Na ten aspekt sprawy, w naukowy i udokumentowany sposób, zwracał uwagę już w roku 1994 współautor recenzowanej pozycji . Zbadaniu i wszechstronnej współczesnej analizie tego właśnie zjawiska poświęcona jest praca R. Dzwonkowskiego, O. Gorbaniuka i J. Gorbaniuk. Opracowanie powstało jako efekt precyzyjnych i dogłębnych badań terenowych prowadzo­ nych reprezentatywnymi metodami socjo- i psychologicznym z zastosowaniem najnowszego apa­ ratu i metod badań statystycznych. Odnosi się do całego obszaru Ukrainy, z podziałem na dwa odmiennie ukształtowane historycznie środowiska, jakimi są Ukraina Zachodnia (przedwojenne południowo-wschodnie województwa I I RP oraz Wołyń) i Wschodnia (przedwojenna USSR). Obserwacje, wyniki i tezy udowodnione są przywołaniem reprezentatywnych wypowiedzi respondentów, tabelami, wykresami i diagramami (111 ilustracji - rysunków, 5 tabel i 10 załączni­ ków ilustrujących dane metodyczne o przedmiocie badania np. wyniki zatytułowane: „Czynniki powodujące wynarodowienie Polaków przed r. 1990" czy „Poziom religijności a przywiązanie emocjonalne do języka polskiego") ujmującymi rzecz tak szczegółowo, jak i całościowo w odnie­ sieniu do kompletu badanych cech. Reprezentatywne próby badawcze odniesione zostały do parafii wiejskich, małomiasteczkowych i miejskich, zaś respondenci podzieleni na równie reprezenta­ tywne kategorie wiekowe i środowiskowe. Podkreślamy w tym miejscu rzetelność badań i pełny zakres zastosowanego aparatu badawczego rzutującego na wiarygodność i przydatność praktycz­ ną ustaleń, wniosków oraz tez, jakie przedstawili autorzy Praca składa się z wprowadzenia, wyjaśnienia celu i przyjętych metod badawczych oraz dwu merytorycznych rozdziałów („Język polski w świetle wypowiedzi ankietowanych" i „Postawa wobec języka polskiego i polskości w świetle opinii o parafiach", zakończenia, wykazu załączni­ ków oraz tabel (rysunków) i streszczenia, w tym także w języku angielskim oraz ukraińskim. Podkreślmy także, iż opracowanie mające w założeniu klasyczną formułę „raportu z badań", wykroczyło znacznie dalej poza tę formułę a zaprezentowana treść książki jest daleko szersza aniżeli to, co sugeruje jej tytuł. Obok bowiem zbadanych i udokumentowanych „postaw" ukazuje genezę środowiska, tj. badanych katolików-Polaków, okoliczności związane z zachowaniem świadomości, tak narodowej jak i konfesyjnej, oraz ukazuje przyczyny i związane z nimi narodo­ we, społeczne i konfesyjne konsekwencje, wywołane okolicznością praktycznego wyrugowania języka polskiego z liturgii (Kościoła) w zdecydowanej większości parafii rzymsko-katolickich na Ukrainie. Stan i wyniki przeprowadzonych badań odnoszą się do roku 2000. Jak ustalili autorzy recenzowanej pozycji, po 10-12 latach renesansu Kościoła polskiego na Ukrainie proporcje językowe w tamtejszym kościele rzymsko-katolickim (łacińskim) są następu­ jące: 59% liturgia wyłącznie po ukraińsku, 27% po polsku, „naprzemiennie" 2%, okazjonalnie i „nieproporcjonalnie" po ukraińsku 10%, w formule „mieszanej" 2%. Zaznaczone wyżej „ 2 7 % " to w większości parafie na Ukrainie zachodniej. A wszystko to na tle następujących danych - faktów, z których wynika, że: w 89% „językiem pierwszej modlitwy" badanych był polski (ukraiński - 7%), językiem „prywatnej modlitwy w domu" jest w 83% język polski, 56% respondentów ma wpis w dowodzie osobistym stwierdzający narodowość polską a 7 1 % 2 3 2 Jest paradoksem, że wielu publicystów, obcych i polskich, w kraju i za granicą, jedno­ stronnie informowanych i zwykle niechętnych Polakom, urobilo tym właśnie księżom opinię polonizatorów ludności białoruskiej i ukraińskiej; por. Roman Dzwonkowski SAC, Polacy na daw­ nych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej, Lublin 1994. Wcześniej, R. Dzwonkowski, piszący pod pseudonimem Lida, pisał o tym wielokrotnie, m.in. na łamach paryskiej Kultury. Zagadnienie masowych fałszerstw oraz ukrywania (przed represjami) statystyk dotyczących liczby i rozmieszczenia Polaków na Ukrainie jest powszechnie znane. Stąd podaną wartość cechy należy znać za w znacznej mierze zaniżoną. Zjawisko miało miejsce za caratu, ZSSR i jest obecne współcześnie. Do danych statystyk narodowościowych okresu sowieckiego należy podchodzić z największą ostrożnością. Szacunki, przyjmowane na podstawie badań terenowych, pozwalają na 3 �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA samoidentyfikuje się (jednoznacznie, bez wątpliwości) jako Polacy. Na tym tle szczególnie charakterystycznymi ustaleniami autorów są dwie cechy: 67% duchownych to księża pochodzą­ cy z Polski (Polacy) i ta, że w 92% wierni, w ogromnej większości świadomi Polacy nie mieli żadnej możliwości wyboru, gdy idzie o wprowadzany autorytatywnie przez duchownego język liturgii, który to język praktycznie zawsze rugował dotychczasowy - polski. To podstawowe zestawienie stanowi clou wyników badań, które, jak to podkreślałem, są wszechstronne, szcze­ gółowe i reprezentatywne. Nie sposób w omówieniu przytaczać ich wszystkich. Wszystkie nato­ miast powinny stać się przedmiotem szczegółowego oglądu badaczy tematu, zainteresowanych tematyką, zaś przede wszystkim - duchowieństwa, które jest głównym sprawcą czegoś, czego nigdy na tych terenach nie było: z inicjatywy własnej - depolonizacji Kościoła i pośrednio - ukrainizacji tutejszych katolików-Polaków. Autorzy opracowania przytaczają reprezentatywne wypowiedzi wiernych, w których odczuciu sytuacja językowa to coś dla nich nie tylko niezrozumiałego ale i niezasłużona krzywda w świetle tego, co było tutaj tradycją. Niezasłużona tym bardziej i jeszcze bardziej niezrozumiała, że realizowana nie przez władze państwa ukraińskiego, lecz przez samych księży i to w większości ich rodaków z duchowej Ojczyzny, Polski, którą z uwagi na swe przejścia i cierpienia, wręcz idealizują. Nie bez powodu zatem autorzy badań i opracowania o problematyce języka (też alfabetu prawosławnego w łacińskiej literaturze i księgach liturgicznych łacińskiego Kościoła) - wnioski z badań kończą uwagami i hipotezami zawartymi w podrozdziale zatytułowanym „Perspektywy zachowania polskości". Uwagi, wnioski i hipotezy z tej właśnie perspektywy są, jak to zaznaczają autorzy, „bardzo pesymistyczne", gdyż zaledwie 5% badanych oceniło per­ spektywy zachowania polskości jako dobre. Ustalenia własne badaczy prowadzą do wniosków, iż „przyszłość Polaków w 80% jest tam pod znakiem zapytania", z tym, że na Ukrainie zachodniej aż 69% badanych uznało perspektywy za „żadne" a 18% jako „nikłe". Na Ukrainie wschodniej perspektywy przetrwania polskości, według cech „żadne", „nikłe" i „przeciętne", wynoszą, według ustaleń autorów - 78%, podkreślając przy tym że, ukrainizacja Kościoła na tym obszarze „pośpieszna, odgórna, nie uzgodniona z parafianami i dokonana wbrew ich woli eliminacja języka polskiego z Kościoła oraz z wychowania religijnego młodego pokolenia o polskich korzeniach nie rozwiązała w istocie żadnego problemu poza ostatecznym rozstrzygnięciem kwestii polskiej w tych miejscowościach" (s. 195). To wszystko jest w pierwszej mierze dziełem samych duchownych (i sióstr zakonnych prowadzących tam katechezę), którzy „niejednokrotnie na drodze wyraźnej manipulacji i nadużyć [...] powoływali się [...] m.in. na rzekome polecenie Ojca Świętego". Zjawisko (depolonizacja - ukrainizacja językowa) spotyka się z przychylnością władz ukraińskich, poparciem ukraińskich środowisk nacjonalistycznych oraz popierającym zrozumieniem otoczenia ukraińskiego. Jedynym niepolskim ośrodkiem, który ocenia to negatyw­ nie są koła miejscowej Cerkwi prawosławnej, które w rusinizacji (ukrainizacji) liturgii łacińskiej upatrują ułatwienie dla prozelityzmu, tym bardziej, że ukrainizujący Kościół duchowni ma­ sowo używają pojęcia „cerkwa" (cerkiew) na oznaczenie dotychczasowego „kościoła", mimo iż poza wielu innymi przemawiającymi przeciwko temu względami, język rosyjski i ukraiński znają pojęcie „kościół" a sam wyraz nie jest pochodzenia polskiego, lecz czeskiego. Ma się rozumieć, że ukraińskie otoczenie o tym ostatnim nie wie, traktując pojęcie „kościół" jako immanentnie związane z polskością. Sytuacji takiej, opisanej przez autorów opracowania, nigdy nie było w Kościele katolickim na Wschodzie. Owszem, działania depolonizacyjne - rusyfikatorskie miały miejsce w drugiej połowie X I X wieku i były wspierane przez władze zaborcze, lecz ich wdrażaniem, w tym pisa­ niem tzw. trebników, czyli liturgii i katechizmu w języku rosyjskim, zajmowali się odosobnieni księża i hierarchowie diecezji wschodnich. Duchowni ci, w opinii parafian (Polaków) cieszyli się jednoznacznie złą sławą „renegatów". Po klęsce ich przedsięwzięć oni sami i ich dzieło po­ padły w niesławną niepamięć. Przypomnieniu tej niechlubnej karty na tle heroicznych postaw postawienie tezy, że dane te, w odniesieniu do Polaków, z wyjątkiem Litewskiej SSR, gdzie sto­ sowano polityczną zasadę divide et impera, są zaniżone mniej więcej dwukrotnie. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 wiernych i większości duchowieństwa katolickiego na obszarach diecezji mińskiej i archidiecezji mohylowskiej poświęcili dokumentalne opracowanie Dionizy Bączkowski i Józefat Żyskar. To cen­ ne opracowanie zostało w roku 2001 wydane jako reprint, pod redakcją Ryszarda Brykowskiego . Praca R. Dzwonkowskiego, O. i J. Gorbaniuków jest niezwykle ważna. Podejmuje bowiem i , co ważniejsze - dowodnie oraz obiektywnie wyjaśnia, nie tylko problematykę językową w Kościele łacińskim na współczesnej Ukrainie ale, co równie ważne, ukazuje socjologiczny i psychologiczny portret wierzących, katolików w tym państwie. Ukazuje złożone stosunki z otoczeniem oraz wskazuje i wyjaśnia wielki splot historycznych oraz współczesnych uwarunko­ wań, które zapewniły, mimo wszystkie przeciwności, przetrwanie świadomości narodowej i wiary tamtejszych Polaków. Aż do ... wolności religijnej po roku 1988-1990, która to „wolność" stała się niespodziewanie dla zainteresowanych początkiem końca. Ukazanie stanu dzisiejszego na wspomnianym tle to ważne ustalenie badawcze. Należy życzyć ks. prof. Dzwonkowskiemu, by zechciał się podjąć (i uzyskał środki na badania) opracowania tej samej problematyki w odniesie­ niu do współczesnej Republiki Białoruś, gdzie w 10 min. państwie szacuje się liczbę katolików rzymskich na około 2-2,5 min, oficjalne statystyki narodowościowe zaniżają natomiast liczbę tamtejszych, autochtonicznych Polaków do zaledwie 3,9% mieszkańców państwa. Polaków utoż­ samiających się z katolicyzmem z kolei określa się tam, jak już wyżej wspomniano, jako „Biało­ rusinów - katolików" lub co najwyżej „kościelnych Polaków" . Recenzowaną pozycję polecam wszystkim, interesującym się problematyką konfesyjną i narodowościową we współczesnym państwie ukraińskim. Bardzo wiele wyjaśni ona zarówno historykowi, politologowi, etnologowi, jak i językoznawcy. Nie znam liczebności nakładu. Sądząc jednak z naukowego charakteru oraz źródła finansowania {grant KBN) sądzić należy, iż nakład nie jest wielki. To jedyna wada recenzowanego opracowania, które, z uwagi na treść, winno się znaleźć jako lektura obowiązkowa w bibliotece każdego dekanatu rzymsko-katolickiego na Ukrai­ nie, a także w seminariach duchownych tamtejszych i w Polsce. 4 5 Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106, ilustracje Problematyka wychowania jednostki od zawsze nurtowała pedagogów, psychologów, socjo­ logów, nauczycieli, księży, rodziców i wszystkich tych, którzy zdają sobie sprawę z konieczności przekazania podstawowych wartości obowiązujących w danym społeczeństwie, kulturze. Czło­ wiek od zarania swojego życia potrzebuje kogoś, kto pokieruje nim, pomoże wydobyć i rozwinąć w pełni wartości, uwrażliwi na dobro i zło. Podstawową komórką wychowawczą jednostki jest rodzina. O tym pisze wielu znanych pedagogów, psychologów (również innych badaczy), m.in. T. Kukołowicz, M . Ziemska, J. Rembowski, M . Przetacznik-Gierowska i in. Rodzina, a w szczególności rodzice, mają ogromny wpływ na rozwój dziecka. To w rodzinie zapoznaje się ono z funkcjonowaniem państwa, Kościoła, uczy się współżycia z innymi, a szczególnie z osoba­ mi starszymi. Rodzina jest dostarczycielem wzorców identyfikacyjnych: z płcią, rolą społeczną, wartościami, narodowością, wyznaniem. Jednostka musi mieć punkt odniesienia do czegoś lub 4 Nasze Kościoły. Tom I , Część 1: Archidiecezja Mohylowska. Mohylowszczyzna; Tom I , Część 2: Diecezja Mińska; Tom I , Część 3: Archidiecezja Mohylowska, Witebszczyzna, Reprint serii wydawniczej „Nasze Kościoły" w archidiecezji mohylowskiej i diecezji mińskiej został wykonany z inicjatywy Ośrodka do spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego poza Granicami Kraju - Sto­ warzyszenia Wspólnota Polska przez Wydawnictwo Biblioteki Narodowej, Warszawa 2001. Por. na ten temat: I . Kabzińska, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa 1999. 5 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kogoś, stanowi to niezbędne źródło w poznaniu własnego „ja", pomaga na drodze do samodosko­ nalenia się, rozwoju poczucia tożsamości. Pomaga w odpowiedzi na pytanie - „kim jestem". Podkreślić należy, iż na rozwój jednostki ludzkiej wpływają także w sposób istotny takie czynniki, jak: dziedziczność, wychowanie, środowisko społeczne (kultura) i własna aktywność. Na danym etapie rozwoju człowieka spełniają one pierwszorzędną rolę ustępując miejsce następ­ nym. Tak więc, w zależności od jakości pierwotnego środowiska wychowawczego jednostki - rodziny - rozwija się jej własna aktywność oraz pełnowartościowe funkcjonowanie w środo­ wisku społecznym. Nadrzędnym zaś czynnikiem nad wychowaniem jest dziedziczność, która warunkuje, niepoddające się w pełni czynnikowi wychowawczemu, pewne zachowania jednostki, jej umiejętności i predyspozycje. Narodowość stanowi jeden z wyznaczników tożsamości jednostki. Polacy są narodem, który dotkliwie odczuł politykę depolonizacji, przymusu wyrzeczenia się swojej narodowości. Wskutek wydarzeń losowych oraz innych przyczyn Polacy znaleźli się w wielu krajach Europy Zachod­ niej i Wschodniej, a także na innych kontynentach, w tym m.in. w Ameryce Południowej. Fakt znalezienia się w obcym kraju, w obcej i nieznanej kulturze i jednoczesnej konieczności za­ adaptowania się w nowym środowisku - wymagały od emigranta, zesłańca, wychodźcy, robot­ nika sezonowego wysiłku, „przełamania się" i otwarcia się na nową rzeczywistość. Z drugiej strony, tęsknota za Ojczyzną gromadziła ich wokół środowisk i symboli z tą Ojczyzną kojarzo­ nych. To przywodziło ich do miejsca, które katalizowało wszystkie te wartości. Miejscem tym był Kościół Katolicki, w którym kapłan, na ogół Polak, obok wypełniania funkcji duszpasterza pełnił naturalną rolę wychowawcy, autorytetu, a także przypominał swoją obecnością ojczysty kraj. Środowisko parafialne odgrywało przy tym wielofunkcyjną rolę, w szczególności eduka­ cyjno-wychowawcza, w stosunku do dzieci emigrantów, które zdobywały tutaj także podsta­ w o w ą wiedzę historyczną, językową i kulturową związaną z krajem pochodzenia rodziców. Owe potrzeby leżały u genezy powstania sieci szkolnictwa parafialnego, które stało się do czasów nam współczesnych trwałą instytucją. Zagadnieniu roli parafii katolickich jako centrum edukacyjno-wychowawczego poświęcono wiele publikacji. Do tego nurtu badawczego zaliczamy wiele opracowań powstałych w ośrodku naukowym KUL-u, jakim jest Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym. Ze środowiska tego wyszła praca poświęcona problematyce wychowania w środowisku emigracyjnym, autorstwa ks. prof. Edwarda Walewandra. Ks. E. Walewander posiada znaczący dorobek naukowy w zakresie badanego tematu. Jest badaczem i praktykiem, ponieważ przez wiele lat łączy funkcje duszpasterza polonijnego i badacza przedmiotu. Recenzowana pozycja dotyczy w szczególności wychowawczej roli kapłana - Polaka wśród Polaków, którzy przyznają się do polskości. Autor opisuje środowisko polskich emigrantów na Zachodzie z punktu widzenia problematyki wycho­ wawczej w środowiskach parafialnych. Podkreślmy, iż z tego samego naukowego ośrodka Kato­ lickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z którego pochodzi autor omawianej pozycji, wyszło wiele opracowań z zakresu tej tematyki. Wskażmy w tym miejscu w szczególności książkę ks. prof. R. Dzwonkowskiego Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej , w której autor ukazał m.in. rolę kapłana polskiego dla Polaków na Kresach Wschod­ nich: na Białorusi, Ukrainie, Litwie, Łotwie. Spoiwem łączącym te dwie prace jest, po pierwsze, uwrażliwienie kapłanów na potrzeby rodaków, na zdobycie rzetelnej wiedzy historycznej, kultu­ rowej o kraju przebywania Polonii i Polaków, po drugie, powinność uwzględnienia wewnętrz­ nych potrzeb tych ludzi. Pogodzenie obyczajów kraju przebywania Polaków z wyniesionym bagażem kultury ojczystej i wynikających z tego takich a nie innych potrzeb wymaga od kapłana zaangażowania i umiejętności dostosowania potrzeb wiernych do nowych dla nich warunków. 1 1 Dzwonkowski R. SAC, Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki naro­ dowościowej i religijnej, wyd. Oddział Lubelski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", Lublin 1994. W kolejnym dziele tegoż autora, Za wschodnią granicą 1917-1993, wyd. „Wspólnota Pol­ ska" & „Apostolicum", Warszawa 1995, także poruszona jest kwestia wpływu Kościoła i księży na zachowanie tożsamości narodowej Polaków na Kresach. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Książka E. Walewandra jest opracowaniem, które powstało na podstawie doświadczeń wyni­ kających z praktyki duszpasterskiej Autora w środowiskach, które jednocześnie stanowiły dla niego przedmiot badań naukowych. Swoje obserwacje i wnioski umieścił na tle dorobku badaw­ czego innych autorów. W tym kontekście odniósł się do literatury przedmiotu, tj. opracowań socjologicznych i pedagogicznych niezbędnych dla weryfikacji ustaleń własnych. Literatura i inne źródła umieszczone są w przypisach oraz przywołane w odsyłaczach w zależności od kon­ kretnego problemu badawczego, które Autor omawia. Ustalenia zawarte w recenzowanej pozycji ukazane są na tle reprezentatywnego zestawu ocen i poglądów badaczy przedmiotu. Całość uzupeł­ nia ikonografia w postaci dokumentu fotograficznego badanych środowisk (21 zdjęć). Książka składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym Autor skupia się nad pojęciem wy­ chowania. Podkreśla, że wychowanie jest procesem, który „następuje przez harmonijny rozwój wrodzonych cech fizycznych, moralnych oraz intelektualnych człowieka" (s. 19). W procesie wychowania człowieka ważne jest dążenie jego wychowawców do tego, aby stał się on jednostką samodzielnie myślącą, dążącą do własnego samodoskonalenia się, rozwoju swoich uzdolnień. To na barkach środowiska wychowawczego spoczywa powinność wydobycia i pokazania wychowan­ kom ich zdolności, rozbudzanie i rozwijanie ich walorów duchowych, psychicznych itp., jakich wymaga od nich społeczeństwo. „Wychowanie to nieustanny proces przygotowania człowieka do pełnego udziału w życiu społecznym" (s. 21). Nie można bowiem odizolować jednostki od społe­ czeństwa bez szkody dla obu stron, jak dla jednostki, tak i dla państwa. Społeczeństwo utraci lojal­ nego obywatela, oddanego jej, człowiek zaś będzie się czuł zagubiony w strukturze społecznej. Niezrozumiałym dla niego mogą okazać się takie pojęcia jak: patriotyzm, miłość do Ojczyzny itp. Autor zaznacza, że kapłan „zajmuje wyjątkowe miejsce w wychowaniu" (s. 21). Przytaczając Deklarację o wychowaniu chrześcijańskim Soboru Watykańskiego I I , akcentuje doniosłość powołania tych osób, które pomagają rodzicom w pełnieniu ich obowiązku - „powołanie to wy­ maga szczególnych przymiotów umysłu i serca, jak najstaranniejszego przygotowania i ciągłej gotowości do odnowy i dostosowania się" (s. 21). Na przykładzie wyżej wymienionej pozycji R. Dzwonkowskiego zauważyć można, jaką niewiedzę historyczną prezentują kapłani przybyli z Polski na Białoruś, którzy zaczynali wprowadzać język białoruski do liturgii, do katechezy dzieci i młodzieży. Księża zbyt dosłownie dostosowali się do realiów białoruskich, pomijając, zaniedbu­ jąc lub wręcz negując zapotrzebowania Polaków, m.in. chęć uczestnictwa w liturgii sprawowanej w języku polskim, języku duszy wiernych. To zaniedbanie ma swoje źródła m.in. w chęci przy­ byłych duchownych utrzymania dobrych stosunków z władzami. W rozdziale drugim Autor przedstawia historię powstania i rozwoju szkolnictwa przy Kościele na emigracji, wskazując, że szkolnictwo kościelne ma wielowiekową tradycję. Księża z zaangażowaniem podchodzili do zachowania języka ojczystego w wielu krajach, gdzie tylko znaj­ dowała się społeczność polska. „Parafia" - jak podkreśla ks. E. Walenwander - „oprócz swej funk­ cji religijnej była ośrodkiem kultywowania tradycji i kultury polskiej" (s. 27). Szkolnictwo polo­ nijne znalazło szerokie poparcie wśród emigrantów polskich jeszcze w ubiegłym stuleciu. Pragnęli oni, aby ich dzieci wychowywały się w duchu patriotyzmu, miłości do Ojczyzny. Szczególnie waż­ nym w tym rozdziale jest stwierdzenie, iż harmonijny rozwój wartości ojczystych, dla dobra dzieci emigrantów, powinien iść w parze z rozwojem i poznaniem wartości kraju przebywania, aby mogli w przyszłości stać się pełnowartościowymi obywatelami danego kraju, z jednoczesnym poszano­ waniem kultury przodków, a nawet z czynnym uczestnictwem w życiu Polski (np. chęć kształcenia się w Polsce). Wychowanie młodego pokolenia w systemie dwukulturowości umożliwia jemu „dokonanie w sobie syntezy kulturowej, w której elementy zaczerpnięte z różnych kultur łączą się ze sobą i nawzajem przenikają" (s. 34). Takie wychowanie ubogaca wewnętrznie człowieka, stwarza większe możliwości własnego rozwoju. Do takiego rozwoju jednostki powinni dążyć duszpasterze na emigracji, wspomagając rodziców w trudzie ich wychowania. Kolejny rozdział traktuje o wychowawczej roli duszpasterza na emigracji. Autor podkreśla, że polskość jest nierozerwalnie związana z Kościołem katolickim. Wykorzystując literaturę pa­ miętnikarską, naświetla on rolę Kościoła wśród polskich emigrantów poczynając od ubiegłego stulecia. Kapłan przedstawiany jest tu jako osoba głęboko patriotyczna, która swoim zapałem, �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA postawą, w wielkim stopniu przeciwdziałała zobojętnieniu wiernych do wartości religijnych oraz narodowych. Kościół na emigracji pełnił rolę wychowawczą, jednoczącą, wspierającą, czyli taką, jaką pełnił w Polsce od zarania jej dziejów. Autor również zwrócił uwagę na dość istotną rzecz, jaką stanowi obraz księdza, którego potrzebować będzie Polonia w przyszłości. Rozpatruje tę kwestię pod względem potrzeb Polonii amerykańskiej. Na emigracji pracują trzy grupy księży: z Polski, księża amerykańscy polskiego pochodzenia oraz księża amerykańscy, którzy nie mają korzeni polskich. Każda z nich boryka się z określonymi problemami. Księża z Polski dobrze orientują się w sytuacji kraju pochodzenia emigrantów, znają język, który ułatwia porozumienie, wiedzą jak funkcjonuje parafia polska, nie orientują się natomiast - mimo przygotowania w Seminarium Polskim w Orchard Lake - w specyfice pracy parafii amerykańskich. Księża ame­ rykańscy polskiego pochodzenia znajdują się w sytuacji dokładnie odwrotnej - „mają kłopoty z porozumieniem się z najnowszą emigracją. Księża o polskim pochodzeniu często nie rozumieją sensu duszpasterstwa polonijnego i w związku z tym często są do niego źle nastawieni" (s. 61). Autor podkreśla, że tacy księża „często chętni są do całkowitego likwidowania polonijnego dusz­ pasterstwa" (s. 61). Niechęć księży owocuje skreślaniem mszy św. i nabożeństw w języku pol­ skim, zmianą nazw polskich kościołów na amerykańskie itp. Księża amerykańscy nie mający polskiego pochodzenia w większości nie znają języka pol­ skiego, nie mówiąc już o historii i kulturze polskiej, co jeszcze bardziej utrudnia zrozumienie Polonii, jej potrzeb. Z podobnymi problemami można się spotkać w parafiach katolickich na Białorusi. Pracują tam księża - Polacy z Polski, księża pochodzenia polskiego z Białorusi oraz księża, którzy uważają się za przedstawicieli innych narodowości. Księża z Polski, o czym wspomniano wyżej, w „dobrej wierze" wprowadzają język białoruski do liturgii lub też używają mieszanki językowej podczas sprawowanej Eucharystii . Mieszanka językowa w Kościele na Białorusi przybiera coraz częściej postać komiczną. Głoszący kazania księża mówią w trzech językach naraz: po białorusku, po rosyj­ sku i po polsku. Ciężko jest czasem zakwalifikować język kazań, katechez do jakiś grupy: nie wiadomo czy mówią trasianką czy mową prostą}. Język jest, dosłownie rzecz ujmując, „połama­ ny". W takiej sytuacji księża przyczyniają się do zaniedbania poprawnego użycia przynajmniej jednego z wyżej wymienionych języków, co nie jest korzystne z punktu widzenia filologów i wszyst­ kich, którzy dążą do tego, aby ich dzieci mówiły poprawnie w którymś z wybranych języków. Niektórych księży miejscowych na Białorusi, podobnie jak i amerykańskich w Stanach, cechuje niechęć do patriotycznego nastawienia Polaków do języka ojczystego. Księży, którzy dbają o polskość w kościele, określają często jako nacjonalistów polskich. Zdarza się, że takie opinie głoszą miejscowi klerycy, księża, a nawet zakonnice. Można jedynie mieć nadzieję, że Kościół katolicki na Białorusi nie ulegnie całkowitej białorutenizacji. Byłoby to niekorzystne dla zamieszkałych tam Polaków, którzy w obliczu zagrożeń dla życia dzielnie bronili wiary. Nie należy zapominać, że niezłomnej postawie tych ludzi w dużej mierze zawdzięcza się prze­ trwanie wielu kościołów. Ostatni rozdział książki Autor poświęcił rozważaniom o wpływie środowiska na wychowanie jednostki. Zgadzam się z Autorem, że wychowanie powinno być skierowane ku doskonaleniu wartości. Środowisko wychowawcze pierwotne, jakim jest rodzina, powinno dążyć do ugrunto­ wania wartości w dziecku, aby mogło ono w przyszłości, na drodze weryfikacji i konfrontacji tych wartości z rzeczywistością otaczającego je świata, dokonać konstruktywnych wyborów. Po­ móc w tym powinien Kościół katolicki poprzez posługę kapłanów. Kapłani powinni zdać sobie 2 2 Na przykład jedno z czytań jest po polsku, drugie po rosyjsku, Ewangelia jest czytana w dwóch językach - po polsku i w języku rosyjskim, kazania są głoszone albo po rosyjsku, albo po polsku z tłumaczeniem na rosyjski (przede wszystkim na mszy św. dla dzieci). „Trasianką" na Białorusi mówią ludzie mieszający języki białoruski i rosyjski, natomiast język prosty jest połączeniem polskiego i białoruskiego. Coraz częściej język prosty jest uważany za mieszankę polsko-białorusko-rosyjską. I . Kabzińska, w swojej książce pt. Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999, opisuje to zjawisko. 3 �255 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA sprawę z wpływu, jaki wywierają na młode pokolenie. Nic nie ujdzie uwagi dzieci i młodzieży, która jest na drodze poszukiwania i samostanowienia. Kapłani powinni także uszanować decyzje rodziców, np. w jakim języku prowadzić katechezy, a nie według własnego pojęcia dobra dla dziecka; powinni nieustannie pamiętać o swoim nadrzędnym powołaniu - służbie Bogu i ludziom, które wymaga pokory, przemyśleń, miłości. Opracowanie ks. E. Walewandra jest kolejną, istotną pozycją, wskazującą na to, że los człowieka i jego duchowe i kulturowe potrzeby nie są spychane na margines we współczesnym, zmaterializowanym świecie. Świadczy o wszechstronnym zainteresowaniu Polonią i Polakami poza granicami kraju. Praca stanowi cenne źródło, niezbędne, moim zdaniem, dla edukacji kapłanów, którzy podejmują pracę w środowiskach emigracyjnych. Z tego powodu uważam, że ta niewielka, ale w sposób lapidarny i celny ujmująca problematykę praca może w sposób istotny uświadomić kapłanom wagę odpowiedzialności za tych, wśród których pracują, dlatego poświęciłam jej omówieniu tyle miejsca. Obok waloru poznawczego, praca ma znaczenie jako wskazówka metodologiczna dla wszystkich duszpasterzy podejmujących wieloaspektową pracę w podobnych środowiskach. Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn, 2000: Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 Dawno już na rynku wydawnictw naukowych nie gościła pozycja tak zajmująca, jak książka Waltera Żelaznego. Skierowana do szerokiego audytorium, acz spełniająca wszelkie wymogi pracy naukowej - dotyka sfery trudno dostępnej i jak dotąd niezbadanej. Autorowi udało się dotrzeć do wszystkich mniejszości narodowych Francji, stworzyć ich kompleksowe portrety socjologiczne oraz rozszerzyć teoretyczne pole rozważań nad etnicznością. Praca Waltera Żelaznego, oparta na bardzo bogatym materiale faktograficznym, uzyska­ nym w trakcie kilkuletnich badań, daje wyczerpujący obraz współczesnych stosunków etnicz­ nych Republiki Francuskiej. Odsłania polskiemu czytelnikowi drugie oblicze państwa, które dwieście lat temu zaszczepiło w Europie idee „wolności, równości i braterstwa". Żelazny stawia śmiałą tezę, iż Francja jako jedyne państwo demokratyczne neguje istnienie na swym obszarze mniejszości narodowych. Obok takich państw jak Turcja czy Iran prowadzi politykę przymusowej asymilacji i dyskryminacji mniejszości. Ze zrozumiałych względów ta książka nie mogła więc powstać w środowisku badaczy francuskich. Sam Żelazny miał problemy zarówno z dotarciem do wielu danych statystycznych, jak i ze zdobyciem informacji od człon­ ków mniejszości narodowych. Materiały zebrane w tej książce posłużyły do realizacji dwóch celów badawczych. Pierw­ szy z nich ma być próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego państwo francuskie zaprzecza istnie­ niu mniejszości narodowych na swym terenie oraz zwalcza je metodami często na granicy legalności. Dodatkowo, jakie te mniejszości implikują problemy społeczno-polityczne i jak obecna etnopolityka Francji wpływa na jednoczącą się Europę. Druga część książki w całości poświęcona jest sytuacji poszczególnych mniejszości narodowych: Bretończyków, Okcytańczyków, Korsykanów, Basków, Katalończyków, Sabaudczyków, Flamandów, Alzatczyków i Lotaryngów frankońskich. Przestrzegając ścisłych rygorów metodologicznych Żelazny podaje własne definicje pod­ stawowych pojęć użytych w rozprawie. Na szczególną uwagę zasługuje oddzielenie terminu „mniejszość narodowa" (grupa ludzi odseparowana od swojego narodu, zamieszkująca w obcym państwie) od „narodu bez państwa" (społeczeństwa, które z różnych powodów nie wybiło się na niepodległość). Autor posługuje się również popularnym w literaturze etnicznej pojęciem „państwa-narodu", używanym na określenie społeczeństwa zorganizowanego przez naród do­ minujący w państwie. �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Francuskie etat-nation (państwo narodowe) zmierza do przymusowej asymilacji bądź unice­ stwienia narodów „drugiej kategorii". Podstawowym narzędziem dyskryminacji jest niedopusz­ czanie do rozwoju języków poszczególnych regionów. W tak zorganizowanym społeczeństwie panuje jedność instytucji państwa i narodu, czym tłumaczy się narzuconą unifikację językową i społeczną. Dla wyjaśnienia specyfiki francuskiej etnopolityki, Żelazny posłużył się teorią przemocy symbolicznej Pierre'a Bourdieu. Jego zdaniem, odzwierciedla ona działania Francji, zmierzającej do narzucenia obowiązującego modelu kultury oraz reprodukcji przywilejów klasy rządzącej poprzez oświatę. W części poświęconej poszczególnym mniejszościom zgromadził ogromną listę dowodów na poparcie swego twierdzenia. Republika pozostaje wierna jakobińskiej koncepcji państwa od ponad dwustu lat. Idea „państwa-narodu" wsparta jest na solidnych filarach francuskich modeli filozoficznych i socjo­ logicznych. Zaskakujące jak w dobie miażdżącej wręcz przewagi naukowych koncepcji wielokulturowości oraz tendencji regionalistycznych we współczesnych demokracjach, Francja nadal dąży do narodowej homogenizacji. Zwłaszcza, że według szacunków Żelaznego około 20% lud­ ności należy dojednej z siedmiu mniejszości narodowych Francji, ponad pięć milionów obywa­ teli posługuje się (obok francuskiego) jednym z języków regionalnych. Kolejne cztery miliony „Francuzów" to imigranci, których poczucie tożsamości narodowej trudno ustalić ze względu na brak tego rodzaju badań. Oficjalnie państwo francuskie daje swoim obywatelom możliwość zrzeszania się, tworzenia regionalnych partii politycznych, nauki języka regionalnego i kultywowania własnych tradycji. Nie mniej jednak w statucie żadnej partii nie może być mowy o żądaniach autonomii terytorial­ nej. Nauczyciele mogą uczyć języka regionalnego, jednakże nie mogą w żaden sposób uaktyw­ niać świadomości narodowej młodzieży. W szkołach państwowych brakuje wysoko wykwalifi­ kowanej kadry. W praktyce dzieci mają możliwość nauki języka jedynie w szkołach prywatnych, powstałych z inicjatyw obywatelskich. Państwowe mass media poświęcają na programy lokalne poszczególnych mniejszości do kilku minut dziennie. Zdaniem Żelaznego, owo minimum języ­ kowe służy wyłącznie propagandzie zewnętrznej. We Francji ma miejsce swoista dyskryminacja lingwistyczna, przejawiająca się w ogromnych subwencjach oraz promocji języka francuskiego, przy jednoczesnym zaniżaniu liczby lektorów języków regionalnych. Szczególnie interesująca dla polskiego czytelnika może okazać się druga część książki, w której z niezwykłą starannością odtworzono sytuację poszczególnych mniejszości narodowych, narodów bez państwa, departamentów oraz terytoriów zamorskich Francji. Etnopolityka państwa rodzi tam liczne konflikty. Szczególnie silne napięcia mają miejsce na Korsyce, gdzie prawdziwym faux-pas byłoby nazwanie wyspiarza Francuzem. Korsykanie, uwa­ żający się za oddzielny naród, uciekają się do ataków terrorystycznych skierowanych przeciw narodowym symbolom Francji (budynkom administracji publicznej, posterunkom policji itp.). Tendencje separatystyczne ujawniają również Baskowie, Bretończycy oraz Sabaudczycy. Mniej radykalne mniejszości: Katalończycy i Flamandowie, domagają się autonomii w ramach Republiki i poszanowania kulturowej odrębności. Nawet takie mniejszości językowe jak Alzatczycy i Lotaryngowie poczuwają się do podwójnej przynależności narodowej i bronią swojej odmienności lingwistycznej. Renesans świadomości etnicznej ma również miejsce w niektórych terytoriach zamorskich Francji. Jedyną zaporą dla wzrostu orientacji narodowych wśród terytoriów zamorskich są subwencje unijne. Powoli Francja godzi się jednak z faktem, że nie wszędzie bycie Francuzem jest opłacalne. Największą wolnością kulturowo-językową cieszy się Polinezja Francuska, która jako pierwsza zyskała autonomię Tendencje antyfrancuskie nasilają się również w Nowej Katalonii. W związku z żądaniami niepodległościowymi Kanaków, Republika zmuszona jest do ciągłych ustępstw, aby nie utracić całkowicie panowania w Oceanii. Analizując zjawisko ciągle słabnącej więzi Francji z poszczególnymi mniejszościami, Żela­ zny prognozuje zmierzch idei państwa-narodu. Jego książka wpisuje się niewątpliwie w nurt socjologii wartościującej. Jednakże perspektywa mniejszościowa została tutaj użyta w sposób wyważony. Znajdujemy w niej również miejsce na argumenty strony przeciwnej (m.in. teorie �257 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA uzasadniające koncepcję etat-natioń). W rozważaniach można by pójść jeszcze dalej. Warto za­ stanowić się nad przyczynami lęku Francji przed regionalizacją i zagrożeniem integralności. Czy jakobinizm w wystarczający sposób tłumaczy swoistość Republiki na arenie międzynarodowej? Otwiera się również kilka nowych perspektyw badawczych, m.in. zagadnienie stosunku społe­ czeństwa francuskiego do mniejszości narodowych oraz problematyka imigracji w kontekście przemocy symbolicznej. Mimo iż główne tezy zawarte w książce mogą być zaskakujące i kontrowersyjne, powinna ona stać się lekturą obowiązkową dla osób zajmujących się problematyką etniczną. Jej największym walorem jest stworzenie wyczerpujących zestawień etnosów, ich umiejscowienia w historii Francji, wskazanie wartości naczelnych, instytucji, literatury, pism oraz implikacji społeczno-politycznych wynikających z budzenia się ich świadomości narodowej. Joanna Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie 2001: Wydawnictwo „Atla 2", ss. 246, i l . Cukras dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław Na polskim rynku wydawniczym ukazało się jak dotąd niewiele opracowań poświęconych kulturze Jakutów. Z dużą satysfakcją należy więc przyjąć fakt pojawienia się książki Z kraju nad Leną. Jest ona bowiem publikacją, która nie tylko szeroko ujmuje to zagadnienie, ale też prezen­ tuje najnowsze, związane z nim ustalenia badawcze uczonych polskich i jakuckich. We „Wstępie" Antoniego Kuczyńskiego czytamy, że pomysł wydania monotematycznego tomu poświęconego folklorowi jakuckiemu z ukazaniem wkładu Polaków w dzieło jego pozna­ nia powstał podczas międzynarodowej konferencji „Rosja i Polska. Historyczno-kulturowe kontakty - syberyjski fenomen" (1999). Realizacji zadania podjął się Ośrodek Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy dwumiesięcznika literacko-naukowego Literatura Ludowa. Zawarte w książce artykuły zostały zgrupowane w dwóch częściach. Pierwsza nosi tytuł „Ze skarbnicy jakuckiego folkloru", druga - „Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś". Autorami opracowań poświęconych kulturze mieszkańców ziemi Sacha są wybitni uczeni wywodzący się z tamtych obszarów. Zawarte w tomie artykuły zostały wcześniej opublikowane w Literaturze Ludowej (6:2000) i , jak pisze Antoni Kuczyński, zeszyt ten „był pierwszą w naszej humanistyce, po znakomitym dziele W. Sieroszewskiego, tak obszerną publikacją doty­ czącą jakuckiego folkloru, życzliwie przyjętą przez badaczy obu krajów" (s. 5). Zamieszczone teksty dotyczą etnogenezy ludu Sacha, jego pierwotnej struktury politycznej, śladów dawnych wierzeń i obrzędów zachowanych w folklorze, jak też przenikania elementów kultury rosyjskiej oraz innych subetnosów zamieszkujących polarne obszary Syberii. Kilka artykułów zawiera ocenę polskiego wkładu w poznanie jakuckiego folkloru. Wzrost zainteresowań badaczy historią i tradycyjną kulturą autochtonów z byłych republik ZSRR wiąże się z procesem ich „odrodzenia narodowego". Warto przypomnieć, że od czasów carskich rdzenni mieszkańcy włączonych do imperium obszarów azjatyckich ulegali stopniowej asymilacji, powodującej m.in. odchodzenie od własnych tradycji. W efekcie tracili oni poczucie przynależności do konkretnej grupy narodowej. Proces ten nie ominął Jakutów, którzy stawali się powoli obywatelami rosyjskimi, z wszystkimi kulturowymi konsekwencjami takiego stanu rzeczy. Dzisiejsze elity intelektualne i polityczne Republiki Sacha próbują budować tożsamość naro­ du opartą na elementach dawnej kultury, takich jak rodzimy język, tradycyjna obyczajowość, religijne obrzędy czy wierzenia, zaś największą skarbnicą zapomnianych treści jest folklor. Zda­ niem Władimira M . Nikiforowa „wielki ładunek informacyjny zawierają wyrazy-klucze, [...] tradycyjne utarte epitety, loci communes, formuły, liczne archaizmy leksykalne i semantyczne [...]. Tym bardziej przyciągają one uwagę badaczy, którzy wyczerpali możliwości określonej �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA dziedziny nauki (historii, etnografii) w celach odtwarzania ustroju społecznego, a także rozwikła­ nia problemu etnogenezy oraz rekonstrukcji kultury materialnej i duchowej, zwłaszcza ludów przedpiśmiennych" (s. 17). „Zagubione" lub szczątkowo zachowane w folklorze treści poszukiwane są tu w tekstach XVII-wiecznych podań i legend (Andrian A. Borisów), archaizmach językowych (Władimir M . Nikiforów), heroicznych utworach o czynach bohaterów zwanych oloncho (Nikołaj W. Jemielianow) oraz w obrzędach dzieciństwa (Jekaterina N . Romanowa). Materiały zgromadzone w drugiej części książki pozwalają spojrzeć na związki polskojakuckie co najmniej z dwóch punktów widzenia. Pierwszy ujmuje to zagadnienie w perspek­ tywie czasowej, sytuując je bądź w kontekście historycznym, bądź współcześnie. Dzięki temu poznajemy specyfikę przemian polskich kontaktów z Jakucją, począwszy od działalności kolonizacyjno-gospodarczej pierwszych jeńców wojennych, po ożywioną współpracę naukową, cha­ rakteryzującą czasy najnowsze. Artykuły można też rozpatrywać pod kątem zawartych w nich problemów. Do najważniej­ szych należą dziewiętnastowieczne polskie badania kultury Jakutów na tle osiągnięć uczonych rosyjskich oraz przykłady aktualnie prowadzonych prac. Ciekawe są też wątki poboczne, jak chociażby stosunek zesłańców do autochtonów, nastawienie Jakutów do przebywających na ich ziemiach obcokrajowców czy wpływ przedstawicieli narodów słowiańskich na kształtowanie się kultury ludu Sacha. Wszystkie, wymienione tu kwestie znalazły swoje odbicie w obszernym artykule Antoniego Kuczyńskiego „Między Jakucją a Polską - Przestrzeń i pamięć". Sięgając do wielu materiałów źródłowych oraz dzięki własnym obserwacjom i dyskusjom z naukowcami specjalizującymi się w różnych dziedzinach wiedzy, autor stworzył syntetyczny obraz skomplikowanych związków łączących nasze kraje na przestrzeni kilkuset lat. Początki tej historii sięgają siedemnastego wieku, kiedy miało miejsce kolonizowanie i zago­ spodarowywanie Jakucji. Nieco później na ziemie te zaczęli przybywać coraz liczniejsi zesłańcy, zaś niektórzy z nich pozostawili po sobie pisemne świadectwa własnych doznań. Pierwszy polski opis jakuckiej ziemi i kultury jej mieszkańców, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, pocho­ dził z końca X V I I wieku. W następnym stuleciu powstały ważne relacje Ludwika Siennickiego i Józefa Kopcia. Jednak najwięcej polskich opisów Jakucji sporządzono w X I X wieku. Na szcze­ gólne wyróżnienie zasługuje monografia etnograficzna Wacława Sieroszewskiego, Dwanaście lat w kraju Jakutów oraz słownik języka jakuckiego, opracowany przez Edwarda Piekarskiego. Ważne pod względem poznawczym są też ludoznawcze teksty S. Jastrzębskiego, F. Kona i M . Witaszewskiego. Natomiast w dziedzinie geografii znaczne osiągnięcia mieli wówczas A. Czekanowski i J. Czerski. Inny Polak, A. Szymański, zawarł swoje zesłańcze refleksje w inte­ resujących tekstach literackich. W latach czterdziestych X X w. Jakucja stała się miejscem stalinowskich zesłań, które dziś są jednym z najważniejszych tematów badawczych podejmowanych przez polskich i rosyjskich historyków. W ostatnich latach, wraz z odradzaniem się świadomości etnicznej narodów byłego ZSRR, prowadzone są też intensywne prace nad lokalnymi społecznościami i wkładem badaczy w dokumentowanie różnych przejawów ich kultury. W książce Z kraju nad Leną osiągnięcia XIX-wiecznych zesłańców omówiło w różnym za­ kresie kilku autorów. Pisał na ten temat Igor S. Jemielianow („Folklor ludów Jakucji w utworach beletrystycznych Wacława Sieroszewskiego"), Agafia J. Zacharowa („Mikołaja Witaszewskiego opis szamanizmu u Jakutów"), Andrzej Sieroszewski („Słowo i czyn. Życie i twórczość Wacława Sieroszewskiego") oraz Zbigniew Wójcik („Polscy przyrodnicy zesłani na bezdroża Ziemi Sacha"). Ostatni z wymienionych tu autorów omówił w szerokim kontekście dokonania Pola­ ków zajmujących się florą, fauną i geologią w Jakucji. Jednym z nich był mało znany w na­ szym kraju badacz szczątków mamuta, Konstanty Wołłosowicz i jemu właśnie poświęcona jest znaczna część tego tekstu. Spośród prac Polaków opisujących kulturę ludu Sacha najczęściej wymieniana jest książka Wacława Sieroszewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wszyscy omawiający tę publikację �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 autorzy podkreślają jej pionierski charakter i ciągłą aktualność, choć sama zawartość dzieła nie stanowi zasadniczego przedmiotu rozważań żadnego z nich. Kolejnym tematem, który został w tomie zasygnalizowany, są losy Polaków przebywających w Jakucji. Zamieszczono tu tekst Stanisława Palińskiego, działacza socjalistycznego z przełomu X I X i X X wieku, skazanego na dziesięcioletni pobyt w Srednie-Kołymsku; w opublikowanej relacji autor opisał swoją ucieczkę z zesłania. Artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Chciałem się pana zapytać czy Wacław Sieroszewski żyje jeszcze?" poświęcony jest spotkaniu polskiego łagiernika z jakuckim działaczem, wydawcą i hi­ storykiem, Serafinem Potapowem, które miało miejsce w obozie na dalekiej Północy. Jego kanwę stanowi fragment wspomnień Anatola Krakowieckiego, wydanych po raz pierwszy w Londynie pod tytułem Książka o Kołymie. Kwestię pobytu naszych zesłańców nad Leną kończy artykuł Ewy Ziółkowskiej „Polski pomnik w Jakucku", relacjonujący historię wzniesienia tego monumentu. W opracowaniu, nie­ jako na marginesie, zamieszczona jest informacja o postrzeganiu zesłańczej rzeczywistości przez dzisiejszych mieszkańców Jakucji o polskim rodowodzie. Autorka przytacza tu treść listu prezesa Polskiego Stowarzyszenia Społecznego „Polonia" w Republice Sacha, Walentyny Szymańskiej argumentującego potrzebę wzniesienia pomnika. W piśmie tym znajduje się stwierdzenie, że projektowany monument powinien upamiętnić Sieroszewskiego, Piekarskiego oraz zesłańców z czasów ostatniej wojny. Można więc przypuszczać, że właśnie oni zapisali się najbardziej w świadomości potomków Polaków. Ostatecznie, po konsultacjach z naszymi uczonymi, na pom­ niku znalazły się również nazwiska Czekanowskiego i Czerskiego. Ważną pod względem poznawczym grupą artykułów są opracowania polskich badaczy oma­ wiające wyniki prowadzonych przez nich prac nad kulturą Jakutów. Dotyczą one nieco innych problemów niż zagadnienia przedstawione przez uczonych jakuckich w pierwszej części książki. Podczas gdy teksty tamtych autorów kładą większy nacisk na odnajdowanie korzeni miejscowej kultury, polskie badania w szerszym zakresie koncentrują się na zachodzących w niej procesach asymilacyjnych oraz czynnikach konsolidujących obecnie naród Sacha. Problematyka tych opra­ cowań została precyzyjnie określona w tytułach: Maria Magdalena Kosko pisze o „wpływie chrze­ ścijaństwa na światopogląd Jakutów", Paweł Trzciński o „odradzaniu religijności wśród współ­ czesnych Sacha", Robert Wyszyński natomiast o „typach więzi w społeczeństwie jakuckim". Wszystkie wspomniane tu artykuły dotyczą kwestii światopoglądowych, zaś podane w nich usta­ lenia poprzedzone są analizą źródeł pisanych bądź terenowych. Wyjątkowy charakter ma tekst Alfreda Jahna, „Idziemy w tajgę...". Jego autor, znakomity geograf i podróżnik, barwnie odtwarza atmosferę swoich pobytów w Jakucji, pisząc z nutką nostalgii o „pionierskiej" wyprawie w 1968 roku i mniej entuzjastycznie o przemianach, które zaobserwował tam w następnych latach. W opracowaniu profesora Jahna zawarte są także gorz­ kie refleksje o politycznym jarzmie ZSRR, nadal dławiącym miejscową ludność. Książkę zamyka artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Dziedzictwo, dominanty, mity w związ­ kach polsko-jakuckich", opublikowany w języku angielskim, dzięki czemu zagraniczni czytelni­ cy mogą zapoznać się z syntetycznym ujęciem prezentowanej w tomie problematyki. Warto do­ dać, że wszystkie pozostałe teksty opatrzone są angielskimi streszczeniami lub krótką informacją dotyczącą ich treści. Być może, ze względu na zakres omawianych w tomie zagadnień, należałoby tu jeszcze dołączyć omówienia w języku rosyjskim. Ponieważ książka ma charakter interdyscyplinarny warto byłoby zamieścić w niej także notki o autorach. W niektórych tekstach zawarte są opisy postępowania badawczego, co umożliwia poznanie metod stosowanych przez poszczególnych naukowców. Dodatkowe informacje o repre­ zentowanych przez nich dyscyplinach, ich specjalizacjach oraz zainteresowaniach byłyby poży­ teczną wskazówką dla czytelników mniej obeznanych z daną dziedziną wiedzy. Publikacją tą powinny się zainteresować nie tylko osoby zajmujące się w różnym zakresie Syberią, ale też szerokie grono humanistów. Na przykładzie Jakucji można znaleźć wyjaśnienie wielu kwestii związanych z przemianami kulturowymi i poczuciem tożsamości etnicznych mniej­ szości byłego ZSRR. Wyraziście nakreślony jest problem właściwych im procesów asymilacyjnych �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA i narodowotwórczych. Ciekawie przedstawiony materiał folklorystyczny powinien zainteresować przede wszystkim badaczy literatury, historyków i etnologów, ważne, choć omawiane w wąskim zakresie, są wiadomości dotyczące geografii Jakucji. W książce został też rozbudowany temat Polaków na Syberii; wiele uwagi poświęcono w niej działalności poznawczej zesłańców, zaś wątek ich martyrologicznych doświadczeń na Wschodzie jest w kilku artykułach zasygnalizowany. Należy podkreślić, że zgromadzenie w tomie tak bogatego materiału było możliwe dzięki bardzo dobrej współpracy między badaczami polskimi i jakuckimi, która przejawiała się w pre­ zentacji ich naukowych osiągnięć na międzynarodowych konferencjach oraz w stworzeniu odpo­ wiednich warunków do podejmowania badań terenowych i poszukiwań archiwalnych na obsza­ rach do niedawna prawie niedostępnych dla cudzoziemców. W ostatnich latach etnografowie, socjologowie i archeolodzy uczestniczyli w kilku ekspedycjach do Jakucji, zaś historycy korzy­ stają z bogatej dokumentacji zgromadzonej w Instytucie Badań Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha. Ze słów Antoniego Kuczyńskiego wynika, że współpraca będzie kontynuowa­ na, przede wszystkim w zakresie poszukiwań archiwalno-bibliograficznych, co rokuje nadzieję na poszerzenie i tak już bogatej problematyki naukowych zainteresowań tym obszarem. Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameiyki, Lublin 2001: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 Niewolnictwo, w tym handel niewolnikami, w szczególności Afrykanami, było powszechnie akceptowane przez rządzących i panujące religie świata chrześcijańskiego i muzułmańskiego przez wiele stuleci. Nie budziło też protestów ówczesnych filozofów i teologów. W zasadzie do X I X w. obowiązywało stwierdzenie św. Tomasza z Akwinu, że „czarni ludzie mają czarne dusze" (Hammond 1994, s. 97), co m.in. miało usprawiedliwiać handel niewolnikami afrykań­ skimi. Problematyce tej poświęcona jest monografia Henryka Zinsa. Stanowi ona plon jego wielo­ letniego pobytu na uniwersytetach w Kenii, Nigerii, Zimbabwe i Botswanie. Książka ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z 13 rozdziałów, przy czym pierw­ sze 10 rozdziałów ma charakter wybitnie historyczno-geograficzny, zaś trzy ostatnie traktują 0 konsekwencjach handlu niewolnikami i walce o jego zniesienie. Problem ilustrowany jest poprzez dobór różnorodnych przykładów. Publikacja została starannie wydana (chociaż brak spisu ilustracji). Zawiera bogaty materiał ikonograficzny (23 fotografie) i kartograficzny (6 map). Wzbogacona jest także licznymi ze­ stawieniami statystycznymi ukazującymi skalę i kierunki handlu niewolnikami (22 tabel). Dla czytelnika pomocne są indeksy osób oraz nazw geograficznych i etnicznych. We „Wstępie" Autor dokładnie sprecyzował definicję niewolnictwa, a następnie ukazał ge­ nezę niewolnictwa w starożytności. Wówczas, a także w następnych wiekach, wojna była głów­ nym źródłem pozyskiwania niewolników. Obok niej wymienia się: korsarstwo, porwania ludzi, niewolę za długi i niepłacenie podatków, sprzedaż dzieci i inne. Niewolnictwo w cywilizacjach starożytnych, w szczególności w imperium rzymskim, stanowiło istotną cechę życia społecznego 1 gospodarczego. Autor uwzględnił stosunek filozofów i pisarzy do tego zagadnienia. Nawet tzw. cynicy i stoicy, uważający, że niewolnictwo jest sprzeczne z naturą, nie domagali się jego likwidacji (s. 18-19). Chrześcijaństwo nie wysuwało postulatu zniesienia niewolnictwa, a islam popierał jego istnienie. Obie religie zalecały jedynie dobre traktowanie niewolników. Najwcześniej handel niewolnikami rozwinął się w Afryce w części na północ od Sahary. Autor słusznie przyjmuje tutaj założenie, że niewolnictwo istniało w Afryce już przed przyby­ ciem tam Arabów i Europejczyków (s. 25). Wskazuje też na trudności związane z ustaleniem cezury początków międzynarodowego handlu niewolnikami afrykańskimi. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Ze znawstwem omówiono handel transsaharyjski, którym trudnili się muzułmanie. Dla nich w tym procederze istotną rolę odgrywały względy religijne, np. uzasadnienie brania „niewier­ nych" w niewolę. Chętnie też brano kobiety i dzieci ze względu na ich podatność na asymilację w społeczności muzułmańskiej. Mężczyźni-niewolnicy okazywali się przydatni zwłaszcza jako żołnierze i osadnicy. Proceder tworzenia z niewolników tzw. gwardii przybocznych przetrwał na kontynencie afrykańskim do czasów współczesnych. Przed przybyciem Europejczyków do Afryki niewolnictwo funkcjonowało w tamtejszej struk­ turze społeczeństw, miało jednak charakter ograniczony i nie przebiegało w sposób tak okrutny. Inaczej pojmowano też tam formy osobistej zależności. W dalszej części książki Autor dużo miejsca poświęcił przyczynom zaistnienia atlantyckiego handlu niewolnikami. Poddał krytyce teorię klimatyczną niejako usprawiedliwiającą sprowadza­ nie na półkulę zachodnią Afrykanów jako niewolniczą siłę roboczą. Odniósł się także krytycznie do innych teorii. W sposób przekonywujący ustosunkował się do problemu rozmiarów, organiza­ cji i dynamiki atlantyckiego handlu niewolnikami; rozpiętości w oszacowaniu skali tego zjawiska wahają się np. między 9 a 50 min niewolników. Autor posiłkuje się tutaj autorytetami w badaniu handlu niewolnikami afrykańskimi (m.in. P.D. Curtin czy P.E. Lovejoy). Z detalami przedstawiono mechanizmy atlantyckiego handlu niewolnikami. Odbywał się on w systemie tzw. trangular trade - łączącego Europę, Afrykę z Indiami Zachodnimi i Ameryką Północną. Handel ten przyczynił się do znacznego wzrostu produkcji i eksportu państw Europy Zachodniej, a także Stanów Zjednoczonych. Największa liczba niewolników dostarczana była z Afryki Zachodniej, co wynikało nie tylko z dogodnego położenia geograficznego tej części Afryki, ale także z dość gęstego zaludnienia oraz ruchliwości handlowej jej mieszkańców. Autor uchwycił specyfikę handlu niewolnikami w różnych rejonach Afryki. Wskazał na istniejące prawidłowości, ale przede wszystkim skoncentrował się na cechach specyficznych. Ponadto ukazał zróżnicowany stosunek europejskich kolonizatorów do kwestii niewolnictwa. Europejscy handlarze niewolnikami współpracowali z afrykańskimi władcami i pośrednikami. W sposób umiejętny podsycali konflikty między królestwami i plemionami afrykańskimi - kie­ rowali się przy tym zasadą „dziel i rządź". Handel niewolnikami przynosił obopólne korzyści, a władcy afrykańscy w zasadzie nie przeciwstawiali się takim praktykom. Jedynie w Dahomeju, przez pewien okres, zabroniono sprzedawania niewolników Europejczykom. Kolejne rozdziały traktują o obecności Afrykanów w Ameryce Północnej i Ameryce Łaciń­ skiej. Autor ukazuje położenie niewolników, podkreślając, że najbardziej humanitarnie niewolnicy traktowani byli w Ameryce Łacińskiej. Przedstawiony został także stosunek białych miesz­ kańców, zwłaszcza kolonii amerykańskich, do handlu niewolnikami. Nakreślono ewolucję tego stanowiska poprzez pryzmat wybitnych postaci życia politycznego Stanów Zjednoczonych (m.in. Thomasa Jeffersona i Abrahama Lincolna) oraz aktywności ruchów abolicyjnych. Uwzględniono też mało eksponowaną i poznaną problematykę oporu i powstań Afrykanów przeciwko systemowi niewolnictwa od X V I do X I X w. Inna, niezmiernie ważna kwestia poruszona w książce dotyczy skutków handlu niewolnikami dla kontynentu afrykańskiego. Zajęcie się tą kwestią jest o tyle ważne, iż w historiografii spotyka się różne, nawet przeciwstawne oceny tego procederu, zwłaszcza odnośnie jego rozmiarów i de­ mograficznych skutków. Autor zaprezentował różne podejścia badawcze, a także sformułował własne wnioski bazujące na wszechstronnej analizie dostępnych danych faktograficzno-statystycznych. Ponadto uniknął pochopnych generalizacji: „[...] dzieje handlu niewolnikami, roz­ ległość geograficzna i różnorodność obszarów rekrutacji niewolników, często brak dokładniej­ szych dokumentacji źródłowej sprawiają, iż nie jest łatwo przedstawić jednoznacznie bardzo precyzyjnie jego skutków. Były one niejednokrotnie różne w poszczególnych częściach Afryki, przechodziły również pewną ewolucję w czasie, co nakazuje ostrożność w próbach generalizo­ wania i wyciągania globalnych wniosków" (s. 157). Nie ulega jednak wątpliwości, że handel niewolnikami wpłynął negatywnie na sytuację ekonomiczną i społeczną państw Afryki. Autor w poszczególnych rozdziałach, zwłaszcza w rozdziale piątym, zajął się istotną kwestią, a mianowicie ceną niewolników oraz czynnikami wpływającymi na jej wysokość. Stwierdził, że �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA handel niewolnikami należał do bardzo intratnych i dochodowych zajęć. Podaje nawet wysokość dochodów z tego procederu w przypadku handlu transsaharyjskiego (500% - s. 34) i atlantyckiego (300% - s. 73). Z drugiej strony, Autor w innej części książki twierdzi, że w handlu atlantyckim zysk był niewielki, rzędu kilku procent (s. 91). W książce można znaleźć też tzw. wątki polskie. Dotyczą one głównie relacji na temat handlu niewolnikami polskich podróżników odbywających peregrynacje afrykańskie (K. Radziwiłła Sierotki) oraz krytycznego stosunku polityków i pisarzy polskiego Oświecenia do niewolnictwa (m.in. H . Kołłątaja, S. Staszica, I . Krasickiego, J.U. Niemcewicza). Wzmiankowany jest także Adam Gurowski, najbardziej znany polski abolicjonista X I X w., działający w Stanach Zjedno­ czonych. Nieco inny wymiar posiada prezentacja udziału Polaków w służbie napoleońskiej w tłumieniu powstania ludności tubylczej na San Domingo oraz jego ocena przez ówczesnych i późniejszych polskich pisarzy i publicystów. Przy interpretacji problemu Autor korzystał w wielu źródeł informacji (cenne źródło stanowiły zwłaszcza relacje urzędników, podróżników i misjonarzy, a także oficjalne dokumenty władz kolonialnych, czy kompanii handlowych). Autor oparł się przede wszystkim na opracowaniach anglojęzycznych. Bibliografia obejmuje ponad 250 pozycji. Autor wskazuje na zaniedbania w badaniach nad tą problematyką oraz wskazuje przyczyny tego stanu rzeczy (m.in. wymiar moralny). Zasygnalizował także osiągnięcia polskich badaczy w tym względzie, chociaż warto przypomnieć, że prace na temat niewolnictwa afrykańskiego opublikował m.in. Bronisław Nowak (1985), a także Andrzej Krasnowolski (1987). W kręgu polskich afrykanistów problematyka ta jest wciąż aktualna, a periodyk Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego pt. Afryka dostarcza w ostatnich latach na ten temat wielu informacji. Autor uwzględnia różne podejścia badaczy, przytacza nawet skrajne opinie, w tym badaczy afrykańskich. Wartym podkreślenia jest fakt, iż opatrzył je własnym wyważonym komentarzem. Rysujący się obraz handlu niewolnikami jest bowiem bardzo złożony. W zasadzie każdy region Afryki miał swoją specyfikę obejmującą przyczyny, charakter i formy niewolnictwa. Do cennych elementów pracy należą polemiki Autora z funkcjonującymi stereotypami doty­ czącymi handlu niewolnikami. Po pierwsze, handlarze niewolnikami, ze względów ekonomicz­ nych, starali się dbać o to, aby dostarczać „towar" dla kupujących w relatywnie dobrej kondycji. Autor kwestionuje tutaj szacunki większości badaczy dotyczące poziomu śmiertelności niewol­ ników podczas transportu, zarówno w handlu transatlantyckim, jak i transsaharyjskim, określane na około 20%. Poza tym, według Autora, należy zweryfikować rozmiary wywozu niewolników z Afryki; np. P.D. Curtin oceniał ubytek ludności Afryki Zachodniej na skutek wywozu niewolni­ ków jedynie na 1% ogólnego zaludnienia tego regionu (s. 158). Kolejnego sprostowania wymaga wysokość zapłaty handlarzy europejskich za niewolników. Wbrew panującym do niedawna opiniom, zapłata nie była symboliczna i nie ograniczała się do alkoholu czy kolorowych paciorków. Wśród dostarczanych towarów były tekstylia, miedź, mo­ siężne sztabki, srebrne monety, a także broń palna i amunicja; np. na przełomie X V I I I i X I X w. Wielka Brytania wysłała do Afryki Zachodniej 300 tys. karabinów i 400 tys. kg prochu strzelni­ czego (s. 71). Eksport broni w te rejony Afryki skutkował bratobójczymi walkami oraz wpływał na większą koncentracją władzy i dominację silniejszych plemion. Inna kwestia dotyczy poglądu o dożywotniej pracy afrykańskich niewolników u jednego plantatora. W rzeczywistości istniał rozwinięty handel niewolnikami w Indiach Zachodnich. Autor polemizuje z poglądami wielu historyków europejskich dotyczącymi braku oporu Afry­ kanów przeciwko niewolnictwu. Materiał źródłowy pokazuje, że próby buntu były dość liczne, mimo nikłych szans powodzenia oraz straszliwych represji. Praca wolna jest na ogół od nieścisłości merytorycznych. Tym niemniej kilka z nich, mało istotnych, wymaga sprostowań: Brytyjski podróżnik John Barrow nie przemierzył Afryki Południowej, ale jedynie Kraj Przylądkowy i miało to miejsce nie pod koniec X I X , ale pod koniec X V I I I stulecia (s. 146; por. Barrow 1801-1804). Ponadto, okręg Stellenbosch wchodził w skład Kolonii Przylądkowej (s. 151; por. Boucher 1988, s. 66-67). W pracy występują nie­ liczne powtórzenia (np. panowanie w Egipcie dynastii Mameluków (s. 19, 28) i relacje Krzysztofa Radziwiłła Sierotki (s. 23, 35). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Odnośnie uwag terminologicznych, wydaje się niewłaściwym dowolne i przemienne stoso­ wanie, nawet w tym samym akapicie, pojęć 'Anglia' i 'Wielka Brytania'. Kwestia ta dotyczy także terminów 'Murzyni' i 'Afro-Amerykanie'. Należy pamiętać, że przedstawiona w książce problematyka jest w dalszym ciągu przedmio­ tem różnego rodzaju kontrowersji i polemik naukowych. Dotyczą one nie tylko m.in. rozmiarów handlu niewolnikami, udziału w tym procederze Afrykanów, ale także skutków, zarówno dla po­ szczególnych regionów Afryki, a także dla Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i Południo­ wej. Należy zgodzić się z tezą Autora, że handel atlantycki wpłynął znacząco na dzieje świata nowożytnego w okresie od X V I do X I X w. Odegrał dużą rolę w rozwoju ekonomicznym Afryki, a zwłaszcza kilku państw Europy i Stanów Zjednoczonych, i był dla nich źródłem prosperity. Przyczynił się do rozwoju kapitalizmu i imperializmu zachodnioeuropejskiego. Przygotował grunt pod kolonizację Afryki przez mocarstwa europejskie. Potomkowie afrykańskich niewolników, po okresie okrutnego traktowania, stali się pełnoprawnymi obywatelami i wnieśli wkład w różne dziedziny życia nowych ojczyzn, a zwłaszcza w muzykę, taniec i sport. Całościowa ocena handlu niewolnikami afrykańskimi jest niemożliwa, ale dzięki temu rzetel­ nemu studium z problemem tym możemy zapoznać się w sposób wieloaspektowy. Książka ta stanowi bowiem współczesne kompendium wiedzy na ten temat w języku polskim. LITERATURA B a r r o w J. 1801-1804, Travels into Interior of Southern Africa, vol. 1-2, London. B o u c h e r M . 1988, The Age of Exploration, [w:] An Illustrated History of South Africa, T. Cameron, S.B. Spies (red.), Cape Town, s. 66-67. H a m m o n d E. 1994, A Brief History of the United States, Poznań. K r a s n o w o l s k i A. 1987, Les Afro-Brésillians dans les processus de changement de la Cote des Esclaves, Wrocław. N o w a k В. 1985, Organizacja i dochodowość transatlantyckich wypraw niewolniczych w XVIII wieku (na przykładzie wypraw angielskich i francuskich), Warszawa. Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998: „Śląsk", ss. 170 W Zakładzie Teorii i Historii Kultury Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego od kilku już lat prowadzone są badania nad fenomenem wstydu. Niniejszy tom jest efektem pierw­ szego etapu tych badań zwieńczonego sesją naukową. Wśród uczestników sesji, a więc także autorów artykułów, byli nie tylko kulturolodzy, ale także językoznawcy, socjologowie, literaturoznawcy szukający, każdy w swojej profesji, obszarów „wstydliwych". Fenomen wstydu, o którym wiemy zdumiewająco mało, zważywszy na częstotliwość jego występowania w przyrodzie, poddany został różnorakim analizom i opisom o różnym stopniu ogólności. Jak niewiele powiedziano we współczesnej humanistyce o wstydzie pokazuje już bibliografia przedmiotowa autorów, którzy wykorzystują i rozwijają na różne sposoby sugestie Jurija Łotmana, dotyczące wstydu i strachu w mechanizmach kultury . Autorzy tego przedsię­ wzięcia, mając świadomość rozległości obszaru niewiedzy na ten temat, bardzo ostrożnie formu­ łują wnioski, bojąc się rozstrzygnięć zbyt pospiesznych, a więc i przedwczesnych. I rzeczywiście, zainicjowane badania pokazują, że sam przedmiot, o którym w ostatnich latach coraz głośniej, głównie za sprawą wypowiedzi publicystów, nie poddaje się łatwo ujęciom syntetyzującym. 1 1 Zob. J. Łotman, O semiotyce pojęć "wstyd" i "strach" w mechanizmach kultury (Tezy), [w:] Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M.R. Mayenowa, Warszawa 1977, s. 171-175. Łotman rozróżnia typy kultur regulowanych przez wstyd i przez strach. Podział ten można by sprowadzić do podziału na moralne i prawne normy zachowań. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W obszernym Wstępie autorstwa Ewy Kosowskiej czytamy, że „zebrane materiały stają się [...] dokumentacją pewnego obszaru skojarzeń, jakie wiązać można z pojęciem wstydu. [...] Obec­ ność wybranych nurtów refleksji, na równi z niepodjęciem wielu wątków, traktować należałoby w tym wypadku jako istotny wyznacznik metodologiczny, który sugeruje otwartość asocjacyjną, przyjęcie zasady elementarnej niesprzeczności sądów, swobodę doboru egzemplifikacji oraz akceptowaną wielość metod szczegółowych" (s. 9). Ów wariacyjny charakter tomu jest niewąt­ pliwą jego zaletą, a przy tym, chyba zupełnie niezamierzenie, odpowiedzią na jednokierunkowe ujęcie problemu w publicystyce ostatnich lat. Czego więc może się spodziewać czytelnik, biorąc do ręki Wstyd w kulturze? Odpowiedzi na pytanie lub inspiracji do poszukiwań w obrębie problemów związanych z modą, szeroko rozu­ mianą („Moda a wstyd. Tezy", Romuald Cudak), czy też wyjaśnienia czym jest gafa i na czym polega jej wstydogenny mechanizm („Gafa a wstyd", Anna Gomóła), albo odpowiedzi na pytanie: Czego wstydzą się Polacy w Niemczech i Niemcy w Polsce? (artykuł Piotra Wróblewskiego). W odróżnieniu od ujęć kulturoznawczych, współczesna lingwistyka o wstydzie mówi bez kompleksów i obaw o niekompletność sądów. Praca Ewy Jędrzejko ujmuje wstyd w aspekcie różnych teorii semantycznych, odtwarzając na podstawie informacji zakodowanych w języku (np. badania dotyczące etymologii słów „wstyd" i „srom") historycznie uwarunkowane aspekty zjawisk kulturowych. Wiesław Banyś z kolei poddaje analizie definicje słownikowe wstydu i hańby, pokazując konteksty użyć tych słów, elementy różnicujące poszczególne użycia i analizę prototypową z uwzględnieniem inwariantu znaczeniowego obu tych form. Wstyd w epistemologii zajmuje Beatę Wesołek. Wskazując na dwie możliwe postawy podmio­ tu poznającego, dwa sposoby oglądu rzeczywistości: racjonalny i ponowoczesny, zauważa w każ­ dej innego rodzaju potencjalność zawstydzenia. Pomysł to niezwykle interesujący, by badać zjawi­ sko wstydu w obszarach, w których trudno byłoby się go spodziewać, tj. w dziedzinie metafilozofii, w dyskursie filozoficznym i metanaukowym, wolnym zdawałoby się od afektywnych uwikłań. Wstyd w religii to inny mini cykl w tym zbiorze; tworzą go Aleksandra Kunce, Kamilla Termińska i Piotr Dziadek. Pierwsza z autorek zajmuje się miejscem winy i wstydu w dyskursie Kościoła Katolickiego, uwzględniając głównie formację dyskursywną powstałą po I I soborze watykańskim. Z kolei wstyd w judaizmie rozpatruje Kamilla Termińska. Badaczka mówi o dwóch rzeczach: „Wstydzie" - „swoistej dla mozaizmu kategorii metafizycznej" i „wstydzie" jako kate­ gorii interpersonalnej. Obydwa rozumienia doktrynalnie opozycyjne współistnieją ze sobą. Sugestie autorki rysują ciekawe perspektywy dla poszukiwań antropologicznych. Piotr Dziadek natomiast dokonał zestawienia cytatów z Koranu, co w przyszłości może stać się materiałem do interpretacji wstydu w kulturze islamu, która, o czym przekonuje choćby niedawno wydana powieść Salmana Rushdiego , jest znacznie bardziej od chrześcijańskiej wstydem nasycona. Anna Skotnicka-Maj mówi o wstydzie jako motywie literackim. Odnajduje go w wybranych tekstach prozy rosyjskiej: u Czechowa, Szukszyna, Jerofiejewa, za każdym razem odsłaniając inną jakość zjawiska. Spośród badań dotyczących literatury i folkloru białoruskiego na uwagę zasługuje praca Galiny Kutyriowej-Czubali. Autorka wskazuje na różne oblicza wstydu, przejawiające się w obrzędach: „wstyd jako jedna z emocji powstających na skutek łamania norm społecznego zachowania przy odrzuceniu zdezaktualizowanych pryncypiów, takich jak poligamia, kazirodztwo, erotyka obrzę­ dowa [...], naruszenie tabu i uświadomienie sobie nienormatywności zachowania [...], wstyd «za wstyd» jako protest przeciwko kanonom moralności traktowanym również jako anachronizm [...], wstyd jako strach, wstyd z powodu skrępowania i maskowania wstydu poprzez odwagę na pokaz, rozwiązłość, dziarskość itp., wstyd jako narzędzie wychowania, społecznego potępienia, wstyd jako pokuta, wstyd jako rozgrzeszenie [...]" (s. 135). Inne teksty dotyczące tego obszaru kulturowego to: Aleksieja Raguli, „Regulacyjna funk­ cja wstydu w kulturze odrodzenia narodowego (Na podstawie kultury białoruskiej). Tezy" i Galiny Kurylenki, „Funkcja kategorii wstydu w gatunkowej formie wyznania (Na kanwie literatury białoruskiej)". 2 2 S. Rushdie, Wstyd, przeł. M . Ferek, Poznań 2000. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska badała ludową mowę obsceniczną, bezwstydną, czyli, paradoksalnie, taką, której funkcją jest spowodowanie zawstydzenia u odbiorcy. Tego rodzaju akty mowy mają, zdaniem autorki, charakter epistemiczno-etyczny. Zawstydzony zbliża się do stanu „sprzed rozpoznania swej seksualności, uświadamiając sobie równocześnie jego utratę za sprawą złamania zakazu", do stanu, w którym był „w momencie upadku w człowieczeństwo, w momencie rozpoznania siebie jako bytu odrębnego, autonomicznego, samoświadomego" (s. 149). Beatę Włodykę interesuje wstyd i wina w psychologii popularnej. Badaczka zwraca uwagę na normatywny aspekt rozmaitych poradników psychologicznych, które uczą „jak zmienić swoje życie", „jak być asertywnym", „jak odkryć swoją wartość". Można by w tym miejscu zajrzeć także do psychologii nie-popularnej, uwzględniając opisowy charakter badań nad wstydem jako regulatorem funkcjonowania społecznego (w polskiej literaturze zwróciłabym uwagę na badania Alicji Keplinger). W artykule Krzysztofa Łęckiego i Andrzeja Szostaka mamy próbę spojrzenia na fenomen tzw. polskiej zdrady klerków przez pryzmat Łotmanowskich opozycji wstyd i strach. Autorzy widzą w działaniach intelektualistów polskich aktywnych w czasach stalinowskich dwie prawi­ dłowości: strach, do którego nie chcieli się przyznać wówczas i wstyd z powodu przeszłości, którego też nie mogą ujawnić. Badając ten ciągle jeszcze bolesny i drażliwy problem aparaturą socjologa trudno dojść do innych wniosków. Brakuje mi też bardzo wśród lektur słynnej Hańby domowej, Jacka Trznadla, książki, która dla tematu ma kapitalne znaczenie. Rdzeniem całego zbioru są artykuły Eugeniusza Jaworskiego i Ewy Kosowskiej. Obydwa poszukują teoretycznych uzasadnień fenomenu wstydu. W artykule Eugeniusza Jaworskiego, „Wstyd jako kategoria typologiczna", znaleźć można interpretację Arystotelesowej kategorii wstydu, a także uwagi o sposobach przejawiania się tego zjawiska w kulturach greckiej, żydow­ skiej, rosyjskiej, niemieckiej. Operując kategorią wstydu autor wskazuje na dwa typy kultur. Pierwszą z nich byłaby kultura budowana na poczuciu wstydu i współodpowiedzialności, po drugiej stronie linii demarkacyjnej natomiast - kultura budowana na honorze i indywidualizmie. Pierwsze to kultury proste i europejskie kultury ludowe, aksjologicznie stabilne. Kultury drugiego typu, to kultury aksjologicznie niejednorodne. Ewa Kosowska wskazuje na różnorakie rozumienie wstydu w tradycji filozoficznej, u Ary­ stotelesa, Kanta, La Rochefoucauld. W każdej z wymienionych koncepcji kategoria ta zajmuje inne miejsce w systemie, pozostając jednak wciąż tym samym wstydem, co pozwala mówić o nim jak o kulturowym inwariancie. Własną koncepcję opiera autorka na interpretacji wstydu w kulturach dworskich, przedstawionej przez Norberta Eliasa. Na wewnętrzne zróżnicowanie kultury składa się pięć sfer: sfera braku, obfitości, aspiracji, kompetencji i ostentacji. W każdej z nich wstyd dotyczy innych obszarów działania człowieka i doznawania, i w każdej na zjawiska wstydogenne spojrzeć można z perspektywy jednostki i zbiorowości. Autorka po­ szukuje mechanizmów wstydotwórczych i wstydobórczych w kulturze, nie wikła się natomiast w analizę aktualnej rzeczywistości. O tym jak ważny jest artykuł Kosowskiej, można się przekonać czytając pojawiające się ostatnio coraz częściej głosy o bezwstydzie we współczesnej kulturze, od artykułu Barbary Skargi w Tygodniku Powszechnym począwszy. Publicyści, ale także filozofowie, którzy próbują odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się z dzisiejszym światem, światem bez-wstydu, nie znajdują dobrze rokujących na przyszłość diagnoz. Czuje się wyraźny brak możliwości teore­ tycznego uzasadnienia aktualnych problemów. Popularna fenomenologia bez-wstydu czeka na diagnozy naukowe, a przedsięwzięcie Wstyd w kulturze czeka na swoje odkrycie. 3 Jadwiga Agnieszka 3 Budzyńska-Daca B. Skarga, O bezwstydzie w naszych czasach, Tygodnik Powszechny, nr 46/98, s. 1 i 5. Zob. też późniejszą wypowiedź T. Sławka, Przypisy do eseju Barbary Skargi o bezwstydzie, Tygodnik Powszechny, nr 2/99, s. 9. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław - Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 1 Krzysztof Arciszewski jest kolejnym - po Józefie Siemiradzkim - bohaterem monografii, jakie ukazały się w serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata" . Jego losy zostały przedstawio­ ne przez Marię Paradowską w sposób pasjonujący, budzący emocje, a jednocześnie zmuszający do refleksji. Książkę tę czyta się jak powieść historyczną, pełną napięć, niespodziewanych wyda­ rzeń, zaskakujących zwrotów akcji. Nie brak tu ludzkich dramatów, intryg, powikłanych losów osobistych i rodzinnych, powiązanych z sytuacją polityczną kilku krajów (m.in. Polski, Francji i Holandii) XVII-wiecznej Europy. Śledzimy historię człowieka konsekwentnie dążącego do celu, człowieka, który poznał smak sławy, bogactwa, wielkości, ale też doświadczył goryczy poni­ żenia, porażki, zdrady i manipulacji. Arciszewski był przede wszystkim wybitnym żołnierzem. Doskonalenie wojskowego rzemio­ sła było jego pasją, życiowym zadaniem. Los dał mu wiele możliwości rozwijania żołnierskiego kunsztu. Zmuszony do opuszczenia Polski po zabójstwie Kacpra Brzeźnickiego , w którego ręce przeszła znaczna część rodzinnych dóbr Arciszewskich (nie bez udziału ojca, Eliasza), Arciszewski udał się do Holandii. W drogę do Amsterdamu wyruszył 19 marca 1624 roku. Pobyt w Holandii służył nie tylko zgłębianiu tajników żołnierskiej profesji, Arciszewski bowiem pełnił również funkcję osobistego korespondenta Krzysztofa Radziwiłła, któremu już wcześniej służył wiernie na birżańskim dworze. Teraz przesyłał mu informacje o tym, co działo się na europejskiej scenie politycznej. Arciszewski otrzymał także zadanie „prowadzenia pewnych intryg politycznych" (s. 32). Radziwiłł marzył o buławie hetmańskiej. Aby zrealizować te zamiary, dążył do detroni­ zacji Zygmunta I I I i wprowadzenia na tron Polski Gastona Orleańskiego. Kiedy spisek został wykryty, główną rolę w nim przypisano Arciszewskiemu. Osamotniony, niesłusznie oskarżony, długo czekał na oczyszczenie z zarzutów. W lipcu 1625 na krótko przyjechał do Polski, gdzie rodzina starała się o odwołanie nałożo­ nej wcześniej kary wygnania. Już w styczniu 1626 wyruszył do Francji, by zdobywać szlify żołnierskie. Walczył m.in., po stronie kardynała Richelieu i francuskich katolików, przeciwko hugenotom, choć sam pochodził z rodziny hołdującej tradycjom tzw. braci polskich, zwanych w Polsce arianami. Jak podaje M . Paradowska, credo Arciszewskiego stanowiła wierna służba, „obojętnie gdzie i z kim i przeciwko komu" (s. 59). Chciał przede wszystkim uczyć się rzemiosła wojennego i walczyć tam, „gdzie [...] się okazja podawała [...], gdzie się trafiło służyć" (tamże). Autorka wyjaśnia, że takie „postępowanie było powszechne w Europie i uznawane jako właściwe. [...] Zamiłowani wojskowi, których żywiołem była wojna, służyli wiernie i po rycersku u boku tego wodza, któremu wierność zaprzysięgli, bez względu na to, po czyjej stronie bić się wy­ padło" (tamże). Doświadczenie wojskowe i sława, jaką okrył się Arciszewski zwróciły na niego uwagę osób związanych z (powstałą w 1621 roku) holenderską Kompanią Zachodnioindyjską. Jej celem było ekonomiczne, polityczne i militarne umocnienie Holandii w Brazylii. Służąc interesom Kompanii, m.in. jako autor strategicznych planów podboju terytoriów brazylijskich, mógł jednocześnie Arci­ szewski obserwować życie mieszkańców kraju, nieznanego wcześniej ani jemu, ani wielu innym osobom. Jego uwagę zwróciły przede wszystkim plemiona Indian Tapuja (mężczyźni należący 2 3 1 Zbigniew Wójcik, Józef Siemiradzki. Przyrodnik i humanista, badacz Ameryki Południo­ wej, Wrocław 2000. Redaktorem serii jest Antoni Kuczyński. Omawianą pracę redagowała Maria Bożena Ku­ czyńska. Autorka wyjaśnia, że Arciszewski działał zgodnie z XVII-wiecznym szlacheckim kodek­ sem honorowym, broniąc dobrego imienia rodziny i własnej godności. Sąd skazał go jednak na banicję (wyrok wydano 6 marca 1624 roku). Należałoby jednak zapytać, czy taki sam kodeks obowiązywał braci polskich? 2 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 do tej grupy zasilali oddziały, którymi dowodził). Sporządzone przez Arciszewskiego opisy życia Indian brazylijskich (nie tylko Tapujów), ich wierzeń, obyczajów, stosunków społecznych, obrzędów (z budzącymi szczególne zainteresowanie przykładami nekrofagii, zaklasyfikowanej przez M . Paradowską do kategorii endokanibalizmu; s. 105), były pierwszymi polskimi relacjami z terenów Brazylii, które zdobyły rozgłos w świecie. Zainteresowali się nimi przede wszystkim naukowcy holenderscy (w Polsce z materiałami Arciszewskiego zapoznano się dopiero pod koniec X I X wieku). W 1642 roku Gerard Voss zamieścił w swojej pracy obszerne cytaty ze źródeł, których autorem był Arciszewski. Dzięki temu materiały te - bezcenne dla etnograficz­ nych badań Brazylii - weszły do obiegu naukowego i zostały ocalone od zapomnienia. Wiele opisów sporządzonych przez Arciszewskiego zaginęło jednak bezpowrotnie. Krzysztof Arciszewski był nie tylko wnikliwym obserwatorem Indian i rejestratorem ich zwy­ czajów. Dostrzegał on także m.in. błędy Holendrów w sposobie zarządzania terytoriami brazylij­ skimi i niedołęstwo władzy, przyczyniające się do zamętu i chaosu. Związany z Kompanią Zachodnioindyjską, głęboko zainteresowany pomyślnością Holandii i realizacją jej planów kolo­ nialnych w Brazylii, Arciszewski sporządził memoriał, w którym przedstawił propozycje naprawy sytuacji. Nie spodziewał się jednak, że podjęte przez niego w dobrej wierze działania przyczynią się do osobistej porażki. Nieoczekiwanie Arciszewskiego pozbawiono naczelnego dowództwa Kompanii, powierzając je hrabiemu Janowi Maurycemu Nassau-Siegenowi. Moment ten był początkiem końca pobytu Arciszewskiego w Brazylii i jego wiernej służby Holandii. Maria Paradowska znakomicie ukazała rywalizację hrabiego z Arciszewskim, nieukrywaną niechęć Nassau-Siegena do Polaka, lekceważenie, wreszcie intrygi, które doprowadziły do odsu­ nięcia polskiego oficera od służby wojskowej w Brazylii i zmusiły go do powrotu do Holandii w 1639 roku. Ten, którego jeszcze niedawno witano owacyjnie na nabrzeżu amsterdamskiego portu, podziwiano i nagradzano, stał się ofiarą oszustw, oszczerstw i manipulacji, za którymi stał hrabia Nassau i jego poplecznicy. Nie dano mu możliwości złożenia wyjaśnień, udowodnienia niewinności, odsuwając od dalszych działań na rzecz Kompanii. Ile wart był w tym momencie, wręczony niegdyś Arciszewskiemu, medal z napisem „Przyjmij laur zwycięzcy"? Ile znaczyły jego zasługi, które przyczyniły się do umocnienia pozycji holenderskich w Brazylii (jak się póź­ niej okazało, nie na długo)? Ile znaczyła wierna służba i żołnierska sława? W 1645 roku Arciszewski wraca do Polski. Znów czuje się potrzebny. Wierzy, że jego wie­ dza, doświadczenie mogą się przysłużyć krajowi, gotującemu się do wojny z Turkami, Tatarami i Kozakami. Niestety, stało się inaczej. Nie słuchano jego rad, odrzucano plany, które przedsta­ wiał. Po ugodzie z Chmielnickim, podpisanej w 1649 roku w Zborowie, Arciszewski wycofał się z czynnego życia (w jego oczach ugoda Zborowska była haniebna i poniżająca; podpisano j ą w momencie, w którym - jego zdaniem - można było walczyć do zwycięstwa). Osiadł w majątku kuzynów, gdzie schorowany, słaby, przeżywający w samotności życiowe porażki, przebywał do śmierci, która nadeszła w 1656 roku. W relacji o życiu K. Arciszewskiego ukazany został szeroki kontekst społeczno-historyczny. Autorka niezwykle ciekawie scharakteryzowała sytuację rodzinną Arciszewskich, jak też sto­ sunki panujące na dworze K. Radziwiłła. Poznajemy także, jak już wspomniałam, rysy historyczno-politycznego oblicza Europy 1 połowy X V I I wieku, cząstkę dziejów Polski, a także - Francji, Holandii, Portugalii i Hiszpanii, wraz z udziałem tych państw w podbojach kolo­ nialnych. W książce znajdziemy również informacje o sytuacji religijnej w niektórych krajach, m.in. we Francji i w Polsce, gdzie przez wiele lat działali bracia polscy. Z tym ruchem reli­ gijnym związany był niezwykle mocno ojciec Krzysztofa. On sam, jak pisze M . Paradowska, za A. Krausharem, „nigdy nie był dobrym arianinem" (s. 162). Nie wiadomo jednak, na jakiej podstawie oparte zostało to stwierdzenie. Autorka wielokrotnie posługuje się terminem 'arianie'. Jednocześnie wyjaśnia, że „bracia polscy protestowali przeciwko narzucaniu i m " tej nazwy i „niesłusznym łączeniu ich poglądów z doktryną Ariusza, a sami określali siebie Chrystianami, bądź braćmi i ta ostatnia nazwa wraz z przymiotnikiem «polscy» utrwaliła się dla całego mchu w naszym kraju. Dopiero w X V I I w. na obszarze zachodniej Europy przyjęła się nazwa socynianie [...] bądź unitarianie [...]" (s. 8). �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Nasuwa się pytanie, czy wobec wspomnianego sprzeciwu - przedstawiając dzieje Arciszewskiego i jego rodziny - nie należałoby operować nazwą „bracia polscy"? Według Marii Paradowskiej, wychowanie w domu o tradycjach ariańskich wpłynęło na stosunek bohatera jej książki do osób reprezentujących odmienne wyznanie, kulturę, poglądy, nauczyło tolerancji (s. 13). Autorka wiele razy wraca do tego wątku, m.in. opisując pobyt Arciszewskiego w Brazylii i jego stosunek do Indian - przyjazny, pozbawiony „europejskiej wyższości" (s. 90). Dziwna to jednak tolerancja, dziwna postawa przyjaźni, braku wyższości i „otwartości wobec ludzi, wyrazicieli innych wartości od powszechnie akceptowanych w Euro­ pie" (tamże), która nie przeszkadzała zabijać Indian, „jeśli stali po drugiej stronie barykady" (s. 90). Chciałoby się zapytać, jakie wartości w rzeczywistości podzielała powszechnie X V I I wieczna Europa? Można też - idąc dalej - zadać pytanie, do jakich wartości odwołujemy się dziś, gdy mówimy o kulturze europejskiej i integracji naszego kontynentu? Arciszewski kierował się zapewne żołnierskimi powinnościami i „wyższymi celami". Podobnie jak w przypadku zabój­ stwa K. Brzeźnickiego, gdy - zgodnie ze szlacheckim kodeksem - ponad ludzkie życie postawił honor i dobre imię rodziny. W odredakcyjnym „Wstępie" Antoni Kuczyński stwierdził, że „istnieje u nas deficyt wiedzy ukazującej dzieje polskiej diaspory i tych jej przedstawicieli, którzy zapisali się na trwałe w kulturze, nauce czy gospodarce krajów ich zamieszkania" (s. 5). Ważna jest więc prezentacja osiągnięć postaci związanych „z historią polskiej emigracji i badaniami w odległych od kraju stronach" (tamże). Kiedy patrzę na postać Arciszewskiego, tak żywo, barwnie, ze znajomością faktów przedsta­ wioną przez M . Paradowską, myślę, jak często człowiek staje się emigrantem wbrew swej woli. Wiadomo też, że nie zawsze pobyt poza ojczyzną sprzyja realizacji życiowych planów. Nasuwa się również refleksja, jak to się dzieje, że osoby nie mające specjalistycznego przygotowania podejmują prace, które okazują się cenne dla nauki, dla poznania świata, jego mieszkańców i ich kultury? Rodzi się jednak także pytanie, czy każde, nawet największe osiągnięcie, wpisuje się na trwałe w kulturę, naukę lub gospodarkę kraju zamieszkania na emigracji? Czy Arciszewski np. „zapisał się na trwałe" w kulturze Holandii, z którą związał część swego życia i której wiernie służył? Czy został doceniony w Polsce? Czyjego przykład nie jest jednym z wielu, które dowo­ dzą, jak kruche są ludzkie osiągnięcia, zaszczyty, sława? Arciszewski był z pewnością postacią znaczącą, przynajmniej dla części Europy 1 połowy X V I I wieku. Przyczynił się do budowania potęgi Holandii, jak i do poznania brazylijskich Indian (te zasługi najbardziej interesują etnografów). Był wreszcie prawdopodobnie pierwszym, zna­ nym z nazwiska, polskim nurkiem . Dobrze się stało, że M . Paradowska przypomniała barwną, ważną dla polskiej i europejskiej historii, a zarazem tragiczną postać Arciszewskiego, choć można zapytać, czy ze wszystkich jego osiągnięć możemy być dzisiaj dumni. Jacy będą kolejni bohaterowie serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata"? Czy staną się oni przedmiotem rozmów rodaków? Czy zachęcą do poznawania historii Polski i krajów, w których działali Polacy - historii ukazanej przez pryzmat dziejów wybitnych jednostek? Czy pobudzą do przemyśleń, np. nad mechanizmami społecznej pamięci, jej kształtowaniem i pie­ lęgnowaniem, nad przyczynami, dla których jedne osoby żyją w tej pamięci przez wieki, inne zaś nie pozostają w niej na dłużej. Dlaczego niektóre postacie zostają po latach przywrócone narodowemu dziedzictwu, inne natomiast odchodzą w niepamięć - jedne na zawsze, inne - być może - czekają tylko na swój czas... 4 Iwona 4 Kabzińska Jak podaje, cytowany przez M . Paradowską, J. Pertek, Arciszewski chodził po dnie mor­ skim w Scheveningen koło Hagi, założywszy skórzany hełm z usztywnioną rurką do oddychania, zakończoną ustnikiem (s. 37). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wojciech Lipoński, Encyklopedia 269 sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena Wydawnictwa encyklopedyczne powstają najczęściej w wyniku współpracy licznego zespołu autorów. Encyklopedia sportów świata, zawierająca ponad 3 500 haseł, jest natomiast efektem wysiłków jednego człowieka. Wydaje się to wręcz nieprawdopodobne... Dzieło W. Lipońskiego zwraca uwagę stroną edytorską - przejrzystym układem haseł, piękną, bogatą szatą graficzną (barwne fotografíe, reprodukcje dzieł malarskich, plakatów i pocztówek, rysunki), przyciągającą wzrok, znakomitą okładką. Najbardziej imponująca jest jednak baza źródłowa wykorzystana przez Autora. W. Lipoński poszukiwał informacji o sportach świata w setkach bibliotek krajowych i zagranicznych, w licznych antykwariatach. Większość bezcen­ nych materiałów otrzymał jednak dzięki indywidualnym kontaktom z osobami na różne sposoby zajmującymi się sportem . W zbiorach Autora znajduje się obecnie ponad 140 encyklopedii sportów narodowych, regio­ nalnych, występujących w kulturach różnych grup etnicznych. Wśród nich jest m.in. trzytomowa encyklopedia sportów baskijskich, dwuczęściowa encyklopedia sportów uprawianych na tere­ nach Chile, czterotomowa encyklopedia sportów duńskich, encyklopedia sportów Maorysów, encyklopedia sportu chińskich mniejszości narodowych. W. Lipoński jest także posiadaczem wielu innych, unikalnych materiałów pochodzących z różnych krajów świata. Sama korespondencja prowadzona w trakcie prac nad Encyklopedią liczy ponad 1400 stron. Można sobie wyobrazić, jak wielkiego wysiłku wymagało przetłumaczenie materiałów źródłowych, choćby z uwagi na brak polskich odpowiedników specjalistycznych terminów z zakresu sportu, występujących w kilkudziesięciu językach. Autor poradził sobie jednak znakomicie z tymi problemami (sam włada 9 językami!), a efekty jego ogromnej pracy - oraz działań wspomagających go osób - są naprawdę niezwykłe. Budzą podziw, szacunek i wielkie uznanie. Encyklopedia sportów świata jest największym wydawnictwem tego typu na świecie. Dla porównania - jak czytamy we „Wstępie" - amerykańska Encyklopedia of World Sport zawiera ponad 400 haseł. Znajdują się w niej przede wszystkim hasła dotyczące sportów znanych na terenie Ameryki. Nie ma tu informacji o Europie Środkowo-Wschodniej, bardzo skąpo repre­ zentowane są sporty azjatyckie. Wojciech Lipoński nie pominął w swej Encyklopedii żadnego kontynentu. Myliłby się jednak ten, kto sądzi, że w ponad 3 500 hasłach można zawrzeć podsta­ wową wiedzę o sportach uprawianych na kuli ziemskiej dziś i w przeszłości. Autor informuje we „Wstępie", że „pozostało jeszcze 4-5 tysięcy większych i pomniejszych sportów, zabaw i gier ruchowych różnych egzotycznych krajów". W tym samym miejscu zwraca również uwagę na brak jednoznacznej definicji sportu i na konieczność precyzyjnego zdefiniowania tego zjawiska. Sam Autor - jak można sądzić na podstawie haseł zamieszczonych w Encyklopedii sportów świata - pojmuje sport bardzo szeroko, obejmując tym terminem różne formy współzawodnictw, np. gry ruchowe, niektóre zabawy, akrobatykę i i n . W Encyklopedii zamieszczone zostały informacje o szeroko dziś znanych, popularnych na świe­ cie dyscyplinach sportu, a także - ich odmianach. Pod hasłem 'boks' np. możemy znaleźć dane na temat boksu egipskiego, francuskiego, tajlandzkiego, uprawianego przez południowoamerykańskie plemię Mokowitów, jak też przez mieszkańców wsi Badżing, leżącej w chińskiej prowincji Fucien. Pod hasłem 'zapasy' - obok opisu zapasów klasycznych i w stylu wolnym - podano przykłady zapasów uprawianych w ponad 40 grupach etnicznych. W Encyklopedii znajdziemy kilkanaście 1 2 1 Miałam przyjemność znaleźć się w gronie współpracowników Autora, którego zaintereso­ wały moje prace na temat miejsca i roli współzawodnictw w kulturach ludów Azji, ich związków z obrzędami przejścia, magią oraz symbolicznego znaczenia wielu zachowań. W Encyklopedii znalazło się m.in. hasło 'kręcenie ciastem pizzy'. Zawody „polegają na wykonywaniu skomplikowanych ewolucji ciastem pizzy nałożonym na rękę, w celu lepszego jego wyrobienia. Oceniany jest poziom, stopień trudności i szybkość ewolucji". Współzawodnic­ twa organizowane są od 1998 roku we włoskiej prowincji Parma (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 247). 2 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA odmian peloty i kilkadziesiąt przykładów wyścigów z udziałem zwierząt (koni, bawołów, strusi, słoni, baranów, osłów) - z jeźdźcami lub bez. Oddzielne hasła informują o gonitwach psich zaprzę­ gów, wyścigach łodzi, rydwanów, arb. Okazuje się też, że we współczesnym świecie organizowane sanie tylko wyścigi samochodowe, ale też np. wyścigi na muszlach klozetowych . Wiele miejsca poświęcił W. Lipoński sportom dawnym, często zapomnianym, jak i tym 0 zasięgu lokalnym czy regionalnym (raczej nie usłyszymy o nich w telewizji, ani nie przeczytamy w prasie). Z większością egzotycznie brzmiących nazw (np. aizkolaris, cogs, het kolven, jogo da laranjinha, kalari-payat, koruru, maokiu, parokoiba, sepak takraw, stanto, vazh yod, varzesh-e pehlivani, varma adi i in.) Czytelnik Encyklopedii zetknie się prawdopodobnie po raz pierwszy. Pod każdym hasłem znajdzie jednak wyjaśnienie - opis reguł, informacje o historii, kontekście kulturowym, odniesienia do literatury. Uwzględnienie bogatego materiału historyczno-etnograficznego, pochodzącego niemal z całego świata, stanowi niewątpliwe novum, decyduje o unikalnym 1 oryginalnym charakterze dzieła W Lipońskiego. Wielką zasługą W. Lipońskiego jest przypomnienie około stu, nieznanych szerzej i niemal zupełnie zapomnianych, sportów staropolskich. Podczas promocji Encyklopedii na Międzynarodo­ wych Targach Książki, które odbyły się w maju 2001 roku w Warszawie, Autor ze smutkiem mówił o niewielkim zainteresowaniu rodzimych badaczy (w tym etnologów) sportem jako zjawiskiem kulturowym, jak też o braku zainteresowania popularnymi niegdyś w naszym kraju dyscyplinami, 0 „zadeptywaniu polskich tradycji" i o tym, że polski sport jest nieobecny „w obiegu narodowym 1 międzynarodowym". Zdaniem W Lipońskiego, nasze społeczeństwo łatwo zapomina o tym, co własne, chętnie natomiast przyjmuje „obce wynalazki", pozwalając, by wypierały one rodzime tradycje (także sportowe) . Nie zdajemy sobie również najczęściej sprawy z istnienia związku mię­ dzy znajomością własnych tradycji sportowych i zachowaniem narodowej tożsamości (szerzej na ten temat patrz: Lipoński 1996, 2000, 2001; por. Bujak 1988, s. 35; Kabzińska 1999). Mottem Encyklopedii są słowa Josepha Strutta, autora Sports and Pastimes of the People of England (1810): „Nie można sprawiedliwie ocenić charakteru jakiegokolwiek narodu bez zbada­ nia, jakiego rodzaju sporty najczęściej uprawiają jego przedstawiciele. Wojna, polityka i inne nieprzewidywalne okoliczności mogą w różnych okresach dziejów wywoływać różnice świato­ poglądowe, kiedy jednak panuje pokój i naród nie potrzebuje zakładać na siebie żadnej maski, możemy obserwować jego najbardziej prawdziwe oblicze i oceniać naturalne predyspozycje jego obywateli". Wielu badaczy odnosi się krytycznie do XIX-wiecznych teorii na temat charakteru narodowego, myślę jednak, że nad niektórymi poglądami Strutta warto się zastanowić. Interesu­ jąca wydaje się chociażby koncepcja, wedle której w pewnych okolicznościach naród przywdziewa maskę, w innych natomiast ukazuje prawdziwą twarz... 3 4 Podczas warszawskiego spotkania W Lipoński podkreślił, że jego Encyklopedia ma charak­ ter etnologiczny. Nie patrzy on na sport wyłącznie przez pryzmat wyników, informacji o regułach i przepisach, lecz ukazuje genezę różnych dyscyplin, miejsce sportu w kulturze, w literaturze 3 Muszle zaopatrzone są w małe koła i kierownicę. Wyścigi odbywają się na torach biegną­ cych wokół restauracyjnych stolików. Pomysłodawcą tej nowej formy współzawodnictw, rozgry­ wanych od 1999 roku, jest nowozelandzki restaurator, R. Kirkland (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 562). Wydaje się, że pomysłowość organizatorów różnego typu współzawodnictw nie zna granic. Latem 2002 w Krasnoznamiensku pod Moskwą odbyły się pierwsze na świecie mistrzostwa w rzucaniu na odległość klawiaturą komputerową. „Dyscypliną uzupełniającą było kopanie myszki na odległość" (Sport biurowy 2002). W informacji czytamy, że „myszki oraz klawiatury zawodnicy musieli przywieźć ze sobą". W. Lipoński przypomniał, że w Polsce publicznie wykpiono pracę doktorską Zofii Dowgrird, poświęconą grze w palanta (Dowgird 1966), a Polski Komitet Olimpijski zrezygnował z promo­ wania tej gry na rzecz baseballa. Z inicjatywy Autora Encyklopedii, przy poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego powstała Pracownia Etnologii Sportu i Olimpizmu. Prowadzone w niej badania, mające m.in. na celu propagowanie polskich tradycji sportowych, zainteresują, jak sądzę, rodzimych i zagranicznych etnologów. 4 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 i sztuce, jego rolę w kształtowaniu więzi społecznych. Interesują go związki sportu z religią, z tradycjami wojennymi, jak też np. ze sferą uczuć, z miłością, życiem seksualnym. Lektura wybranych haseł świadczy o tym, że cel, jaki postawił sobie Autor Encyklopedii został osiągnięty. Szkoda, że niewiele osób potrafi spojrzeć na sport w sposób głęboko humanistyczny i z tak wielką znajomością problemu. Można mieć jednak nadzieję, że Encyklopedia sportów świata przy­ czyni się do choćby częściowej zmiany tej sytuacji, jak również do większego zainteresowa­ nia genezą poszczególnych dyscyplin, ich różnorodnością i szerokim kontekstem kulturowym, w jakim można mówić o sporcie. Encyklopedia sportów świata W. Lipońskiego jest dziełem unikalnym w skali światowej. Dostrzegli to pracownicy UNESCO, którzy zaproponowali Autorowi przygotowanie angielsko­ języcznej wersji dzieła . Planowana jest też wersja francuska i hiszpańska, a być może także grecka. O trudnościach z opracowaniem obcojęzycznych wersji Encyklopedii wie najlepiej sam Autor (jeden z podstawowych problemów stanowi brak wzorców leksykograficznych, translatorskich). Rzadko się zdarza, by książki polskich naukowców były tłumaczone na języki obce, w dodatku z inicjatywy zagranicznych instytucji. Encyklopedia sportów świata z pewnością zasługuje na takie wyróżnienie. Mam też nadzieję, że zostanie przyjęta z ogromnym zaintereso­ waniem i wejdzie na stałe do światowego obiegu. Życzę tego Autorowi z całego serca. 5 LITERATURA B u j a k J. 1988, Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. D o w g i r d Z. 1966, Formy palanta na obszarze Polski, praca doktorska, napisana pod kierun­ kiem prof. dr. hab. Józefa Gajka, mpis w Archiwum Katedry Etnologii Uniwersytetu Wro­ cławskiego. K a b z i ń s k a I . 1999, Próba wykorzystania zachowań ludycznych w procesie odrodzenia naro­ dowego. Współczesna Białoruś, Zabawy i zabawki. Materiały z konferencji nt. Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych, 21-22 października 1999, Cieszyn, Kielce, wyd. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie, Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, s. 153-174. L i p o ń s k i W. 1996, Still an Unknown European Tradition: Polish Sport in the European Cul­ tural Heritage, [w:] The International Journal of the History of Sport, vol. 13, nr 2, s. 1-41. - 2000, Rola sportów tradycyjnych i ludowych w procesie integracji europejskiej, [w:] Kultura fizyczna i sport w procesie integracji europejskiej, Gniezno, s. 25-33. - 2001, Zignorowane dziedzictwo. Rzecz o wartościach polskich gier ludowych na tle pro­ cesu odradzania się sportów tradycyjnych w świecie, [w:] Aksjologia sportu, Z. Dziubiński (red.), Warszawa, Salezjańska Organizacja Sportowa Rzeczypospolitej Polskiej, s. 286-307. Sport biurowy, Gala, nr 35, 26.08.2002. Iwona Kabzińska Powinna się ona ukazać na przełomie 2002 i 2003 roku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/003004dac17f4807f9bfa4fe5d8c89fe.pdf 2a285d684cd1bacf0f5e1e0f9e7746d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1595 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.273-282 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA WE WSPÓŁCZESNEJ DIASPORZE. MIĘDZY ODTWARZANIEM „MAŁEJ OJCZYZNY", DOPASOWANIEM DO OBCEJ KULTURY I TOŻSAMOŚCIĄ PONADNARODOWĄ KONFERENCJA NIEMIECKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, M O N A C H I U M , PAŹDZIERNIK 2000 Wciąż mało wiemy o niemieckiej etnologii, a ostatnio pojawiło się w niej wiele ciekawych inicjatyw. Ważnym forum dialogów naukowych jest Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze - Deutsche Gesellschaft für Volkskunde (DGV) - z kilkoma specjalistycznymi komisjami. Prawdopodobnie najmłodszą z nich jest komisja ds. komunikacji międzykulturowej (Kommission für Interkulturelle Kommunikation), która zorganizowała już czwartą konferencję. Jej dzia­ łalność wiąże się w dużym stopniu z edycją serii Miinchener Beitrage zur Interkulturellen Kom­ munikation (11 tomów). Konferencja „Komunikacja międzykulturowa we współczesnej diasporze", zorganizowana w dniach 6-8 października 2000 roku w Monachium, zgromadziła znanych badaczy niemieckich oraz kilka osób z zagranicy. Zaprezentowano na niej 16 referatów, zgrupowanych w 4 sekcjach. W pierwszym dniu, oprócz oficjalnych wystąpień dziekana wydziału nauk o kulturze Uni­ wersytetu im. L . Maksymliana oraz głównego organizatora - prof. Aloisa Moosmüllera (autora książki o amerykańskich i niemieckich firmach w Japonii), pojawiły się trzy referaty. Mery­ torycznego wprowadzenia dokonała Waltraud Kokot (Hamburg) - współredaktorka pracy Ethnologie Europas. Grenzen. Konflikte. Identitaten (Reimer Verlag 1996) i badaczka potomków pontyjskich repatriantów w Salonikach. Następnie Ulrike Krasberg (Frankfurt nad Menem) przed­ stawiła niektóre aspekty funkcjonowania diasporycznych środowisk w warunkach globalizacji, wychodząc od sytuacji w północnomarokańskim mieście Nador. Pod względem faktogra­ ficznym interesujący był referat na temat życia ekskluzywnej grupy niemieckich menadżerów w Ankarze. Wygłosił go autor unikatowej książki o komunikacji międzykulturowej w miejscu pracy (zakłady B M W ) - Asker Kartari. Następnego dnia odbyły się dwie sekcje: „Niemcy w diasporze - Diaspora w Niemczech" (dopołudniowa) oraz „Tożsamość kulturowa w kontekście ponadnarodowym" (po południu). Pierwszym referentem był Ullrich Kockel (Bristol), który zaprezentował referat na temat tożsa­ mości lokalnej niemieckich skupisk na Wyspach Brytyjskich („Heimat gibťs im Englischen nicht"). Nawiązywało do tego wystąpienie Larsa Kabla (Limerick), „High walls und barking voices", poświęcone stereotypowi niemieckich imigrantów w wiejskich rejonach zachodniej Irlandii. Interesujący okazał się referat Klausa i Juliany Roth, reprezentujących środowisko gospodarzy, o pracownikach z Niemiec delegowanych służbowo do Moskwy. Ukazano w nim zarówno trudności w zakresie komunikacji międzykulturowej, odtwarzanie na obczyźnie małej ojczyzny, jak i próby dostosowania się grupy do nowej sytuacji, głównie na przykładzie warun­ ków mieszkaniowych, pracy, realizacji potrzeb estetycznych i towarzyskich. W kolejnym wystą­ pieniu niżej podpisany skoncentrował się na barierach komunikacji międzykulturowej, odwołu­ jąc się do przykładu zróżnicowanego, zamkniętego i częściowo zmarginalizowanego środowiska polskich emigrantów zarobkowch w Monachium. Referat Judith Schlehe (Brema), zamykający tę sesję, poświęcony był życiu kobiet z krajów zachodnich na terenie Indonezji i ukazał ich zagubienie w miejscowym społeczeństwie (diaspora w tłumie). Obrady sesji popołudniowej miał otwierać tekst o Niemcach w Meksyku, lecz autorka (I. Dobler) nie dotarła do kraju. Osobą, która ponownie zwróciła uwagę słuchaczy na Indonezję �274 KRONIKA jako kraj pobytu niemieckich pracowników był Tom Hufnagel (Monachium). Jego referat, ciekawy pod względem technicznym, był zasadniczo wizją nowego projektu badawczego. Wspólne opracowanie Joany Breidenbach (Berlin) oraz Pála Nyíri'ego (Oxford) dotyczyło tzw. „azjatyc­ kich (chińskich) wartości" w kontekście „Intercultural Communication Industry" i manipulowa­ nia nimi przez elity władzy, na przykładzie środowisk imigranckich w Anglii i na Węgrzech. Następnym mówcą był znany badacz, Thomas Schippers z Nicei, który poświęcił swój krótki referat problemowi pamięci migrantów i konstrukcji nostalgii. W trzecim dniu konferencji referaty koncentrowały się wokół tematu „Diaspora między for­ m ą klasyczną i wirtualną". Mijał Gandelsman-Trier (Hamburg) przedstawiła najpierw dzieje, strukturę i organizację żydowskiego skupiska w Montevideo. Następnie Bernhard Fuchs (Wie­ deń) zaprezentował materiały dotyczące nepalskich emigrantów w stolicy Austrii, koncentrując się na ich zabiegach w celu stworzenia namiastki ojczyzny w obcym środowisku. Centralnym punktem referatu Wiaczesława Popkowa, w sprawie mniejszości ormiańskiej, azerskiej i czeczeń­ skiej w Kałudze, była natomiast relacja diaspora - grupa etniczna. Ostatnie wystąpienie poświę­ cono obecności i prezentacji diasporycznych grup w internecie, w kontekście uwarunkowań toż­ samości ponadnarodowej. Jego autorki - wspomniana J. Breidenbach oraz I . Zukriegl - zasługują na uwagę, gdyż wspólnie wydały książkę Tanz der Kulturen (1999), która spotkała się w Niem­ czech z dużym zainteresowaniem. Całość uzupełniona była licznymi komentarzami, wyjaśnieniami, dopowiedzeniami. Zapał dyskutantów kierował się przede wszystkim ku kilku kwestiom: sprawności pojęcia „diaspora" w funkcji narzędzia analitycznego, możliwości odnoszenia go również do grup o rodowodzie pozaetnicznym, wreszcie specyfiki współczesnych form diaspory. Z krytyką spotkały się nie­ które bardziej jednostronne podejścia, częsty brak uzupełniającego spojrzenia od strony grupy dominującej oraz nasycanie wystąpień treściami biograficznymi, co staje się znacznym manka­ mentem w nauce zachodniej. Z punktu widzenia reprezentanta polskiej etnologii konferencja ta zasługuje na uwagę. Uka­ zała ona bowiem wiele trwałych i nowych pól badawczych, przejawów obecnej aktywności specjalistów i wcale obiecujących projektów. Podkreślenia wymagają w szczególności takie jej cechy, jak: obecność zmodernizowanego spojrzenia na niemieckich emigrantów, zainteresowanie środowiskiem pracowniczym (w tym kraju ma ono sporą tradycję), dostrzeżenie etnicznego wymiaru biznesu oraz krytyczna percepcja procesów o zasięgu globalnym. Konferencja ujawniła także łatwość ponownego kojarzenia europejskiej i pozaeuropejskiej etnologii w Niemczech (oddzielonych przed półwieczem), jak również postępy w rozwijaniu kontaktów międzynarodo­ wych przez to środowisko. W tym kontekście konferencja była miarodajnym wskaźnikiem tren­ dów rozwojowych etnologii u naszych sąsiadów oraz szczęśliwego jej wkomponowania w ramy interdyscyplinarne, właśnie dzięki symbiozie z „komunikacją międzykulturową" - głównym kierunkiem uzupełniającym dla monachijskich studentów. Aktywność Komisji nie ogranicza się bynajmniej do obszaru Niemiec, czy do strefy nie­ mieckojęzycznej. Czynione są bowiem zabiegi o to, aby wkomponować j ą w struktury najpo­ ważniejszego stowarzyszenia specjalistycznego - „Société Internationale d'Ethnologie et de Folkore" (SIEF). Pomysł zgłoszony w 1998 r. na konferencji w Amsterdamie (K. Roth) jest realizowany z powodzeniem. Mieczysław Trojan PROJEKT NOWEGO PODRĘCZNIKA DO METOD BADAŃ TERENOWYCH ŁÓDŹ, 3-4 GRUDNIA 2001 R. W dniach 3 i 4 grudnia 2001 r. odbyła się w Łodzi konferencja pod tytułem „Metodologiczne problemy badań terenowych", zorganizowana przez Zakład Teorii i Metodologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Główną organizatorką i osobą czuwającą nad przebiegiem wystąpień oraz dyskusji była dr hab. Katarzyna Kaniowska wraz z dr hab. Grażyną E. Karpińską. �275 KRONIKA Przez dwa dni słuchacze mieli okazję zapoznać się z siedmioma wystąpieniami przygoto­ wanymi nie tylko przez etnologów , ale także przez socjologa wsi, muzealnika-etnologa oraz historyka . Uczestnicy zaproszeni do wygłoszenia swoich referatów reprezentowali ośrodki nau­ kowe z Warszawy, Łodzi, Torunia, Poznania i Katowic. Celem tej konferencji było nie tylko umożliwienie wymiany doświadczeń zdobytych podczas badań w terenie, które w dodatku można było ująć w tak różnorodny sposób i przy pomocy odmiennych metod, niż „klasyczne" etnologiczne (vide przedstawiciele innych dyscyplin niż etnologia), ale także stworzenie podwalin pod projektowany przyszły podręcznik do etnologicznych i antropologicznych metod badań terenowych. Sprawa jest ważna i zarazem pilna, gdyż w zasadzie do tej pory studenci etnologii mogli posiłkować się jedną tylko pozycją polską, jaką jest skrypt dla studentów I roku etnologii profesor Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, Metodyka etnograficznych badań terenowych, z 1971 r. Poszczególne referaty koncentrowały się wokół zagadnień metodycznych i tematycznych bli­ skich każdemu z referujących, którzy opisywali na przykładzie własnych badań rozmaite trud­ ności i problemy wyłaniające się z przyjętego podejścia badawczego, skonfrontowanego z real­ nym życiem i z rzeczywistym terenem. Kładziono nacisk na rezultaty tych konfrontacji w postaci nie tylko późniejszych etnologicznych plonów pisarskich, co przede wszystkim na efekty bie­ żące, problemy pojawiające się „na gorąco", w trakcie pracy w terenie, wśród ludzi i z ludźmi. I tak, dr hab. I . Kabzińska zaprezentowała referat nt. „Metoda biograficzna w badaniach nad tożsamością (etniczną, narodową, kulturową) z perspektywy badań terenowych przeprowadzo­ nych na Białorusi". Dr K. Woźniak mówił „O zastosowaniu metod historycznych w badaniach nad społecznością łódzkich luterán", dr M . Gerlich o „Bezradności etnologa, czyli badacz wśród śląskiej ludności rodzimej", prof. M . Wieruszewska o „Nieoczekiwanym wyniku jako przyczynku do refleksji nad testowaniem założeń", mgr R. Zydel o „Specyfice badań nad stylem życia ludzi ubogich w środowisku dawnych PGR-ów", dr J. Święch o „Metodologicznych problemach badań przy realizacji ekspozycji skansenowych", a dr hab. M . Zowczak o „Laboratorium etnograficz­ nym jako typie praktyki badawczej". Choć już same tytuły wprowadzały w wiodącą tematykę spotkania, nie objaśniły wszystkiego, co wydawało się szczególnie interesujące, mianowicie fenomenu, zresztą nie do końca nowego, ale tak wprost i otwarcie wyrażanego podczas tej konferencji, a dotyczącego pozycji etnologa w terenie. Istotny był nacisk kładziony na postawę etyczną badacza. Dotychczasowy paradygmat (wbrew potocznym obserwacjom ciągle mający swoich zwolenników) stawiający właśnie etno­ loga na pozycji uprzywilejowanej względem informatorów, w świetle zaprezentowanych wystą­ pień uległ jakby zawieszeniu i przewartościowaniu. Niemal wszyscy uczestnicy spotkania pod­ kreślali sytuacje wymuszające poniekąd zaangażowanie etnologa i to nie tylko w sam temat i optykę badawczą - co logiczne i uprawomacniające jego pobyt w terenie - ale także w sprawy tych, u których gości. Oczywiście, zaangażowanie to może przybrać wiele postaci i różne formy, od pomocy materialnej po nawiązanie nowych, ścisłych więzów przyjaźni, ale obecne dostrze­ żenie tego problemu, że etnolog rzeczywiście nie jest kimś „przezroczystym" ani neutralnym nabiera szczególnego znaczenia podczas badawczej praktyki terenowe] . Taka optyka - postawa 1 2 3 1 Jak dr hab. Iwona Kabzińska, dr hab. Magdalena Zowczak, dr Marian Gerlich, mgr Robert Zydel. W kolejności: prof, dr hab. Maria Wieruszewska, dr Jan Święch, dr Krzysztof Woźniak. Stać się to może bardziej dobitne, jeśli jeszcze raz przyjrzeć się terenowi badań referentów i tym samym uświadamiając sobie wszelkie możliwe problemy (i to wcale nie teoretyczne), jakie może tam spotkać etnolog, począwszy od Śląska i licznych problemów z przynależnością naro­ dową i etniczną tamtejszej ludności, poprzez historię życia pojedynczych ludzi, z pochodzenia Polaków, zamieszkujących dawne republiki sowieckie, których los został tak tragicznie spleciony z niełatwą przecież „wielką" historią Europy Wschodniej w ubiegłym wieku, przez przypadki szczególne, bardzo osobiste, a mianowicie konwersje (aspekt ten był między innymi badany 2 3 �276 KRONIKA zaangażowana, wręcz współczująca, empatyczna - narzuca pytanie o granice owego zaangażo­ wania i niewątpliwie najlepiej udowadnia, że zmiana terminologii z „informatorów" na „roz­ mówców", z „wywiadu" na „spotkanie-rozmowę", nie jest górnolotnym i poetyckim „dohumanizowaniem" naszej praktyki badawczej, ale logiczną zmianą języka, który dostraja się do zmienionych okoliczności i innego typu przeżywania swojej pozycji w terenie wobec tzw. innych. Niewątpliwie ulegają one przeobrażeniu. Wynika to też z przyjętej przez większość gosz­ czących na konferencji praktyków terenowych metody biograficznej. Być może, za wyjątkiem M . Zowczak, która - układając program laboratoriów dla studentów z zakresu religijności ludo­ wej z terenów Polski wschodniej i dawnych Kresów - przyjmuje perspektywę hermeneutyczną w interpretacji zebranych materiałów, czas samego pobytu grupy w terenie jest długi, niemal symbiotyczny, a tryb pracy opiera się na ścisłym współdziałaniu grupy studentów. Pójście drogą hermeneutyczną, posługując się przy tym raczej scenariuszem rozmowy, niż ścisłymi i bezwględnymi wytycznymi do przeprowadzenia wywiadu, a także - co wiąże się ściśle z metodą biograficzną - „zaufanie" tokowi rozmowy i biografii rozmówcy, który w zasadzie zupeł­ nie samodzielnie wyznacza kamienie milowe swojego życiorysu i jest twórcą tego spotkania, umieszczają etnologa na pozycji już nie wszechwiedzącego koordynatora, ale partnera dialogu. Zasygnalizowane tu problemy to oczywiście nie wszystko, o czym mówiło się podczas kon­ ferencji. Niezwykle interesującym wątkiem były tak żywo i osobiście zaprezentowane własne doświadczenia z praktyki badawczej, już nie w postaci suchych założeń i metod, lecz w formie opowieści z postępowania w terenie a vista. Właśnie te relacje oraz dyskusje, jakie one wywoły­ wały, dostarczyły ciekawego materiału do przemyśleń i do jednego z ważniejszych wniosków, który mógł się nasunąć, będącego jednak „starą prawdą", a mianowicie, że ostatnie słowo i tak należy do terenu badań, jaki wybierze etnolog. To właśnie wszelkie sytuacje, ludzie, relacje, jakie on napotka, jakie uda mu się nawiązać, w jakie zdoła wejść, przeżyć i zaobserwować, osta­ tecznie zmodyfikują kształt jego interpretacji i założeń. Zaproszeni goście odsłaniali otwarcie kulisy swojego warsztatu terenowego, do jakich „tak­ tyk" uciekają się, z czym mają problemy, co czyni ich bezradnymi. Spotkanie to stało się bardzo ważnym i ciekawym forum - autentycznym - wymiany tego typu doświadczeń czynionych z całkowitą otwartością, za co ci wszyscy, którzy mieli okazję przysłuchiwać się wystąpieniom i dyskusjom chcą serdecznie podziękować gościom oraz organizatorom. Konferencja ta jest pierwszą z cyklu planowanego przez Zakład Teorii i Metodologii Kultury KE UŁ. Następne spotkania mają podjąć kolejne, istotne problemy dla współczesnej polskiej etnologii, dostarczając materiałów do opracowania, wcześniej już wspomnianego, nowego po­ dręcznika do metod badań terenowych. Inga Kuźma ROLA KONTAKTÓW POLSKO-SYBERYJSKICH (W X I X I X X W.) WE W Z A J E M N Y M KSZTAŁTOWANIU SIĘ WIARY I KULTURY W dniach 26-28 czerwca 2001 r. miała miejsce pierwsza po czasach PRL i pierwsza w stosun­ kach polsko-syberyjskich międzynarodowa konferencja naukowa: „Kościół katolicki na Syberii. Historia - teraźniejszość - przyszłość". Wspólnym wysiłkiem zorganizowały ją: Ośrodek Badań Wschodnich i Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, Centrum Duchowości Klaretyńskiej oraz Oddział Dolnośląski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". Wśród zaproszonych gości i uczestników sesji byli historycy, etnografowie, antropologowie kultury i katecheci. w trakcie zbierania materiałów o społeczności łódzkich luterán), aż po wyjątkowo trudną obecną sytuację mieszkańców wsi, a zwłaszcza byłych pracowników PGR-ów. �KRONIKA 277 Obrady uświetniła uroczysta sesja plenarna, zorganizowana w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Zebranych powitał Przewodniczący Rady Naukowej Ośrodka Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego, a zarazem kierownik Zakładu Historii Polski i Powszechnej X V I - X V I I I w. Uniwersytetu Wrocławskiego - prof, dr hab. Krystyn Matwijowski. Zauważył on, że wybór problematyki tego spotkania jest nie tylko aktualny, ale i niezmiernie ważny. Podkreślił wielostronne oddziaływanie Kościoła na życie wiernych oraz szczególny wkład Polaków w roz­ wój religijny, naukowy, kulturalny i gospodarczy Syberii. Serdecznie podziękował dr. Antoniemu Kuczyńskiemu (Uniwersytet Wrocławski), dzięki którego zabiegom i staraniom przygotowana konferencja mogła rozpocząć się w zaplanowanym składzie osobowym i w przyjemnej atmosfe­ rze. Nie bez znaczenia okazał się także wybór miejsca tego spotkania naukowego. Gościnność księży klaretynów pozwoliła dostrzec nie tylko uroki wielkiego miasta, jakim jest Wrocław, ale również poznać i docenić przepiękne okolice Krzydliny Małej (położonej na południowy zachód od Wołowa). Przemówienie inauguracyjne wygłosił Prorektor ds. Studenckich Uniwersytetu Wrocławskie­ go, prof, dr hab. Rościsław Żerelik. Witając zebranych w imieniu kolegium rektorskiego, z satys­ fakcją odnotował, iż konferencja odbywa się na Uniwersytecie Wrocławskim, który przygoto­ wuje się do jubileuszu 300-lecia istnienia (w roku 2002). Nawiązał też do wizyty Jana Pawła I I na Ukrainie (w Kijowie i we Lwowie) i do postaci arcybiskupa greckokatolickiego Andrzeja Szeptyckiego, który w latach 1920-1923 zabiegał o poparcie dla sprawy ukraińskiej w Rzymie i aktywnie wspierał działanie ukraińskiego ruchu narodowego. Na zakończenie mówca życzył wszystkim owocnych obrad, a także przyjemnego pobytu we Wrocławiu i w Krzydlinie Małej. Po zakończeniu części oficjalnej goście i uczestnicy konferencji wysłuchali referatów plenarnych. Autor pierwszego, ks. prof, dr hab. Franciszek M . Rosiński (Wrocław), odwołał się do cza­ sów franciszkanina z Wrocławia - Benedykta Polaka i jego udziału (w latach 1245-1247) w podróży do Chana mongolskiego w Karakorum. Kolejny referent - prof, dr hab. Zbigniew J. Wójcik (Muzeum Ziemi w Warszawie) - na podstawie odnalezionych przez siebie źródeł zaprezentował postać Józefa Kalinowskiego, uczestnika powstania styczniowego w 1863 r. (ska­ zany za to na 10 lat katorgi; karę odbywał w Usolu). W swojej wypowiedzi prof. Wójcik zawarł też niezwykle interesujące wzmianki, dotyczące aspektów życia codziennego, kultury, obycza­ jów i religii mieszkańców Syberii. Część plenarną zakończyło wystąpienie prof. dr. hab. Bolesława S. Szostakiewicza (Irkuck), poświęcone dziejom Kościoła rzymsko-katolickiego w Irkucku. W ciekawy sposób odwołał się on do porównania Kościoła na tym terenie do pomnika religijnej i polonijnej przeszłości kraju nad Angara. Po zakończeniu obrad w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego uczestnicy sesji zostali przewiezieni do Domu Rekolekcyjnego Misjonarzy Klaretynów w Krzydlinie Małej. Kolejny dzień (27 czerwca) rozpoczął się poranną mszą świętą, odprawioną w intencji wier­ nych Kościoła katolickiego i polskiej diaspory na Syberii. Wznowione obrady prowadzone były (27-28 czerwca) w dwóch sekcjach. Nowe spojrzenie badaczy na wiele spośród prezentowanych przez nich kwestii pozwoliło dostrzec mnóstwo pomijanych do tej pory w historiografii zagad­ nień. Dzięki temu uczestnicy sesji mieli możliwość wysłuchania oryginalnych referatów. W sekcji pierwszej prezentację referatów rozpoczął dr Jan Trynkowski (Warszawa) wystąpie­ niem poświęconym postaci księdza kapucyna Elizeusza Głębockiego z Uściługa, który przez kilkadziesiąt lat wędrował po Syberii, niosąc zesłańcom opiekę duchową i słowa zbawienia. Zmarł w 1798 r. w Tobolsku. Wystąpienie ks. mgr. Andrieja Maslennikowa SJ (Nowosybirsk) zostało poświęcone historii Kościoła katolickiego na Syberii Zachodniej w latach 1812-1900. Referent zwrócił w nim uwagę słuchaczy na zasięg terytorialny parafii na tym terenie, na budowle sakralne i na skład narodowy wiernych. Omówił te kwestie na konkretnych przykładach, cytując ciekawy materiał archiwalny. Mgr Bazyli Chaniewicz (Tomsk), na podstawie świadectw pisanych: publicystyki i wspom­ nień, przygotował interesującą analizę, która dotyczyła tomskich katolików w kontekście kontaktów polsko-syberyjskich ( X V I I I - X X w.). Nie zabrakło w niej również elementów ukazu­ jących drogi życiowe katolików, zawartych w unikalnych materiałach źródłowych. �278 KRONIKA Kolejni mówcy: prof, dr hab. Zbigniew J. Wójcik, dr Eugeniusz Niebelski (Lublin), dr Irina Nikołajewna Nikulina (Barnaul), dr Anna Maria Stogowska (Archiwum Państwowe w Płocku), ks. prof, dr hab. Franciszek M . Rosiński, poświęcili swoje wystąpienia księżom zesłanym na Syberię po 1863 r. Ukazali oni sylwetki pamiętnikarzy, kapłanów z guberni płockiej, a także fundamentalne znaczenie pionierskiej pracy księży przebywających w Ałtaju i rolę misji fran­ ciszkańskiej na Sachalinie. Zwrócili uwagę słuchaczy na walory poznawcze i etyczne wykorzy­ stanych dokumentów. Doskonała znajomość podjętych przez nich zagadnień pozwoliła im na ocenę wiarygodności prezentowanych przekazów. Z przedstawioną powyżej problematyką świetnie korespondował materiał przygotowany przez znakomitego badacza i znawcę dziejów Syberii - dr. Antoniego Kuczyńskiego. Zebrane przez niego źródła i literatura pozwoliły na nowo odczytać wspomnienia księdza Mikołaja Kulaszyńskiego, przebywającego w miejscowości Tunki. Prawdopodobnie już w końcu 1863 r. ks. Kulaszyński został skazany na osiedlenie się na Syberii. Początkowo przebywał w guberni krasnojarskiej, a od 1865 lub 1866 r. w Tunki. Następnie mgr Sergiusz Wincenty Fiel, wiceprezes ds. Polonii Syberii i Dalekiego Wschodu (Kongres Polaków w Rosji), w interesujący sposób przybliżył zebranym rolę polskiego kościoła parafialnego w Tiumeniu. Zaprezentował przy tym ciekawe materiały (m.in. film na taśmie video) poświęcone powstawaniu parafii w Tiumeniu. Obrady w sekcji pierwszej, w dniu 27 czerwca, zakończyły się wystąpieniem dr Niny Andriejewny Jakowlewny (Barnaul). Ciekawie zaprezento­ wała ona historię Kościoła katolickiego w Barnaule w początkach X X w. Spotkanie w sekcji drugiej rozpoczął dr Mariusz Korzeniowski (UMCS), który przedstawił rolę duchowieństwa rzymskokatolickiego w akcji pomocy uchodźcom polskim na Syberii w latach I wojny światowej. Omówił angażowanie się księży katolickich do pracy duszpasterskiej i ich posługę kapłańską na Syberii w lokalnych parafiach. Na konkretnych przykładach przekonywał on, że działalność polskich księży - jeńców uchroniła skazanych od demoralizacji, dawała pozytywne rezultaty w postaci zachowania wiary Ojców i nadziei Polaków na powrót do Ojczyzny. Referat dr Heleny Owsiany (Warszawa) poświęcony był m.in. trudnej sytuacji duchownych katolickich, przebywających w więzieniach i na zesłaniu w Imperium Rosyjskim i Rosji Radziec­ kiej w latach 1914-1921, mgr Ida Zaikina (Moskwa) omówiła natomiast działalność Delegatury PCK w Moskwie na rzecz duchowieństwa katolickiego, skazanego na pobyt w łagrach syberyj­ skich (1926-1937). Ks. prof, dr hab. Roman Dzwonkowski SAC (KUL) zaprezentował zagadnienie misji, jaką mieli do spełnienia księża katoliccy, przebywający w łagrach. Dr Jerzy Grabiński (Warszawa) podjął się prezentacji oryginalnego tematu: „Od Archangielska do Irkucka. Martyrologium duchowieństwa białoruskiego w X X w." Z wielkim zainteresowaniem zebrani wysłuchali wystą­ pienia prof. dr. hab. Albina Głowackiego (Uniwersytet Łódzki), który w ciekawy sposób przed­ stawił politykę Związku Patriotów Polskich w ZSRR wobec spraw wiary i religii. Rozpoczął on od zaprezentowania politycznych uwarunkowań działalności ZPP w latach I I wojny światowej. Następnie wskazał, w jakim zakresie problematyka religii znalazła odbicie w oficjalnych doku­ mentach instancji ZPP szczebla centralnego i terenowego. Bodaj najwięcej uwagi poświęcił przykładom obecności elementów życia religijnego w pracy dydaktycznej i wychowawczej placówek oświatowo-opiekuńczych dla dzieci polskich w ZSRR. W kolejnych wystąpieniach dominowały zagadnienia obejmujące szeroko rozumianą pro­ blematykę życia religijnego polskich zesłańców w latach I I wojny światowej. Mówcy, m.in. dr Aleksander Srebrakowski (Uniwersytet Wrocławski), mgr Przemysław Nagel (Kraków), podkreślali, że świeccy przejmowali rolę księży, a wyjątkowo silnie kultywowały swoje wyznanie kobiety. Szczególnie zaznaczono rolę wiary w przetrwaniu na zesłaniu i w obozach. Dr Małgorzata Ruchniewicz (Uniwersytet Wrocławski) w swoim referacie wiele uwagi po­ święciła postępującej dehumanizacji życia polskich łagierników i zesłańców. Prof. dr hab. Jerzy Supady (Akademia Medyczna w Łodzi) omówił posługi religijne księży więzionych w łagrach sowieckich i prowadzoną przez nich pracę duszpasterską (na tle warun- �KRONIKA 279 ków panujących na Syberii). Wspomniał również o gromadzonych przez księży zbiorach etnograficzno-antropologicznych. Obrady w sekcji drugiej, w dniu 27 czerwca, zakończyła mgr Olga Podborska (Krasnojarsk). Przedstawiła ona krótką informację o materiałach archiwalnych na temat pobytu ks. Waltera Ciszka SJ w łagrach ZSRR. Wieczór uświetnił panel z udziałem księży pracujących na Syberii i symboliczne sadzenie drzew, upamiętniających spotkanie uczonych w Krzydlinie Małej. W dniu 28 czerwca wspólne obrady obu sekcji rozpoczął mgr Bazyli Chaniewicz, prezen­ tując referat poświęcony katolickiej społeczności Tomska w drugiej połowie X I X w. i postaci księdza Walerego Gromadzkiego, skazanego w 1861 r. na osiedlenie na Syberii. Ks. Gromadzki przebywał w Omsku, a następnie w Tomsku. Założył Towarzystwo Dobroczynności. Opiekował się tamtejszymi katolikami. Kolejny referent, prof, dr hab. Bolesław Szostakowicz, zaprezentował kilka nieznanych do­ kumentów archiwalnych, informujących o księdzu Krzysztofie Marii Szwermickim (1812-1894), proboszczu parafii katolickiej w Irkucku. W skrócie przedstawił jego losy (w 1832 r. ksiądz założył habit zakonny marianów) i aktywną działalność polityczną, która doprowadziła go do skazania na bezterminową katorgę na Syberii, zamienioną na zamieszkanie w guberni irkuckiej pod dozorem policyjnym. Wspomniał też, że od października 1855 r. ks. Szwermicki pełnił obo­ wiązki proboszcza irkuckiego. Nie pominął także faktu, iż duchowny ten został mianowany przez papieża Leona X I I I misjonarzem apostolskim całej Syberii. Nie zabrakło również informacji, przygotowanej na podstawie unikalnej korespondencji przez mgr Adriannę Kurowską z Uniwersytetu Wrocławskiego, poświęconej postaci franciszkanina Maurusa Klugi i jego misyjnej posłudze na Syberii i w Charbinie. M . Kluga rozpoczął swą dzia­ łalność misyjną w 1912 r. w Chinach, a następnie objął nią także ludność zamieszkującą tereny północnej Syberii. Na szczególne podkreślenie zasługuje przedstawienie roli Kościoła katolickiego jako czyn­ nika integracji polskiej diaspory na Syberii w pierwszej połowie X I X w. (referat mgr Renaty Opłakańskiej z Abakanu). Mgr Lilianna Światek (Uniwersytet Łódzki) zwróciła uwagę na problematykę religijną, obecną w zesłańczym dzienniku Marii Duniec. Ma on bezcenną wartość dla badaczy skomplikowanych losów obywateli polskich po 17 września 1939 г., opisywane w nim kwestie były bowiem odnoto­ wywane na bieżąco, a nie po upływie wielu lat, kiedy to pamięć ludzka bywa zazwyczaj zawodna. Dr Daniel Boćkowski (Warszawa) omówił trudną rolę matki na zesłaniu. Na konkretnych przykładach referent przekonywał, że wiara w Boga była dla zesłańców otuchą, pociechą, na­ dzieją na odmianę losu i duchowym ukojeniem. Mgr Agata Wiśniewska (Warszawa) przedstawiła tożsamość narodową mieszkańców Wierszyny na Syberii na podstawie niezwykle interesującego materiału etnograficznego. W swoim wystąpie­ niu skupiła się na dwóch aspektach: roli i znaczeniu Kościoła oraz wyznania katolickiego. Dr Marcin Soska (Warszawa) scharakteryzował odradzanie się Kościoła katolickiego w Wierszynie, Usolu Syberyjskim i Angarsku. Pobyt na tych terenach w roli katechety pozwolił mu na zaprezentowanie unikalnych materiałów zdjęciowych. Referat mgr. Marka Koprowskiego (Częstochowa) dotyczył dziejów parafii w Błagowieszczeńsku. Jerzy Badura (Krasnojarsk) zaprezentował informacje o Kościele w Krasnojarskim Kraju, gdzie w latach 1992-2000 powstało 40 wspólnot parafialnych, z których jednak tylko 29 ma udokumentowaną działalność. Praca w charakterze katechetki ułatwiła mgr Annie Czerwonce poznanie losów Kościoła na Syberii. Zostały one przedstawione przez nią na przykładzie parafii w Bijsku. Parafię tę zareje­ strowano dopiero w 1998 r. W tym samym roku odrodziła się tam struktura Kościoła katolickiego. Referentka zauważyła, iż omawiana parafia to nie tylko Bijsk, ale również tereny położone w promieniu ok. 200 km od niego. Duże odległości sprawiają, że spośród wszystkich parafian �280 KRONIKA zaledwie ok. 30 osób systematycznie uczęszcza do kościoła. Poświęcenie i głęboka wiara wyjaś­ niają decyzje wyjazdu na odległe tereny Syberii w roli katechetów. Codzienna obecność na tych terenach i żywe relacje pozwalają dostrzec zachodzące zmiany we wzajemnych kontaktach polsko-syberyj skich. * Wielu z nas kojarzy Syberię z łagrami, zesłaniami, cierpieniami, nędzą i męką milionów ludzi. Omawiana konferencja - miejmy nadzieję - pozwoliła nieco zmienić ten wizerunek, z pewnością zaś wniosła do obrazu Syberii nowy, istotny element: obecność i rolę Kościoła katolickiego. Uważam, iż istnieje uzasadniona potrzeba organizowania spotkań, które pomogą wyelimino­ wać tkwiące w nas stereotypy, pozwolą uważnie przyjrzeć się problemom, troskom i bolączkom mieszkańców rozległego terytorium byłego ZSRR - państwa, w którym religia katolicka przez wiele lat była prześladowana. Jednak wiara i religia trwały, mocno zakorzenione w społeczeństwie radzieckim. Nie wolno było jednak uczciwie o nich pisać, ani publicznie rozmawiać. Należy więc docenić współczesne zabiegi, mające na celu powstawanie i rejestrowanie nowych parafii, a także odradzanie się wzajemnych kontaktów polsko-syberyj skich. Okazuje się, że nawet ogromne odległości nie stanowią przeszkody w podejmowaniu działań w tym kierunku. Tłumaczy to chociażby fakt pokonania przez wielu uczestników omówionego spotkania naukowego tysięcy kilometrów i dotarcie przez nich do Polski. Wszyscy, którzy byli uczestnikami tej interesującej konferencji, zapowiedzieli kontynuację podjętej w Krzydlinie Małej problematyki. Pozostaje nam życzyć sobie kolejnych takich uda­ nych spotkań w jeszcze liczniejszym gronie. Lilianna Światek WYSTAWA „GRODNO I WOŁKOWYSK W I I RZECZYPOSPOLITEJ" W M U Z E U M ETNOGRAFICZNYM W GDAŃSKU OLIWIE, 12 LIPCA - 31 PAŹDZIERNIKA 2001 A U T O R K A SCENARIUSZA WYSTAWY: W I K T O R I A B L A C H A R S K A , A U T O R K A ARANŻACJI PLASTYCZNEJ: H A N N A BŁASZKOWSKA-GREGOR Wystawa „Grodno i Wołkowysk w I I Rzeczypospolitej" stanowiła kolejną propozycję M u ­ zeum Etnograficznego (Oddziału Muzeum Narodowego w Gdańsku) w cieszącym się dużą popularnością cyklu „Podróże sentymentalne po dawnych kresach". Celem wystawy było poka­ zanie wizerunków Grodna i Wołkowyska w okresie międzywojennym oraz przybliżenie życia i działalności mieszkańców tych kresowych miast dawnego województwa białostockiego. Wystawa prawie w całości powstała z pamiątek i zbiorów prywatnych grodnian i wołkowyszczan, osiedlonych po I I wojnie światowej w Trójmieście, Elblągu, Toruniu, Krakowie i w War­ szawie. Na wystawie zgromadzonych zostało około 600 obiektów pochodzących od 90 osób. Ekspozycja zorganizowana została przy współudziale Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Grodzień­ skiej i Wileńskiej z siedzibą w Gniewie, Stowarzyszenia Grodnian im. Elizy Orzeszkowej w Warszawie, Stowarzyszenia Rodzin Ziemi Wołkowyskiej w Gdańsku oraz Oddziału Pomor­ skiego Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". Podzielona na dwie części wystawa, w podobnym ujęciu przedstawiała sylwetkę międzywo­ jennego Grodna i Wołkowyska - dwóch sąsiadujących ze sobą miast dawnego województwa białostockiego. Zaprezentowane mapy umiejscawiały oba miasta na terytorium I I Rzeczypospoli­ tej. Na wystawie pokazana została też niemiecka mapa sztabowa, obejmująca teren od Grodna do Wołkowyska, z okresu I wojny światowej (1915 г.), z polskim nazewnictwem miejscowości. Plany miast ukazywały nazwy i rozmieszczenie ulic. Panoramy miast i widokówki oddawały wygląd obu miejscowości. Utrwaleni przez fotografów mieszkańcy przechadzający się po Grod­ nie czy Wołkowysku, kąpiący się w Niemnie czy Wołkowyi, uprawiający sporty, biorący udział �KRONIKA 281 w uroczystościach ożywili ulice miast. Te reportażowe zdjęcia wiele mówiły o dniu codziennym i świątecznym ich mieszkańców. Najwięcej pamiątek związanych było ze szkolnictwem w obu miastach. Na wystawie wyeksponowane zostały dwa sztandary szkolne: jeden z Grodna i jeden z Wołkowyska. Niezwykle wzruszającą historię posiada sztandar szkoły powszechnej nr 4 w Wołkowysku, który zanim znalazł się w Polsce przeszedł wraz z rodziną Szarejków całą gehennę zesłania i przejechał tysiące kilometrów z Polski do Kazachstanu i z powrotem. Tę nie­ codzienną historię szczególnie odnotowaliśmy na naszej wystawie, tym samym oddając po latach hołd woźnej szkoły - Marii Szarejko, która ocaliła sztandar. Na co dzień sztandar przechowy­ wany jest jako wyjątkowa pamiątka w rodzinie Szarejków w Krakowie. Dopiero po raz drugi udostępniony był publiczności. Zagadnienia związane ze szkolnictwem zilustrowane zostały nie tylko poprzez fotografie, ale również świadectwa, zeszyty, podręczniki szkolne, pamiętniki uczniów, legitymacje, tarcze, dyplomy. Znajdujące się na planszach fotografie zbiorowe sprawiały, iż zwiedzający często odnajdywali na nich siebie, swoich bliskich i znajomych. Po raz pierwszy na wystawie zaprezentowano rysunki Józefa Wanatowskiego - nauczyciela rysunku w Pań­ stwowym Gimnazjum Męskim im. Adama Mickiewicza w Grodnie, wśród których znalazły się także karykatury nauczycieli szkół grodzieńskich. Ściśle związane ze szkolnictwem sprawy har­ cerstwa ukazano poprzez kroniki, legitymacje, znaczki i krajki harcerskie, fotografie drużyn i znanych harcerzy. Oprócz szkolnictwa niebagatelną rolę w życiu obu miast odgrywało wojsko, które również na wystawie zaprezentowano. Na fotografiach zobaczyć można było postacie generałów z Dowódz­ twa Okręgu Korpusu nr III: Aleksandra Liwinowicza, Franciszka Kleeberga, Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, Józefa Olszyny-Wilczyńskiego. Odnotowany został 76 Lidzki Pułk Piechoty im. Ludwika Narbutta, 81 Pułk Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego, z jego dowódcą płk. Stanisławem Maczkiem. Zaakcentowany na wystawie został słynny 3 Pułk Strzelców Konnych w Wołkowysku. Istniejące w Krakowie Koło Żołnierzy 3 PSK umożliwiło prezentację autentycznego munduru jednego ze strzelców - wachmistrza Tadeusza Orłowskiego. Na wystawie znalazły się także broszury poświęcone pułkowi, fotografie, odznaka pułkowa oraz „żurawiejka" na jego temat, zaczynająca się od słów „Słabi w szabli, mocni w pysku, to są strzelcy z Wołkowy­ ska..." Kolejny wątek wystawy przedstawiał znaczenie duchowieństwa w życiu obu miast. Wielu pracujących w Grodnie i Wołkowysku duchownych wyróżniało się społeczną i patriotyczną działalnością. W kościele franciszkańskim w Grodnie działał w latach 1922-1927 św. Maksymilian Kolbe, wydający pismo Rycerz Niepokalanej. Franciszkaninem, objętym później procesem beatyfi­ kacyjnym, był też o. Melchior Fordon. W Grodnie urodził się Henryk Hlebowicz - niezapomniany duszpasterz akademicki, uznany za błogosławionego. Działał tu również ksiądz Franciszek Hrynkiewicz pełniący obowiązki prefekta w szkole powszechnej ss. Nazaretanek i w Państwowym Gimnazjum Męskim im. Adama Mickiewicza. Dla dobra szkolnictwa grodzieńskiego wielce zasłu­ żył się ksiądz kanonik Antoni Kuryłłowicz (1876-1954). Dzięki temu, że rodzina ks. Antoniego Kuryłłowicza po wojnie zamieszkała w Gdańsku, przechowując po nim wiele rodzinnych pamiątek, postać tego społecznika w znacznej mierze odnotowana została na wystawie. Wśród pamiątek po księdzu znalazły się obrazy malowane przez wileńską malarkę - Łucję Bałzukiewicz, które wisiały w apartamencie księdza w klasztorze bernardyńskim. Po raz pierwszy zaprezentowane one zostały szerokiej publiczności. Jeden z jej obrazów, z 1912 roku, przedstawia wnętrze mieszkania księdza. Na namalowanej przez artystkę kanapie księdza widnieje poduszka z orłem w koronie. Poduszka ta w dobrym stanie przetrwała do dzisiaj w rodzinie księdza i j ą także można było oglądać na wystawie. Ksiądz kanonik, będący jednocześnie prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej, dyrektorem i założycielem szkoły powszechnej, tzw. bernardyńskiej, za liczne swoje zasługi w działalności społecznej odznaczony został w 1938 roku Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Niestety, medal nie zachował się, na wystawie zaprezentowano jedynie oryginalny dyplom odzna­ czenia. Pokazywane na wystawie albumy przygotowywane przez uczennice szkoły dla księdza z okazji jego jubileuszy tak wiele mówiły o szkole w jej codzienności i dniu świątecznym. Stanowić mogą znakomity materiał do badań szkolnictwa grodzieńskiego. Doskonałe fotografie Mikołaja Rubinszteina ukazywały portret szkoły, uczennic, grona pedagogicznego, sceny z przedstawień �282 KRONIKA teatralnych, regularnie wystawianych w szkole. Nas dzisiaj zaskakują niezwykle misterne, wyko­ nane z artyzmem rysunki, którymi uczennice dekorowały album. W Wołkowysku natomiast wybit­ ną postacią wśród duchownych był ksiądz dziekan Bolesław Sperski (1871-1949), gorący patriota i społecznik, jeden z założycieli Tygodnika Wołkowyskiego, którego postać również zasygnalizowa­ liśmy poprzez fotografie i dokumenty przez niego podpisane. Na wystawie obejrzeć można było przedwojenne publikacje i przewodniki po Grodnie i okoli­ cach, oryginalne gazety z okresu międzywojennego, afisze teatralne, programy kin, reklamy firm istniejących w Grodnie i Wołkowysku - tak wiele mówiące o życiu gospodarczym obu miast. Ory­ ginalne wyroby fabryk grodzieńskich zaprezentowane zostały poprzez meble z Fabryki Dykty Braci Braun w Grodnie, użyczone przez rodzinę Skinderów, oraz skórzane oprawy albumów i no­ tesów z Niemeńskiej Fabryki Wyrobów Artystycznych, Skórzanych, Reklamowych i Biurowych. Obok emblematów i reklam sklepu obuwniczego Braci Borsukiewiczów z Grodna znalazł się też na wystawie ich autentyczny wyrób w postaci czarnych atlasowych pantofelków, tzw. prunelków. Wśród innych elementów stroju znalazły się mankiety i muszki męskie oraz getry męskie zakładane na pantofle. Dzięki temu, iż córka znanego grodzieńskiego cukiernika - Leonarda Szypowskiego, mieszkająca obecnie w Gdyni, wypożyczyła na wystawę rodzinne pamiątki również i jego postać zaistniała na wystawie. W części dotyczącej Wołkowyska, obok fotografii prezentującej cementow­ nię z Rosi, obejrzeć też można było oryginalną cegłę przywiezioną stamtąd. Oprócz autentycznych pamiątek pochodzących z okresu międzywojennego na wystawie obej­ rzeć też można było artystycznie odtworzone wizerunki ziemi grodzieńskiej i wołkowyskiej. Grodno dodatkowo przybliżały znajdujące się na wystawie akwarele Witolda Kołbana. Urodzony w 1935 roku w Grodnie, a mieszkający obecnie w Tychach, artysta - po latach i po podróży w swoje rodzinne strony w 1994 roku - postanowił stworzyć portret miasta swojego dzieciństwa. Podróż po przeszło 50 latach w rodzinne strony dostarczyła artyście wielu wzruszeń i stanowiła źródło inspiracji. Akwarele zaprezentował po raz pierwszy w tyskiej galerii w 1996 roku. W folde­ rze do wystawy autor prezentowanych prac napisał: „Pamiętałem to miasto z zielonych zaułków, zadbanych, tajemniczych uliczek, zachwycających kościołów i niepowtarzalnej polskiej atmosfery. Postanowiłem stworzyć portret miasta - mojego - znanego mi z wczesnych lat młodzieńczych. Korzystałem z pamięci dziecka wychowanego w miłości do rodzinnego kraju, do ojczystej mowy i kultury. Spróbowałem namalować pejzaże lat dziecinnych, podpierając się starymi fotografiami, rycinami, opowieściami mieszkańców i własną miłością do tego wspaniałego grodu." Podobnie odtworzony obraz ziemi wołkowyskiej został na wystawie ukazany poprzez rysunki Witolda Karpyzy. Urodzony w 1913 roku w Zieleniowcach (pow. wołkowyski) Karpyza, obecnie emerytowany nauczyciel mieszkający w Gorzowie Wlkp., jest niestrudzonym popularyzatorem ziemi wołkowyskiej. Jest autorem licznych opracowań dotyczących powiatu wołkowyskiego. Wybrane obiekty architektoniczne regionu umieścił na około 100 rysunkach. Umiejętność ryso­ wania posiadł uczęszczając do Rysunkowego Ogniska Liceum Krzemienieckiego. Rysunki po­ wstały podczas wycieczek, a także z pamięci i starych fotografii. Zainteresowani historią mogli znaleźć na jego rysunkach źródło informacji o Kresach, inni mogli podziwiać różnorodność archi­ tektury ziemi wołkowyskiej wielokulturowego regionu zamieszkiwanego przez Polaków, Rosjan, Białorusinów, Żydów, Tatarów. Dzisiaj wiele przedstawionych przez Witolda Karpyzę obiektów już nie istnieje. Pozostały tylko cieniem w pamięci, mglistym wspomnieniem. Rysunki Kapryzy poprowadzone subtelną kreską wydobywają je z tej mglistości. Dzięki nim świat dawnych dwor­ ków, bożnic, kościołów, cerkwi, meczetów okolic Wołkowyska ocalony został od zapomnienia. Wystawę można było zwiedzać słuchając nagrań autentycznych pieśni polskich, wykonywa­ nych współcześnie przez Polaków na Białorusi. Wystawa wzruszała, przypominała, jak również wypełniała lukę w naszej edukacji, dotyczącą tego terenu i okresu. Ekspozycję w Oliwie zwie­ dziło ponad 3000 osób, pozostawiając często ślad swojego wzruszenia i uznania dla wystawy w księdze wpisów. Wystawie towarzyszył katalog pod tym samym tytułem. Wiktoria Blacharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82465125ca8923c76dbee4c786627c28.pdf 7c7d3df35509ae30c4076ef652f695a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4517 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.237-247 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ludowy w Polsce, w druku. T. S e w e r y n na podstawie tradycji lokalnej częstochowskiej p o d a ł , że Gotłieb H a r b i c h był m a l a r z e m i d r z e w o r y t n i k i e m (por. Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 25). W c z ę s t o c h o w ­ s k i c h księgach m i e j s k i c h n o t o w a n y j e s t H a r b i c h j a k o „ m a l a r z " ( A r c h i w u m M i e j s k i e w Częstochowie, Księga L u d n o ś c i 1865). S y g n o w a n e p r z e z n i e g o o b r a z k i d e w o c y j n e , j a k i e udało m i się odnaleźć, są r ę c z n i e b a r ­ w i o n y m i stalorytami. 5 M . P r z e ź d z i e c k ą , Na tropach skulskich ochweśników, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957, N r 4, s. 250—256; S t . Błaszczyk, P l a s t y k a [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, r e d . J . B u r s z t a , P o z n a ń I960, t . I I , s. 603 i n a s t . 6 A. Kunczyńska-Iracka, Obrazy częstochowskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, N r 2, s. 75—100 o r a z Ma­ larze ludowi z Gidel, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1965, N r 2, s. 79—100. 7 A . Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej połowy XIX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, B i b l i o t e k i i M u z e a K o ś c i e l n e " , Т . V I , 1963; A . G ł ę b o c k i ( p o d p i s a n y j a k o G ł ę b o w s k i ) , K i t k a słów o malarstwie w Częstocho­ wie, „ W i e k " , 1874, N r 24—28. S. Szymański c y t u j e go j a k o Gołębiowskiego. 8 W s z y s t k i e c y t o w a n e f r a g m e n t y t e k s t ó w pochodzą ze z s z y t k i d o k u m e n t ó w c e c h u m a l a r z y w C z ę s t o c h o w i e , znajdujących się o b e c n i e w B i b l i o t e c e M i e j s k i e j w C z ę ­ s t o c h o w i e , s y g n . 180.125. 9 J . U. Niemcewicz, Podróże historyczne po zie­ miach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Pa­ r y ż — P e t e r s b u r g , 1858, s. 484. T e n c y t a t w y j ą t k o w o powtarzam. 10 A . G ł ę b o c k i , o p . c i t . 11 S t . Szymański, W a r s z t a t skulski..., w y d . cyt., s. 116. 12 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Obrazy częstochowskie..., w y d . cyt. 13 M . P r z e ź d z i e c k ą , op. c i t . 14 S t . Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 120. 15 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze ludowi z Gidel..., w y d . cyt. 16 St. Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 125. N Jolan Balogh, A. N E P M U V E S Z E T ES A T O R T E N E T I p r a j z i Ertesitó", t. X L I X , 1967, s. 73—165, i l . 130. S T l L U S O K (Sztuka A r t y k u ł J o l a n B a l o g h składa się z d w ó c h części: t e o r e t y c z n e j , w której a u t o r k a o m a w i a m e t o d y b a d a n i a sztuki ludowej — i części h i s t o r y c z n e j , g d z i e r o z p a t r u ­ j e w p ł y w r e n e s a n s u n a sztukę ludową. W p i e r w s z e j części p r a c y a u t o r k a o m a w i a z n a c z e n i e s z t u k i l u d o w e j d l a całości k u l t u r y w ę g i e r s k i e j o r a z w y ­ s o k i p o z i o m t e j s z t u k i n a W ę g r z e c h . W t r a k c i e badań n a d sztuką l u d o w ą w y ł a n i a się w i e l e s k o m p l i k o w a n y c h p r o b l e m ó w : p r z e d m i o t e m badań j e s t b o w i e m z j e d n e j s t r o n y l u d , będący ź r ó d ł e m t e j s z t u k i , z d r u g i e j — s a m o dzieło s z t u k i . Z t e g o w z g l ę d u , studiując sztukę l u d o w ą , należy p o s ł u g i w a ć się m e t o d a m i s t o s o w a n y m i z a r ó w n o p r z e z e t n o g r a f i ę , j a k i p r z e z historię s z t u k i . B a d a n i a n a d sztuką l u d o w ą p r o w a d z o n e b y ł y dotąd na Węgrzech przez etnografów, natomiast historycy s z t u k i r z a d k o z a j m o w a l i się tą dziedziną. Jedną z p i e r w ­ s z y c h , która w s t u d i a c h n a d sztuką l u d o w ą stosowała m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i , podkreślając jednocześnie p o t r z e ­ bę s t o s o w a n i a t y c h m e t o d , b y ł a s i o s t r a a u t o r k i H e l e n a Balogh (Les edifices de bois Varchitecture religieuse hongroise, B u d a p e s t 1941). J o l a n B a l o g h s t a w i a s o b i e p y t a n i e , w j a k i sposób m o ż n a w y k o r z y s t a ć m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i d o badań n a d sztuką l u d o w ą i s t w i e r d z a , że sztukę l u d o w ą należy r o z p a t r y w a ć z t r z e c h p u n k t ó w w i d z e n i a : 1) h i s t o r y c z ­ n e g o , t z n . badań ź r ó d ł o w y c h n a d sztuką l u d o w ą , 2) s t o ­ s u n k u s z t u k i l u d o w e j do stylów h i s t o r y c z n y c h — w r e s z ­ c i e 3) a n a l i z y cech s t y l o w y c h s z t u k i l u d o w e j i j e j o d ­ rębnej e s t e t y k i . Oczywiście a u t o r k a zdaje sobie sprawę, że w s k a z a n e a s p e k t y n i e w y c z e r p u j ą całości p r o b l e m a ­ t y k i , a l e w y t y c z a j ą j e d y n i e z a s a d n i c z e k i e r u n k i badań n a d sztuką l u d o w ą . 1) B a d a n i a h i s t o r y c z n e , c z y l i b a d a n i a ź r ó d ł o w e , które według a u t o r k i , stanowią bazę d l a w s z y s t k i c h dal­ s z y c h poczynań, p o w i n n y iść w trzech kierunkach. W p i e r w s z y m r z ę d z i e należy przebadać s p r a w ę k o n ­ taktów w s i z i n n y m i środowiskami i znaczenie t y c h k o n t a k t ó w j a k o źródła i n s p i r a c j i d l a s z t u k i l u d o w e j . W a ż n ą r o l ę w k o n t a k t a c h m i ę d z y w s i ą a i n n y m i śro­ d o w i s k a m i odgrywały d w o r y . Renesans n a Węgrzech rozszedł się z g ł ó w n e g o c e n t r u m j a k i m b y ł d w ó r k r ó ­ l e w s k i i n a zasadzie powiązań r o d z i n n y c h l u b urzędo­ w y c h dotarł d o p r o w i n c j o n a l n y c h d w o r ó w , a b y z k o l e i oddziałać n a ś r o d o w i s k o w i e j s k i e . Z e źródeł a r c h i w a l ­ n y c h w y n i k a , że p r z y b u d o w a c h p o d e j m o w a n y c h przez w y ż s z e w a r s t w y społeczne, g ł ó w n i e n a p r o w i n c j i , p r a c o ­ w a l i l i c z n i rzemieślnicy w i e j s k i e g o pochodzenia, którzy n i e b y l i członkami cechów. W ę g i e r s c y m a g n a c i z a t r u d n i a l i l i c z n e rzesze r z e m i e ś l ­ n i k ó w : k a m i e n i a r z y , s n y c e r z y , cieśli, g a r n c a r z y i ko­ w a l i , k t ó r z y n i e należąc d o c e c h ó w , p r a c o w a l i t a k j a k .profesjonalni njigstrowie. P r z y w i e l k i c h przedsięwzię­ ludowa i style historyczne), „A Ne- ciach budowlanych, j a k np. wznoszone p r z e z króla z a m k i , p r a c o w a l i n i e t y l k o artyści c e c h o w i , a l e także niestowarzyszeni w cechach pomocnicy, zapewne w i e j ­ skiego pochodzenia. Dzięki t y m w ł a ś n i e niestowarzyszonym „partaczom" — j a k i c h wówczas nazywano — r e n e s a n s o w e f o r m y trafiały d o s z t u k i l u d o w e j . Obok d w o r u niewąptliwy wpływ wywierała na wieś parafia. K s z t a ł c e n i w k o l e g i a c h księża m i e l i możność o p a n o w a ­ n i a p e w n y c h umiejętności r y s u n k o w y c h , zwłaszcza p o ­ znania niektórych ornamentów renesansowych, jak o t y m świadczą r ę k o p i s y kościelne, ś p i e w n i k i i t p . W t e n sposób o r n a m e n t y t e p r z e d o s t a w a ł y się n a w i e ś . Z d a r z a ł o się także, że s a m i księża w y k o n y w a l i p o l i ­ c h r o m i e kościelne, korzystając z pomocy miejscowe-* ludności, która dzięki t e m u bezpośrednio m o g ł a zetknąć się z renesansową f o r m ą . Dalszym postulatem w badaniach historycznych nad sztuką ludową są, zdaniem autorki, poszukiwania a r c h i w a l n e , prowadzące do u s t a l e n i a n a z w i s k i w i a ­ domości o w i e j s k i c h rzemieślnikach. W końcu a u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a z n a c z e n i e badań n a d d z i e j a m i p o ­ szczególnych z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j . 2) S t o s u n e k s z t u k i l u d o w e j d o s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h . Zależności m i ę d z y sztuką l u d o w ą a s t y l a m i h i s t o r y c z ­ n y m i należy badać w p i e r w s z y m rzędzie w o p a r c i u o sztukę d a n e g o k r a j u , a następnie, jeśli t o m o ż l i w e , także w z e s t a w i e n i u ze sztuką obcą. S z c z e g ó l n e j e d n a k znaczenie m a porównanie s z t u k i l u d o w e j z z a b y t k a m i t e g o t e r e n u , w o b r ę b i e k t ó r e g o ją r o z p a t r u j e m y , g d y ż n a t y m t l e można n a j ł a t w i e j w y t ł u m a c z y ć p o c h o d z e n i e poszczególnych gałęzi s z t u k i , a n a w e t poszczególnych dzieł. O m a w i a j ą c w p ł y w y s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h n a sztukę l u d o w ą a u t o r k a s t w i e r d z a , że s z t u k a r o m a ń s k a n i e z n a j ­ duje odbicia a n i w węgierskim b u d o w n i c t w i e ludo­ w y m , ani w l u d o w y m ornamencie: I n a c z e j w y g l ą d a s p r a w a ze s t y l e m g o t y c k i m , k t ó r y zakorzenił się n a długo w sztuce l u d o w e j W ę g i e r . R z e ­ mieślnicy w i e j s c y powtarzali ornamenty zaczerpnięte ze s z t u k i g o t y c k i e j w d e k o r a c j i t a b e r n a k u l ó w , k r o p i e l nic i b r a m w j a z d o w y c h . D o a r c h i t e k t u r y w i e j s k i c h koś­ c i o ł ó w g o t y k w n i ó s ł t y p s p i c z a s t e g o hełmu, z d o b i o n e g o niekiedy czterema n i ż s z y m i w i e ż y c z k a m i . N i e d a się w pełni stwierdzić, w j a k i m - s t o p n i u oddziałały n a sztukę l u d o w ą g o t y c k i e p r z e d s t a w i e n i a f i g u l a r n e , g ł ó w ­ n i e f r e s k i , z k t ó r y c h zresztą w i e l e określa się j a k o dzieła p r o w i n c j o n a l n e . W poszczególnych warsztatach p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w a l i j e d n a k t a k ż e i artyści w i e j ­ scy, stąd w p ł y w y t e musiały b y ć ż y w e , m i m o że w c h w i l i o b e c n e j n i e są już d o u c h w y c e n i a . W k o n ­ k l u z j i a u t o r k a s t w i e r d z a , że o d d z i a ł y w a n i e f o r m g o t y c ­ k i c h n a sztukę l u d o w ą można n a j l e p i e j zaobserwować 237 �na przykładach przemysłu a r t y s t y c z n e g o , głównie p r z e d ­ m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku, j a k m e b l e czy n a c z y n i a gliniane. N a sztukę l u d o w ą W ę g i e r szczególny w p ł y w m i a ł r e n e s a n s , d l a t e g o a u t o r k a o m a w i a dokładnie t e n p r o ­ b l e m w d r u g i e j części s w e g o s t u d i u m . B a r o k oddziałał n a b u d o w n i c t w o w i e j s k i e G ó r n y c h i Z a c h o d n i c h Węgier (Felvideken, D u n a n t u l ) , gdzie spo­ t y k a się d o m y o f a s a d a c h r o z c z ł o n k o w a n y c h p i l a s t r a m i (Gomorben). S t y l ten wywarł również w p ł y w na m e ­ b l a r s t w o l u d o w e , co z a o b s e r w o w a ć można szczególnie w f o r m a c h krzeseł. Z n a l a z ł o n p o n a d t o o d b i c i e w l u d o ­ w e j rzeźbie f i g u r a l n e j , o c z y m świadczą l i c z n e g r u p y U k r z y ż o w a n i a ( K a l v a r i a k ) , posągi M a t k i B o s k i e j czy w i e j s k i e k a p l i c z k i . J a k o przykład podaje a u t o r k a i n t e ­ resujące g r u p y U k r z y ż o w a n i a z S i e d m i o g r o d u zacho­ w a n e w Nóprajzi M u z e u m . W p ł y w r o k o k a n a sztukę l u d o w ą j e s t n i e w i e l k i i z a ­ z n a c z a się p r z e d e w s z y s t k i m w d e k o r a c j i m a l o w a n y c h sufitów. Z n a c z n i e głębszy ślad, szczególnie w a r c h i t e k t u r z e , p o z o s t a w i ł w sztuce l u d o w e j k l a s y c y z m , który s t a n o ­ w i ł n i e j a k o kontynuację p e w n y c h f o r m z a k o r z e n i o n y c h n a w s i w ę g i e r s k i e i o d czasów r e n e s a n s u . W budow­ n i c t w i e w i e j s k i m X V I I I w . wracają w p r o w a d z o n e jesz­ cze w o k r e s i e r e n e s a n s u a r k a d y w s p a r t e n a f i l a r a c h , k t ó r y c h łuki zastąpiono j e d n a k b e l k o w a n i e m . M n i e j s z e z n a c z e n i e miał d l a s z t u k i l u d o w e j b i e d e r ­ m e i e r , ale z a p e w n e p o d w p ł y w e m t e g o s t y l u r o z p o w ­ szechniły się w n i e j n a t u r a l i s t y c z n e w kształcie i w k o ­ lorycie ornamenty kwiatowe. 3) A n a l i z a cech stylowych. Estetyka. Uchwycenie c h a r a k t e r u sztuki l u d o w e j jest według J o l a n B a l o g h z a d a n i e m w y j ą t k o w o t r u d n y m . M o ż n a t o osiągnąć p o ­ przez porównywanie zabytków sztuki (oficjalnej — p r z y p . E . S. S.) i s z t u k i l u d o w e j . P r z e j m o w a n i e form s z t u k i ( o f i c j a l n e j ) p r z e z sztukę l u d o w ą n i e było n i g d y b i e r n e , g d y ż z a z w y c z a j ulegały o n e r ó ż n o r o d n y m p r z e ­ kształceniom i d e f o r m a c j i . M o t y w zaczerpnięty przez sztukę l u d o w ą b y ł w i ę c j e d y n i e s u r o w c e m , z k t ó r e g o wykształcała się n o w a f o r m a , stąd n i e k i e d y t a k t r u d n o i e s t znaleźć p i e r w o w z ó r d l a k o n k r e t n e g o dzieła s z t u k i l u d o w e j . F a k t , że s z t u k a l u d o w a p r z e t w a r z a istniejące motywy w s k a z u j e , że w obrębie t e j s z t u k i i s t n i e j e swoiste poczucie s t y l u . Wiejskiego artystę n i e krępują klasyczne normy i s t y l o w e reguły, stąd n a p o t k a n a f o r m ą posługuje się swobodnie, k i e r o w a n y jedynie i n s t y n k t e m twórczym. Z t e g o w z g l ę d u s z t u k a l u d o w a prześciga n i e j e d n o k r o t n i e fantazją i p o m y s ł o w o ś c i ą sztukę c e c h o w ą . O r n a m e n t w sztuce l u d o w e j c h a r a k t e r y z u j e się l u ź ­ n y m r y t m e m , a l e całość ujęta j e s t w s z t y w n e ramy k o m p o z y c j i , najczęściej s y m e t r y c z n e j i t e d w i e prze­ c i w s t a w n e c e c h y uzupełniają się t u t a j c a ł k o w i c i e . W sztuce l u d o w e i w y s t ę p u j ? w y ł ą c z n i e b a r w y c z y s t e . G a m a b a r w n a n i e j e s t n a t u r a l i s t y c z n a i s p r o w a d z a się do t r z e c h k o l o r ó w : c z e r w o n e g o , n i e b i e s k i e g o i c z a r n e g o . Zwiększenie l i c z b y kolorów oraz n a t u r a l i s t y c z n e zesta­ w i e n i a b a r w n e w w ę g i e r s k i e j sztuce l u d o w e j są 7 i p w i s k i e m p ó f n i e j s z y m , k t ó r e z a w i e r a w sobie wszelkie symptomy dekadencji. Wpływ r e n e s a n s u na sztukę ludową Węgier. R e n e s a n s p o j a w i ł sie n a W ę g r z e c h b a r d z o wcześnie, m i a n o w i c i e w o s t a t n i e j ćwierci w i e k u X V i r o z p o w s z e c h n i ł się s t o p n i o w o p o całym k r a j u . W o k r e ­ sie p ó ź n e g o r e n e s a n s u ( w i e k X V I i X V I I ) narodziły sie l o k a l n e o d m i a n y s t y l o w e , które stały się s k a r b n i c a f o r m dla sztuki l u d o w e j . Oddziaływanie renesansu na w ę ­ gierska sztukę l u d o w ą zaobserwować można przede w s z y s t k i m na przykładzie a r c h i t e k t u r y i o r n a m e n t u . Architektura. Typ murowanego domu wiejskiego z p o d c i e n i a m i ( t o r n a c o s h a z ) u f o r m o w a ł się p o d w p ł y ­ w e m renesansowych d w o r ó w s z l a c h e c k i c h . Z e źródeł w i a d o m o , że już n a początku w i e k u X V I I n a o b s z a r z e całych W ę g i e r istniały r ó ż n o r o d n e w a r i a n t y r e z y d e n c j i szlacheckich. Niektóre typy tych rezydencji można z r e k o n s t r u o w a ć częściowo w o p a r c i u o s t a r e s z t y c h v , częściowo n a p o d s t a w i e z a c h o w a n y c h zabytków, któ­ rych wygląd odpowiada opisom siedemnastowiecznych dworów. A u t o r k a wyróżnia t r z y t y p y t a k i c h dworów. Są t o : p a r t e r o w y d o m z p o d c i e n i a m i umieszczonymi od f r o n t u , d o m z p o d c i e n i a m i biegnącymi wzdłuż czte­ r e c h b o k ó w i d o m z p o d c i e n i a m i n a piętrze. W p ł y w późnego r e n e s a n s u w i d o c z n y j e s t także w p o s z c z e g ó l ­ 238 n y c h f o r m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h , szczególnie w sposo­ bie b u d o w a n i a a r k a d o w y c h podcieni (tornac), wśród k t ó r y c h s p o t y k a się t r z y w a r i a n t y : r z ą d ł u k ó w w s p a r ­ t y c h na k o l u m n a c h l u b na f i l a r a c h oraz podcienia złożone z s a m y c h ł u k ó w . Podcienia z rzędami łuków w s p a r t y c h n a k o l u m n a c h wykazują w p ł y w późnorenesansowych w y s o k i c h a r k a d toskańskich, p r z y c z y m p o w i ą z a n i a t e w i d o c z n e są r ó w ­ nież w s a m y m ukształtowaniu k a p i t e l i i b a z k o l u m n . P o d c i e n i a z łukami na f i l a r a c h występują w okresie późnego renesansu oraz b a r o k u i t e n właśnie t y p w p ł y ­ nął n a architekturę l u d o w ą . J a k o trzecią o d m i a n ę w y ­ różnia a u t o r k a p o d c i e n i a złożone z s z e r e g u ł u k ó w , które są uproszczoną f o r m ą ł u k ó w w s p a r t y c h n a f i l a r a c h . W t y m t y p i e p o d c i e n i h i s t o r y c z n e f o r m y uległy już przeobrażeniu p o d w p ł y w e m l u d o w e j f a n t a z j i . Jeszcze w y r a ź n i e j r y s u j e się w p ł y w r e n e s a n s u w w i e j s k i m b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m . Wiejscy rzemieśl­ nicy t r a k t o w a l i b o w i e m formę renesansowej b a l u s t r a d y t a k j a k b y t o był rząd k o l u m n i r o z w i n ę l i całą s e r i e wariantów tego m o t y w u . F o r m y renesansowych a r k a d p o j a w i ł y się n a t o m i a s t w d e k o r a c j i d z w o n n i c d r e w n i a ­ n y c h kościołów, hełmach w i e ż kościelnych, a także w różnorodnych t y p a c h d r e w n i a n y c h domów chłop­ s k i c h . P r ó b o w a n o n a w e t u d o w a d n i a ć , że f o r m y o b r a ­ m i e ń d r z w i i o k i e n s t a r y c h w i e j s k i c h d o m ó w zostały przejęte także z k a m i e n n e j , p ó ż n o r e n e s a n s o w e j a r c h i ­ t e k t u r y . P e w n e j e s t , że z p ó ź n e g o r e n e s a n s u w y w o d z i się t y p b r a m y s p o t y k a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych przez Seklerów: b r a m y z d w i e m a o t w i e r a n y m i b r a m ­ k a m i i gołębnikiem u szczytu. P i e r w s z e przykłady t a ­ k i c h b r a m o b s e r w u j e m y już w w i e k u X V I I , a d o n a j ­ s t a r s z y c h n a l e ż y b r a m a w M i k h a z a z r o k u 1673, k t ó ­ r e j d e k o r a c j a składa się z czysto r e n e s a n s o w y c h o r n a ­ mentów. Ornament. Włoski ornament renesansowy został przyjęty częściowo za p o ś r e d n i c t w e m i m p o r t o w a n y c h z Włoch w y r o b ó w przemysłu artystycznego (głównie t e k s t y l i ó w ) , częściowo p o p r z e z rzeźbione i malowane w y r o b y r o d z i m e g o r e n e s a n s u . D o t y c h o s t a t n i c h należą głównie i l u m i n o w a n e m a n u s k r y p t y , d o k u m e n t y , m a l o ­ w a n e s t r o p y k a s e t o n o w e i f r e s k i , a zdobiące j e o r n a ­ m e n t y , powstałe p o d w p ł y w e m włoskich druków i w z o r ­ ników, rozpowszechniły się w e w s z y s t k i c h gałęziach sztuki ludowej. Szczególne z n a c z e n i e m i a ł o p r z e j ę c i e p r z e z sztukę ludową budowy renesansowego o r n a m e n t u , o czym świadczą w y s t ę p u j ą c e w t e j sztuce następujące j e d ­ n o s t k i k o m p o z y c y j n e : l i n i a f a l i s t a w dużej ilości w a ­ r i a n t ó w , połączona z r ó ż n o r o d n y m i m o t y w a m i k w i a ­ t o w y m i , tworzącymi z m i e n n y r y t m ; k o m p o z y c j a cen­ t r a l n a ; g r u p o w a n i e poszczególnych motywów wzdłuż osi s y m e t r i i ; łuki w k l ę s ł e , które układają się w długie rzędy. D a l e j a u t o r k a w y p r o w a d z a poszczególne o r n a m e n t y ludowe z następujących ornamentów renesansowych: w i ą z k i k w i a t ó w , t z w . w ł o s k i c h dzbanuszków, t z w . w ł o s ­ kich wieńców, owocu granatu, stylizowanych liści a k a n t u , m o t y w u rozety, m o t y w u p t a k a (paw). O r n a ­ m e n t y znane z w e n e c k i c h wzorników z w i e k u X V I zo­ stały w y k o r z y s t a n e w l u d o w y c h t k a n i n a c h d o m o w e g o w y r o b u , szczególnie w h a f t a c h , p r z y czym niektóre z n i c h zostały z m o d y f i k o w a n e , niektóre n a t o m i a s t p r z e ­ niesiono w całkowicie czystej formie. Wiele spośród ornamentów renesansowych, j a k różnorodne rozety, włoskie wieńce l u b d z b a n u s z k i trwają w węgierskiej s z t u c e l u d o w e j p o p r z e z całe s t u l e c i a . D o t a k i c h o r n a ­ m e n t ó w należy n p . m o t y w w i c i roślinnej, k t ó r y o b s e r ­ w u j e m y na terenie Siedmiogrodu, r y t y w drzewie i k a ­ m i e n i u , a także s t y l i z o w a n y liść a k a n t u , powszechnie s t o s o w a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych p r z e z S e k l e r ó w . W węgierskiej ceramice ludowej rozpowszechnił sie n a t o m i a s t włosko-renesansowy o r n a m e n t l i l i i i m o t y w ptaka. W zakończeniu a u t o r k a s t a r a się pokazać, j a k z m i e ­ niały się p r z e j ę t e p r z e z sztukę l u d o w ą f o r m y r e n e s a n ­ s o w e . W a r c h i t e k t u r z e nastąpiła z m i a n a p r o p o r c j i z w y ­ smukłych n a b a r d z i e j p r z y s a d z i s t e . W o r n a m e n c i e m i e j ­ sce r e g u l a r n e j s t r u k t u r y l i n i o w e j zajmują n i e p o w i ą ­ zane, s w o b o d n e r y t m y l i n i i . Reasumując a u t o r k a s t w i e r ­ dza, że w s z y s t k i e r o z p a t r y w a n e p r z e z nią z a b y t k i s z t u k i ludowej ukazują t k w i ą c e w l u d z i e a r t y s t y c z n e siły twórcze oraz bogactwo l u d o w e j wyobraźni. Ewa Snieżyńska-Stolot �Piotr Galaunie, S K U L P T U R A , L i e t u v i u Laudies Menas. Vilnius. K n y g a I , 1963 i K n y g a Ukazująca się w W i l n i e , interesująca s e r i a w y d a w ­ n i c z a książek p o ś w i ę c o n y c h l i t e w s k i e j sztuce w z b o g a ­ ciła się w ciągu o s t a t n i c h l a t o t r z y n o w e , c e n n e p o ­ z y c j e . Są t o d w a t o m y p o ś w i ę c o n e l u d o w e j rzeźbie w drzewie i jeden — drzeworytowi i m a l a r s t w u . A u t o r e m w s z y s t k i c h trzech prac jest P i o t r Galaunie, jeden z najstarszych i najwybitniejszych etnografów l i t e w s k i c h . Doskonała znajomość p r z e d m i o t u , z d o b y t a p r z e z w i e l e d z i e s i ą t k ó w l a t studiów i badań t e r e n o ­ w y c h oraz f a k t w y k o r z y s t a n i a do publikacji także a r c h i w a l n y c h f o t o g r a f i i z a b y t k ó w już n i e istniejących pozwoliły G a l a u n i e na opracowanie bardzo bogatej do­ k u m e n t a c j i , która służyć m o ż e j a k o p o d s t a w a d o w i e l u p r a c . J e s t o n a t y m c e n n i e j s z a , że w dotychczasowej l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , dotyczącej l u d o w e j s z t u k i l i t e w ­ s k i e j , b r a k było zupełnie t e g o r o d z a j u p u b l i k a c j i . O m a w i a n e książki G a l a u n i e , a szczególnie o b a t o m y 0 rzeźbie, mają c h a r a k t e r albumów. Główny nacisk położony j e s t n a stronę ilustracyjną, dominującą w y ­ raźnie n a d t e k s t e m . W s t ę p do o p r a c o w a n i a rzeźby n a ­ p i s a n y j e s t w sposób t y p o w o p o p u l a r y z a t o r s k i , n a t o ­ miast wprowadzenie w zagadnienia d r z e w o r y t u l u d o ­ w e g o na L i t w i e m a c h a r a k t e r znacznie bardziej ważki. J e s t t o próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia tego zagadnienia. W y d a j e się j e d n a k , że ze w z g l ę d u n a dobór i sposób z e s t a w i e n i a m a t e r i a ł u , a także o p a t r z e n i e w s z y s t k i c h p u b l i k o w a n y c h zabytków szczegółowymi n o t a m i k a t a ­ l o g o w y m i można w s z y s t k i e t r z y p u b l i k a c j e uważać za opracowania o charakterze n a u k o w y m . W d w ó c h t o m a c h p o ś w i ę c o n y c h rzeźbie z g r o m a d z i ł Galaunie przeszło 1000 i l u s t r a c j i (475 w pierwszym 1 536 w d r u g i m t o m i e ) . G r o m a d z ą c m a t e r i a ł y , a u t o r korzystał ze z b i o r ó w i a r c h i w ó w f o t o g r a f i i muzeów R e p u b l i k i L i t e w s k i e j , a także ze zdjęć w y k o n a n y c h w t e r e n i e . W w i e l u p r z y p a d k a c h a u t o r musiał k o r z y ­ stać z f o t o g r a f i i w y k o n a n y c h p r z e d I I w o j n ą ś w i a t o w ą , p o n i e w a ż z n a c z n a część z a b y t k ó w r z e ź b y l u d o w e j n a L i t w i e uległa w czasie w o j n y z n i s z c z e n i u . ( W p r z y p a d k u korzystania ze zdjęć przedwojennych, pozostawiono w opisach k a t a l o g o w y c h m e t r y k i według dawnego p o ­ działu administracyjnego. W metrykach eksponatów f o t o g r a f o w a n y c h p o w o j n i e u w z g l ę d n i o n o n o w y podział administracyjny kraju). I I , 1965. G R A F I K A , T A P Y B A , V i l n i u s 1966. S e r i a : l i t e w s k i e są w i ę c p r z e d e w s z y s t k i m w i z e r u n k a m i c h ł o ­ p ó w i chłopek, u t r u d z o n y c h , z m a r t w i o n y c h i b i e d n y c h ( C h r y s t u s F r a s o b l i w y , M a t k a B o s k a B o l e s n a P i e t a ) , ale także z a s o b n y c h , z a d o w o l o n y c h z s i e b i e p l e b a n ó w (św. J a n N e p o m u c e n ) czy k u p c ó w , e k o n o m ó w l u b o b s z a r n i ­ ków (diabły). Przedstawienia chłopskich gnębicieli t r a k t o w a n e są o c z y w i ś c i e z w y r a ź n y m zacięciem s a t y ­ rycznym. W i a d o m o ś c i , j a k i e udało się a u t o r o w i zgromadzić o s a m y c h rzeźbiarzach, czy o czasie i m i e j s c u p o w s t a ­ n i a poszczególnych rzeźb, są, p o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u badań n a d rzeźbą l u d o w ą w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y , b a r d z o niepełne. G a l a u n i e p i s z e j e d y n i e , iż rzeźbiarze w y w o d z i l i się z a z w y c z a j z n a j b i e d n i e j s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa w s i ( z w y k l e b y l i t o b e z r o l n i czy m a ł o r o l n i chłopi) l u b spośród m a ł o m i a s t e c z k o w y c h cieśli, m u z y ­ kantów, a także twórców instrumentów muzycznych. T w ó r c z o ś ć rzeźbiarska stanowiła d l a n i c h dodatkowe źródło z a r o b k u . W społeczności w i e j s k i e j rzeźbiarze n a ­ leżeli do l u d z i n a j b a r d z i e j c z y n n y c h i oświeconych. W i e l u z n i c h z a j m o w a ł o się także k o l p o r t a ż e m n i e l e ­ g a l n e j p r a s y w j ę z y k u l i t e w s k i m . N i e k t ó r z y rzeźbiarze p r ó b o w a l i s w y c h sił także j a k o k o n s t r u k t o r z y m a s z y n p r z e z siebie p r o j e k t o w a n y c h . I n n i z n a n i b y l i o t o c z e n i u j a k o twórcy wiejskiego teatru. A n a l i z u j ą c c e c h y f o r m a l n e l i t e w s k i e j rzeźby l u d o ­ w e j , s t w i e r d z a a u t o r w y r a ź n e różnice s t y l o w e m i ę d z y dwoma zasadniczymi "regionami etnograficznymi — Ż m u d z i ą i Auksztotą. P r a c e rzeźbiarzy z A u k s z t o t y są b a r d z i e j p r y m i t y w ­ ne, w y k a z u j ą m n i e j z w i ą z k ó w z rzeźbą kościelną o r a z charakteryzują się w y d ł u ż o n y m i p r o p o r c j a m i p o s t a c i . Książka G a l a u n i e jest d l a p o l s k i c h etnografów i h i ­ storyków s z t u k i n i e z w y k l e b o g a t y m źródłem materiału II. 1. Michał pow. Rokiszkis, Archanioł, Muzeum drewno malowane, Krajoznawcze, Skapiszkis, Kretynga. U k ł a d i l u s t r a c j i , zwłaszcza w t o m i e p i e r w s z y m , j e s t bardzo czytelny i konsekwentny. A u t o r pokazuje naj­ p i e r w s a m e g o t w ó r c ę , j e g o narzędzia i sposób p r a c y (ił. 2 — 8), następnie p r z y k ł a d y r z e ź b najbliżej z w i ą ­ z a n y c h ze sztuką oficjalną ( i l . 9 — 15), k a p l i c z e k w j a ­ k i c h u m i e s z c z a n o n a L i t w i e d r e w n i a n e ś w i ą t k i ( i l . 22 — 26), następnie p r e z e n t u j e w y b r a n y z e s t a w rzeźb l u d o ­ w y c h w kolejności ilustrującej j e g o koncepcję o c e n y t e j gałęzi twórczości. P r z e d s t a w i e n i a Chrystusa Fra­ s o b l i w e g o , św. A g a t y , św. F l o r i a n a ( i l . 27 — 60) u m i e s z ­ cza n a początku, j a k o p o s t a c i e ś w i ę t y c h najbliższych l u d o w i , uosabiających s a m y c h w i e ś n i a k ó w i i c h p o w ­ s z e d n i e t r o s k i , następnie p r z e d s t a w i a „ w i z e r u n k i r o ­ d z i n y " — św. R o d z i n ę , M a t k ę Boską z D z i e c i ą t k i e m , P i e t ę , św. A n n ę z M a d o n n ą ( i l . 61 — 101). W d r u g i e j części t o m u a u t o r g r u p u j e r z e ź b y poszczególnych t w ó r ­ ców o z n a n y c h m u nazwiskach l u b zestawia razem r z e ź b y , k t ó r e , ze w z g l ę d u n a c e c h y f o r m a l n e , p r z y ­ p i s u j e t e m u s a m e m u artyście. Tom drugi pomyślany był przez Galaunie jako uzupełnienie p i e r w s z e g o . W m n i e j m o ż e k o n s e k w e n t n y m i p r z e j r z y s t y m p o r z ą d k u r e p r e z e n t o w a n e są t a m w z a ­ sadzie w s z y s t k i e g r u p y rzeźb wyróżnionych w tomie pierwszym. N o w y m i g r u p a m i tematycznymi, jakie autor dodaje do u p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , są kompozycje wielofiguralne, przedstawienia diabłów i drewniane, r z e ź b i o n e m a s k i z a p u s t n e . T o m t e n w y d a j e m i się b a r ­ d z i e j interesujący p o d w z g l ę d e m w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j r e p r o d u k o w a n y c h rzeźb. W s z k i c o w y m o m ó w i e n i u zagadnień n a j i s t o t n i e j s z y c h , zdaniem autora, dla ludowej r z e ź b y d r e w n i a n e j 'na L i t w i e w y s u w a się n a p l a n p i e r w s z y j e j oryginalność i samodzielność w t r a k t o w a n i u t e m a t u o r a z r ó ż n o r o d ­ ność f o r m . T r a d y c y j n a i k o n o g r a f i a chrześcijańska i n t e r ­ p r e t o w a n a j e s t , j a k sądzi G a l a u n i e , t a k b a r d z o swo­ b o d n i e , że dzieła chłopskich r z e ź b i a r z y n i e mają już n i c w s p ó l n e g o ze s w y m i k o ś c i e l n y m i pierwowzorami. Odkrywają natomiast cechy charakterystyczne dla p r z e d s t a w i c i e l i poszczególnych k l a s społecznych. Ś w i ą t k i гзд �p o r ó w n a w c z e g o , t y m c e n n i e j s z y m że, p o d o b n i e j a k n a L i t w i e , w P o l s c e rzeźba należy d o s z c z y t o w y c h osiąg­ nięć s z t u k i l u d o w e j . B e z p o ś r e d n i e sąsiedztwo a p r z e d e w s z y s t k i m w i e l o r a k i e związki o b u narodów, wynikające z f a k t u współistnienia w j e d n y m p a ń s t w i e w ciągu k i l k u w i e k ó w , n i e pozostały bez w p ł y w u także n a k u l ­ turę ludową. K o r z y s t a n i e z t y c h s a m y c h l u b b a r d z o zbliżonych w z o r ó w k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h s p o ­ wodowało w dziedzinie p l a s t y k i l u d o w e j przedstawia­ jącej t w o r z o n e j p r z e z P o l a k ó w i L i t w i n ó w i s t n i e n i e w i e l u zbieżności ( p r z e d e w s z y s t k i m jeśli i d z i e o i k o n o ­ g r a f i ę , która j e s t szczególnie n a Ż m u d z i b a r d z o zbliżona d o p o l s k i e j ) . Jednocześnie odmienność i n t e r p r e t a c j i t y c h s a m y c h czy a n a l o g i c z n y c h w z o r ó w p r z e z p o l s k i c h i l i ­ t e w s k i c h twórców pozwala t y m wyraźniej obserwować odrębności n a r o d o w e . W y d a j e m i się, że rzeźba w d r z e ­ w i e jest j a s k r a w y m przykładem tego właśnie z j a w i s k a . W większości p r z y p a d k ó w z a r ó w n o w p o l s k i e j , j a k w l i t e w s k i e j rzeźbie, p o w t a r z a j ą się t e same t e m a t y ikonograficzne. Przede w s z y s t k i m Chrystus Frasobliwy, wizerunek najbardziej chyba charakterystyczny, nie­ j a k o s y m b o l l u d o w e g o świątka w o b u k r a j a c h . Z a w ę ­ drował t e n t e m a t n a Żmudź niewątpliwie z P o l s k i , w y d a j e się też, że w ś r ó d r z e ź b F r a s o b l i w e g o r e p r o d u ­ k o w a n y c h p r z e z G a l a u n i e niektóre m o g ł y b y być n a w e t i m p o r t a m i z P o l s k i . ( T o m I — i l . 19, 20, 36, Т . I I — i l . 218, 234). Jednakże o g r o m n a większość j e g o p r z e d ­ stawień powstała jako oryginalne dzieła rzeźbiarzy m i e j s c o w y c h , o d m i e n n e w w y r a z i e o d p o l s k i c h , choć analogiczne do typów przedstawień s p o t y k a n y c h w P o l ­ sce, szczególnie w r e g i o n a c h północnych. Do bardzo p o p u l a r n y c h zarówno w Polsce, j a k na L i t w i e , należą także p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a N a z a reńskiego ( t e n w i z e r u n e k C h r y s t u s a w P o l s c e s p o t y k a n y jest przede w s z y s t k i m na Mazowszu i K u r p i a c h i w y ­ daje się p r a w d o p o d o b n e , że d o r o z p o w s z e c h n i e n i a się j e g o p r z y c z y n i ł a się sława c u d o w n e j s t a t u y C h r y s t u s a związanego na A n t o k o l u w W i l n i e ) . Rzeźby P i e t y i M a t ­ k i B o s k i e j B o l e s n e j w i n t e r p r e t a c j i l u d o w y c h rzeźbiarzy l i t e w s k i c h zdają się być •— j a k t o słusznie podkreśla G a l a u n i e — p o r t r e t a m i s t r o s k a n y c h chłopek i często p r z e d s t a w i a n e są w s t r o j a c h l u d o w y c h , co w r z e ź b i e p o l s k i e j z d a r z a się r z a d k o . W p r z e d s t a w i e n i a c h t a k i c h świętych, j a k A n t o n i , Roch, J a n N e p o m u c e n równie w y r a ź n i e rysują się różnice f o r m a l n e , p r z y analogicz­ n y m ujęciu i k o n o g r a f i c z n y m . Z w i ą z k i ze sztuką „ o f i c j a l n ą " w y d a j ą się być w świetle p r z e d s t a w i o n e g o materiału m n i e j bezpośrednie n a L i t w i e niż w P o l s c e . Z j a w i s k o t o tłumaczy z a p e w n e p r z e d e w s z y s t k i m m n i e j s z a l i c z b a m i a s t i późniejszy i c h r o z w ó j o r a z późniejsza o k i l k a w i e k ó w c h r y s t i a n i ­ z a c j a L i t w y . N a L i t w i e działało z n a c z n i e m n i e j w a r ­ sztatów c e c h o w y c h , m n i e j też było kościołów, a i z o l a c j a w s i większa niż w P o l s c e . T o m poświęcony d r z e w o r y t o w i i m a l a r s t w u zawiera, j a k już w s p o m n i a ł a m , n i e t y l k o bogatą d o k u m e n t a c j ę materiału, zwłaszcza z z a k r e s u d r z e w o r y t u , a l e także s t a n o w i p i e r w s z ą p r ó b ę s y n t e t y c z n e g o ujęcia zagadnie­ n i a g r a f i k i l u d o w e j n a L i t w i e . Z e w z g l ę d u n a t o , że tekst rozprawy Galaunie zawiera wiele cennych i no­ w y c h i n f o r m a c j i , a napisany jest po l i t e w s k u , w y d a j e się c e l o w e p r z e d s t a w i e n i e j e g o z a s a d n i c z e j treści. * Zainteresowanie autora drzeworytem l u d o w y m na L i t w i e d a t u j e się o d 1911 г., k i e d y w k o w i e ń s k i m M u ­ z e u m odnalazł d w i e o d b i t k i d w u s t r o n n e g o k l o c k a d r z e w o r y t n i c z e g o . W 1927 r . G a l e r i a C z u r l i o n i s a w W i l n i e zorganizowała I w y s t a w ę d r z e w o r y t u l u d o w e g o , o p i e ­ rając się p r z e d e w s z y s t k i m n a f a k s y m i l o w y c h o d b i t k a c h z Teki Łazarskiego, d o których d o d a n o k i l k a o d b i t e k p o s i a d a n y c h przez galerię. W k a t a l o g u p o d a n o m . i n . i n f o r m a c j ę , że w 2. poł. X I X w . w y k o n y w a n o w D a r b i e n i a c h d r z e w o r y t y oraz że żyją jeszcze n a Ż m u d z i drzeworytnicy. Jakkolwiek wystawa n i e cieszyła się z b y t d u ż y m p o w o d z e n i e m , pobudziła z a i n t e r e s o w a n i a tą dziedziną s z t u k i l u d o w e j n a L i t w i e . M u z e a litewskie zaczęły g r o m a d z i ć k l o c k i i o d b i t k i . W 1938 r . w s z y s t ­ k i e znalezione do t e g o czasu k l o c k i z g r o m a d z o n o w M u z e u m W i t o l d a W i e l k i e g o w K o w n i e . W 1939 r . n a j ­ lepsze d r z e w o r y t y l u d o w e w y s ł a n o n a w y s t a w ę ś w i a ­ tową do N o w e g o J o r k u . W l a t a c h 1940—1941 p r z e p r o w a d z o n o w Darbień, P o ł ę g i i S a l a n t u b a d a n i a t e r e n o w e * Dziękuję bieńskiej. 240 I za p o m o c w okolicach w czasie tłumaczeniu p . A l d o n i e Łu­ II. 2. Chrystus Szawle, Muz. niosący krzyż, Etnogr. i Hist., drewno, Kriksztanai, Szawle. wo%~ których z g r o m a d z o n o w i e l e n o w y c h z a b y t k ó w , a także zebrano w i e l e wiadomości o d r z e w o r y t n i c t w i e przede w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h , a częścio­ w o także badań a r c h i w a l n y c h . Wszystkie odnalezione dotychczas d r z e w o r y t y litew­ s k i e pochodzą ze Ż m u d z i . Jest i c h około 150. K l o c k i drzeworytnicze, j a k i e złożyły się n a T e k ę Łazarskiego, n i e pochodzą z d a n i e m G a l a u n i e z ż a d n e g o ze żmudzkich k l a s z t o r ó w , j a k t o podał K i e s z k o w s k i . W c h o d z i ł y o n e w skład k o l e k c j i z a k u p i o n e j o d r o d z i n y kowieńskiego zbieracza V i t k o n s k a s a . G a l a u n i e uważa, że żaden z d r z e w o r y t ó w Teki... n i e p o c h o d z i ze Ż m u d z i , określa j e ogólnie j a k o l i t e w s k i e . Z d a n i e t o p o z o s t a j e w sprzeczności z p o p r z e d n i m j e g o s t w i e r d z e n i e m , p o ­ partym też reprodukowanym przezeń materiałem, z k t ó r e g o w y n i k a , że w s z y s t k i e o d n a l e z i o n e d r z e w o r y t y l i t e w s k i e w y w o d z ą się ze Ż m u d z i . D r z e w o r y t y będące o d b i t k a m i z k l o c k ó w , j a k i e znalazły się w T e c e Łazar­ skiego, są zresztą w p r a c y G a l a u n i e dość l i c z n i e r e p r e ­ z e n t o w a n e (dwadzieścia t r z y r y c i n y ) . Tematyka l i t e w s k i c h drzeworytów ludowych jest wyłącznie r e l i g i j n a , a i k o n o g r a f i a w i e r n a w z o r o m czer­ p a n y m z o f i c j a l n e j s z t u k i kościelnej. Z u p e ł n y b r a k d r z e ­ w o r y t ó w świeckich tłumaczy G a l a u n i e rolą, jaką d r z e ­ w o r y t spełniał w c h a c i e c h ł o p s k i e j . W i z e r u n k i B o g a c z y świętych wieszano w izbie dla o c h r o n y p r z e d c h o r o b a ­ m i czy klęskami ż y w i o ł o w y m i , a l e w a r u n k i e m p o s i a ­ d a n i a p r z e z n i e t e j m a g i c z n e j m o c y było p o ś w i ę c e n i e ich p r z e z księdza. Księża zaś o d m a w i a l i święcenia w i z e r u n k ó w z b y t p r y m i t y w n y c h i d a l e k o odbiegających od w z o r u . Sprzedawano d r z e w o r y t y przede w s z y s t k i m na o d ­ pustach. Rozpowszechnianiem i c h t r u d n i l i się g ł ó w n i e handlarze, którym drzeworytnicy sprzedawali klocki. Handlarze natomiast w y k o n y w a l i sami odbitki. Sami twórcy drzeworytów nie s p r z e d a w a l i i c h n a m i e j s c u w s w y c h d o m a c h , j a k sądzi a u t o r , z o b a w y p r z e d , p o l i c j ą �b i e n i a c h r z e ź b i a r z o w i ś w i ą t k ó w i ołtarzy i p o s i a d a c z o w i dużej k o l e k c j i obrazów. W ś r ó d 42 d r z e w o r y t ó w s p r z e ­ danych w 20-leciu międzywojennym do Warszawy, a pochodzących o d V i n k u s a , z n a j d o w a ł y się e k s p o n a t y ze Ż m u d z i , a l e także n i e m i e c k i e i białoruskie. Z a r ó w n o t e n f a k t , j a k w y n i k i badań p r z e p r o w a d z o n y c h w D a r ­ b i e n i a c h , p o w o d u j ą , że n i e sposób ustalić j a k duży był e w e n t u a l n y w k ł a d t w ó r c z y s a m e g o V i n k u s a w d r z e worytnictwo — konkluduje Galaunie. Poczesne miejsce wśród drzeworytników żmudzkich zajmują Tadeusz i Stefan J u r e w i c z o w i e . Tadeusz syg­ n o w a ł w i z e r u n e k św. A n t o n i e g o d a t o w a n y 1787 ( i l . 28), co j e s t d o t y c h c z a s j e d y n y m ś w i a d e c t w e m j e g o t w ó r c z o ­ ści. S t e f a n J u r e w i c z urodził się w 181B r . w Birżach, umarł w 1893 r . W 1940 r . żył jeszcze w B i r ż a c h j e g o w n u k , również Stefan. W d o m u jego znaleziono k i l k a ­ dziesiąt d r z e w o r y t ó w pozostałych p o d z i a d k u ( i l . 30—47). M a t e r i a ł t e n , p o d o b n i e j a k spuścizna V i n k u s a , j e s t n i e ­ j e d n o l i t y i p o z w a l a się domyślać k i l k u r ó ż n y c h t w ó r c ó w . Jeden z t y c h drzeworytów sygnował pełnym i m i e n i e m i n a z w i s k i e m T o m a s z O s t r o w s k i ( i l . 40), d r u g i n o s i p o d ­ p i s T o m a s z Os., w r e s z c i e t r z e c i inicjały Т . О . ( i l . 41). Niektóre z z a c h o w a n y c h o d b i t e k przypominają prace p r z y p i s y w a n e K u n e i c e . Część z a c h o w a n y c h e k s p o n a t ó w j e s t o d b i t k a m i z t e g o s a m e g o k l o c k a , co ś w i a d c z y ł o b y o i c h p r z e z n a c z e n i u n a sprzedaż. J a k o ostatniego z drzeworytników — autorów k l o c ­ k ó w , k t ó r e należały d o V i n k u s a , w y m i e n i a G a l a u n i e S a ­ m u e l a S t e f a n o w a . Z d a n i e m j e g o , b y ł o n Białorusinem, a p r a c e j e g o b a r d z o w y r a ź n i e odróżniają się o d p o z o ­ stałych d r z e w o r y t ó w j a k i e z n a l e z i o n o u r o d z i n y V i n k u ­ sa. Jaką drogą V i n k u s m ó g ł j e zdobyć, n i e w i a d o m o . P r z y o b e c n y m s t a n i e badań n i e można w p r a w d z i e przesądzić, j a k t o podkreśla a u t o r , czy w s z y s t k i e o d n a ­ lezione przez niego n a z w i s k a l u d z i związanych z drzew o r y t n i c t w e m n a Ż m u d z i b y ł y n a z w i s k a m i t w ó r c ó w , czy j e d y n i e h a n d l a r z y , n i e m n i e j udało m u się uzyskać w i e l e c e n n y c h i n f o r m a c j i . W a ż n e j e s t zwłaszcza odnalezienie prac sygnowanych. II. 3. Chrystus Frasobliwy, drewno nis, pow. Dobiakai, Muz. Sztuki im. malowane, Czurlionisa, CzekoKowno. carską, która k o n f i s k o w a ł a w s z e l k i e d r u k i , także d e w o cyjne, nie opatrzone stemplem cenzury. A u t o r o w i i j e g o w s p ó ł p r a c o w n i k o m udało się z g r o ­ madzić p e w n ą liczbę i n f o r m a c j i o t w ó r c a c h i s p r z e d a w ­ c a c h d r z e w o r y t ó w , p r z e d e w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w z ż y j ą c y m i jeszcze członkami i c h r o d z i n . Pierwszym chronologicznie znanym dotychczas drzeworytnikiem j e s t w ś w i e t l e t y c h badań S t e p a s K u n e i k a , t w o r z ą c y w T e l s z a c h w 1. poł. X I X w . K l o c k i , które pozostały p o n i m w r o d z i n i e ( i l . 60 — 71), w y k a z u j ą t a k z n a c z n e rozbieżności f o r m a l n e , że należy sądzić, iż K u n e i k a p r a c o w a ł z p o m o c n i k i e m n a r a z i e bliżej n i e z n a n y m . P i e r w s z e p r a c e p r z y p i s y w a n e K u n e i c e różnią się też b a r d z o z n a c z n i e o d późniejszych. K a i e t a n o s G r j g a l a u s k a s urodził się w B a r d z i u - M o s e d z i u w o k r ę g u K r e t y n g i , z m a r ł w 1880 r . P r a c e s w e miał sprzedawać jeżdżąc p o o k o l i c y . N a p o d s t a w i e m e ­ t r y k i (Sporządzonej przez M u z e u m w Ausoros, S i a u l i u , przypisywane m u są d w a d r z e w o r y t y ( i l . 95 i 96). A l e k s a n d o s V i n k u s u r o d z o n y w D a r b i e n i a c h w 1832 r . zmarł tamże w 1912 r . W s t ą p i ł d o darbieńskiego k l a s z ­ t o r u , niedługo j e d n a k go opuścił i jął się r z e ź b y , a n a ­ stępnie zaczął h a n d l o w a ć dewocjonaliami w Darbie­ n i a c h . M a t e r i a ł y p r z y w o z i ł z W i l n a i K ł a j p e d y , a także z W a r s z a w y i K r a k o w a . H a n d l o w a ł też d r z e w o r y t a m i . Z d a n i e m d z i e c i V i n k u s a miał o n 60 d o 70 k l o c k ó w . B y ł y one przeznaczone z a r ó w n o do o d b i j a n i a wizerunków dużych formatów (62—66 X 78—84 cm) składanych z 4 k l o c k ó w , średnich (31—35 X 39—43 c m ) , j a k m a ł y c h (11—13 X 12—15 c m ) . N a j w i ę k s z y m powodzeniem cie­ szyły się o d b i t k i duże. K z i s B a r z d y s , s y n d r z e w o r y t n i k a , u r . w 1867 r . i d r z e w o r y t n i k J . P a u l a u s k a s r o z p o z n a l i w 1940 r . p e w n ą liczbę z z a c h o w a n y c h w rodzinie V i n k u s a d r z e w o r y t ó w j a k o j e g o p r a c e ( i l . 1—17). A u t o r ­ s t w o i n n y c h przypisywać można Jozasowi V i n k u s o w i , o j c u A l e k s a n d r a , k t ó r y p r a w d o p o d o b n i e był d r z e w o r y t ­ n i k i e m , a część A n t a s o w i K l a u n i u s o w i z n a n e m u w D a r ­ Analiza formalna p u b l i k o w a n y c h przez Galaunie d r z e w o r y t ó w m o g ł a b y , j a k sądzę, pogłębić jeszcze w ą t ­ p l i w o ś c i j a k i e nasuwał m u p r o b l e m a t r y b u c j i drzewo­ r y t ó w . N p . p r a c e c y t o w a n e j a k o dzieła K u n e i k i w y d a j ą się być t w o r a m i d w u różnych rąk, p o d o b n i e j a k d r z e ­ w o r y t y p r z y p i s y w a n e j e g o n i e z n a n e m u bliżej w s p ó ł ­ p r a c o w n i k o w i . D w a d r z e w o r y t y , których d o m n i e m a n y m a u t o r e m miał być G r i g a u l a u s k a s t a k z n a c z n i e różnią się p o z i o m e m , że n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y w y ­ konał j e t e n s a m a u t o r . T a sama wątpliwość dotyczy prac p r z y p i s y w a n y c h V i n k u s o w i . Poważne wątpliwości n a s u w a a u t o r o w i p r o b l e m d a ­ t o w a n i a d r z e w o r y t ó w . Sądzi o n , że n i e można w n i o s k o ­ wać na p o d s t a w i e dat umieszczonych na z a c h o w a n y c h o d b i t k a c h . N a j d a w n i e j s z a z n i c h , 1710, z n a j d u j e się p o d w y o b r a ż e n i e m św. J e r z e g o •— następna 1787 — n a w i ­ z e r u n k u św. A n t o n i e g o ( i l . 66). O b a d r z e w o r y t y uważa G a l a u n i e za z n a c z n i e późniejsze. G d y b y o d b i t k i p o c h o ­ dziły z X V I I I w . n i e p r a w d o p o d o b n y b y ł b y doskonały s t a n i c h z a c h o w a n i a ; należałoby r a c z e j przypuszczać, że d a t y zostały p r z e z d r z e w o r y t n i k ó w s k o p i o w a n e ze s z t y ­ chów, j a k i e służyły i m za p i e r w o w z ó r . O słuszności t a k i e g o w n i o s k o w a n i a m o ż e świadczyć u m i e s z c z o n y n a d r z e w o r y c i e św. A n t o n i e g o n a p i s „ n a d z i n a k a r c i e 4 3 8 " , co z a p e w n e oznacza, że w i z e r u n e k j e s t kopią i l u s t r a c j i u m i e s z c z o n e j w książce n a s. 438. B y ć m o ż e d r z e w o r y t t e n przypisać można J u r e w i c z o w i ( i l . 66). P o d o b n i e k w e ­ s t i o n u j e G a l a u n i e datę 1821 n a p r z e d s t a w i e n i u C h r y s t u ­ sa w o t o c z e n i u A r m a C h r i s t i , znajdującą się p r z y n a p i ­ sie d r ( d r u k o w a n y ) w W i l n i e . P o w o ł u j ą c się n a P i w o ć k i e g o , G a l a u n i e s t w i e r d z a , że d r z e w o r y t ó w l u d o w y c h p r a w i e n i g d y n i e o d b i j a n o p o d prasą drukarską. N a p i s y d r u k o w a n e w W i l n i e czy w W a r s z a w i e , p o j a w i a j ą c e się n i e k i e d y n a d r z e w o r y t a c h żmudzkich, odczytać należy j a k o chęć z m y l e n i a c a r s k i e j c e n z u r y . W o l n o było s p r z e ­ dawać t y l k o o b r a z k i posiadające j e j p l a c e t , a w ł a ś n i e te m i a s t a b y ł y s i e d z i b a m i u r z ę d ó w c e n z o r s k i c h . Jako okres r o z k w i t u drzeworytnictwa na Żmudzi w y m i e n i a a u t o r p r z e d e w s z y s t k i m 1. poł. X I X w . P o ­ szukując g e n e z y d r z e w o r y t n i c t w a l u d o w e g o n a L i t w i e , z w r a c a G a l a u n i e uwagę przede w s z y s t k i m na p r a c o w n i e d r z e w o r y t n i c z e d r u k a r n i wileńskich. Sądzi, że t w ó r c y drzeworytów l u d o w y c h t a m właśnie m o g l i terminować. B r a k u j e dotychczas d a n y c h , które mogłyby potwierdzić hipotezę o i s t n i e n i u c e n t r ó w d r z e w o r y t n i c z y c h w k l a s z ­ t o r a c h żmudzkich. P o n i e w a ż j e d n a k w i a d o m o , że w y - 241 �chowankowie seminarium duchownego w Wilnie w y ­ k o n y w a l i o b r a z k i d e w o c y j n e techniką d r z e w o r y t u , n i e j e s t w y k l u c z o n e , że t r u d n i l i się tą sztuką także z a k o n ­ nicy. Wśród zachowanych drzeworytów żmudzkich z w r a c a u w a g ę n i e t y p o w y o r n a m e n t zdobiący p r z e d s t a ­ w i e n i a C h r y s t u s a U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 96) i M a d o n n y R ó ż a ń c o w e j ( i l . 95). P r a w d o p o d o b n i e a u t o r e m t y c h prac b y ł F r a n c u z pozostały n a Ż m u d z i p o k a m p a n i i n a p o ­ leońskiej. W i a d o m o też, że p r a c o w a l i n a Ż m u d z i d r z e ­ worytnicy z a t r u d n i a n i p r z e z feuda-ów. O n i również m o g l i być m i s t r z a m i a r t y s t ó w w i e j s k i c h . M i s t r z e m K u n e i k i m ó g ł b y ć (jeśli d a t a n a p r z y p i ­ sywanym m u wizerunku św. J a n a N e p o m u c e n a jest prawdziwa) Stanisław C e r s k i , m i e d z i o r y t n i k z Sałant, wykonujący w i z e r u n k i świętych przypominające mocno drzeworyty. Niezależnie od k i l k u d r o b n y c h u w a g , j a k i e zanoto­ wałam wyżej, praca Galaunie zachęca d o d y s k u s j i z a u t o r e m w s p r a w i e n i e k t ó r y c h ogólniejszych k o n k l u ­ z j i dotyczących o c e n y d r z e w o r y t u l u d o w e g o n a L i t w i e . N i e dość p r z e k o n y w a j ą c a w y d a j e się m o t y w a c j a t e z y kwestionującej możliwość i s t n i e n i a drzeworytów l u d o ­ w y c h n a L i t w i e w X V I I I w . Małe prawdopodobieństwo zachowania w dobrym stanie o d b i t e k pochodzących z t e g o czasu n i e przesądza w i e k u k l o c k ó w . J a k w i a d o ­ m o , w y t r z y m a ł o ś ć i c h była b a r d z o duża i k o r z y s t a n o z n i c h długo. W n i o s k u j ą c zaś p r z e z analogię z d r z e w o ­ r y t e m l u d o w y m w P o l s c e , a także innych krajach E u r o p y , nie m a m y podstaw, by kwestionować p r a w d z i ­ wość d a t umieszczonych na drzeworytach litewskich. P r z y p u s z c z e n i e , że d r z e w o r y t y l u d o w e musiały w y s t ę ­ p o w a ć n a L i t w i e już w X V I I I w . c z y n i , j a k sądzę, p r a w ­ d o p o d o b n y m także f a k t i s t n i e n i a t a m wówczas obrazów datowanych, o charakterze f o r m a l n y m l u d o w y c h p r y ­ mitywów. N a j b a r d z i e j d y s k u s y j n y w y d a j e m i się s t o s u n e k G a ­ l a u n i e do g r u p y drzeworytów r e p r o d u k o w a n y c h p o r a z p i e r w s z y w T e c e Łazarskiego, określanych w p o l s k i e j literaturze fachowej jako pochodzące z pogranicza ż m u d z k o - p r u s k i e g o , o n i e z n a n e j bliżej proweniencji. P o l s c y b a d a c z e określili t e d r z e w o r y t y j a k o pochodzące z t e g o s a m e g o w a r s z t a t u , n a co wskazują p o d o b i e ń s t w a f o r m a l n e zachodzące m i ę d z y n i m i , p o z w a l a j ą c e z k o l e i w y r a ź n i e odróżniać tę b a r d z o interesującą g r u p ę o d pozostałych d r z e w o r y t ó w s p o t y k a n y c h n a t e r e n a c h p o l ­ s k i c h , a t a k ż e żmudzkich. G a l a u n i e w s p o m i n a j ą c o Tece Łazarskiego stwierdza, że n i e było w n i e j d r z e w o r y t ó w żmudzkich, j e d n o c z e ś ­ n i e j e d n a k r e p r o d u k u j e w s w e j książce około 20 o d b i t e k z t y c h s a m y c h k l o c k ó w , z których odbijał Ł a z a r s k i , n i e p o w o ł u j ą c się j e d n a k n a n i e g o w b i b l i o g r a f i i . D r z e ­ w o r y t y t e G a l a u n i e d z i e l i n a g r u p y , przypisując je k i l k u a u t o r o m , k t ó r y c h określa j a k o m i s t r z ó w , n p . św. B a r b a r y , czy św. H e l e n y , w e d ł u g i k o n o g r a f i i postaci, którą uważa za n a j b a r d z i e j charakterystyczną d l a d a ­ n e g o zespołu d r z e w o r y t ó w . T a k i podział n i e w y d a j e się n a j b a r d z i e j szczęśliwy, g d y ż d z i e l i n i e c o s z t u c z n i e w i ę k ­ szą, n i e w ą t p l i w i e jednolitą g r u p ę , przesuwając punkt ciężkości z z a g a d n i e n i a zasadniczego n a niewątpliwie drugorzędne. P r o b l e m główny n a t o m i a s t wyjaśnienia g e n e z y t e j n i e z w y k l e c i e k a w e j g r u p y dzieł s z t u k i l u ­ d o w e j powstałych najprawdopodobniej na pograniczu p o l s k o - l i t e w s k i m , pozostaje n a d a l nie rozstrzygnięty. O p i n i a p o l s k i c h b a d a c z y , lokująca o w ą g r u p ę n a p o g r a ­ n i c z u , w y d a j e się n i e p o d w a ż o n a w z e s t a w i e n i u z n o ­ w y m m a t e r i a ł e m , j a k i p j r z y n o s i książka G a l a u n i e . G r u ­ p a t a j e s t b a r d z o w y r a ź n i e różna f o r m a l n i e o d w i ę k s z o ­ ści d r z e w o r y t ó w żmudzkich. Z z a g a d n i e n i e m podejścia d o p r o b l e m u d r z e w o r y t ó w z Teki Łazarskiego w i ą ż e się ściśle d r u g i e d y s k u s y j n e zagadnienie — s p r a w a w z a j e m n y c h r e l a c j i między d r z e ­ w o r y t e m l u d o w y m n a L i t w i e i w P o l s c e . Szukając ź r ó ­ deł g e n e t y c z n y c h d r z e w o r y t u l u d o w e g o w sztuce w i e l u k r a j ó w E u r o p y , j a k F r a n c j a , W ł o c h y czy R o s j a , a u t o r n i e ustosunkował się w y r a ź n i e j d o z a g a d n i e n i a związ­ k ó w z P o l s k ą . W s k a z u j e j e d y n i e n a k i l k a szczegółowych p r z y p a d k ó w i m p o r t u z P o l s k i n i e k t ó r y c h ze z n a l e z i o ­ nych na Żmudzi odbitek drzeworytniczych. Przedstawio­ n y p r z e z e ń materiał z a b y t k o w y s u g e r u j e , j a k się z d a j e , znacznie większą wagę tego p r o b l e m u . Także h i s t o r i a n a r o d ó w p o l s k i e g o i l i t e w s k i e g o n i e w y d a j e się u z a s a d ­ niać t w i e r d z e n i a a u t o r a , że n a p o z i o m i e w a r s t w l u d o ­ w y c h n i e było w z a j e m n y c h r e l a c j i m i ę d z y sąsiadami współżyjącymi przez cztery w i e k i w e wspólnym pań­ stwie. Poszukując w z o r ó w , z j a k i c h m o g l i korzystać d r z e ­ worytnicy, należałoby, j a k się z d a j e , zwrócić uwagę przede w s z y s t k i m na polskie sztychy dewocyjne, o czym przekonują m . i n . p o l s k i e napisy z a p e w n e właśnie z n i c h k o p i o w a n e . P o d a n i e p r z e z G a l a u n i e (za K i e s z kowskim) jako pierwowzorów kompozycji w i e l k i c h m i ­ strzów m a l a r s t w a europejskiego, j a k Rubens czy V a n II. 4. Opatrzność Boska, karton, tempera, Uknievie. 11. 5. Sw. Stanisław Szczepanowski, 61 X 51 c m , Jurgiczai, woj. Szawle. Muz. Etnogr. i Hist., Szawle. II. 6. Sw. Jerzy, drzeworyt, Żmudź. papier, farba wodna, dat. 1710, 70,8X60,8 cm, �D y c k p r z y p o m i n a interesujące z j a w i s k o o g r o m n e j p o ­ pularności i p o p u l a r y z a c j i i c h dzieł w d o b i e b a r o k u , n i e wyjaśnia j e d n a k bezpośrednio z a g a d n i e n i a jaką drogą i poprzez j a k i e r e p l i k i zawędrowały one n a Żmudź. G a l a u n i e pisze, że d r z e w o r y t n i c y działający n a L i ­ t w i e p o s ł u g i w a l i się j ę z y k i e m p o l s k i m j e d y n i e d l a t e g o , że u k a z c a r s k i zabraniał u ż y w a n i a j ę z y k a ojczystego. Z d a n i e m j e g o n i e t y l k o o d b i o r c y , a l e także twórcy drzeworytów języka polskiego nie znali. J a k o dowód p r z y t a c z a b r a k napisów p o d n i e k t ó r y m i o d b i t k a m i , tłu­ macząc, że zasłaniano j e p r z y o d b i j a n i u , p o n i e w a ż n i e b y ł y d l a c h ł o p ó w zrozumiałe. W a r t y k u l e umieszczonym w „Dekoratiwnom Iskusst w i e " (1969, m a r z e c , n r 136) G a u l a n i e p o d a j e n i e c o inną interpretację tego z j a w i s k a , informując o z a k r y w a n i u w t e n sposób n a p i s ó w l i t e w s k i c h j a k o z a k a z a n y c h p r z e z cenzurę. Czy rzeczywiście d r z e w o r y t n i c y żmudzcy nie z n a l i z reguły języka polskiego? N a p i s y na d r z e w o r y t a c h nie przekonują o t y m w pełni. N p . i n s r k y p c j e w y p i s y w a n e p r z e z J u r e w i c z a ś w i a d c z y ł y b y r a c z e j , że j ę z y k t e n znał. .Nazwisko jego w s k a z u j e poza t y m n a pochodzenie r a ­ czej słowiańskie. N a z w i s k o T o m a s z a O s t r o w s k i e g o p o ­ z w a l a przypuszczać, że nosił j e P o l a k z p o c h o d z e n i a . W r e s z c i e błędy w p i s o w n i n a d r z e w o r y t a c h znalezio­ n y c h n a Ż m u d z i są b r a d z o p o d o b n e g o c h a r a k t e r u j a k spotykane na zabytkach odnalezionych na terenach p o l ­ s k i c h i w n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h zdają się być p r z e d e wszystkim świadectwem niedostatecznej znajomości sztuki pisania i l i t e r a c k i e j polszczyzny. W y d a j e się, że j e d y n i e głębsze s t u d i a n a d w z a j e m ­ n y m i z w i ą z k a m i i zależnościami m o g ł y b y w i e l e z t y c h p r o b l e m ó w w y j a ś n i ć i poszerzyć w i e d z ę o sztuce l u d o ­ w e j o b u n a s z y c h k r a j ó w , n i e umniejszając osiągnięć żadnej z n i c h . M a l a r s t w o r e p r e z e n t o w a n e w książce G a l a u n i e p r z e ­ szło 150 r e p r o d u k c j a m i n i e stało się p r z e d m i o t e m t a k w n i k l i w e g o j a k d r z e w o r y t z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a , co z n a j d u j e w y r a z w szkicowości p o ś w i ę c o n e j m u części wstępu. N i e m n i e j dobór i l u s t r a c j i j e s t , p o d o b n i e j a k w dziedzinie rzeźby i drzeworytu, bardzo staranny i p r z y n o s i w i e l e c i e k a w e g o i c e n n e g o materiału. Najwięcej zabytków m a l a r s t w a ludowego zachowało się n a Ż m u d z i . N i e znaczy t o j e d n a k , j a k wyjaśnia G a l a u n i e , że n a pozostałych o b s z a r a c h L i t w y b r a k b y ł o tego r o d z a j u s z t u k i , lecz świadczy o wcześniejszym j e j zaniku na t a m t y m terenie. Zachowane o b r a z y są w o g r o m n e j większości n i e sygnowane. B y ć m o ż e sygnaturą j e s t n a p i s „Sziponis 1762". P u b l i k o w a n y p r z e z G a l a u n i e materiał o b e j m u j e sze­ r o k i z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y o d 1716 r . — j a k d a t o w a n y j e s t n a j s t a r s z y z z a c h o w a n y c h o b r a z ó w ( i l . 180) •— do 1880 r . T r u d n o j e d n a k p r z e p r o w a d z i ć j a k ą k o l w i e k k l a ­ syfikację w czasie o b r a z ó w n i e d a t o w a n y c h , w o b e c i c h d a l e k o posuniętej p r y m i t y w i z a c j i o p o d o b n y m c h a r a k ­ t e r z e z a r ó w n o w X V I I I w . , j a k sto l a t p ó ź n i e j . Obrazy umieszczano przede w s z y s t k i m w kaplicz­ k a c h stojących n a t e r e n i e z a g r o d y , n a słupach p r z y ­ drożnych, r z a d z i e j n a c m e n t a r z a c h . O i c h t w ó r c a c h b r a k o b e c n i e bliższych w i a d o m o ś c i . N a p o d s t a w i e znanego m u materiału z a b y t k o w e g o wyróżnia Galaunie dwie g r u p y twórców: n i e u c z o n y c h m e j s k i c h m a l a r z y i świątk a r z y zarazem o r a z m a l a r z y , k t ó r z y p o b i e r a l i naukę z a w o d u . D l a t e j d r u g i e j g r u p y można już odnaleźć p e w ­ ne materiały d o k u m e n t a c y j n e . Po zamknięciu W i l e ń ­ s k i e j A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h w 1832 r . w i e l u j e j w y c h o w a n k ó w , n i e mając m o ż l i w o ś c i ukończenia s t u ­ diów, k o n t y n u o w a ł o p r a c ę malarską, a t a k ż e p r z e k a z y ­ w a ł o swą niepełną w i e d z ę i n n y m , jeszcze m n i e j w t a - 243 �Na p o w i e r z c h n i deski, m i m o p o k r y c i a jej warstwą f a r ­ b y , w i d a ć w y r a ź n i e dość g ł ę b o k i e draśnięcia. W ś w i e t l e m a t e r i a ł u r e p r o d u k o w a n e g o w książce Galaunie naj­ b a r d z i e j o r y g i n a l n ą , ' a także n a j b a r d z i e j charaktery­ styczną gałęzią m a l a r s t w a l u d o w e g o na L i t w i e jest twórczość m a l a r z y - s a m o u k ó w działających i n d y w i d u a l ­ n i e , n i e dająca się połączyć w jakieś w i ę k s z e zespoły. S c h e m a t y i k o n o g r a f i c z n e , a także k o m p o z y c j a p r z e d ­ s t a w i a n y c h scen i p o s t a c i p o z w a l a j ą domyślać się w z o ­ r ó w p o d o b n y c h do t y c h , z j a k i c h k o r z y s t a l i twórcy drzeworytów. Napisy objaśniające jakiego świętego o b r a z p r z e d s t a w i a l u b ( r z a d k o ) k t o był j e g o f u n d a t o r e m są, p o d o b n i e j a k w d r z e w o r y t a c h , z r e g u ł y p i s a n e p o p o l s k u . T w o r y pędzla m a l a r z y - p r y m i t y w ó w odbiegają j e d n a k ż e o d p i e r w o w z o r ó w z n a c z n i e d a l e j niż d r z e w o ­ r y t . S w o b o d a i n t e r p r e t a c j i z a p e w n e często p o d y k t o w a n a b y ł a p r z e d e w s z y s t k i m n i e d o s t a t k i e m znajomości r z e ­ miosła m a l a r s k i e g o p r z e z malarzy-samouków, j e d n a k k i e r u n e k p r z e p r o w a d z a n y c h uproszczeń i e k s p r e s j a d e ­ f o r m a c j i p o s t a c i są już i c h nezaprzeczalną własnością i s t a n o w i o w y s o k i e j r a n d z e a r t y s t y c z n e j i c h dzieł. П. 7. Chrystus cm, Żmudź. Ukrzyżowany, drzeworyt, wym.: 37,8X27,4 j e m n i c z o n y m . O i l e dzieła t w ó r c ó w , k t ó r y c h można z a ­ liczyć d o g r u p y p i e r w s z e j , c h a r a k t e r y z u j e szczera n a ­ iwność p r y m i t y w u , w drugiej wyraźna jest przede w s z y s t k i m dążność naśladowania s z t u k i kościelnej. A r t y ś c i s a m o u c y u ż y w a l i j a k o podłoża n i e w i e l k i c h k a w a ł k ó w płótna l u b desek. M a l o w a l i f a r b a m i o l e j n y m i , g r u n t o w a l i p o k o s t e m . K o n t u r z a m i e r z o n e j sceny s z k i c o ­ w a n o n a p a p i e r z e , następnie p r z e n o s z o n o r ó ż n y m i s p o ­ s o b a m i . N a j e d n y m z o b r a z ó w m a l o w a n y c h n a desce w i d a ć w y r a ź n i e , że posłużono się w t y m c e l u szydłem. Repr. Irena z: Lietuviu Kostkeviciute, Laudies Menas. VINCAS Skulptura. SVIRSKIS Anna Knyga I, II, (Wincenty Książka I r e n y K o s t k e v i c i u t e j e s t monografią w y ­ b i t n e g o l u d o w e g o rzeźbiarza l i t e w s k i e g o . Opracowanie m a c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , jest bogato ilustro­ w a n e i c h a r a k t e r y z u j e się w s z e c h s t r o n n y m w y k o r z y s t a ­ niem literatury przedmiotu. J a n W i n c e n t y S w i r s k i urodził się, j a k t o w y n i k a z p u b l i k o w a n e g o p r z e z autorkę a s p i s a n e g o p o p o l s k u a k t u c h r z t u , 28.1.1835 r . w e wsi Glitony (Gliteny). Z m a r ł w r o k u 1916. I n n e w i a d o m o ś c i o życiu S w i r s k i e go z n a n e są a u t o r c e z u s t n y c h p r z e k a z ó w . W o c z a c h l u ­ d z i S w i r s k i uchodził za d z i w a k a i s a m o t n i k a bez r o d z i ­ n y i d o m u . B y ł o c z y w i ś c i e s a m o u k i e m , który w ę d r o w a ł o d w s i do w s i wykonując n a zamówienie rzeźbione „krzyże". R z e ź b a w d r z e w i e r o z w i j a ł a się n a L i t w i e b a r d z o b u j n i e i odznaczała się n i e b y w a ł y m b o g a c t w e m oraz różnorodnością f o r m . S w i r s k i należał w i ę c d o o g r o m n e j r z e s z y rzeźbiarzy, s n y c e r z y , majstrów wykonujących r o z m a i t e k r z y ż e i f i g u r y p r z y d r o ż n e , a l e twórczość j e g o w y r ó ż n i a się p o z i o m e m a r t y s t y c z n y m . D o r o b e k a r t y s t y c z n y S w i r s k i e g o s t a n o w i o k o ł o 200 f i ­ g u r p r z y d r o ż n y c h , określanych p r z e z autorkę m i a n e m „ k r z y ż y " , z k t ó r y c h zachowała się t y l k o n i e w i e l k a część r o z r z u c o n a w obrębie sześćdziesięciu t r z e c h w s i w o k o ­ licach Kiejdan (Kedainiai). Wśród w y k o n a n y c h przez S w i r s k i e g o f i g u r , k t ó r y c h wysokość d o c h o d z i d o pięciu m e t r ó w , a u t o r k a w y r ó ż n i a trzynaście t y p ó w . F i g u r y t e składają się z t r z o n u i r o z s z e r z o n e j części g ó r n e j z w i e ń ­ c z o n e j k r z y ż e m , która p r z y b i e r a r ó ż n o r o d n e kształty o d b a r d z o p r o s t y c h , o z d o b i o n y c h k r y s t a l i c z n y m i nacięciami 244 Z e s p ó ł o d r ę b n y i w y j ą t k o w y n a t l e pozostałych z a ­ bytków malarstwa ludowego na Litwie stanowią 22 o b r a z y n a p a p i e r z e r e p r o d u k o w a n e n a końcu książ­ k i ( i l . 150—172). A u t o r w y r ó ż n i a j e j a k o osobną g r u p ę , określając m i a n e m „ k o l o r o w y c h r y c i n " . Zespół t e n r z e ­ c z y w i ś c i e b a r d z o w y r a ź n i e różni się o d z a b y t k ó w m a ­ l a r s t w a l i t e w s k i e g o i n i e z n a j d u j e żadnych bliższych a n a l o g i i w pozostałych. O b r a z y t e mają c e c h y f o r m a l n e p o z w a l a j ą c e w n i o s k o w a ć , że p o w s t a ł y o n e w t y m s a ­ m y m , dużym w a r s z t a c i e . P e w n o ś ć i s w e g o r o d z a j u w i r ­ t u o z e r i a r y s u n k u , połączona z w i d o c z n ą niedbałością i pośpiechem w y k o n a n i a , w s k a z y w a ł a b y n a jakieś duże c e n t r u m , prowadzące „seryjną" produkcję. Grupa ta wykazuje tak uderzające podobieństwo do p o l s k i c h obrazów ludowych reprezentowanych licznie przede w s z y s t k i m w dzielnicach centralnych i na Kielecczyźn i e , a s p o t y k a n y c h też n a P o d l a s i u , że m o ż n a j e u w a ż a ć za i m p o r t y z P o l s k i . Z n a l e z i e n i e i c h n a Ż m u d z i w t a k dużej s t o s u n k o w o l i c z b i e w y d a j e się u s p r a w i e d l i w i o n e z a r ó w n o częstymi p i e l g r z y m k a m i Ż m u d z i n ó w d o C z ę ­ s t o c h o w y (z którą, j a k sądzę, t e n t y p o b r a z ó w z w i ą z a n y jest genetycznie), j a k i penetracje obraźników p o l s k i c h n a t e r e n y ż m u d z k i e czy z a o p a t r y w a n i e się w „ t o w a r y " w Polsce przez szkaplerzników l i t e w s k i c h . Vilnius 1963, 1965. Grafika, Tapyba. Kunczyńska-Iracka Vilnius 1966. S w i r s k i ) , V i l n i u s 1966, s. 169, i l . 163 w z g l ę d n i e o f o r m i e m e d a l i o n u , p o p r z e z f o r m y zbliżone d o k a p l i c z e k aż do p o s t a c i l u d z k i e j l u b g r u p y p o s t a c i . K u n s z t rzeźbiarski Swirskiego p r z e j a w i a ł się z w y k l e w o p r a c o w a n i u t e j części f i g u r . Z a z n a c z y ć r ó w n i e ż n a ­ l e ż y , że łączył o n w sposób h a r m o n i j n y r z e ź b ę i a r c h i ­ tekturę. W odróżnieniu o d i n n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h , k t ó r z y w y k o n a n e u p r z e d n i o posągi p r z y m o c o w y w a l i d o t r z o n u k r z y ż a , S w i r s k i rzeźbił całość w j e d n y m z a z w y c z a j d ę ­ bowym pniu. R z e ź b y f i g u r a l n e S w i r s k i e g o osiągają w y s o k o ś ć j e d ­ nego m e t r a , a czasem n a w e t n a t u r a l n e r o z m i a r y . Roz­ m i e s z c z o n e są z j e d n e j w z g l ę d n i e z czterech stron „krzyża", p i e r w o t n i e p o k r y t e były polichromią. S w i r s k i stosował p l a s t y c z n y m o d e l u n e k p o s t a c i , które c e c h u j e m o n u m e n t a l n a f o r m a i duża doza e k s p r e s j i . S t y l r z e ź b S w i r s k i e g o n a w i ą z u j e d o e p o k i b a r o k u . Jednakże a r t y ­ s t y c z n a k o n c e p c j a t e g o s t y l u nabrała w j e g o dziełach c e c h s z t u k i l u d o w e j . S w i r s k i stosował b o w i e m t y l k o poszczególne b a r o k o w e e l e m e n t y o c h a r a k t e r z e d e k o r a t o r s k i m o r a z giętkość l i n i i i m a l a r s k i e t r a k t o w a n i e f o r m . N i e zaciemniło t o j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a s z t u k i l u d o w e j t e k t o n i k i o r a z n i e naruszyło s y m e t r i i i równowagi. Powstałe nawet w bardzo późnym okresie życia r z e ź b y S w i r s k i e g o n i e straciły n i c ze s w o j e j n i e ­ z w y k ł e j e k s p r e s j i , p r z y c z y m f o r m a j e g o dzieł ulegała s t a l e u p r o s z c z e n i u i stała się p r a w i e l a k o n i c z n a . Kończąc swoje rozważania, s t w i e r d z a , że S w i r s k i „twórca Irena Kostkewićiute przydrożnych krzyży �245 �5 4 i i k a p l i c z e k " jest j e d n y m z najbardziej niezwykłych o r y g i n a l n y c h twórców w historii l i t e w s k i e j sztuki. Popularnonaukowy charakter monografii Wincentego S w i r s k i e g o tłumaczy z a p e w n e f a k t , że a u t o r k a t e j c e n ­ nej i c i e k a w e j p r a c y I r e n a K o s t k e v i c i u t e n i e poświęciła zbyt w i e l e miejsca sprawie i k o n o g r a f i i oraz nie p r z e d ­ stawiła twórczości S w i r s k i e g o n a t l e p o r ó w n a w c z y m . W a r t o stwierdzić, że p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i i r z e ź ­ b y S w i r s k i e g o u t r z y m u j ą się w k r ę g u k u l t u r y łacińskiej. Przeważają t u p o p u l a r n e także n a t e r e n i e P o l s k i p r z e d ­ s t a w i e n i a św. św. M a r i i M a g d a l e n y , J e r z e g o — p a t r o n a chłopów l i t e w s k i c h , A g a t y , A n t o n i e g o , J a n a N e p o m u ­ cena, F l o r i a n a , U p a d e k p o d k r z y ż e m o r a z w i z e r u n k i cieszącego się s z c z e g ó l n y m k u l t e m w W i l n i e św. K a ­ z i m i e r z a , j a k i C h r y s t u s a Nazareńskiego, p r z y c z y m t o o s t a t n i e p r z e d s t a w i e n i e r o z p o w s z e c h n i ł o się szczególnie w południowej Małopolsce. Materiał p o r ó w n a w c z y do s t a r y c h l i t e w s k i c h i żmudz­ k i c h f i g u r p r z y d r o ż n y c h , k t ó r y c h f o r m y w y w o d z ą się z a p e w n e jeszcze z czasów pogańskich, p o d a j e J u r g i s Baltruśaitis ( L i t h a u n i a n F o l k A r t , M u n i c h 1948, s. 3 6 — 53). Baltruśaitis w y r ó ż n i a t r z y t y p y f i g u r : k r z y ż z d o ­ b i o n y dekoracją rzeźbiarską, słup z w i e ń c z o n y z a k o ń c z e ­ n i e m w f o r m i e „grzyba" oraz w f o r m i e l a t a r n i . N a t y m d o p i e r o t l e u w y p u k l a się i n d y w i d u a l n y c h a r a k t e r „ k r z y ­ ży" Swirskiego. W Polsce wśród d r e w n i a n y c h f i g u r przydrożnych p o k r y t y c h dekoracją rzeźbiarską w y r ó ż n i ć m o ż e m y d w a z a s a d n i c z e t y p y . P i e r w s z y z n i c h t o słup z w i e ń c z o n y Repr. I z: Irena Kostkeviciute, formą l a t a r n i , w e w n ą t r z której umieszczano rzeźby, spo­ t y k a n y głównie n a terenie w o j . kieleckiego i k r a k o w ­ skiego^ D r u g i — t o k r z y ż e , słupy i k o l u m n y z grupą figuralną u s z c z y t u , o b o k a c h o z d o b i o n y c h z c z t e r e c h s t r o n u m i e s z c z o n y m i w płycinach płaskorzeźbami l u b rzeźbami (Strzelce Małe, p o w . Brzesko, Z a k r z e w o , p o w . Rawicz; Kuklinów, p o w . K r o t o s z y n ; Kowalew, pow. Pleszew, Kleszczowa Górna, p o w . O l k u s z ; W i e r z b i c a , p o w . O l k u s z ; Ołudza S t a r a , p o w . W ł o s z c z o w a ; K i d ó w , p o w . O l k u s z ) , w y s t ę p u j ą c e w obrębie d w ó c h w y m i e n i o ­ nych województw oraz w południowej Wielkopolsce (St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielko­ polski, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I I , 1958, s. 3—36). T e z d o ­ b i o n e f i g u r y , g ł ó w n i e z końca w i e k u X I X , s t a w i a n e były, p o d o b n i e j a k i „ k r z y ż e " l i t e w s k i e , n i e t y l k o p r z y d r o g a c h , ale i n a c m e n t a r z a c h w c h a r a k t e r z e n a g r o b ­ k ó w . T r a d y c j a t a 'Utrzymywała się d o czasów I I w o j n y światowej, j a k świadczy n a g r o b e k J a n a Potęgi n a c m e n ­ t a r z u w Słupi, p o w . J ę d r z e j ó w , p o s t a w i o n y w 1927 r . S t y l rzeźb S w i r s k i e g o w y k a z u j e p e w n e podobieństwa z rzeźbami zdobiącymi figurę przydrożną w W i e r z b i c y , p o w . O l k u s z , którą w y k o n a ł W a w r z y n i e c S z w e j a ( z m . około 1914 г.). ( W y w i a d O l g i M u l k i e w i c z , A r c h i w u m PBSL I S , L . i n w . 58845). C e c h y wspólne, o j a k i c h t u można m ó w i ć , n i e w y n i k ł y o c z y w i ś c i e z wzajemnego^ o d d z i a ł y w a n i a n a s i e b i e o b u t w ó r c ó w , ale ze w s p ó l n e ­ go źródła i n s p i r a c j i , j a k i m t a k d l a S w i r s k i e g o , j a k i d l a S z w e i była s z t u k a b a r o k o w a . Ewa Snieżyńska-Stolot Vincas Svirskis, Vilnius 1966. �Vincas Svirskis: II. 4. Kapliczka II. 6. Sw. Anna z Marią, fragm. Panna, fragm. krzyża, Jogniskiai. z rzeźbą św. Agaty. krzyża. II. 7. Rzeźba II. z 5. Pieta, krzyża, fragm. Użbaliai. krzyża, II. 8. Rukai, Maria � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae7a426d2eebeb2c13a3b4cbf9a6176.pdf debb3b81365ce75027ac3f0184490865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3832 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3593 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK O R G A N PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ INSTYTUTU НАРОДНОЕ BADANIA SZTUKI LUDOWEJ ИСКУССТВО Е Ж Е М Е С Я Ч Н И К L'ART POPULAIRE REVUE P O L I S H P E A S A N T MONTHLY T POLONAIS MENSUELLE R A R T R E V U E E Ś A R T Y K U Ł Y Ć T E O R E T Y C Z N E JÓZEF G R A B O W S K I — Zagadnienie stylu ludowego V . WITOLD DYNOWSKI Historycyzm w sztuce ludowej 1. O P R A C O W A N I A W Ł A D Y S Ł A W A K O L A G O - Łyżniki podhalańskie. R O M A N R E I N F U S S — Skrzynie zdobione z okolic K r a k o w a I I . Skrzynie kaszowskie. M A R I A Z Y W I R S K A — Tiulowe czepce kurpiowskie. P U B L I K A C J E M A T E R I A Ł Ó W JÓZEF G R A B O W S K I — O b r a z y na szkle z Jeleśni. M A R I A Ż Y W I R S K A — Kurpiowska forma cemen­ t o w a na „pustaki". D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y M A R I A N S O B I E S K I — „ K o z i o ł " zbąsko-lubuski. A D A M G L A P A — Z doświadczeń nad fotografowa­ niem tańców ludowych. M I E C Z Y S Ł A W G Ł A D Y S Z — Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim, Gór­ nym i O p o l s k i m . W A N D A M O D Z E L E W S K A — Czepce tiulowe haftowane z regionu Kurpie-Gocie. UWAGI - UZUPEŁNIENIA — POLEMIKA H I E R O N I M S K U R P S K I — Realizm kafli mazurskich. Z P I Ś M I E N N I C T W A M A R I A N Y I R Y — Najnowsze wydawnictwa d o t y ­ czące węgierskiej sztuki ludowej. J A N R E Y C H M A N — Główne opracowania sztuki ludowej słowac­ kiej. J. R. — Tvar. Т. Z. — Tanećni listy. ROK I II WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 1948 Nr 9-10 �W I E S Z A D Ł O Ł Y Ż N I K A P O D H A L A Ń S K I E G O � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4af7da123ea51b477739b0e802fda8.pdf e59956899503c72bbe4701e95a1eec84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4740 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4398 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Z b a d a ń nad m a j o l i k ą i p ó ł m a j o l i k ą l u d o w ą Polsce Stefania Krzysztofowicz Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m — źródła i k o ­ nograficzne i ich interp -etacja w sztuce ludowej 81 Irena Ł o p u s z a ń s k a Andrzej Kowalczyk — í ¿vórca ludowy z Woźnik 91 Józef Przyborowski Jan Urszula Bielous Filomena Robakowska — r z e ź b i a r k a Kłosiński - w snycerz nieznany 67 101 z Witonii 103 Z AHCHIWUM HISTORYCZNEGO Jerzy Czajkowski Budownictwo w 1787 r wsi Kołomia (pow. Włocławek) 109 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Helena Sredniawa Od Redakcji Helena Roj-Ciaptakowa — malarka ' Mieczysław Biegański na szkle . 120 125 KRONIKA 125 SUMMARY OF ARTICLES 127 PE3K5ME Na okładce: Królowa. Swiderski. Na stronie Wyk. Karol Kulaiciak, . . . 128 Wyk. Jadwiga Matusiak, Witonia, pow. Łęczyca. Fot. Jan tytułowej: Adam i Ewa, obraz na szkle, wym. 43 X 33 cm. Zubrzyca Dolna, pow. Nowy Targ, Fot. Jan Swiderski. 9 4Í. • i. '<• V / . ^ > | -"^} 1 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1970 polska sztuka ludowa NR 2 �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.). Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny •— M a r i a Klukawska. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2ae2224333693bef35c2b01df305dd1.pdf b5cd56255cdef0079de040d025c5154c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4737 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4397 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-186 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F The issue devoted to the folk art of the Kurpie region (northern part of Warsaw Voivodship) opens with an article by: Adam Chetnik REGION THE FOLK ART OF THE KURPIE The author of the article, merited cultural leader and researcher into folk art, gives a monographic review of the folk art of the Kurpie region in his article, describing all fields of this art in brief. The Kurpie region folk art developed on the basis of the raw materials of the region. The simplest expression of this art are ornaments built of sand or cut in lawns (fig. 2, 4), mostly done by children. The ornamentation generally met with in localitities on the shores of lakes were objects made of shells (fig. 6) and also of multicoloured pebbles, which were used for making mosaics- in church interiors. A l l the wealth of the forests was fully utilized in this folk art. F i r cones are used for making small decorative objects (fig. 33), from horn, the Kurpie people make walking stick handles, powder horns, horns for shot, drinking horns (fig. 9), hunting horns chandeliers, snuff boxes, buttons, etc. A l l over the Kurpie region wherever there is clay we find decorative ceramic ware (fig 7) which does not greatly differ in its ornamentation from the ceramic ware of prehistorical times or those of the earliest ages. A m ber ornaments occupy an important place in the art of the Kurpie people. There was a lot of trading in amber here in olden times and the trade roules led from Greece, Rome and Arabia. Our knowledge of amber here in olden times and the trade roules led 18th century. It included: beads, pendants, pipes, snuff boxes, walking stick handles, etc. Thanks to the local iron smelting furnaces, the people of the Kurpie region had their own iron, which enabled them to develop the art of blacksmithery, particularly in the 18th century and at the beginning of the 19th century. Particulary worthy of mention as regards decorative features are the iron fittings of carts (fig 10, 11) the iron finishings of wooden figures and the ironwork in the little churches. Plant and animal motifs predominate in the ornamentation. The author refers to ornamentation cut out in lawns as being the first form of the decoration that later took the form of paper cuts. The same patterns are to be found cut in wood. Up to the middle of the 19th century, the patterns were cut out in coloured cotton fabric, and they in turn were replaced by paper cuts. Among the oldest kinds of folk art in this region is basket work. Various kinds of baskets, "measures" (fig. 15), utensils (fig. 18) were made from roots, osier, reeds, etc., straw was used for the weaving work on chairs (fig. 17) and stools, for making hats, shoes and mats. The forests in the region promoted the development of building from wood, which is in almost the same style all over the area under review. The cottages were mostly built of pine wood, the apex wall facing the street with a garden in front and a cherry orchard and an apiary at the back. Stables were built onto the apex wall and the cowshed and barns were built further away from the cottage. The cottages were built coillon style and the roof was either covered with wood tiles or thatched. The typical elements of this kind of building were the finishing of the apex in the form of horns, birds' or horses' O L K A R T heads. There was also ornamentation carved out in the wooden planks above the windows and on the top beam (fig. 19, 20) and the doors were also decorated. Today, the Kurpie art of building is dying out, or is being distorted. A separate branch of architecture are the entrance gates to important buildings or places (churches, cemeteries) (fig. 22—24). Beams were a decorative element of the interiors and an important role in room ornamentation was played by paper cuts, „spiders" made of straw and curtains made of tissue paper. Chairs and stools were often ornamented too, and the stoves were painted blue with various decorative motifs painted on top. Wood carving was richly represented in the Kurpie region (in linden, willow, birch, oak and peartree wood). I n former times, the carvers only used a sharp knife, and sometimes a small hatchet. They made figures of the saints {fig. 26—28), walking sticks with carved heads of birds and animals (fig. 30, 31), small altars and household equipment decorated with incised ornamentation. Toys for children were also carved out of wood (fig. 32) and sometimes they were made of clay or dough. The paintings of the Kurpie region were not only represented by pictures of the saints painted on paper, linen and tin sheet by wandering artists. Mural paintings were also to be found in the wooden churches or on the walls of foresters houses (hunting scenes). Stoves were ornamented with painted decorative motifs, as were the window frames of the houses, coffers and earthenware utensils. However, painting is not one of the arts that have lasted till today in the Kurpie region. Thanks to the cultivation of flax and the breeding of sheep in this region, the art of weaving was very widespread. Apart from linen and cloth, colourful decorative fabrics were also made there, namely, small carpets, the rugs known as „kilims", both striped and checked. The predominating colours were: green, red, brick colour, orange, yellow, blue, and sometimes a little black. The oldest type of „kilims" known, the striped ones, date batik to the years 1800—1860. Already in the years 1880-90, Kurpie decorative fabrics were highly valued in the towns. Today, the C.P.I, i A . (Folk Art Industry Cooperative) concerns itself with the development of weaving in this region. An art which is today dying out and which was once among the most outstanding achievements of the Kurpie region is embroidery. Shirts, aprons, table cloths and towels were all decorated with embroidery (fig. 36). The lace made in the Kurpie region was no less outstanding (fig. 34, 35). A separate field of art was the decorative work connected with various rites, namely, New Year cakes (fig. 37) and wedding and kermis cakes, the Easter eggs known as „pisanki" (fig. 41) and wax votive figures (fig. 38). The author attributes the interest taken by the people of the Kurpie region in musical instruments to their love of music. Back in the times when shepherds tended flocks and hunting was widespread, various kinds of horns were used. The people also made fifes, pipes, flutes and shawms from wood or iron tubes, as well as trumpets, whistles from clay and also violins carved out of linden or willow, as well as violas and, as time went on, clarinets too. The set of musical instruments also included drums and later on, the accordeon too. Music, singing and dancing were very popular indeed in the Kurpie region. Most of the songs were ritual ones. The most charac183 �teristic were the couplets composed for various occas­ ions; there were also historical songs, particularly about the war against the Swedes in which the K u r pie people fought. A field of art that was the exclusive domain of the women, was making artificial flowers from coloured paper and tissue. The men used to go in for gun-smithery, usually working at the forges. These pro­ ducts included firework mortars for festive occasions, cast at the local foundries. Attempts were also made to cast the figures of saints in iron, as well as parts of iron crosses, and bells of lead, zinc and brass. But these products called for getting supplies of raw material in from elsewhere and for this reason their production was stopped. In places where the necessary raw material was available the art of stone masonry was developed: handmills for grinding and frontier posts were made (fig. 42), as well as ornamental fonts for churches, and sometimes holy figures, as is indicated by the figure of „Christ the Sorrowful" that has been found. „A11 the folk art of the Kurpie region was largely dependent on the materials available in the given locality, and was mostly based on the motifs suggest­ ed to the artists by the local scenery within the limits of their needs, interests and natural talents." Anna Kutrzeba-Pojmarowa - T H E F O L K A R T O F T H E K U R P I E REGION AND T H E INDIVIDUALITY AND V I T A L I T Y O F T H I S H I S T O R I C A L , C U L T U R A L REGION The authoress discusses the views of various authors concerning the Kurpie region, singling out various approaches, the historical, the evolutionary and the tendency towards compromise, represented, among others in the works of Adam Chetaik, merited regional leader. She considers that the region is cre­ ated by a separate process of the social, economic and cultural shaping of a given territory. The shaping of the Kurpie region was above all dependent on the existence of the forests there, and this accounts for the predominance of occupations connected with fore­ stry and working with timber and the character of various fields of folk art (wooden products, basket-work). The forest known as Green Forest remained untouched until settlers came there during the wars against the Swedes in the 16th century. At that time it was surrounded by six towns and settlements foun­ ded by the nobility. The forest was penetrated by royal hunters and collectors of wild bees'honey. New settlements were founded, but in spite of the pri­ vileges granted it, the region was backward as re­ gards economic development. The Kurpie people, surrounded by villages owned by the gentry set up on the best soil, felt themselves separate. Apart from their occupations in the forest and their work of cultivating the land, they were engaged in the amber trade, and blacksmithery was started there much la­ ter, in the 19th century. The name „Kurpie" was used as a rather contemptuous nickname. As the area of the forests decreased, the region also dimi­ nished. The slow rate of changes in the traditional cul­ ture is attributed to the slower rate of general chan­ ges in that region by the authoress. This accounts for the fact that numerous old forms have survived, which were most certainly even more widely spread in the past. In the regional costume, however, one sees, apart from the old elements, (type of fabric, arrangement of colours in striped fabric, etc.) influen­ ces from the costumes of the gentry coming from the neighbouring Masurian region. As a result of the poor development of agriculture, the population looked for other additional occupations, which also favoured the development of handicrafts and folk ornamentation. 184 Jacek Olędzki - WOOD C A R V I N G I N T H E N O R T H ­ ERN PART OF T H E KURPIE REGION The very number of works that have been pres­ erved testifies to the important place carving occupied in the folk art of the people of the Kurpie region. This cannot be shown either by museum collections or by the existing literature on the subject, and this is why the author is basing his article on the rese­ arch he himself carried out in the localities under review within the framework of the research conduct­ ed by the Ethnographic Institute of the Polish Acade­ my of Sciences in the years 1958-1963. The material discussed in the article is all from the last hundred years. The earliest references to wood carvings are from the beginning of the X V I I I century and testify to the fact that already at that time wayside crosses existed, the earliest known ones dating back to the beginning of the X I X century (fig. 2, 3). Apart from shrines, carving was also found independent of archi­ tecture. Most of the artists were professional carvers who treated their skill as a means of making a living, which is proved by the life stories of some wood carvers of the second half of the X I X century, recon­ structed by the author, namely Andrzej Kaczyński (fig. 6—10), Łukasz Raczkowski (fig. 12—14, 16), Czer­ wiński and E j m a . The life stories of some of the later wood carvers justifies the statement that they began to carve quite by accident, mostly as a way of passing the time while tending herds of cows, and that it was only as they got very proficient in the art that they began to treat it as a trade: J a n Sęk, Bronisław Polak (fig. 30, 31), Konstanty Chrostek and Franciszek Golan. Most of the wood carvers of the Kurpie region came from the carpenters' and joiners' milieu. The profes­ sional character of their work had a lot to do with the changes taking place in the wood carvings of the Kurpie region, resulting largely from the endeavours of the artists to save labour. This is most probably the reason why, as time went on, the former very hard types of wood were replaced by softer kinds that were easier to carve. A great deal of importance is attached, even to this day, to the procedure of drying wood, which is a com­ plicated business, showing that it is the result of long standing traditions. In order to protect the carving from the effects of the wood drying up after its com­ pletion, the carvers of today, like their predecessors of the old days, prefer to work with split logs without the core. Some of them carve from planks and on planks. The properties of the block of wood imposed on the artists the way of carving the object, depending on the shape of the block, its structure and arrange­ ment of the rings. However, as the art of carving developed, the shape of the figure was no longer de­ pendent on the original shape of the block of wood used. The tools for carving were those usually used in the countryside for working with wood as well as planes, broad chisels and drills. Some of the artists ! also used special carving chisels, that were first made by the local blacksmith. The carvers of today have I factory made sets of chisels at their disposal, but not all of them use them, for instance, Golan only uses a penknife for his carving, and Sęk, first and foremost, a kndfe. Describing the techniques of carving applied by several leading artists, the author shows how differ­ ent they were in each case. Chrostek in particular has '"' a very original way of working. Unlike the others, before he starts carving, he makes sketches of his own figure in the mirror and, adapting the pose of the figure to his observations, breaks away from the ori­ ginal shape of the block of wood he is to carve, �where as the other folk artists are influenced by the shape of the block of wood. As regards the subjects of the carving, the objects made in the Kurpie region can be divided into sacred and lay subjects. Up till the beginning of the X X century, lay subjects were only found in toys, orna­ mented untensils and the carved handles of walking sticks (fig. 4—5), the toys usually being made by people who were not carvers by profession, for their children or grandchildren. After the First World War, the lay themes spread to other kinds of carvings and in recent times have come to play a very important role in them. Changes can also be observed in the scope of reli­ gious subjects, from which certain themes have dis­ appeared, for instance, the figure of St. Florian and St. Roch, and the figures of the Virgin and Child and the „Pieta" which have been replaced by others. The „Crucifixion" and St. John Nepomucen are subjects still enjoying unfailing popularity. As regards formal features, the carvings done in the Kurpie region have not been uniform. This result­ ed both from differences of workmanship between the professionals and amateurs and the different approach of individual artists, not to mention the different tech­ niques and methods of carving applied in various periods. In conclusion, the author analyses the problem of the aesthetic sensitivity of the artists and, on the basis of the interviews he conducted with them, comes to the conclusion that aesthetic sensitivity is not propor­ tional to the creative activeness of the artists. On the contrary, the most outstanding artists have aesthetic views and reactions that have a much narrower scope of values than those of the mediocre ones. Halina Olędzka - R E S E A R C H ON P A P E R C U T S I N THE KURPIE REGION The contemporary paper cuts, which today are not made for the rural people but for the urban milieu, have departed quite considerably from their traditio­ nal forms because of this separation from their origi­ nal function and locality. For this reason, in her re­ search on Kurpie region paper cuts, the authoress of this article mainly based her work on old paper cuts that had been preserved or reconstructed in the loca­ lities in question, and on the information gained from ilie people living in that region. Working on this ma­ larial, the first attempt has been made by the authoress to show the various kinds of paper cuts made in the Kurpie region and to give an outline of their evolu­ tion. The genesis of the Kurpie paper cuts is still uncert­ ain. Some light is thrown on the problem by their undoubted link with Jewish paper cuts which are chronologically earlier. It maybe that the Kurpie paper cuts began to be made following the example of the Jewish ones, or perhaps the idea of making them was suggested by the Jews as the main suppliers of paper to the rural areas, or the idea may have been born under the influence of the factory made paper curta­ ins and ..ząbki" (decorative shelf paper) at the time when the paper mills, then being set up in connection with the growing use of paper at the beginning of the 19th century, began to supply them. The oldest document referring to paper cuts dates back to 1830 and concerns paper „curtains". The earliest kind of „curtains" for pictures were the so-called „Wstążki" (ribbons) made of thin white paper, and later of tissue paper (fig. 6). At first crinkled tissue was used, later smooth tissue paper, but decor­ ated with rows of cut-outs. The custom of decor­ ating pictures with curtains was kept up, the various ornamental motifs remained, but their arran­ gement underwent a change as the paper cut makers became more skilled in the technique (fig. 8, 10, 11). The first coloured paper cuts, which began to be made later, date back to the turn of the first and second halt of the 19th century. The oldest type of these paper cuts „Leluja" (lily) in a vase, at first had the same form in the whole of the region under review, but as time went on a wealth of different forms came into being (fig. 12—19). The „Leluja" motif is also found in striped patterns (fig. 20) which was a later type than the single „Leluja". Another variety of the striped patterns are the socalled „Lalki" (Dolls) (fig. 24). The striped patterns show a tendency towards the application of large decorative forms in interiors, and the „leluja" motif in rows is associated with the more widespread form of interspersion of the „leluja" motif, as new additio­ nal elements such as bird, heart and cross motifs were introduced as time passed. Later, in addition to the former type of „Leluja" a new kind was introduced, which had a division of the upper part into what was called „korony" (Crowns). As regards the technical process of cutting out, in the first phase there was a division into: base, centre part and crowning part. The different parts established the constructional pattern to which the decorative motifs were subordinated. Departures from the typical constructional pattern of paper cuts are found in cases (after 1920) when they began to be made to order for customers living outside the locality. A different evolution of the „leluja" type of paper cuts is noted in the north-eastern part of the Kurpie region, which can probably be attributed to the fact that paper cuts began to be made there 20 years later than in the rest of the region under review. Here, the different constructional pattern of the paper cuts is due to the use of plant motifs instead of the geometrical ones applied elsewhere. Here too, the custom of making paper cuts died out earlier. A special version of the „leluja" motif in the K u r ­ pie paper cuts were those known as „hostie" (fig. 46, 47), but according to the information obtained from the local people, these paper cuts were not generally used in the interiors of rural homes. Among the oldest types are those known as „circles" or „stars", made of white paper with a coloured centre. As the paper cut makers mastered the technique, the cut-outs beca­ me smaller. As time went on the coloured centres disappeared and the cut-outs were brought right into the centre. After 1900, a new type of „star" paper cut made its appearance (fig. 53). In interior decoration as a whole, an important role was played by figurative paper cuts: birds (fig. 1, 58), horses with riders (fig. 55), most of them being multicoloured. Among the bird motifs, the most popular were cocks and peacocks, and they were made with special care to get an exact liking to the birds. Paper cuts representing definite subjects, made more often by men than by women, were often made by using guiding patterns that could be repeated. The scope of the various subjects was usually limited to two or three villages neighbouring with each other. Apart from the paper cuts, there were other wall decorations in the Kurpie region, such as „Kokardy" (Bows) (fig. 56') and „Pajączki" (Spiders) (fig. 57). In the development of the art of making paper cuts in the Kurpie region, the most important role was played by their function in decorating the walls and the individual inventiveness of the paper cut makers. �n O / l b C K O E H A P O f l H O E BbinycK, n o c B H i u e H H b i í í Hapo^HOMy t i c K y c c T B y K y p ( c e B e p H a a n a c T b BapmaBCKoro Boe- nëBCKoro paiïoHa BOflCTBa), OTKpbIBaeTCH CTaTbeíí AflaM X e H T H M K — H A P O f l H O E T B O P H E C T B O K Y P ITEB B OBJIACTM M C K Y C C T B A ABTOP, fleaTejm 3acjiy>KeHHbiii H iiccjieflOBaTejib napoflHoro MCKyccTBa, flejiaeT B cBoeii cTaTbe rpacpMHecKMÍi 0630p MOHO- KypneBCKoro TBopnecTBa, /rasaa KpaTKyro xapaKTepncTMKy Bcex ero O T p a c j i e í i . M C K V C CTBO KypneB pa3BMBajiocb Ha 6 a 3 e Cbipba, HaxofliiBu i e r o c H Ha MX T e p p i i T o p w i . CaMbIM npMMMTMBHblM npOaBJieHMeM MX TBOpnecTBa aBJiajiiicb opHaiweHTbi M3 necKa JIMÔO, Bbipe3bi- BaeMbie Ha MypaBe (MJIJI. 2—4); STMM rjiaBHbM oôpa30M 3aHHMajIMCb fleTM. ô e p e r a x B O « Qbum pacnpocTpaHeHbi M3flejiMa H3 p a K y i i i e K (MJIJI. 6) M p a 3 H o n , B e T H O H r a j i b K w ; name B c e r o OHM npiiMeHHJiMCb B MosanKe, yicpamaBLuew KOCTejIbl. Ha BoraicTBa McnoJib30BaHM itypnëBCKOfi B HapoflHOM nymw pafioHa. M 3 uiMiiieK ^ejiajiMCb M3 pora — noJiHOCTbio SbiJiM TBopnecTBe jKMTejieii aToro yKpameuMH (MJIJI. 33). KypnëBmwHbi, -raw MMeeTca rfle rjiMHa, BbicTynaeT xyflo»cecTBeHHaH KepaMMKa (MJIJI. 7), KOTopaa no CBOe- My opHatvieHTy HeMHorwM PO3HMTCH OT vœpfijiuvi npe/ibiCTpoMHecKoro MJIM paHHewcTopMHecKoro nepMOfla. BOJIbLUOe MeCTO 3aHMMaK>T M3flejIMH M3 «HTapH. B öbijibie BpeiieHa 3flecb Bejiacb KpynHaa ToproBJin HHTapein, a ToproBbie nyTM BejiM M3 Tpeu;MM, PMMB M ApaBMM. CßeflenMH o KypneBCKtix a m a p H b i x i i 3 flejiMax MMeiOTca c X V I I I B. B mix TOBOPMTCH O ôycax, noflBecKax, TpyôKax, TaôaKepKax, pynKax K najiKan M T.n. Bjiaroflapa co6cTBeHHbiM MeiajijiyprMHecKMivi nenaM MecrHbie «CMTejiM MMejiH cBoe ?Kejie30. 3TO cnocoôCTBOBajio pa3BMTMio Ky3HeHHoro peMecjia, AocTMrmero SHaHMTejibHoro pacirseTa B X V I I I M B Hanajie X I X BB. OcoSeHHO O T M e i a j i M C b fleKopaTMBHtie sjie.MeHTbi OT- AejiKM SKjmajKeü (MJIJI. 10, 11), JKeJie3Hoe ocpopMJieHMe flepeßaHHbix CKyjibnTyp M l a c o B e H . nepBbie nonbiTKii pesnoro opnai-iema flejiajiiicb no cJioBaM aBTopa Ha MypaBe. B opHaMeHTe npeoÔJiaiiajiM paCTMTejIbHbie M 3BepMHbie MOTMBbl. AnajiorHHHbie y3opbi noBTopajiMCb B p e 3 b 5 e no ijepeB.y. J\o cepeflwHbl X I X B. flejiajIMt'b Bbipe3KM (T3K Ha3. BbmUIlaHKH) 113 i^BeTHoro nojioTHa, a noTOM CTajiii ynoTpeôjiHTb fljiH 3T0ÍÍ ueJiH GyMary. Cpe/xw ôoraToro pa3HooGpa3iia MOTHBOB oôpamaiOT BHMMaHt-ie „Jiejiioe" a T3K>Ke KpyjKKii w 3Be3flbi. KypneBCKaa no ceń fleHb ycneixtHO pa3BMBaeTca. (JIIIJIMM), Bbipe3K.a K CTapeüiiiMM BHflaM MecrHoro Hapojj,noro TBopnecTBa npMHaAJieJKMT njieTeHMe. M3 KopHeü, iiBbi, KaMblIIia, TpOCTHMKa M T.n. nJiejIM KOp3MHbI, „MCpKM' (MJIJI. 15), nocy/ry (MJIJI. 18), TaôypeTbi M CTyjiba (MJIJI. 17), m j i a n b i , oôyBb, U,MHOBKM. n y m a npeflocTaBjifljia B03M0?KH0CTb pa3BMB3Tb jj,e- peBHimoe cTpoMTejibCTBO, pacnpocTpaneHHoe -jyTb jni He no BceMy paííoHy. M3ôbi, rjiaBHWM o6pa30M, CTpoii- jiMCb M3 cocHbi jiMu,eBOM CTopoHOił K yjiMu,e. IIcpeA M360ÍÍ HaxoflMJiCH najiMcaflHMK, a no3afli-i — BiiujHeBbiii cafl M n a c e K a . KOHIOIXIHIO npMCTpaMBaJIII K jiMi;eBofi C T e n e . j^ajiee CTpoMJiwcb KOPOBHHK M aiviöap. I l o C T p o i i K M CTaBMJiMCb TaK Ha3. cnocoöOM „na w ę g i e ł KpblLUH KpbIJIMCb TOHTOM MJIM COJIOMOM. BepXHaa nacTb KpbiuiM y K p a m a j i a c b poraMii, nTHHbMMii JIMSO KOHCKMMM rojioBaMM HT o cocTaBjiHjio xapaKTepHbiw 186 3JieMeHT nocTpoiiKH. yKpamajiMCb pe3b6oiï OKOHHbie najiHHHMKH, BepXHaa oajiKa (MJIJI. 19, 20), flBepM. B naCTOHinee BpeMH cTpoHTejibHoe MCKyccTBO B K y p n ë s miffle HCKaîKaeTca M npMxoflMT B ynaj^OK. OTflejibHyio OTpacjib apxMTeKTypw cocTaBjiaiOT B O poTa B oö-beKTax ocoöoii BajKHocTM, K a K HanpMMep KOCTeJibi, KJiaflÔHma (MJIJI. 22—24). OflHMM 113 sjieivieHTOB BHyTpeHHero yKpameHMa M3ÔM öbiJia ßajiKa. CymecTBeHHyio pojib MrpajiM TBKJKÖ Öy.MSiKHble Bbipe3KM (BbIIJ,MHaHKH), nayKM M3 COJIOMbl M 3aHasecKM M3 nanMpocHoii 6yMarn. HacTO yKpauiajiiicb TaKiKe TaSypeTbi M cKaMeeHKii; neHM KpacMjiH rojiy6oií CMHbKoii BbiBOfla Ha HMX pa3JiMHHbie y3opbi. flepeBHHHbie KOCTejibi M HacoseHKi-i BoraTo yKpamanHCb pe3HWM opHaMeHTOM no flepeBy, stMBonMcbio M «HTapeM. OcoöeHHO nonyjiapHbiM VKparueHMeM noCTpoeK öbijia flepeBanHaa pe3b6a, BbinojiHaeMaa njioTHMKaMM M CTOJiapaMM. Pe3b6oii yKpamajiMCb TaKiKe MejiKMe npeflMeTbi flOManiHero oÖMXOfla. K nJioTHMHbeMy MacTepcTBy aBTop, MejKfly npoHMM, npMHMCJiaeT Bbipe3aHHbie na flepcBbax OOPTHMHŁM 3HaKii M pe3HOH OpHHMeHT Ha ÖOpTHMHbeÜ yTBapM. 3TOT BMfl iicityccTBa coxpaHMjiea JJ,O Tex nop, noKa M3/;aH npMKa3 j i H K B M f l a u i i w B n y m e ô o p T e i i . pyKOHTKH, pora flJia n o p o x a M py>KeüHoíi flPOÔM, flJlH HHTbB (MJIJI. 9), OXOTHMHbM pora, JIJOCTpbl, TaSaKepKM. nyroBMiibi M T.n. no Bceii TeppwTopMM M C K Y C C T B O He SMJI Pe3b5a no j;epeBy nojiyiMJia B KypnëBixinHe UJMpoKoe pacnpocTpaHeinie. MaTepwajiOM cjiyjKiiJiH juina, iiBii, Gepeaa, rpyoja. TorflaixiHMe CKyjibnropbi M p e j MMKH nOJIb30BajIMCb MCKJIIOHHTeJIbHO OCTpO OTTOMeHHbl.vl HOJKOM, a B HeKOTOpblX C J i y i a a X TOnopMKOM. Onu BbinojHin.iM cpMrypbi cBHTbix (MJIJI. 26—28), najiKM, 3 a K O H H e H H b i e p e s H W M H rojioBaMM n T M i ; M 3 B e pefi (MJIJI. 30, 31), ajiTapn M flOManiHioio yTBapb, yxpaUieiIHyiO pe3HbIM OpHaiVlOHTOM. il,eTCKMe MrpyuiKH fleJiajiMCb M3 J4epeBa, rJiMHbi M TecTa 32. JKMBonMCb KypnëBiu,MHbi oxBaTbiBajia ne TOJibKO CBaTbie o6pa3a, BbinojiHaBLuweca Ha 6yMare, noJiOTHe JIMÔO 5KecTM CTpancTByioiUMMM xyjj,OH'HHKaMM. BcTpenajiacb TaKiKe n a c T e n n a a »MBonMCb B jiepeBaHHbix Kocrejiax MJIM B jiecHbix CTopo>KKax (oxoTHHHbM ciJ,eHW). HjBeTHbiM opnaMeHTOM yKpamajiMCb B M3oax nenn, cyn^yKM, rjiMHaHaa nocyaa. OflHaKO co BpeMeHeM >KHjjonucb B KypiicBiqMHe CTajia rjioxHyTb. Bjiaroflapa 3anaTMaM jKHTejieii — OBi4eB03CTBy u Bos^ejibiBanMio Jibua — 5ojibiijoe pacnpocTpaiieHMe iiojiywii.no xyflO/KecTBenHOL' TKanecTBO. KpoMe nojioTna u cyKHa Bbi^ejibisajiMCb aeKupaTMBHbie I K U H H apliOH paCI^BtíTKli: KOBpW, KMJIMMbl, nOJIOCaTbIC JIMÔO i. KJieiKy. B pacicpacKe npeoôJiaflajiM cjieflyioiuMe MBCTa: 3ejIOHb!M, KpacHbl/ł, KIipnilHHblii, OpaHiKeBblli, ÄCjiTbiii, rojiyöoü, mpe^Ka nepHbiH. K CTapefiniMM ii'jBecTHbDi Ha M nojiocaTbiM KHjiiiMaM, TaK Ha3. „nacaKaM'' npwHaflJieíKaT KMJiiiMbi c 1800—1860 rr. Vxc B 1880—90 roflax KypnëBCKiie TKUHH BbicoKO LiOHMJiiicb B ropoflax. B name BpeMH TKa'iecTBo oneKawr KoonepUTMBbl Il,eHTpajIM HapOflHOH M XyflOJKCCTBeHHOM IipOMblUJJieHHOCTM. HeKor^a cJiaBiijiiicb KvpncBCKne BMIUMBKM. Hbiiie 3TOT BMfl MCKyCCTBa OTMJipaOT. BblIUHBKaMH y K p a m a ­ jiMCb copoHKM, nepeflHMKii, cKaTepTM, nojiOTenua (MJIJI. 36). ToHKocTbio iicno.Tiiciinn oTjiM'iajiiiCb TaKiKe K y p nëBCKwe Kpy>KeBa (MJIJI. 34—35). OcoSbni BHfl l TBop iecTBa npeflCTaBJiHJio KyjibTo- boe MCKyccTBO BCHKoro po/^a: npa3aHMMHoe neneHMe no cjiynaio H o B o r o ro^a, cBaseö (MJIJI. 37) xpaMOBWx ii])U3flHMKOB; nacxajibHbie nucaHKM (MJIJI. 41), BOCKOBbie npiiHoiueHwa (MJIJI. 38). ilHTepec KypnëB K .uyabiKajibHbiM WHCTpyMCHTaii CBH3aH, 110 MHeiIMlO aBTOpa, C MX My3bIKajIbHOCTb'0. C nacTymecKMx M oxoTHuibi-ix BpeMeH MM ôbiJiM M3- aecTHbi pa3.nM4Horo po/ia pora fljia wrpu. BbiAeJifaiBa- �j r a c b T a K H t e n u m a n K M M3 B e p S t i , CBMpejiH, cpjieiłTbT M A Y A H H3 flepeBa JIMGO 5Kene3a, T p y S b i , rJiMHHHtie CBHCTKM, CKpwnKH, Bbipe3aHHbie M3 jinnw JIMGO Bep5w, K0HTpa5acbi, KJiapHGTW. B MysbiKaJibHOM aHcaMGjie H a XOAHJICH TaKJKe óapaóaH w no3AHee rapMOHb. My3biKa. nemie, TaHiibi G b i j u i oneHŁ nonyjiapHbiMii BM^aMii iiCKyecTBa B KypneBLUHHe. C p e f l H neceH npeoójiaAaJiii oupn^oBbie. XapaKTepHWMH G b u n i „npwneBbi"; cnaraeMbie Ha cjiynaii; coxpaHMjmcb TaKJKe JicTopiinecKwe necHi-i, oco6eHHO co BpeweH uiBeflCKMX BOMH, B KOTOpwx jKtiTejiH K y p n e B i n i i H W npnHMMajin ynacTiie. IlcKjiroHHTejibfio B p y K a x JKeHHJMH S b i j i a Bbl^CJIK.-l ncKyccTBeHiibix óyMarw. . H T O i^BeTOB M3 UBeTHoii naniipocHofi II xpaHHJiiicb pa3JiMMHbie C T a p b i e rpopiibi, KOTOpbie E npejKHee BpeMa BbicTynajw BepoaTHo B 6ojiee vm~ poKoii cTeneHM. OAHaKo B oflejKfle, HapHfly c npejKIIIIMH s j i e M e H T a M i i (POA T K a H e i i , p a c i ^ B e T K a n o j i o c a T b i x TKaneii „pasiaki" M T.A.) HaGjiioAaeTca BJiMHHMe OACJKAbi RieJiKoii m j i a x T b i , 3acejiHioiii,eM c o c e A H M e M a 3 y p w . BBiiAy cjiaooro p a 3 B i i T H a 3eMjieAejiMH HaceJieHwe n c K a j i o AonojiHiiTejibHbix 3aHHTMH, MTO M e ł K A y npo- MHM cnocoGcTBOBa.no paaBiiTHio pe.Mecjia H HapoAHoro npwKJiaAHory IiCKyecTBa. HąeK OjieHfl3KM — A E P E B H H H A H E CEBEPHOH KyPnEBlUMHE CKYJIBnTyPA ?Ke KacaeTca opy>KeMHoro peMecjia, TO OHO 6 b u i o uejiHKOM B p y K a x MyjKHMH. OHM BbipaGaTbiBajiM CBOM M3flejiwa rjiaBHbiM o 5 p a 3 0 M B K y 3 H M u a x , B K 3TJ1M H3flejIMHM npilHaflJIOKajIM, B MaCTHOCTM MOpTMpbl flJIH CajlIOTOB, OTJIMBKa KOTOpbIX npOH3BO/(I1- •rejibCTByeT x o T a 6 w casio KOJiiinecTBO coxpaHHBUiMxca oGbeKTOE 3 T o r o poAa. H u B My3eiiHbix KOJIJieKl MaX, jiact n a MecTHbix MeTajuiyprwHecKMX npeAnpnaTnax. /J^cjiajiMCb TaK?Ee nonbiTKii OTjiMBaTb dpiirypu CBHTWX M KpeCTbl M3 JKOJie3a, KOJIOKOJia M3 CBMHIia, IIHIIKa H MCflH. H O cnyCTH HOKOTOpoe BpeMa BbipaGOTKa ¡13AejiMM, Tpe5oBBBLLiiix npnB03Horo cwpbH, npeKpaTiijiacb. TaM, r f l e HMejiocb Ha MecTe noflxoiiHiu,ee cbipbe pa3BMBajiocb KaMHepe3Hoe peiwecjio: BbipaGaTbmajiHCb pymibie >KepHOBa, Me>KeBbic CTOJIGM (HJIJI. 4 2 ) , iiepKOB- iibie KponiiJibHimbi xyAOJKecTBeHHoii paSoTbi a nopoii u cTaTyi-i CBHTbix, o nem, HanpiiMep, iiaii^eHHaa CTaTya Xpi<icTa. cBiifleTeJibCTByoT TBopnecTBo K y p n e a G a 3 w p o B a J i o c b na M a r e p i i a J i e , KOTopbiM pacnojiara.n flanHbiii paiioH... Ha MOTHBax, oKpyyKaiomeii npupoAbi, KOTopbie miipoKO ncnojib30n a j i i i B CBoe.M TBopnecTBe MecTHbie xy/i,0JKHMKM, yflOBjieTBopna no inepe CBOMX npnpojKAeHHbix flapoBaHiiń flyxoBHbie 3anpocbi it y K p a m a a noBceflHeBHwii 6biT. Anna KyTLueóa-IIoMHapoBa — KyPnEBCKOE JKJ43HEHHOCTM MCTOPMHECKOrO PEmOHA KyJIbTYPBI B CTaTbe paccMaTpHBawTCH B3rjiaAM pasjiMHHbi:-: aiiTopoB Ha wcTopwK) KypneBCKoro peniOHa, npiiHeM c-TMenaiOTCH Tpii TOMKH 3penna: JicTopicnecKaH, S B O jiioijnoHMCTCKaa u KOMnpoMiiccHaa. B nacTHOcra, 3'ry iioeJieaHioio npeACTaBJiaer B CBOHX Tpyziax 3 a c j i y j K e n iibiii pernoHajibHbin fleaTejib A A H M XeHTHMK, KOTopwii oiHTaeT, HTO periion CO3AUCTCH nyTCM enerinajibHoro npo;;ecea eoiinaj:bHo-3KOHOMHHecKoro n KyjibTypnoro (bopMiipoBauMa onpeAejieHHOii TeppiiTopnii. P a s s i m i e KypniiBCKoro perwoHa GÓIJIO B nepByro o n e p e A b o G y cjior.jieiio cymecTBOBanncM n y m i i ; OTCiofla nepeaec CBji3aHi-ibix c Heii 3aiiHTiiii, a TaK>Ke x a p a K T e p p a 3 - jiji>nibix OTpacjifrft napoAHoro iiCKyecTBa (AepeBO, n / i e T e n n e ) . TaK na3. 3e.)ieiiaa n y m a O b u i a sacejieHa n o 3 A HO, B X V I BeKe, BO B p e i i a uiBeACKMx BOMH. E e oKpy- niajm TorAa uiecTb ropoflOB 11 uuiHxeTCKiie noce.TeHiia. li n y m y npoHHKajiii KopojieBCKiie CTpejiKH u OOPTHHKII. B b i p o c j i n HOBbie iioceJieHMa, Tein He MCHee, HCCMOTPH na pa3iibie penioiia npiiBMjierriM, OTCTaBajio. SKOHOMnnccKoe >KnTeAM pernoHa, pa3Bin'iie OKpyHieniibie AepeBHHMii MejiKow uiJiaxTbi, BjiaAeBiueM S o j i e e njioAOpOAHblMII Se.MJIHMII, COXpaiIHJIH HyBCTBO CBOeil OÓOCOÓJieHHOCTH. H a p H f l y C 3aHflTMHMU, CBa3aHHbIMM C 3 8 MCA.neHHeM u c G.inisocTbio n y m a , OI-IM 3aHMMajincb HHTapHbiM npoMbic.noM; jiimib B X I X B. nojiyHii.no Tai«Ke pa3BHTne Ky3HenHoe pemecjio. Ha3Banno , . K y p n e ' ' HOCHT x a p a K T e p npo3BMu;a. I I o Mepe Toro K3K KOPMMJICH JieCHOH MaCCMB KOpHHJiaCb TaKHCG 'icppiiTopnH peniOHa. 3a.viefljienHbie Tewnbi npeoopajKeHiia r I;H B jiMTepaType npeAMeTa OTO He HaxOAMT CBoero oTpajKeiiiiH. MiieHi-io nooTOMy aBTop CTaTbM oriMpaeTCH na p e 3 y j i b r a T b i paMOHHbix iiccjieAOBaHMM, npoBeAeHi.biM MM B 1958—1963 rr., B paMKax paGoT K a D H H e T a STHorpacpMii IIojibCKoii AKafleMHM H a y K . PaccMaTpwBaeMbie MaTepwajibi oxaaTbiBaiOT nepwoA nocjieAHnx era JIOT. CaMbie p a H H i i e y n o M i i H a m i f l o CKyjibHTypo r noasjiaiOTca B nanajie X V I I I B., CBMAeTejibCTBya o TOM, 'ITO y?Ke TorAa cymecTBOBajiit npiiAopo>KHbie KpecTbi; CaMbie pilHHlie J13 M3BeCTHbIX HaM oGbeKTOB nOHBJl.nwcb B nana.ne X I X B. (HJIJI. 2, 3). H a p a A y c nacoBeHKaiui cymecrBOBajiM TaKJKe CKyjibnTypbi Ge3 apxnTeKTypHoro oupopMjieiiMa. Ccbijiaacb Ha TO, HTO MaTepnajibHaa KyjibTypa Kyp­ neB pa3BHBaJiacb Ha ocuose 6oraTbix pe3epB0B A e peBa, AOCTaBJiaeMoro n y m e i i , B CMJiy Mero jKMTejiH onMcwBaeMoro paiioHa npeKpacHo BJiaAejin TexHHKOii oGpaGoTKM AepeBa, aBTop B CBOMX MCCJieAOBaHMHX yTBep>KflaeT, HTO OTOT cpaKT nrpaA HeMajiyio pojib B pasBMTMM KypneBCKOM CKyjibnTypbi. HA- PO/IHOE TBOPHECTBO M B O n P O C C B O E O B P A 3 M H M O TOM, KaKoe Gojibinoe aiecTo 3aHMMajia CKyjibTypa napoAHOM HCKyccTBe KypneB yGeAMTejibHO CBMAe- TpaAHMMOH- Hoii Ky.ibT.ypbi aBTOp oóbaciiaeT 3aMeflJieHHbiM Te.\inoM n p e o G p a j K e H M M 3Toro perwoHa. no3T0My TaM c o - TBopi^aMH ee GbiJiH TJiaBHbiM o6pa30M n p o o p e c c j i o iiajibHbie CKyjibnTypbi, cHiiTaBirme CBoe TBopnecTBo IICTOHHIIKOM AOX0AOB. OG 3T0M CBHAeTejIbCTByiOT HccjieAOBaiiHbic asTopoii GMorpaobHii CTapbix csyjibnTOPOB BTOPOW nOJIOBMHbl X I X B., K3K AHAJKeW K a uiiiibcKii (MJIJI. 6—10), J l y K a u i PanKOBCKH (HJIJI. 12—14, 16), HepBiiiibCKM II ŚiiMa. M S oHorpacpMM no3AHeMiunx CKyjlbllTOpOB CJieAyeT, HTO OHM HaHMHajIM TBOpMTb HIICTO cjiynailiio, OOBIHHO Ha nacT6Mii;ax, xoAa 3a K O - poBaMU n jiniiib no aiepe cosepineHCTBOBauMa CBoero peuecjia nocTenemio iiaHHHajiw CHHTaTb ero CBoeii n p o c p e c c u e ł i ( H H C e H K , B p o H M C J i a B IIOJIAK, K o H C T a H T b i KpocrtK, <ł>paimnuieK To-naH. BojIbHIHHCTBO KvpneBCKMX CKyJIbnTOpOB B npouijioM paooTajiii iuioTHi-iKaMH ii CTojiapaMii. IIpo<peccnoHajibHbiii xapaKiep n x paóoTbi Bbi3Baji B KypneBCKoii CKyjibnType nepeMeebi, KOTopbie B 3HaHiiTejibHoii CTeneHH .MOJKHO OÓbHCHHTb CTpeM JieHHCM K MaKCMMajIbiioii 3K0H0MHM Tpyfla. 3 T O GWJIO, n o j K a j i y n , npHHHHOii BbiTecucHMH APCBecMHbi TBepAbix nopoA 6oJiee MHTKMK B , GoJiee noAaTjiMBbiMii RJIH oópaGoTKH nopoAaMM. Bojibiuoe 3HaHemie no ceii aeHb npwAaeTCH npO' i;eccy cyuiKii APcecciiubi, conpoBO?KAaeMOW cjioJKHbiMH IipneMa.MH, C B I I f l e T e j I Ł C T B y i O m M M H B03HiiKa.nn noA BJiiiai-iHeM cTapoń O TOM, HTO OHM TpaflMi^MH. ^ J I H Toro, HToGbi npeflOTBpaTMTb paecbixaHiie CKyjibnTypbi, TenepeuiHite M a c T e p a , TOHHO 'raK j K e , KaK M AasHHinHiie, npeAnoMHTaioT ynoTpeGjiaib RJIH paGoTbi pacTHTP.nbHI.IM f T R ' 1 1 . .inillPHHblH COpHeBUHM. HeKOTOpbie BbipesbisaioT CBOM CKyjibnTypbi 113 AOCKH M H a A O C K e . OcoGeHHOCTM HypKM HaBa3bIBajIM XyAO>KHMKaM MeT0A OOpaÓOTKH CpOpMbl. COTBCTCTBCHHO 0'IOpTaHHHM nypiiii, ee CTpyKType u pacnojiojKennio CJIOOB. O f l H a K o no Mepe coBepnieHCTBOBaHna peMecjia onepTaHHa (purypbi Tepajin CBoe CXOACTBO C nepBOHaHajibHWMM onepTaHwaMM. 187 �Jinn pe3b6bi y n o T p e ß j i a n M C b M H C T p y M e H T W , u i w p o K O npnMeHHeMb:e B iiepeBHe npw o6pa6oTKe flepeBa, a TaKJKe p y S a n K H , j i o j i o T a , CBepjia. K p o i n e Toro HeKOTopwe M a c T e p a n o j i b 3 0 B a j i n c b fljia pe3b6bi cneiiMaJibiibiMH flOJiOTaMM, paSoTbi Ky3HGi^0B. TenepeuiHMe CKyjibriTopbi pacnojiaratoT n a o o p a M M d p a S p w H H b i x floJIOT, o f l H a K O H e B c e HMH n o j i b 3 y i O T c a . T a K , H a n p H M e p , rojIHH B b i p e 3 b I B a j I TOJIbKO n e p O H H H H b I M HOJKMKOM, a CeHK — B nepByio OHepejxb HOJKOM. O n w c b i B a a n p o u e c c paöoTW HeKOTopbix Sojiee vn~ B e C T H b l X C K y j I b H T O p O B , a B T o p yKa3biBaeT H a pa3JIM4Hbie MeTOflbi, n p M M e H a e M b i e oT/iejibHbiMM MacTepaMM. O c o ß b i M C B o e o 6 p a 3 H e M OTJiMHaeTca T B o p n e c T B O XpocT e K a , K O T o p w i i B npoTMBonojiOJKHOCTb flpyrMM jjeJiaji npeflBapMTejtbHO 3apwcoBKy coöcTBeHHoii cpnrypbi, H3yHHB ee nepe/i 3epKajiOM M npHHopaBJiMBaa 3aTeM K H a S j n o j J a e M M M o S t e K T a M , yxojjMT OT dpopM n y p K i i , KOTopbix T a K C T p o r o n p w f l e p j K M B a j i H C b B CBOMX cKyjibnTypax flpyrae HapoflHwe MacTepa. Ho cBoeii TeMaTHKe KypneBCKaa CKyjibriTypa flejiHTca H a pejinrH03Hyio M cBeTCKyio. flo Hanajia X I X B. c B e T C K a a T e M a T M K a ncnoJib30Bajiacb TOJibKO B H r p y m Kax, flOMauíHeíí yTBapw, pe3Hbix p y i K a x najioK (MJIJI. 4—5). OTMeTMM, HTO wrpyiiiKH /jejiajiH C K o p e e HenpocbeccMOHaJibi fljia CBOMX fleTeö JIMSO B H y K O B . nocne n e p B o i i M M p o B o ü BOHHW CBeTCKaa TeMaTMKa n p o H H K J i a M B CKyjibiiTypy a ß n o c j i e i n ł e e BpeMa HanMBacT s a H H M a T b B c e öojibuiee MecTO. — 3aMeMaioTca TaKJKe nepeMeiibi B pe.jiMrH03HOM T C M a T M K e c K y j i b m y p . HeKOTopwe T e M b i MCHe3aiOT, H a npMMep M3o6pajKeHiia C B . c&jiopwaHa M C B . Poxa, EoroMaTepi-i c Mjiajjei-meM M IlbeTbi ycTynaioT MecTO flpyrMM. HonpejKHeMy n o n y j i a p H a T e M a „PacnaTMa" M C B . H H a HenoMyiiei-ia. c SojibiiiHM npMTOKOM ßyMarw, B. XIX CTaJiM nocTaßjiaTb KOTopyio B Hanajie OTKpbiBiuMeci 6y- BHOBB MajKHbie dpaSpwKM. CTapeiłuiMfi flOKyMeHT, ynoMMHaromMii o Bbipe3Kax, j i a T M p o B a H 1830 r. M KacaeTca SyMajKHbix „3aHaBecoK". CaMofi paHHeił dpopMoü 3aHaBecoK nofl o6pa3a Bbijiii ,.jieHTbi" ,MJIJT. 6) M3 TOHKOÍÍ 6eJiOM SyMarw, a no3flHee M3 nannpocHoii SyMarn. nepBOHanajibHo MX sejiajin B c6opKy, a noTOM rjiaflKHMM, yKpamaa paflaMM n o pe30K. OSbinaM yKpamaTb o6pa3a saHaBecKaMM coxpaHMJica flu CMX nop, coxpaHMJiMCb TaKJKe OTfleJibH b i e M O T M B b i o p H a M e H T a , o f l H a K O , no H H K M Menajiacb MX dpopMa (MJIJI. 8, Mepe pocTa Tex- 10, 11). H,BeTHbie Bbipe3KM npMHafljieJKaT K Sojiee no3/j,neM.y nepMOfly (cepe^MHa X I X B.). M X CTapei'iuiMM ran — „jiejiioa" ( j i M j i M a ) B Ba30He — BbiCTynaji CHanajia B nofloSHOM obopMe no Bceü TeppiiTopMM, HO C TeneH M e M BpeiHeHM CMJlbHO M3MeHMJICa M n O J i y H M J I pafl H O cbix pemeHMÜ (MJIJI. 12—19). T O T >K6 MOTMB ..Jiejiioii'' BbicTynaeT Ha .neHTax (MJIJI. 20), HO 3TO SoJiee no3flHee aBJieHi-«;^ H GM oTflejibHbie „jiejiiOM". ĘpynZ: BM/IOM j i e H T O H i i b i x Bbipe30K a B J i a i o T c a T a K H 3 3 . „KyKJIbl" (MJIJI. 24). JleHTOHHbie BbipG3KM SblJIM 3aflyMaHbi, KaK j j e K o p a i n M M 6 o J i b u i M x d p o p M , B TO B p e M a K a K „JiejiiOM B pa/o," C B a 3 a H b i c 6ojiee HIMPOKMM aBJieHMeM pacnpocTpaHeHHa oflMHOHHbix „Jiejnoił", K KOTOpbiM co BpeMeHeM npMSaBjiajiHCb HOBwe ojieMCHTbi, i:aK, HanpiiMep, iioaBJiaeTca cep^eneK, MOTMBM mmi, Co BpeMeHeM KpecTa. napafly co CTapwM TunoM „jiejnoii" HOBBIM, KOTopbifi CBepxy flejiMTca na l iaCTM, Ha3bIBaGMbie KopoHaMii. B TexHMHecKOM npoLiecce Bbipe3biBaHMa K nepBOM c p a 3 e n p H H a ^ J i o K a j i o flejieHMe uejioro na nacTi-i: OCHOBa, cpejjHaa nacTb M 3aBepuieHne. OT/rejibHbie i a c T M wrpajiw K O H C T p y K T M B H y i o p o J i b , OT K O T o p o i i saancejiM a j i e M e n T W y K p a m e H M a . OrcTynjienMH OT 3TOM TMnMHHoii c p o p M b i B b i p e 3 0 K i i a n a j H i c b c MOMenTa, K o r ^ a n a B b i p e 3 K H (nocjie 1920 r.) CTajiM n o c r y n a T b 3 a K a 3 b i w 3 B n e . l Ho CBOHM cpopMajibHbiM nepTaM KypnëBCKan CKyjibnTypa oneub pa3Hooöpa3Ha. 3TO oÖTaacHaeTca p a 3 . i l I I H H a M M MOKfly M a C T e p C K M M M n p o c p e c c H O H a j i b H b i x H iienpocpeccMOHajibHbix CKyjibnTopoB, MX HHAMBM- flya.nbHblMM OCOÔeHHOCTHMH, pa3JIMHH0H TeXHMKOM MCI I O J I I i e H M a M p a 3 J I M H H b I M M CnOCOßaMM p a ß O T b l B OTflejibHbie nepnojjbi BpeMenH. B 3aKJiiOHeHMe asTop CTUTBM anajiM3MpyeT Bonpoc 3 C T e T M H e c K o r o BocnpnaTMa C K y j i b n T o p o B M H a OCHOBaHHM npoBe/ieHHbix MccjieflOBaHMíí flejiaeT BWBO.H, HTO r j i y ö M H a GCTCTMHecKoro B o c n p u a T w a H e nponopM i i o n a j i b H a T B o p n e c K O J i aKTMBHOCTM. HanpoTMB Kpyr HHTepecoB öojiee Bbi/iaromMXCa xyflOJKHMKOB M MX 3CTeTMHecKoe BocnpMHTHe cpe^Heü pyKM. rajiima Ojienfl3Ka — 113 I1EBCKMX B L I P E 3 0 K cjia6ee, neM xyaojKHMKOB MCCJIE/I.OBAHMł KYP- CoBpeMeHiibK- xy^oiKOCTseiiHbie B b i p e 3 K H ( B M I I I I i n 6yMarn jjejiaioTCH c e ü n a c HG jijia n y j K j j jxepeBHH, a fljia ropoflCKoro jKMTejia. M BOT B oTpbiBe OT CBoeii nepBOHanajibHOM abynKUMM M OT MecTa CBoeI'O B O S H I I K H O B e H M H , BbipC3KH 3 H a > i M T e j I b H O OTOUIJIH OT CBOMX Tpa/IHIIHOHHblX OpOpM. ÜO3T0MJ' a B T O p B CBOMX HccjiejiOBaHHax rjiaBHbiM oöpasoM ororpaeTca na coxpaHMBUjneca B paüone CTapbie JIMÖO peKOHCTpyMpo- H3HKM) B a H H b i e M a T e p n a j i b i , a TaK>Ke na y c T H b i e MHCpopMaIJHM, coopaHHbie n a Meere. Ha ocHOBe Bcex STMX waT e p w a ^ O B ö b i j i M ci;ejiaHbi nepßbie n o n b i T K H oTo5pa>i<eH M a dpopM K y p n e B C K H X B b i p e 3 0 K M n p o i j e c c a nx pa3BMTMH. r e n e 3 M C OToro B M f l a w c K y c c T B a H e B b i a c H e H . YcTa«OBjieua j i H i i i b H e c o M H e n i i a a C B H 3 b c e ß p e i i c K O M Bbip e 3 K 0 M , KOTOpaa xpOHOJIOrMHeCKM B 0 3 H M K J i a p a H b i u e . M o j K e T öbiTb BCJiefl 3 a Heñ n o a B M J i a c b M K y p n e B C K a ü , a MOJKeT 6biTb ee BjjoxHOBMTejibaMM 6bijiM eBpeM, K a t ; r j i a B H b i e nocTaBmMKM 6 y M a r w B flepeBHio; ö b i T b MOJKCT TaKJKe, HTO Mbicjib o B b i p e 3 K a x poflMJiacb nojj B j i M a HueM coK cpaopMHHo M3roTOBJiaeMbix 6yMa>KHbix 3aHaBeH , , 3 y 6 H M K O B " ßjiH y K p a i u e H w a nojioK B CBH3M HHOM n p o u e c c pa3BMTMH T i i n a „ J i e j i i O M ' ' xapaKTepen J1.JIH ceBepoBOCTOHHoii nacTM KypneBLUMHbi. n o Bceii B e p o a T H O C T H 3TO oSbHCHaeTCa T e M , HTO T a M B b i p e 3 K M cxa JIM noaBJiaTbca flBa/;n;aTbio rojiaMM no35Ke, neM B ocTajibHbix nacTHx MsynaeMoro aBTopoM panoHa. 3j;ecb M i i o e n o c T p o e H M e B b i p e 3 K i i CBa3aHO c p a c T H TOJIbHblMH M O T H B a M H , a ne c reoMeTpMHecKMMM, K a i e B 3PJTIIX M e C T H O C T a X . 3flCCb TaKJKe 3T0T BHJI iicKyc- CTBä 3arjiox panbine. Oco6biii pafl „jiejnoü" cocTaBjiajiw B K y p n e B C K o w B b i p e 3 K e „npoccpopbi'' (MJIJI. 46—47), o/iHaKO no MneHMIO 3 I i a T O K O B OHM BCTpeHajIMCb ne BO B c e x K p e C T b a H CKMX flOMaX. K CaMbIM C T a p b l M TMIiaM IipriHajJJICJKaT ..Kpyn-i'', iiasbiBaeMbie 3 B e 3 j i a M n , M3 Sejioii 6y.\iarn e useTHbiMM cepe/jMHKaMM. no Mepe OCBOCHMH TexmiKii i : p o p e 3 M c T a H O B a T c a Bce Gojiee MejiKiiMM. nocTenenno ¡(BeTHbie eepejjMHKM nfqe3aioT, a n p o p e 3 M flocTMraioT cepefliiHbi. nocjie 1900 ro^a n o a B J i a e T c a H O B b r i i BMJI, 3Be3flbi (mur. 53). Bo B H y T p e H H e M yÖpaHCTBC H3ÖbI GoJibuiyio p o j i b urpajiM cpnrypiibie Bbipe3KM: nTMi_(bi (MJIJI. 1, 58), nae3flHMKM n a Jiouiaflax (MJIJI. 55) npeMMymecTBenHO p a 3 H 0 I 4 B C T H b I 0 . P Î 3 IITMII 0C060M n o n y j i a p H O C T b M H0JIb30BajIMCb IICTyXH M IiaBJIHHbi; MX B b i p e 3 b I B a j I M C QojIbUIOH TUjaTCJIbHüCTbK), CTapaHCb HO BO3M0JKH0CTII Tonnée nepe/jaTb CXOJJCTBO. TeMaTiiHecKMe B b i p e 3 K i i ; ; e j i a j i M r j i a B H b i M o5pa30M M y j i i H M H b i , 3 a n a c T y i o noJib3yacb m a o j i o H a M M . OTfleJibHbie T e M b i GbuiM xapaKTÊîpHbi jiMiJib jjjia y3xoro K p y r a HecKOJibKHX 6jni3jiejKaiJ4HX jjepeBeHb. KpoMe Bbipe30K B c r p e n a j i M C b B KypneBmMHe eine M flpyrne HacTeHHbie y K p a m e i - i n a : SanTbi (MJIJI. 56, 57). w iiayHKM. B MCTopiiii pa3BMTMa KypneBCKHX B b i p e 3 0 K nepBoe MecTO 3 a H M M a e T 3HaHeHiie MX cpyHKi^iiM B fleKopar^MH M 3 5 b l , a T a K J K e M300peTaTejIbHOCTb M HaXO/XHMBOCTb MHflMBHAyaJIbHblX Xy/IOJKHMIl. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma meracie. nabywać można regularnie jedynie nutowe. w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę na kraj p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze oraz O d ­ działy i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " Warszawa, u l . W r o ­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 15 dnia miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. P r e n u m e r a t ę na z a g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40'%> droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " Warszawa, ul. W r o n i a 23, tel. 2 0 - 4 6 - 8 8 , konto P K O Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, u l . Srebrna 12, konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u i Nauki w Warszawie. Ośrodek Kultury S t o ł e c z n e Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Z. 2. w - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. z a m . 446/64. Pap. i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g . B l . N a k ł a d 1300 egz. Z-94. W k ł a d k i o f f s e t o w e i o k ł a d k ę w y k o n a ł a d r u k a r n i a Z N A K — W a r s z a w a , F o k s a l 11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2584f8c33b17546e516bdfcae2e0ed8b.pdf 75b39d9e48ca994a8ef8bbe39af7623e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2919 Title A name given to the resource Folkloryzm - inspiracja, manipulacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.211-212 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FOLKORYZM — I N S P I R A C J A , M A N I P U L A C J A Folkloryzm, jak wiemy, obejmuje różne przejawy stymulacji twór­ czości ludowej, inspirowania się nią. W tym szkicu chciałbym ukazać dwa, krańcowo różne, przykłady stosunku do twórczości ludowej — na przykładzie Dagestanu. Dlaczego Dagestanu? Dlaczego, ponieważ trudno by mi było wskazać w Polsce tak wyraziste przykłady sytuacji krańcowych; zadecydował też o tym wyborze przypadek, lektura książki Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szos­ takowicza a w niej fragment o Dżambule Dżabajewie (który przedrukowuję) oraz w kilka tygodni później przeczytany artykuł Dymitra Mitlańskiego Maleńkie arcydzieła z Balcharu . Oba teksty opisują sytuacje niemal równoległe w czasie, historia Dżambuła to lata czterdzieste i pięćdziesiąte a bałcharskie figurki ceramiczne pochodzą z końca lat pięćdziesiątych. Przedtem ich nie było. Był natomiast ośrodek garncarski, znany ze swych wyrobów artystom zgrupowanym w sekcji sztuki ludowej radzieckiego związku plasty­ ków. Sekcja ta, przypomnę, w odróżnieniu od instytucji handlo­ wych, dba przede wszystkim o zachowanie autentycznych wartości twórczości ludowej. Pracownicy Sekcji jeżdżą do mało znanych ośrodków nie skażonych jeszcze komercją, prowadząc skup wyro­ bów wykonanych przez starych twórców. Sprzedawano je miłośni­ kom sztuki, zbieraczom, muzeum w salonie przy Kutuzowskim Prospekcie. Najlepsze dzieła pokazywano na wystawach w Związku Radzieckim i za granicą. Wystawa taka gościła przed kilkunastu laty także w Warszawie. Przywiózł ją członek prezydium Sekcji, sam zresztą świetny artysta, Grigorij Derwiz. Artykuł jego ukazał się w 1974 r. na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Wystawa była znakomita, dostarczyła mi wzruszeń takich, jakie towarzyszą oglą­ daniu doskonałych dzieł sztuki. A były to tylko dzbanki, misy, tkaniny, maty. Już nie chcę porównywać waloru tych dzieł mądrych doświadczeniem pokoleń z masową produkcją pamiątkarską w skle­ pach „Nataszy" nawet z manieryczną precyzją malatur na lace szkatułek z Palecha. 1 2 3 Otóż w 1958 r. z ramienia Sekcji pojechał do Dagestanu moskie­ wski historyk sztuki B. Aleksiejew, aby przywieźć naczynia, które miano wysłać na międzynarodową wystawę ceramiki w Ostendzie. W aule Bałchar ceramiką zajmowały się kobiety, tocząc garnki na ręcznie obracanych kołach. Wszystko to jeszcze było jak za dawnych lat. Kobiety spowite w czerń, siedziały w kucki i toczyły naczynia na ręcznie poruszanych kołach garncarskich. Później wypalały je w piecu, zwieńczonym postacią ducha, chroniącego ogień. Lepiły też zabawki — gwizdki dla dzieci, wśród nich z rzadka spotkać było można wyobrażenie ptaszka, jeszcze rzadziej baranka. Aleksiejew, zachwycony urodą tych figurek zachęcił kobiety, by zrobiły dla niego figurki większe, z ornamentem podobnym do tego, jakim zdobiły misy i garnki. Kobiety nie dały się prosić, a ich prace otrzymały medal w Ostendzie. Zachęcone sukcesem kobiety zrobiły następne partie figurek i wysłały do Moskwy. Ale dużego zbytu nie było, na domiar złego sporo zabawek uległo zniszczeniu w transpor­ cie. Złym okiem patrzyli też na ceramiczki starcy z aułu, stojący na straży przepisów Koranu. Grozili kobietom, że będą w życiu pozagrobowym odpowiadały za dusze wykonanych przez nie w gli­ nie postaci. Kobiety, choć przestrzegały nakazy religii i zwyczaje (np. rękę podawały przez chustkę) gotowe były, mimo niezadowole­ nia starców, lepiej dalej swoje figurki. Rodziły to z chęcią, chyba nie tylko dla zarobku. Mitlański, który pojechał do nich w 1966 r. chcąc zidentyfikować autorstwo już mu znanych figurek poprosił je o wykonanie figurek podobnych do tych, które zrobiły dla Aleksiejewa. Nie wahały się, nawet zgodziły się przedstawić postać złego ducha. W tym czasie z 8 kobiet zajmujących się garncarstwem pracowała już tylko jedna, najmłodsza (autorka Syreny, na ilustracji lewa figurka w 2 rzędzie od góry). Aleksiejew zainteresował się kunsztem bałcharskich ceramiczek w momencie, gdy były one zakorzenione w tradycjach rodzimej kultury. Nie umiały pisać i czytać, nie przejęły jeszcze miejskich wzorców estetycznych. Ich wiedza o świecie była znikoma, wzorem dla postaci syreny, smoka, dinozaura, borsuka czy renifera stały się obrazki w szkolnych podręcznikach dzieci. Jednocześnie słabła siła zakazów, autorytet starszyzny. W takich warunkach zachęta ze strony moskiewskiego gościa mogła w nich wyzwolić inwencję twórczą, która znajdowała wyraz w formach zakotwiczonych w tra­ dycji estetycznej. Rzeźbiarkom obcy jest naturalizm, postacie kształ­ tują zgodnie z wymogami materiału i techniki, osiągając prostymi środkami formy lakoniczne i wręcz doskonałe. Inwencja jest tu bowiem wsparta wrażliwością zakotwiczoną w tradycji, w gustach środowiska. Jednocześnie jest w tych figurkach coś, co każe myśleć 0 sztuce ludowej różnych kultur, autentyzm, prostota, doskonałe wyczucie proporcji, roli ornamentu. Podobnie jak — dalekie przecież pod wieloma względami — rzeźby eskimosów kanadyj­ skich, figurki Laków mają w swych proporcjach cechy monumen­ talne (widać to doskonale, gdy się je powiększy na fotografii). Jest w nich, i w tym także można doszukiwać się podobieństw w myśleniu plastycznym do rzeźb eskimoskich znakomite poczucie bryły, wy­ porności, te cechy, które w rzeźbie X X wieku szczególnie akcento­ wali Brancusi, Arp czy Henri Moore. Monumentalność tych rzeźb, zauważa Mitlański, polega na doskonałości bryły, kształtu ograni­ czonego napięciem gładkiej powierzchni. „Ciekawe, dodaje, iż z dziesięciu, piętnastu minut, które trwa proces lepienia jednej figurki, większość czasu zużywa się na wygładzenie powierzchni". Inspiracja, a właściwie propozycja rozszerzenia kręgu tematycz­ nego nie zakłóciła w przypadku bałcharskich kobiet istoty ich myślenia i działania plastycznego.Taka inspiracja daje dobre rezul­ taty, gdy zgodna jest ze świadomością ludowego artysty, gdy uruchamia jego inwencję, nie naruszając zasad estetyki. W obrębie definicji folkloryzmu opisana sytuacja może być uznana za pozytywną, nie narusza bowiem wartości autentycznych 1 wynika z szacunku dla ludzi, ich tradycji kulturowych, dla ich sztuki. Drugim biegunem będzie postawa manipulacyjna, której towarzyszy brak szacunku a nawet — jak w przytoczonej dalej historii z Dżambułem Dżabajewem — pogarda dla prawdy, dla ludzi: twórców i odbiorców. Powstrzymam się od komentarzy i porównań (choć w skromniejszej skali można by znaleźć i w dzie­ jach naszych powojennych zainteresowań twórczością ludową), i ograniczę się do przytoczenia fragmentu z relacji Dymitra Szos­ takowicza. „Pewien znajomy kompozytor opowiedział mi historię, która jest zarazem i zwyczajna i niezwykła. Zwyczajna, ponieważ prawdzi­ wa, a niezwykła, bo opowiada o zdarzeniach, godnych pióra Gogola czy E.T.A. Hoffmanna. Otóż ów kompozytor dziesiątki lat pracował w Kazachstanie. Naprawdę został czymś w rodzaju nadwornego kompozytora, stąd też wiedział o wielu sprawach, które na ogół są tajemnicą. Każdy mieszkaniec ZSRR zna Dżabajewa Dżambuła. Mój syn uczył się jego wierszy w szkole, moje wnuki też się ich uczą — oczywiście po rosyjski (przetłumaczono je z kazachskiego). Są to wzruszające wierszyki. Może pan sobie wyobrazić, jak to było w czasie wojny: „Leningradczycy, dzieci moje..." — mówił przybra­ ny w dostojne szaty stuletni mędrzec. Wszyscy nasi zagraniczni goście lubili się z nim fotografować — te zdjęcia były takie egzotyczne. Ludowy pieśniarz, mądrość stuleci malująca się w jego oczach i tak dalej. Nawet ja się na to nabrałem, przyznaję, napisałem muzykę do paru jego tekstów. Tak się złożyło. A tu okazuje się, że to wszystko bujda. To znaczy Dżabajew Dżambuł jako człowiek 4 5 211 �oczywiście istniał i rosyjskie teksty, czyli tłumaczenia jego wierszy, także istniały, tylko oryginałów nigdy nie było. Dżabajew Dżambuł może i był dobrym człowiekiem, ale nie był poetą. Przypuszczam, że mógłby nim być, ale nikogo to nie obchodziło, bo te tak zwane tłumaczenia nieistniejących wierszy pisali rosyjscy poeci nie pytając nawet naszego wielkiego pieśniarza ludowego o pozwolenie. Zresz­ tą, gdyby nawet chcieli go zapytać, to i tak by nie mogli, bo nie znali ani słowa po kazachsku, a Dżambuł nie znał ani słowa po rosyjsku. Nie, to nieprawda. Znał jedno rosyjskie słowo: „honorarium". Jego sens wytłumaczono Dżambułowi tak: za każdym razem, po złożeniu podpisu (nie ulega wątpliwości, że Dżambuł był analfabetą, ale nauczono go wykonywać zakrętas, który miał być jego podpi­ sem) ma wypowiedzieć magiczne słowo „honorarium", a wtedy dostanie pieniądze i będzie mógł kupić wiele owiec i wielbłądów. Za każdym razem, gdy Dżambuł stawiał swoją parafkę na umowie, otrzymywał honorarium i stawał się coraz bogatszy. To mu się podobało. Pewnego razu jednak przywieziono go do Moskwy i w ramach marszruty pełnej konferencji, przyjęć i bankietów zorganizowano także spotkanie z dziećmi, z drużyną pionierów. Pionierzy otoczyli Dżambuła prosząc o autografy. Wyjaśniono mu więc, że ma kreślić swój słynny zakrętas. Czynił to, owszem, ale za każdym razem powtarzał „honorarium". Był pewien, że płacą mu za podpis, nic nie wiedział o swoich wierszach. Był bardzo rozczarowa­ ny, gdy zrozumiał, że tym razem nie będzie honorarium i że nie przybędzie mu bogactwa. Jaka szkoda, że nie było przy tym Gogola, to temat dla niego: wielki, znany w całym kraju nieistniejący poeta. Każda groteskowa historia ma jednak również swoją tragiczną stronę. Może ten nieszczęsny Dżambuł naprawdę był wielkim poetą? W końcu brzdąkał na swojej dombrze i coś tam śpiewał. Nikogo to jednak nie interesowało. Potrzebne były szumne ody na cześć Stalina, życzenia w stylu orientalnym z różnych okazji — urodzin, wejścia w życie stalinowskiej konstytucji, wyborów, wojny domowej w Hiszpanii i tak dalej. Setki powodów do rymowania. O żadnej z tych spraw ten niepiśmienny starzec nic nie wiedział. Skąd miał wiedzieć o górni­ kach w Austrii, zresztą, co go to obchodziło? Cała brygada rosyjskich wierszokletów trudziła się za Dżambu­ ła, w tym ludzie znani, jak Konstantin Simonów. Mieli dobre rozeznanie w sytuacji politycznej i pisali tak, żeby zadowolić wodza i nauczyciela, co sprowadzało się głównie do pisania o nim samym. Nie zapominali też o jego sługusach, choćby o Jeżowie. Pamiętam, że w swoim czasie bardzo chwalono pieśń o Jeżowie. Był to utwór w stylu pseudoludowym, którego tematem była tajna policja i Jeżów, jej wspaniały dowódca. Autor wyrażał w niej następujące życzenie: Niech pieśń ma poniesie szeroko w świat chwałę naszego bojownika. Jeżów rzeczywiście zyskał światową sławę, ale nie z tych powodów, o których myśleli twórcy pieśni. Pisali szybko, byli płodni, a kiedy jednego „tłumacza" opuszcza­ ło natchnienie, zastępował go inny, ze świeżymi siłami. W ten sposób nie było przestojów w produkcji. Fabrykę zamknięto dopiero wraz ze śmiercią Dżambuła. Ludzie powiedzą, jak zwykle, że to przypadek wyjątkowy, a ja twierdzę, że bardzo typowy. Nie ma tu nic sprzecznego z regułą, przeciwnie, wszystko jest w zgodzie z regułami, wszystko było tak, jak być powinno. Wielki przywódca wszystkich narodów potrzebo­ wał natchnionych śpiewaków spośród przedstawicieli poszczegól­ nych narodów, a zadaniem państwa było tych śpiewaków wyszukać. Jeśli nie mogli ich znaleźć, to musieli ich stworzyć, stworzyli więc Dżambuła. Dzieje narodzin tego wielkiego nowego poety są także, według mnie, typowe i pouczające. Pewien rosyjski poeta i dzienni­ karz zatrudniony w latach trzydziestych w kazachskiej gazecie partyjnej (wydawanej po rosyjsku) przyniósł do redakcji kilka wierszy, które, jak twierdził, zanotował słuchając pewnego pieśnia­ rza ludowego, a potem przetłumaczył. Wiersze podobały się, wydrukowano je. Wszyscy byli szczęśliwi. W 1 5 1 1 1 c/asie w Moskwie przygotowywano właśnie wystawę osiągnięć s/tuki kazachskiej. Sekretarz partii w Kazachstanie przeczytał w gazecie wiersze „nieznanego poety" i kazał go odnaleźć: „Niech natychmiast pisze pieśń ku czci Stalina". Zwrócono się do dziennikarza: „Gdzie ten twój poeta?" Pismak tak długo stękał i kwękał, aż stało się jasne, że wszystko wyssał z palca. Trzeba było jakoś z tego wybrnąć, a „narodowy poeta kazachski" do wychwalania Stalina i tak był im potrzebny. Ktoś przypomniał sobie, że widział malowniczego starca, który grał na dombrze i wyglądał na fotogenicznego. Stary nie znał ani słowa po rosyjsku, więc nie było problemu. Trzeba było tylko znaleźć mu dobrego „tłumacza". Napisaną naprędce w imie­ niu Dżambuła pieśń sławiącą Stalina posłano do Moskwy. Spodo­ bała się Stalinowi, to było najważniejsze. I tak zaczęło się nowe życie Dżabajewa Dżambuła." PRZYPISY 1 Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szostakowicza tak jak zostały opowiedziane Solomonowi Wolkowowi i w opracowaniu tegoż, przełożyła Barbara Maluch. Niezależna Oficyna Wydawnicza, War­ szawa 1987, s. 176—178 D. Matlański, Malenkije szedewry iz Bałchara. „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1967, nr 9, s. 48 2 3 Grigorij Derwiz, Tradycyjna sztuka ludowa republik radziec­ kich, „Polska Sztuka Ludowa", R. 28, 1974, nr 2 Laki (Lakcy), grupa narodowościowa licząca wg oficjalnej statystyki sprzed 20 lat — 75000 członków Świadectwo ... op. cit. 4 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e3c2f6979669018ccb3515522b9363.pdf e5a3aca6d982b54a3bfc6c126fb84dce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4736 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4396 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-182 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O ' N I K A za okres 1 .IV - 30.YI.1964 r. 8 czerwca zmarł w Warszawie w wieku 58 łat mgr Tadeusz Z y g łer, profesor i b. dziekan Wydziału Choreografii PWST, wykładowca Akademii Wychowania Fizycznego, b. naczelnik Wydziału w Min. Oświaty, długoletni pedagog, w s p ó ł ­ organizator tajnego nauczania w okresie okupacji, to. poseł do K R N i członek C K W P P S . Tadeusz Zygler był wielkim mi­ łośnikiem kultury ludowej, szcze­ gólnie interesował się tańcem l u ­ dowym i sposobami jego notacji. Należał do grona najbardziej aktyw­ nych działaczy Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego, w latach 1948—1949 kierował Instytutem B a ­ dania Sztuki Ludowej, a po wcie­ leniu go do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Sekcją Badania Sztuki Ludowej. W tym czasie redagował przez rok „Polską S z t u k ę Ludową". Zmarły był kilkakrotnie odznaczany za s w ą działalność z a w o d o w ą i spo­ łeczną. Konferencje, zjazdy Z inicjatywy działającego od trzech lat w Cieszynie K l u b u Pro­ pozycji zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w ludowych regionu cieszyń­ skiego. W wyniku spotkania posta­ nowiono urządzać wystawy prac t w ó r c ó w ludowych w Ustroniu i w Cieszynie. Zarząd Powiatowy ZMW będzie organizował spotkania t w ó r ­ c ó w ludowych w kołach ZMW, a Muzeum Cieszyńskie podjęło się prowadzenia kartoteki twórców re­ gionalnych. * W Lublinie odbyła się 24 kwiet­ nia w s p ó l n a narada Komisji K u l t u ­ ry K W P Z P R i W K Z S L p o ś w i ę c o ­ na problemom twórczości ludowej. Postanowiono zwołać w czerwcu w Nałęczowie ogólnopolski zjazd pisa­ rzy i p o e t ó w ludowych i poczynić przygotowania do powołania związ­ ku t w ó r c ó w ludowych w s p ó ł p r a c u ­ jących ze sobą w o j e w ó d z t w : lubel­ skiego, rzeszowskiego, kieleckiego i białostockiego. Działalność muzeów Na Zamku Liwskim w P u ł t u s k u otwarto 29 czerwca Muzeum zor­ ganizowane z inicjatywy P u ł t u s k i e ­ go Towarzystwa Kulturalnego przy pomocy Wojewódzkiego Konserwa­ tora Zabytków, Muzeum Archeolo­ gicznego w Warszawie, Min. K u l t u ­ ry i Sztuki oraz C P L i A . Ekspozycja muzealna obejmuje historię miasta, historię kultury środkowego M a ­ zowsza oraz sztukę l u d o w ą tzw. Zielonych Kurpi. trzynasty rejs barki muzealnej, na której w okresie od czerwca do października br. czynna była wy­ stawa: Sztuka Podhala. * W miesiącach maju i czerwcu Muzeum Kujawskie we Włocławku urządziło w miasteczkach Chodecz i Przedecz Wystawę pt. „Współczes­ na sztuka ludowa na Kujawach". Na wystawie zaprezentowano rzeź­ bę, hafty, wyroby ze s ł o m y (pająki, koszyczki), plecionki z korzeni i ro­ goży, malowanki na papierze, m a ­ lowany fajans w ł o c ł a w s k i oraz mo­ del wnętrza izby kujawskiej, ze zbiorów w ł a s n y c h Muzeum. Wystawa spotkała się z ż y w y m zainteresowaniem nauczycielstwa, młodzieży szkolnej i dorosłych. N a j ­ ciekawszym obiektem dla wszyst­ kich zwiedzających było jak zawsze miniaturowe w n ę t r z e izby kujaw­ skiej. Równocześnie z ekspozycją wystawy w y g ł a s z a n o prelekcje na temat współczesnej twórczości arty­ stycznej wsi kujawskiej. Prelekcji wysłuchało w Chodeczu 595 osób, w Przedeczu 214 osób. Wystawę zwiedziło w Chodeczu 940 osób, w Przedeczu 914. * Z inicjatwy Muzeum Kujawskie­ go we Włocławku, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty P M R N , zor­ ganizowano na Kujawach szkolny obóz w ę d r o w n y o charakterze k r a joznawczo-etnograficznym. Rozmo­ wy uczestniczek obozu z mieszkań­ cami wsi przyniosły ciekawe rezul­ taty. Odkryto nowych twórców, za­ notowano wiadomości o malarstwie ściennym, o malowaniu na papie­ rze, o wysypywaniu piaskiem wzo­ rów roślinnych na podwórkach i w chałupach, w miejscowościach pod tym w z g l ę d e m dotychczas nie zna­ nych, o wyrobie pająków ze szcze­ ciny itp. Wiadomości te w postaci notatek przekazano do Muzeum K u ­ jawskiego, gdzie zostaną odpowied­ nio wykorzystane. Instruktorką obozu była asystentka M-jzeum, mgr Zenobia Pietrzykowska (inf. Muz. Kujawskiego). Konkursy i wystawy W ramach o b c h o d ó w 20-lecia Pol­ ski Ludowej Prezydia Wojewódzkich Rad Narodowych zorganizowały w szeregu w o j e w ó d z t w i p o w i a t ó w konkursy sztuki ludowej. Eksponaty zakwalifikowane przez jury kon­ kursowe pokazane będą na specjal­ nych wystawach. W kwietniu rozstrzygnięty został w powiatach Wieluń i Sieradz pier­ wszy etap wojewódzkiego konkursu * sztuki ludowej (por. „Kronika" w Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ poprzednim numerze). Z pow. Sie­ wej w Warszawie zorganizowało radz uczestniczyło w konkursie 28 twórców ludowych, w tym 7 po raz pierwszy. Przyznano o g ó ł e m 24 wy­ różnienia artystom, których prace zakwalifikowano na konkurs woje­ wódzki. Pierwszą nagrodę otrzyma­ ła Jadwiga Grala z Burzenina za rzeźbę ceramiczną, drugą C z e s ł a w Czekalik ze Stoczków za ptaszki drewniane. 19 kwietnia otwarto w Muzeum w Sieradzu w y s t a w ę pokonkurso­ wą. * 3 kwietnia komisja konkursowa dokonała oceny prac nadesłanych z terenu do Muzeum Ziemi W i e l u ń ­ skiej. Zakwalifikowano na wysta­ w ę w o j e w ó d z k ą rzeźby Adama K o l ­ skiego, ceramikę Andrzeja Kasper­ ka, plecionki Stanisława Olejnika, ozdoby z papieru Marii K o ł a c z y ń skiej, wianuszki i pająki Marianny Porażki i wycinanki Heleny K a l i ­ nowskiej, * Na początku kwietnia otwarta była w Krakowie pokonkursowa wystawa pamiątkarstwa zorganizo­ wana przez C P L i A . Wśród około 250 eksponatów na u w a g ę zasługi­ w a ł y w y r ó ż n i o n e pierwszymi na­ grodami konkursowymi figurki ce­ ramiczne Macieja Tracza z Dębiny (pow. Bochnia), zabawki ż y w i e c k i e Józefa Rumiana z Lachowic (pow. Sucha), pieski kute w żelazie przez Stanisława Kanię z S u ł k o w i c (pow. Myślenice), miniatury b u k i e t ó w we­ selnych Felicji Kosiniakowej z Z a ­ lipia i malowanki Felicji Curyłowej, również z Zalipia. W maju, w czasie o b c h o d ó w 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego, CPLiA zorganizowała kiermasz nagrodzo­ nych w y r o b ó w pamiątkarskich na placu Mariackim. Objazdowa wystawa sztuki ludo­ wej Lubelszczyzny przygotowana przez Muzeum w Lublinie czynna była w ciągu kwietnia w Muzeum w Opolu. W poznańskim P a ł a c u Kultury zorganizowano w kwietniu pierw­ szą w tym mieście w y s t a w ę malar­ stwa Nikifora. Prace Nikifora po­ kazano również w Olkuszu na wy­ stawie otwartej w maju w sali kawiarni „Bezałdar". * Wystawę pt. „W wędrówkach przez kraj poznajemy sztukę ludo­ wą" zorganizował w kwietniu we w ł a s n y c h salach Punkt Muzealny P T T - K w Grodzisku Mazowieckim. Na ekspozycję złożyły się zabytki i fotografie, pochodzące ze zbiorów prywatnych fotografika Stefana 181 r �Deptuszewskiego, który był również autorem scenariusza wystawy. Reeenzję z niej zamieścimy w jednym z najbliższych numerów. Wystawa pt. „Jeleniogórska pi­ sanka ludowa" otwarta była w Mu­ zeum Regionalnym w Jeleniej Gó­ rze od 12 do 30 maja. Wystawa prezentowała materiał uzyskany w wyniku pierwszego na tym terenie konkursu pisankarskiego, na który nadesłano 220 pisanek wykonanych przez 24 t w ó r c ó w . Nawiązali oni do tradycji pisankarskich regionów, z których pochodzą. Najliczniej w y ­ stąpiły motywy rzeszowskie i l u ­ belskie, sporadycznie huculskie, bia­ łostockie i poznańskie. Pierwszą na­ grodę otrzymał Julian Zając z Siedlęcina, pow. Jelenia Góra (techni­ ka batikowa) i Maria Banaś ze wsi Chromiec, pow. Jelenia Góra (tech­ nika skrobania). Ponadto przyznano trzy równorzędne drugie nagrody i jedną trzecią. Wystawa posia­ da katalog-składankę, zawierający krótki w s t ę p wprowadzający i spis nagrodzonych uczestników wysta­ wy. * uczestników. Pierwsze nagrody otrzymali: Felicja Curyłowa, Bro­ C P L i A w porozumieniu z M S Z nisława Boduch, Maria Zając, M a ­ zorganizowała na zaproszenie ber­ ria Gierak, Maria Wojtyto, Zofia lińskiej Laudengalerie w y s t a w ę pol­ Majchrowska i Monika Szlosek. skiej współczesnej wycinanki ludo­ wej. Z okazji Dni Ziemi Piotrkowskiej zorganizowano w Wolborzu wysta­ w ę sztuki ludowej regionu. Poka­ zano rzeźby z Sulejowa, wycinanki z Krzyszkowic, ceramikę z Norbertowa, tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe z Komornik, Wolborza, Nagorzyc, Ł a z ó w i Serocka, jak r ó w ­ nież interesujące wyroby plecionkarskie wykonane z korzeni sosno­ wych. Na dorocznych m i ę d z y n a r o d o w y c h Targach Rzemiosła w Monachium, o d b y w a j ą c y c h się w maju, P o l s k ę reprezentował pokaz pt. „Rzemio­ sło artystyczne i sztuka ludowa". Pokazano m.in. tkaniny białostockie i podlaskie, siwaki białostockie, fi­ gurki ceramiczne z U r z ę d o w a oraz śląskie filigrany. Różne Konkurs pt. „Kultura Narodów Świata" rozpisało w czerwcu Zrze­ szenie S t u d e n t ó w Polskich oraz Rada Uczelniana Uniwersytetu M i ­ kołaja Kopernika w Toruniu. Do konkursu przystąpić mogą wszyscy posiadacze eksponatów, z zakresu twórczości samorodnej i ludowej, zdobytych w czasie podróży zagra­ nicznych. Organizatorom chodzi przede wszystkim o ujawnienie nie­ znanych zbiorów i o b i e k t ó w sztuki ludowej obcej, znajdujących się w Polsce. Przewiduje się m o ż l i w o ś ć zakupu najcenniejszych eksponatów przez muzea. W czasie obchodów Dni Oświaty, Książki i Prasy w P u ł t u s k u C P L i A zorganizowała w salach Ratusza w P u ł t u s k u w y s t a w ę ceramiki ludo­ wej regionu pułtuskiego oraz rzeźb ceramicznych rzeźbiarza-prymitywa, * Stanisława Zagajewskiego. Garnca­ rzy pułtuskich reprezentowali: E . Piotrowski, Z. Plagowski i Cz. L a Staraniem stałego przedstawiciel­ toszek. Dodatkowo pokazano hafty stwa Polski w ONZ otwarta zosta­ i wycinanki kurpiowskie z okolic ła w kwietniu w Nowym Jorku w y ­ Pniewa w Puszczy Białej. stawa polskiej sztuki ludowej, z okazji o b c h o d ó w 20-lecia Polski * Ludowej i Tysiąclecia Państwa W Zalipiu (pow. Dąbrowa T a r ­ Polskiego. nowska) zorganizowano w maju z inicjatywy krakowskiego W K W R N * konkurs na malowanki. Po kilku latach przerwy postanowiono obec­ nie organizować konkursy takie co­ Wystawa polskiej sztuki ludowej rocznie, dla podtrzymania miejsco­ w Paryżu otwarta została w kwiet­ wej tradycji. Do konkursu przystą­ niu staraniem biura polskiego rad­ p i ł y 24 kobiety i 1 mężczyzna z Z a ­ cy handlowego we Francji oraz lipia i okolicznych przysiółków: C P L i A . Jest to kolejna inicjatywa Niwki, Kuzie, Świebodzin. Konkurs paryskiej placówki handlu zagra­ stał ogólnie na wysokim poziomie — nicznego, zmierzająca do bliższego czego wyrazem były wyróżnienia zapoznania rynku francuskiego z i nagrody przyznane większości naszą sztuką ludową. W dniach od 7 do 14 czerwca od­ b y ł y się w Opocznie i Przysusze uroczyste obchody „Dni Kolbergowskich". Zorganizowano m i n . festi­ wal ludowych zespołów regional­ nych oraz w y s t a w ę malarstwa M. Wąsowicz-Sopoćko pt. „Piękno stro­ j u ludowego i regionu". * Aby rozwijać zainteresowania l u ­ dową tradycją artystyczną ,Woj. Z a ­ rząd ZMW w Lublinie podpisał z C P L i A u m o w ę o współpracy. Na jej mocy młodzież zajmie się w y ­ szukiwaniem artystów ludowych, których C P L i A otoczy opieką. Zor­ ganizowane zostaną r ó w n i e ż wysta­ wy sztuki ludowej w wielu wsiach woj. lubelskiego, a następnie w y ­ stawa w o j e w ó d z k a w Lublinie. O P L i A w y d a ł a w czerwcu serię 14 barwnych pocztówek pt. „Twórcy ludowi i ich dzieła". Seria, opatrzo­ na podpisami francuskimi i angiel­ skimi, przeznaczona jest dla odbior­ ców zagranicznych i przedstawia Marię G w a r k o w ą (koronkarkę z Koniakowa, pow. Cieszyn), Józefa Pitoraka (twórcę metalowych przed­ m i o t ó w zdobionych, z Bukowiny Tatrzańskiej), S t a n i s ł a w a Pastuszkiewicza (garncarza z Iłży) oraz — pisanki, rzeźby ludowe, wstążki krakowskie, bukiety weselne i kur­ piowskie pieczywo obrzędowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732fb5b28a0dbbf283519caf3e857413.pdf 02712cfc72fa91efd23f704d100f8191 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1048 Title A name given to the resource Varia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.305-312 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v VH. A R l Lud, NAJWAZNIEJSZE NABYTKI A t. 54, 1970 ZAGRANICZNE BIBLIOTEIU POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO IM. J. CZEKANOWSKlEGO ZA ROK 1969 (BEZ CZASOPISM) zestawiła J. Gerlach-Klodnicka Ogólne ALLCHIN BRIDGET: The Stone-tipped Arrow. Late Stone-age hunters af the tropical Old World. London 1966, s. 224. PROBLEME UND METHODEN Volkskundlicher Gegenwartsforschung. VortragR und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Herausgegeben von W. Jacobeit und Paul Nedo. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 51, Berlin 1969, s. 172. PHOBLEMY istorii dokapitalisticeskich absceslv. T. 1. Moskva 1963, s. 639. KOZLOV V. L, Dinamika cislennosti naradov. Metodologija issledovanija i osnovnyje faktory. Moskva 1969, s. 406. RABOTATA na XIII Kongres na Sojuzot na Folkloristite na Jugoslavija vo doj!'an 1966 godina. Skopje 1968, s. 55. RABSTVO na periferii anticnogo mira. Leningrad 1968, s. 270. SATYBALOV A. A.: Metodologiceskije voprosy izucenija istoriceskich (etniceskich) tipov obscnosti ljudiej. Leningrad 1968, s. 78. MAN, CULTURE, AND ANIMALS. The Role of Animals in Human Ecological Adjustments. Edited by Anthony Leeds, Andrew P. Vayda. Washington 1965, s. 304. DIE WIENER SCHULE del' Volkerkunde. Festschrift anlasslich des 25-jiihrigen Bestandes des Institutes fi.ir VOlkerkunde del' UniversiUit Wien (1929-1954). Herausgeber: J. Hoekel, A. Hohenwart-Gerlachstein und A. Slawik. Wien 1956, s. 568. BIBLIOGRAFIE HALPERN JOEL: Bibliography of English Language Sources on Jugoslavia. Amherst 1969, s. 134. LIETUVOS TSR Mokslu Akademijos Centrines Bibliotekos Atlasu ir 2emelapin Katalogas (Katalog atlasov i kart). Vilnius 1969, s. 343. PREGLED izdanja Bivseg Naucnog Drustva i Akademije Nauka i Umjetnosti Bosne i Hercegavine 1953-1968. Posebna Izdanja, t. 10, Sarajevo 1968, s. 39. 20 - Lud, tom LIV �;-W6 Varia ROUSOV A JIRINA, SVOBODOV A VLASTA: Soupis narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech zapadni Moravy. BibIiograficka Priloha Vestniku NSC a SNS, nr 10, Brno 1967, s. 47. ETNOGRAFIA Sł.OWIAŃSKA ARANDJELOVIĆ - LAZIĆ JELENA: Pokrivanje i kicenje glave u narodnim nosnjama Srbije. Beograd 1965, s. 22. BJELADINOVIĆ JASNA: Etnografska spomen zbirka Hristifora CrniIovica. Beograd 1968, s. 90. BUCHNER ALEXANDR: Cedule kocovnych divadelnich spolecnosti v Cechach a na Morave. Pnaha 19B8, s. 521. CIPKA I BIJELI vez u Dalmaciji. Split 1969, s. 24. GRINBLAT M. J.: Bielorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 1968, s. 285. HADZIMANOV VASIL: Makedonski narodni .pesni. Momi tukves.anki. Skopje 1968, s.148. HRBKOvA ROZENA: Hranicka Kerarnika. Weisskirchner Kerarnik. Prace Odboru spolecenskych Ved Vlastivedneho Osiavu v Olomouci. T. 20. Olomouc 19fjB. s. 19. IKONOMOV N. J.: Balkanska narodna madrost. Usporedici na balgarski. sr.ibski, turski, rumanski, gracki i albanski poslovici i pogovorki. Sofija 1968, s. 362. ISTORICESKIJE svjazi v slavjanskom folklore. Russkij folklor, l. 11. Mosk\'a 1968, s. 376. KILIMARSTVO u Srbiji. Beograd 1967, s. 27. KOLOMIJKl. Kiiv 1969, s. 60L KOZLOVSKIJ P. G.: Krestjanie Belorussii vo vtoroj polovinie XVII-XVIII v. Minsk 1969, s. 201. KUNZ LUDVIK, JeIinkova Zdeńka: Lidove tance na Hostynskem Zahofi. Nadb. ze Sborniku Krajskeho vlastivedneho musea v Olomouci (SLUKO). Acta R III 1955, s. 119-146. LIPEC R. S.: Epos i drevniaja Ruś. Moskva 1965, s. 300. LUDVIKOV A MIROSLAVA: Jak se lid oblekal v jizni casti Drahanske vys(J(~iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 47, 1962, s. 95-134. LUDVIKOVA MIROSLAVA: Kroj brnenskeho venkova w lelech 17-ł8--1848. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 49, 1-964,s. 169-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Lidova strava v jizni casti Drahanske vysoc·iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 48, 1963, s. 161-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Obi'adni kroj na Brnensku. NacIl'. "I. ('~S,)pjs Mora\'skeho Musea, t. 54, 1959, s. 151-162. NARODNA KERAMIKA u Jugoslaviji. Beograd 1966, s. 28. OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-M.aklaja, t. 94, Moskva 1968. s. 233. PROBLEMY sucasnaga belaruskaga fillkloru. Minsk 1969, s. 168. RAKOV A. A.: Naselenije BSSR. Minsk 1969, s. 219. SABALENKA E. R.: Etnograficnaja spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129. SCHOLZ FRIEDRICH: Slavische Etymologie. Eine Anleitung wr Benutzung et ymologischer Worterbiicher. Slavistische Studierbticher t. 3, Wiesbaden 1966, s. 126. SIEBER FRIEDRICH: Deutsch-Westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Todaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Veroffentlichungen des Instituts f tir deutsche Volkskunde, t. 45, Berlin 1968, s. 275. �VarIa 307 TSCHISCHEROW WLADIMIR: Russische Volksdichtung. Veroffent1ichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 44, Berlin 1968, s. 351. URBACHOVA EVA: Slovacke kozichy ve sb irkach Moravskeho Musea. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 39 - 1954 r., s. 98-124. WAWROSZ ADAM: Z naszej nolepy. Ostrawa 1969, s. 108. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EUROPA ABRISS der Estnischen Volkskunde. Herausgegeben von H. Moora und A. Viires. Tallinn 1964, s. 306. AKIMOVA M. S.: Antropologija drevnego naselenija Priuralja. Moskva 1968, s. 118. ALEKSIEJEV V. P.: Proischozdenije narodov vostocnoj Evropy. (Kraniologiceskoje issledovanije). Moskva 1969, s. 321. ARAJS K.: Latysskije narodnyje skazki. Riga 1'969, s. 350. BENCSIK JANOS: Pasztorkodas a Hortobagy eszaki teri.ileten a XVIII. szazad vegetal. Debrecen 1969, s. 107. BENTZIEN ULRICH: Haken und Pflug. Eine volkskundliche Untersuchung zur Geschichte der Produktionsinstrumente im Gebiet zwischen unterer Elbe und Oder. Veraffcntlichungen des Instituts fUr c1eutsche Volkskunde, t. 50, Berlin 1969, s. 402. CHRONOLOGIE des kiinstlerischen Volksschaffens 1963-1966. Leipzig 1966, s. 240. CrMERMANIS S.: Latviesu tantas dziver pieminekli. Celtnes un to ie'karta. Riga 1969, s. 151. DUNARE NICOLAE, CATRINA CONSTANTIN: Portu l popular romanesc de pe Tirnave. Brasov 1968, s. 283. ESTONSKAJA narodnaj,a odezda XIX i nacala XX veka. Tallin 1960, s. 246. EUROP.A..ISCHE Sagen herausgegeben von Will-Erich Peuckert. T. 1: Deutsche Sagen-Niederdeutschbnd, Berlin 1961, s. 219; t. 2: Deutsche Sagen - Mittel- und Oberdeutschland, Berlin. 1962, s. 338; t. 3: Ostalpen:sagen, Berlin 1963, s. 273; t. 4: Westalpensagen, Berlin 1965, s. 253; t. 5: Schottische Sagen herausgegeben von Christi.ane Agricola, Berlin 1967, s. 325; t. 6: Nordfranzasiche Sagen, Berlin 1968, s. 223. FENNO-UGRICA. Juhlakirja Lauri Postin Kuusikymmenvuotispaivaksi 17.3.1968. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 145. Helsinki 1968 r., s. 284. FLORESCU FLOREA BOBU, PETRESCU PAUL, STAHL PAUL H.: Arta popular/i de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969, s. 250. FOLKLOR baltskich narodov. Riga 1968, s. 397. FOLKLORICA Pragensia. T. I Les relations entre l'Europe et l'Orlent. Red. K. Dvof<ik et K. Honilck. Praque 1969, s. 267. GRDNN HELENE: Die Pecher. Volkskunde aus dem Lebenskreis des Waldes. Wien 1960, s. 156. GRUNN HELENE: Volkskunde der heimatvertriebenen Deutschen im Raum von Linz. Veraffentlichungen des bsterreichischen Museums fUr Volkskunde, t. 13, Wien 1968, s. 152. HAUTALA JOUKO: Finnish Folklore Research 1828-1918. Helsinki 1968, s. 197. �308 VarIa ISTORIJA Estonskoj SSR. (S drevniejsieh vremien do nasich dniej) Vtoroje izdanije pod ved. G. I. Naana. Tallin 1958, s. 748. JARNIK JOAN URBAN, BIRSEANU ANDREI: Doine si slrigiiluri din Ardeal. Bueuresti 1968, s. 967. JEANSSON GABRIELLE, KINDBLOM INGA: Kring livets hogtider i brkelljunga forsamling. EngI. Summary. Lund 1968, s. 95. LARSSON ARTUR: Hur annorlunda da. lVIinnen fran cH samhiille pa Sijderrsliitt. Deutsehes Ref. Lund 1967, s. 101. LATVIEŚU etnografija. Riga 1969, s. 594. LAUGASTE E., LIIV E., NORlVIANN E.: lVIuistendid Suurcst Tollust ja Teistest (Skazanija o BolSom Tylle i drugich bog.atyrjaeh). Tallinn 1963, s. 465. LAUGASTE E., NORMANN E.: Muistendid Kalevipojast (Skazanija o Kalevipoegie). Tallinn 1959, s. 668. J\lIOORA A.: Piipsimaa Etnilisest Ajaloost. (Ocerki etniceskoj istorii Pricudja). Tallinn 1964, s. 366. NAGY GYULA: Paraszti aUaftarhis a Vasarhelyi-puszlan. Neprajzi Kiizlemenyek, nr 1-2, Budapest 1968, s. 225. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Meeklenburgiseher Volkserziihler. Die GesehiehŁen des August Rust. Veroffentliehungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 48, Berlin 1968, s. 174. NISSILA VILJO: Die Dorfnamen des alten liidischen Gebietes. Sllomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 144, Helsinki 1967, s. 130. OCERKI obscej etnografii. Evropejskaja cast SSSR pod reel. S. P. 1'tJ!s(ova. N. N. Ceboksarova, K. V. Cistova. Moskva 1968, s. 478. ORTUTAY GYULA: Kleine ung.arisehe Volkskunde. Budapest 1963, s. 229. PETROV V. P.: Skifi. Mova i etnos. Kiiv 1968, s. 147. PEUCKERT WILL-ERICH: Sagen. Geburt und Anlwort del' mythischen Welt. Eur<ĄPaisehe Sagen. EinfUhrungsband. Berlin 1965, s. 159. SCHlVIOLITZKY OSKAR: Das Bauernhaus in Thuringen. Veroffentliehllngen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 47. Berlin 1968, s. 114. UJVARY ZOLTAN: Az agrarkultusz kutatasa a magyar t's az EUl'ópai FolkJÓrban. lVIuveltseg is Hagyoman)', t. 11, Debrecen 1969. UJV ARY ZOLTAN: Nepdalok es Balladak Egy AI-Dunai Szekely Kozossegbo1. (Volkslieder und Balladen aus einer Szekler-Gemeinsehaft an der Niederen Donau). Mitteilungen aus dem Ethnologisehen Institut der Lajos Kossuth Universitat von Debreeen, t. 21. Debreeen 1968, s. 95. WARD DONALD: The Divine Twins. An Indo-European Myth in Germanic Tradition. Folklore Studies, t. 19, Berkeley 1968, s. 137. WEISS RICHARD: Drei Beitrage zur Volkskunde der Sehweiz. Nadb. z Schweizerisehes Arehiv fur Volkskunde, t. 58, z. 4, s. 185-273, Basel 1963. WEISS RICHARD: Hauser und Landsehaften der Schweiz. Erlenbach-·Zurieh 1959, s. 368. WEISS RICHARD: Volkskunde der Schweiz. Grundriss. Erlenbach,--Zllrich 1964, s. 435. AZJA ARUTJUNOW S. A.: Sovremiennyj byt J,aponeev. Moskv<l 1968, s. 230. ARUTJUNOV S. A., SERGEJEV D. D.: Dl'evnije kLlJ(ur~' azj:Jtsl\ich (Uelenskij mogilnik). Moskva 1969, s. 204. Esl\imosov �Val tu. AHUT.JUNOV S. A., SVETLOV G. E.: stary je Jlovyje bogi Japonii. Moskva 1968, s. 199. F.:TNOGRAFI(:ESKIJE ('c'erki uzbcckogo :;elskogo naselenija. Moskva 1969, s. 293. ETNOGRAFIJA russkogc naselenija Sibiri i Srednej Azji. Red. G. S. Maslova. L. M. Saburova. Moskva 1969, s. 273. GUSIEVA N. R.: Dzajnizm. Moskva 1968, s. 123. JEREMEJEV D. E.: .Jurjuki. (Tureckije kocevniki i polukocevniki). Moskva 1969, s. 103. KAVKAZSKIJ etnograficeskij sbornik t. 4. Red. V. K. Gardonov. Moskva 1969, s. 198. KAZACHSTAN \. XV-XVIII vekach (Voprosy socialnopoliticeskoj istorii). AlmaAta 1969, s. 201. KETSKIJ Sbornik. Mifologija, etnografija, teksty. Pod red. V. Vs. Ivanova, V. N. Toporova, B. A. Uspenskogo. Moskva 1969, s. 288. KISLJAKOV NIKOLAJ ANDREJEVIC: Oc erki po istorii semi i braka u narodov Sl'ednej Azii i Kazachstana. Leninc(rad 1969, s. 238. KULTURA i byt narodov Severnogo Kav!{aza (1917-1967). Pod red. V. K. Garda nova. Moskva 1968, s. 345. KULTURA narodo\! zarubicZnoj Azii i Okeanii. Sbornik Muzej.a Antropologii i Etnografii, t. 25, Leningrad 1969, s. 362. LARICEV V. E.: Paleolit severnoj, centralnoj i vostocnoj Azii. Cast 1 Azija. i problema rodiny ce10veka (Istorija idej i issledovanija). Novosibirsk 1969, s. 387. NARODNOJE dekorativno-prikladnoje iskusstvo Kirgizov. Pod red. S. V. Ivanova, K. J. Antipina. Mosl{Va 1968, s. 146. PLOSKICH V. M.: Ocnki patriarchalno-feodalnych otnosenij v Juznoj Kirgizii (50-70 gody XIX v.). Frunze 1968, s. 148. POTAPOV L. P.: Etniceskij sostav i proischozdenije altajcev. Istoriko-etnograficeskij ocerk. Leningrad 1969, s. 195. ŚAPOŚNIKOVA L. V.: Tajna plemeni Golubych gOl'. Moskva 1969, s. 316. SNESAREV G. P.: Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov u uzbekov Chorezma. Moskva 1969, s. 335. STEIN LOTHAR: Beduinen. Erli.iuterungen zur gleichnamigen Dauerausstellung im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig. Leipzig 1968, s. 63. VASILEV1C G. M.: Evenki. Isloriko-etnograficeskije ocerki (XVIII nacalo XX v.). Leningrad 1969, s. 302. VINNIKOV J. R.: Chozjajstvo, kultura i byt selskogo naselenija Turkmenskoj SSR. Moskva 1969, s. 310. ~!JATKINA K. V.: Ocerki Iwllury i by ta burjat. Leningrad 1969, s. 216. AF'RYKA AFRICANA. Etnografija, istorija, lingvistika. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. '\Iiklucho-MakJCl.ia, t. !l3, Leningrad 1969, s. 227. DECOTTIGNIES ROGER, MARC DE BIEVILLE: Les Nation.alites Africaines. Paris 1969, s. 419. FROELICH J. C., ALEXANDRE P., CORNEVIN R.: Les Populations du Nord-Togo. Paris 1969, s. 198. �310 Varia GUSINDE MARTIN: Von Gelben und Schwarzen Buschmannern. Eine untergehende Altkultur im SUden Afrikas. Graz 1966, s. 227. HERSKOVITS MELVILLE J.: L'Afrique et les Africains. Entre hier et demain. Paris 1965, s. 315. PEOPLES of Africa. Edited by James L. Gibbs. New York 1965, s. 594. AMERYKA ANELL BENGT: Running Down .and Driving of Game in North America. Studia Ethnographica Upsaliensia, t. 30, Lund 1969, s. 129. CRUMRINE N. ROSS: The House Cross of the Mayo Indians of Sonora, Mexico. A Symbol in Ethnic Identity. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 8, Tucson 1964, s. 57. DRAGER LOTHAR: Formen der Lokalcn Organisation bei den Stammen dcr Zentral-AIgonkin von der Zeit ihrer Entdeckung bis zur Gegenwart. Eine ethnohistorische Studie. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, t. 18, Berlin 1968, s. 161. GETTY HARRY T.: The San Carlos Indian Cattle Industry. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr. 7, Tucson 1963, s. 87. GOGGIN JOHN M.: Spanish Majolica in the New World: Types of the Sixteenth to Eighteenth Centuri'",;. Yale University Publications in Anthropology, t. 72, New Haven 1968, s. 240. GRIFFEN WILLIAM B.: Culture Change and Shifting Populations in Central Northern Mexico. Anthropological Papers of the University of Arizona, t. 13, Tucson 1969, s. 196. HINTON THOMAS B.: A Survey of Indian Assimilation in Eastern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr - 4, Tucson 1959, s. 32. HODGE WILLIAM H.: Albuquerque Navajos. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 11, Tucson 1969, s. 76. LINARES DE SAPIR OLGA: Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 8, Washington 1968, s. 119. MEAD GEORGE R.: Rock Art North of the Mexican-American Border, an Annotated Bibliography. Occasional Publications in Anthropology, Archaeology SeriesNo 5, Greeley 1968, s. 64. MEGGERS CLIFFORD EVANS I BETTY ,7.: Archeological Investigations on the Rio Napo, Eastern Ecuador. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 6, Washington 1968, s. M. OLSON R. L.: Social struktur e and social life of the Tlingit in Alaska. Anthropological Records, t. 26, Berkeley 1967, s. 123. PROULX DONALD A.: An Archaeological Survey of the Nepena Valley, Peru. Research Reports - nr 2, Amherst 1968, s. 189. PROULX DONALD A.: Local Differences and Time Differences in Nasca Pottery. Publications in Anthropology, t. 5, Berkeley 1968, s. 180. PRUFER OLAF H.: Ohio Hopewell Ceramics. An Analysis of the Extant Collections. Anthropological Papers Museum of Anthropology University of Michigan nr 33, Ann Arbor 1968, s. 156. SPANISH-SPEAKING People in the United States. Proceedings of the 1968 Annulal Spring Meeting of the American Ethnological Society, Washington 1968, s. 215. �Varia :{11 WADDELL JACK O.: Papago Indians at Work. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 12, Tucson 1969, s. 159. WASLEY WILLIAM W., JOHNSON ALFRED E.: Salvage Archaeology in Painted Rocks Reservoir Western Arizona. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 9, Tucson 1965, s. 123. WUSTMANN ERICH: Crao. Indianer der Roten Berge. 5. Aufl.age. Leipzig 1967, s. 179. A USTRALIA I OCEANIA HEYERDAHL THOR: Sea Routes to Polynesia. London 1968, s. 232. KABO V. R.: Proi5choźdenie i ranniaja istorija aborigenov Avstralii. Moskva 1969, s. 406. RIESENBERG SAUL II.: Native Polity of Ponape. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 10, Washington 1968, s. 115. INNE ETNOGRAFICESKOJE izucenie by ta r.abocich. Po promy sIennych rajonov SSSR. Moskva 1968, s. 207. PROBLEMY vozniknovenija feodalizma u narodov SSSR. Moskva 1969, s. 318. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1ae6aea8a5dd7c96edb0d903abcc687.pdf 683abfe9da2aa72e35672ea74f46237d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1049 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.312-331 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Abraham Wt. 7 Akurgal E. 112 Andrasfalvy Bertalan 278 Angelov Bozan 124 Angelov D. 115 Angelowa-Georgijewa Rosie;:: 277 AnUć Vera 277 Antonijević D. 255, 261 Appleton R. 82 Arnaudov M. 127 Ars7:yl'iska Ewa 289 Ashton J. 82 Astachova A. M. 244 Babinicz Waldemar 300 Bachofen J. J. 265 Baldasseroni F. 1RO Baldus H. 264 Balasov D. M. 2'16 Bandi H. G. 264 Barag L. G. 247 Baranowski B. 105, 160, 2ŁE Baranowski Wacław 87 -11'1 Barthel T. 271 Bartnicki A. 149 Barut J. 57 Bastian A. 218 Batelli G. 110 Batowski Z. 42 Baudoin de Courtenay Jan 5 Bauman E. 98 Baumgarten K. 225 Bausinger H. 282 Bawden C. R. 260 Bazielich B. 60 Beckmann J. 267 Beltrana G. Aquirre 141 Benfey T. 218 OSOBOWY Bentzien Urlich 209 Bergson H. 35 Berwillski R. 87 Bianchi U. 268 Bidwell George 151 Biegeleisen Henryk 5 Bieniarzówna J. 62 Blachnio Józef :~OO Blachowski A. 55 Blaszczy k S. 56 Boas F. 2H2 Bobowski M. !lR Bogalyrev P. G. 246, 243 Bogucka M. 53 Bohdanowicz J. 2R6 Bojanov S. Iv. 120 Bojarska 1. 50 Bonifacić Nikola 27R Bonsirven J. 108 Borchers W. 58 Bottiglioni G. 104 Braun Rudolf 210 Brekilien Y. BR Breuil A. 104 Brightman F. E. 7ll Brown J. K. 263 BrzozowskCl Teresa 151 Budge E. H2 Buhler Karol 206 Bukowska-Gol'goni Krystyna 156·--167 Burde-Schneidewind Gisela 209 Burszta Jó:>;ef 5-B, 16R-170, 210, 217·244, 2()l, 2'J:{. 285, 236, 297-298 Businger Hermann 20l) BUttner Thea 258 Buzy D. 90 Bystroń Jan Sto 42, 87, 101 2S7, 288-292. �Cassirer E. 206 Chalanskij M. 124, 127 Chamcówna M. 50 Charland P. V. 95 Chybiński A. 7 Cichowicz W. 59 Cinciala Andrzej 274 Ciupak E. 87, 95 Closs A. 268 Corvinus K. 268 Courdaveaux V. 99 Cubelić Tvrtko 276 Czarnowski Stefan 87. 103 Czasznicka Z. 60 Czekanowski Jan 6, 7, 8 Czernik Stanislaw 302-:JO:J Cwikówna Stefania :J04 Damm Hans 257, 259 Damman E. 264 Daniel-Rops 98 Dąbrowski E. 97, 99, 104 Debrunner H. W. 267 Deisch M. 42 Dekowski J. P. 101, 105, 106 Delehaye H. 89 Dias J. 261 Dieterich A. 219 Dinekov P. 117 Disselhoff H. D. 272 Dobrowolska A. 56 Dobrowolski Kazimierz 87, 281 Dobrowolski T. 43 Dobrzycki J. 43 DomatOr T. 261 Dormann J. 264 Dostal W. 265 Dowgird Zofia 286 Draszkić Miroslav 2:n Drager Lothar 258 Drost Dietrich 212 Dubiel Ludwik 55 Dubois L. E. 90 Dworakowski S. 105 Dziedzic Jan 149 Dziewanowski K. 151 Dzięgiel Leszek 210-212, 215-217 Dzurinskij V. 122 Dybowski Benedykt 6 Dynowski W. 281 Ek Sven B. 209 Elkin A. P. 28 Evans-Pritchard E. E. 30 Faivre N. P. 98 Farinaccius P. 159 Farnik Ernest 274 Fierla Gustaw 274 Finamore G. 104 Firth R. 29 Fischer Adam 7 Fojtik Karel 209 Fortes M. 29 Fouard C. 98. 108 Franko Iwan 6 Frankowska Maria 129-146, Frankowski Eugeniusz 7, 59 Frazer J. G. 104 Fryś-Pietraszkowa Ewa 286 Furdyna Józef 286 282 Gajek Józef, 7, 8, 282, 297 Gajkowa Olga S Gaj-Piotrowski W. 105 Galaune Paulinus 230-231 Gamio Manuel 131 Gansiniec R. 7 Gaudefroy-Demombynes M. 88 Gawron Walenty 304 Gdański Marek 150 Gelhardt R. R. 247 Gennep, A. Van 91, 99, 104 Georgiev Georgi 276 Gerndt H. 263 Gesemann G. 116 Ghassemlou A. R. 147 Gheon H. 95 Gilewicz Aleksy 301 Glapa A. 56 Gloger Z. 55 Gladysz Mieczysław 58 Gładyszowa Maria 284 Goguel M. 99 Golaborski Stoir 276 Gołębiowski L. 48, 55 Gonda J. 265 Goodenough E. R. 82 Gori P. 104 Goszczyński S. 45 Gough M. 82 �Górak Jan 286 Grabner E. 263 Grabowski Józef GO, 23!l Greniuk P. 58 Groicki B. 159 Guepin A. 94 Gunda B. 266 Gusev V. E. 245, 247 Haberlandt A. 222 Hadzimanov Vasil 276. 279-280 Haekel J. 267 Hahn-Hissink K. 272 Haid Wolfgang 251 Halban L. 7 Hartmann G. 271 Hartmann H. 271 Hartmann R. 271 Hartwig Werner 258 Haslam W. 71, 82 Heim Waller 255 Heine-Geldern R. 272-273 Hentze C. 266 Hertz R. :30 Hessen Sergiusz 39 Heuzey J. P. 108 Hexelschneider Erhard 248 Hirschberg W. 265 Horvathova Emilia 254 Hi:iltker Georg 257, 259 Hrovatin Racloslav 276 Huber A. 267 Huby J. 98 Hulme F. E. 82 Hultkranz A. 270 Hummel S. 268 Husarski W. 41 Hutt.er Franz 252 Ilić Vojislav 277 Ivancan Ivan 278 Ivanov J. 124, 127 Ivanov V. V. 248 Jablonowski W. 152 Jacobeit Wolfgang 209 Jakobson Roman 16, 18 Janković Sava 277 Januszkiewicz Boleslaw 284 Jasiewicz Adam 286 Jasiewjcz Z. 56. 57. 158 Jaskulska A. 105 Jastrebov 121 Jeleński S. 104 .Jerabek Richard 254 Jest Corneille 210 Jezierska Renata 180-187 Jeż-Jarecki Władysław 2A7 Jirecek K. 12li Jordano\' V. 12:i. 127 Joshi R. V. 268 Kacanovskij Vl. I:n, 126 Kaczman:zyk K. 159 Kalina Antoni 5, 6 Kalina W. 94 Karadzić Vuk SteL 121. 123 Karlowicz Jan 5. 6 Kelembietowa Walentyna 2RR Kempisty Maria 35 Kilson M. 268 Kisi<:lewska Anna 231-2:34 Kitowicz J. 55, 91 Klawek A. 99 Kleindschmidt B. 96 Klickova Vem 27H Klimaszewska J. 281J Klinger W. 7, 104 Klonowski F. 222 Kloska Gerhard Konrad 9-36. 205-207. 1R8-198. 2:i4-2:Jei Klodnid:i Zygmunt 221-22ei Knezevi(~ Srebrica 278 Knoop O. 105, 170. In Kolberg Oskar 5. 48. 98. 296-299 Kolaczkowski .J. ;;2 Kolpakova N. P. 247 Konstantinov Dusko 277 Kopczyńska-JawOl'ska Bronislawa 287 Kopeć E. 102 Koppers Wilhelm 264 Korabiewicz Wacław 7ł-Rei Koranyi K. 7, 157 Kostrzewski J. 222 Kostysz J. 50 Kotula Franciszek 43. 242 Kowalewski Z. 2R4 Kowalska-Lewicka A. 60 Koźmian E. 4H 284, �Krajewska J. 57 Krajewski Klemens 287 Kravcov N. J. 245 Krickowić Antun 276 Kriss Rudolf 251 Kroeber A. L. 267 Kronenberg A. i W. 266 Królikowska Elżbieta 199-204. 300-302 Krupianskaja W. J. 226 Krz.yżanowski Józef 8R, 101. 102, 104, 111 Kuba Ludvik 278 Kułakovski L. V. 247 Kunczyńska-Iracka Anna 65 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 2Rl Kutrzebianka A. 47 Kwaśniewski K. 222 Lagercrantz S. 264 Langematz Rolf 234 Lang-Kirnberg K. 268 Lazarus M. 218 Lechowa Irena 302-303 Lee F. G. 112 Leliwa Jerzy 151 Lenal·towicz T. 104 Lepszy L. 60 Leser P. 265 Levi-Strauss Claude 9-36 Lichodziejewski J. 149, 151 Likowski E. 94 Linette Bogusław 207-210 Linin Aleksander 276 Lipiński A. 284 Lipke L. 99 Liungman W. 220 Lohmayer E. 104 Loria Lamberta 180 Lowe J. 98 Lowie R. H. 16 Lubomirski J. T. 48 Lucius E. 119 Lukas .T. 264 Lutze G. 262 Luthi Max 256 Lepkowski T. 47 Mabillon 82 Machaiski Fl'3nciszek 152 Macnab .J. W. 266 Maconi V. 268 Madera J. 217 Mahnken Irmgard 276 Makuiski Krzysztof 282, 284 Malmberg Bertii 205 Manndorf H. 264 Mannhardt W. 218 Marcel H. 45 Maresch Franz 252 Masseron A. 95 Maszkowska B. 52 MaUakowski W. 55 Meier John 219 Mercier V. 90 Miarka K. 91, 108 Mikułowska Halina 289 Milewski Tadeusz 17 Millerowa Elżbieta 238-241 Mioduszewski M. 91 Mladenović Zivomir 276 Mohrmann Ute 210 Morgan L. 265 Mortindale C. C. 108 Moser Hans 260 Moser-Rath E. 263 Maske E. 102 Moszyński Kazimierz 7, 66 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 287 Mullie .T. L. 268 Murko M. 116 Murray-Aynsley 82 Mulher R. 42 Mi1hlmann W. 253 Miiller J. 90 Miiller W. 264 Mydlarski J. 7 Mylius N. 267 Mystek W. 91 Nachtigall H. 272 Narr K. J. 266 Nalalis A. 82 Naumann H. 219 Naumann Siegfried 209 Nedo Paul 201l, 234, 250 Niemann C. H. 217 Nikolić Ilij 277 Nitsch K. 7 Nizińska Irena 301 Nosek S. 222 Novaković Stojan 126 �:316 Nowakowski J. 284 Novikov N. V. 247 Nowodworski ks. 82 Nowotny K. 271 Nowotny Paul 210 Przeworski Stefan 152 Przeździecka M. 57; 59, 60 Pujanek Irena 220-221 Pusze t L. 55 Putilov B. N. 246 Obayashi T. 267 Olszewski F. 158 Ondrusz Józef 274 Optolowicz Janusz 289 Organdiijev Ivan 126 Orlowski Aleksander 43 Owsińska A. 46 Ozgowicz Edward 230-231, Rach Hans J. 210 Radcliffe-Brown A. R. :lO--:l] Radig W. 225 Radoński K. 91 Ramult Stefan 6 Ravnilmr Bruno 278 Rawita-Witanowski M. 101 Reinfuss Roman 55, 56, 57, :'i8. 94. 2a:~ Renan E. 99 Renard J. 90 Rewski Z. 4:l Reychman Jan 152 Riehl W. H. 21B Ristovski Blaze 277 Roccavilla A. 183 Rompski Jan 28B Roman M. V. 95 Rondet H. 90 Rops Daniel 82 Rosen-Przeworska J. 58 Rosner V. 265 Rostworowska Magdalena 177-179 Roussean J. J. 35 Rohlich Lutz 29:3 Rubcov F. A. 246 Rusić Beanislav 276 Rzewuski S. 48 Rybowski Mikołaj 6 Ryszkiewicz A. 52 235-2:37 Paradowska Maria 147-155 PenuSliski Kiril 277 Pesovar Ferenc 278 Petrow Petr 278 Pianzola M. 41 Piasecki E. 286 Pieciukiewicz Marian 289 Piegza Karol 274 Pietkiewicz Kazimierz 294-296 Pietraszek Edward 225-230, 282, 284 Pinnow H. J. 266 Pitioni R. 263 Pitre G. 104 Pitt Rivers G. 82 Pittoni Richard 254 Piwarski F. 45 PiwoC\{i Ksawery 40, 55, 60, 67 Piwowarski W. 88 Plana Sefćet 277 Plaul Hainer 209 Płoński Michał 43 Podczaszyński K. 55 Pogorzelski W. 94 Pol W. 48, 52-5~ Polakiewicz Maria 289 Pollak-Eltz A. 266 Pomeranceva E. V. 247 Pomianowska W. 284 Poniatowski Sto 7 Popiołek Franciszek 274 Popko Maciej 150 POITois L. 268 Posem-Zieliński Aleksander 269--273 Powiłańska-Mazur Danuta 288 Przesławska Helena 289 Sahagun B. de 129 Saintyves P. 89 Sartori P. 104 Saubigou L. 99 Saussure F. de 16 Sauve Ch. 90 Sawicki T. 42 Sazdov Tome 277 Schaff-Herzog 82 Scharf Martin 262 Schimański E. 55 Schindler Otto G. 253 Schlaginhaufen O. 265 Schlesier K. H. 270 Schmidt Leopold 251, 2:'i3 �317 Schmidt Wilhelm 26:;, 265 Schroubek G, R. 263 Schullerus A, 252 Schultz R. 271 Schurtz H. 212 Schuster C. 266 Schwedt Herbert 262 Schweitzer A, 99 Schwietering J. 219 Seignolle C. et J. 104 Seweryn Tadeusz 56. 57, 60 Sheppard R. E. 82 Sicard H. von 267 Sieber Friedrich 220 Siennicki S. 52 Simiczijew Kole 115-128, 275-279 Simonides Dorota 209, 29:3-294 Sinha P. 267 Sinibaldi G. 90 Skalnikowa Olga 209 Skarga P, 97 Sklodowska-Antonowicz Halina 289 Skrukwa Agata 274 Skwarczyński Z. 46 Sławik A, 265 Smirnov J. I. 246 Smoczkiewicz Leszek 288 Smrckova Jnfina 277 Sobisiak Walerian 251-257. 2fiO--263 Sojmonov A. D. 247 Sokolowa V. K. 246 Sokolowski .Jakub 4:3 Sorrento L. 91 Spamer A. 219 Spencer Trimingham J, 210 Stach P. 104 Stachowicz Michal 4:3 Stalker J. 98 Starek E. 60 Staszczak Z. 222 Stebelski A, 105 Stecki K. 60 Stein Lothar 259 Steiniger Hermann 25:3 Steinitz W. 249 Steinmann Urlich 252 Steinthal H. 218 Sterby J. 265 Stępień J. 104 Stoin Helena 276 Stolarek Zbigniew 150 Stone, J. W. van 268 Strach A. 219 Strzelecki A, 6 Strzygowski J. 82 Suchodolska M. 42 Suliteanu Ghizela 276 Surowiecki W. 49 Szafraniec S. 91 Szczotka S. 62 Sziszmanov Iwan 277 Szuberla Aniela 302 Szulczewski Jerzy W. 168--176 Szychowska-Boebel B. 289 Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 288 Szymański Stanislaw 37-70 Świętochowski A, 56 Świrko Stanislaw 238 Tarko Medard 244-251, 296-299 Tatarkiewicz W. 43 Taube Erika 257 Tazbir J. 41 Teodorowicz J. 104 Thomas J. 104 Tiburtius G. 264 Todorowski Gane 278 Toporov V. N. 248 Toschi Paolo 91, 96, 110-111, 180 Tozi Niko 278 Trawińska M. 222 Treide Barbara 259 Treter M. 45 Trimborn H. 272 Trubecki Mikolaj S. 16 TrUmpy Hans 255 Tunguz-Perović 126 Ulenbrok J. 264 Urban M. 266 Vaclavik A, 254 Vakarelski Christo 124 Verkovic Stefan 119 Verstraelen E. 268 Vetulani A, 48 Vuković Jovan 276 Vysniauskaite Angele 288 Walicki M. 48 Wali górski A, 282 �:318 Wall .JÓzef 43 Walsh W. T. 98 Wawrzeniecki M. 55 Weber-Kellermann L 217 Weidekuhn P. 265 Weinhold Rudolf 209 Weiss R. 225 Weleckaja Natalia 278 Wirth F. 252 Wirtz H. 90 Wisner D. 159 Wiśniewski J. 95 Witos W. 95 Wojciechowski G. 149 Woliński J. 94 Wood-Seymour W. 82 Woronicz Paweł 47 Woźniak Andrzej 288 Wójcicki Kazimierz WI. 47, 55, 60 WI'óblewski Tadeusz 222, 263-269 Wypych Konrad 212-214, 257-260 Zakrzewska M. 157 Zamazzo G. 104 Zawistowicz-Adamska K. 104, 2113 Zawisza Oskar 274 Zdrój J. 87 Zecević Slobodan 2711 Zemcovskij L L 246 Zubrzycka Z. 105 Znamierowska-Prtifferowa M. 288, 289 Żirmunskij V. 116, 246 Żywirska M. 56 Yanagita Kunio 267 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY - Szoszoni 270 Ameryka Południowa Altiplano 272 Boliwia 272 Brazylia 269 Ekwador 271 Kolumbia Bryt 31 Parana 264 Peru 269, 272 Afryka Afryka 210-214, 215-217, 264 Afryka Zachodni.a 269 Abisynia 180 Dahomej 214 Egipt 71 Etiopia 21:~ Gabon 268 Ghana 29, 267, 268 Kabylia 265 Maroko 267 Rwanda 215 Sudan :~O, 21:3, 215 Togo 267 Uganda 268 Wyspa Hicn'u (arch. kanaryjski) Afryki ludy, plemiona: -- Arabowie 211 - Bantu 264 - Fulbe 258 .- Niloci 266 - Nuerowie 30 - Simbete 267 - Tallensi 29 Ameryka Ameryka Północna 259 Kanada 95 Meksyk 71, 129. 130.267.269 Stany Zjednoczone 270 Ludy, plemiona: Apacze 266 - Aztekowie 271 --- Dakota 258 - Eskimosi Alaski 268 - Majowie 271. 272 Ojibwa 25 __ __ o o 264, 272 Ludy, plemiona: - Haida 31 - Tapirape 271 - Waika 266 268 Azja Armenia 81 Chiny 33, 260, 266 Filipiny 268 Gobi 268 Indie 258, 264, 265, 268 Irak 148 Iran 148 Japonia 267 Kaukaz 180 Mongolia 257, 260 Syria 148, 259 Turcja 148, 266 Turkiestan 180 Ludy, plemiona: - Ajnowie 265 - Beduini 259 - Kurdowie 147-155 - Manobo 268 Australia i Oceania Australia 27-28, 31, 32 Oceania 257, 266, 269, 272-273 Hawaje 259 �320 Maorysi 26-27 Melanezja 259, 265 Nowa Gwinea 180, 257, 259 Nowa Irlandia 265 Polinezja 30 Tikopia, lud 26 Europa Europa 221-225 Alt-Schwerin 188 Austria 92, 224, 252, 253 Badenia 221 Bałkany 275-279 Bawaria 252 Belgia 92 Bośnia 232 Brandenburgia 210 Bretania 95 Brno 209 Bułgaria 115-127, 276, 277 Czechosłowacja 221, 254, 263, 274 Francja 91, 92, 253 Hiszpania 110, 253 Jugosławia 253, 261 Laponia 180 Litwa 228, 230-231 Łużyce 210 Macedonia 115-127 Masyw Centralny 210 Meklemburgia 188-192, 209 Mołdawia 275 Nadrenia 194-198 Nizina Magdeburska 209 Niemcy 92, 217, 221, 253 Niemiecka Rep. Dem. 249 Ostrawa 209 Pannonia 278 Pompea 72, 75 Portugalia 253, 261 Rumunia 81, 82, 83, 224, 276, 277 Rzym 180 Serbia 115-127, 231-233, 255, 277 Skandynawia 81 Skania 209 Słowacja 253 Szwajcaria 225, 255 Sycylia 253 Węgry 253, 258, 261, 266 Włochy 91, 110, 183, 253 Związek Radziecki l5:l, 225--230. 244-243 Europejskie grupy etniczne: - Albańczycy 277 - Hetyci 81 - Macedończycy 277 - Grecy 277 - Serbołużyczanie 234 - Słowianie południowi 276-277 - Słowianie zachodni 222, 223 Wałasi 277 Polska Polska 221 Bełchatowskie 287 Kieleckie 282 Kotlina Kłodzka 223 Kujawy 170, 171, 174, 175 Kurpie 60 Lasowiacy 242, 286 Lubelszczyzna 58 Łążek Ordynacki 286 Łódzkie woj. 87-114 Małopolska 223 Międzyrzecz 56 Podgórzanie 242 Podhale 60 Podlasie 57 Pomorze 57 Pomorze Zachodnie 56 Rzeszowiacy 242 Śląsk 95 Śląsk Cieszyński 274 Śląsk Dolny 57, 58, 177-179 Śląsk Górny 223 Spisz 60 Warmia i Mazury 57 Wielkopolska 56, 59, 172, 174, 175, 238 Ziemia Chełmińska 287 Ziemia Chełmska 286 Ziemia Lubuska 56 Ziemie Zachodnie 286 �INDEKS RZECZOWY Akulturacja 141 Amulety 185 Antropologia 135 - fizyczna 138 - prekolumbijska 271 - społeczna 140 - strukturalna Levi-Straussa Archeologia 138 Bajki 252 Ballada 246 - o martwym bracie 277 - o zamurowaniu niewiasty Demony 173 Dożynki 43 Druki ludowe na płótnie 58 10 w moście 277 Ballady ludowe rumuńskie 277 - Wałachów 277 Bartnictwo 56 Broń 257 Budownictwo 267 - drewniane 55, 274 - Kielecczyzny 282 - Kurdów 152 - ludowe Europy 221-225 - mieszkalne 286, 287 - Nadrenii 195 - robotników 228--229 - Słowian zachodnich 222, 223 -- włoskie 183 Ceramika ludowa 50 Ceramika włoska 181-182 Chleb 72 Chlebki komunijne 71-82 Chlebowe pieczęcie 78-82 Czarownice 158 Czarownik 264 Czary 156-167 21 - Lud, tom LIV Epika ludowa macedońska 116 Epos bułgarski 122 Etnografia, etnologia - definicje 262 Etnograficzna wyprawa do Boliwii 272 Etnograficzne instytucje naukowe meksykańskie 131-132 Etnolingwistyka 205 Etnologia anglosaska 22 Etnologii przedmiot 9 EtnologicZina szkoła wiedeńska 21 Folklor 294-296 - bałkański 275-279 - dziecięcy 278 - kujawski 170, 174 - rosyjski 248-251 - słowiański 245-248 - Wielkopolski 172, 174 Folklorystyka radziecka 244-245 Folkloryzm 260-262 Formy do wypieku ciasta 56 Garncarstwo 50, 57 - afrykańskie 212-214 Garncarski ośrodek 286 Gospodarka górska Karpat 287 - pasterska 210 Gry ludowe 257, 286 Hafty 59 Historia etnografii Japonii 267 Ikonograficzne dokumenty Islam afrykański 210-212 265 �322 Jarzma wloskie 184 Językowa r<Jdzina indoeuropejska Kafle ludowe 57 Kapliczki 230, 235 - wnękowe 223 Kartofle słodkie na Oceanii 266 Kierunek ludowy w malarstwie 45 - strukturalno-funkcjonalny 264 Kobzy bałkańskie 276 Koczownictwo Kurdów 151 Kolędy 243 - rumuńskie 276 Kowalstwo ludowe 58 Kult Izydora Oracza 41 - świętych we Włoszech 185 - św. Anny 95-98 - św. Bartłomieja 111 - św. Jakuba 111 - św. Jana 104-109 - św. Joachima 98 - św. Józefa 90-95 - św. Pawła 102 - św. Piotra 98-102 - św. Szczepana 112 - zmarłych 266, 267 Kultura 135 - robotnicza 225-230 Kultury wyższe 265 Kuźnia 191 Lepianki 48 Legendy o św. Annie 87 - o św. Józefie 92-94 - o św. Piotrze 100-102 Literatura ludowa 252, 256. 274 Łódź dłubana 190 Magia 251 - łowiecka 264 Magiczne figury 257 Magiczny zabieg 255 Malarstwo ludowe 50 - na szkle 60 Malarze ludowi 65 Maski 251, 268 - drewniane 268 - obrzędowe 183, 254-255 264 polskim Matriarchat 263 Meblarstwo 52, 55 Medycyna ludowa 263, 265 Metoda etnohistoryczna I'll - funkcjonalna 282 - historyczna 282 - strukturalna 16-35. 282 Metody etnograficzne 264 - lingwistyczne 206 Mit australijski 32 Młocka 265 Muzeum etnograficzne \V Rzymie 180- 187 Muzyka ludowa bułgarska Myślistwo 266 276 Naczynia drewniane 259 - gliniane 264 Nagrobki kamienne ludowe 231----234 Narzędzia kamienne 268 Obraźnicy 52 Obróbka drewna 287 Obrzędowość europejska 220 Obrzędy doroczne we Włoszech UJ;] - inicjacyjne 268 - pasyjne 253-254 - pogrzebowe 267. 271 - rodzinne we Włoszech 184 Odzież Kurdów 152 Opowiadania ludowe 173. 263 Pasterstwo 184 - wysokogórskie 255 Pieśni ludowe 47 - - bułgarskie 122-12:~. 125 - - kujawskie 175 - - macedońskie 117-121, 123-125 - - rewolucyjne 276 - - serbskie 121-122, 125 - - słowiańskie 276 Pieśni sobótkowe 24:~ - weselne 242 Placki przaśne 71 Pochówki 272 Podania wielkopolskie 239 Podpłomyki 72, 75 Poezja ludowa 276 - - grecka 276 - - macedońska 277 �323 Tańce ludowe bałkańskie 276 - - dalmatyńskie 275 - - mołdawskie 275 - - Słowian południowych - - węgierskie 278 Tatuaż 259 - bliznowy 266 Tkactwo 58 - włoskie 182 Totemy klanowe 25-29 Totemizm 9-36 - austr.alijski 28 - matrylinearny 29 - patry linearny 29 Transport Kurdów 152 Pożywienie 266 Pożywienie Kurdów 151, 152 Proza ludowa 29:~-294 - - Wielkopolski 238--241 Przechowywanie zboża 286 Przyrządy do liczenia 264 Przyslowia 175 Religia lamaistyczna 261l Rolnictwo kurdyjskie 151 - wloskie 184 Rzemioslo ludowe 252 Rzeźba 25fl - afrykańska 2iiB -- drewniana 257 - ludowa 56 - - litewska 2:~0 - - polska 2:~5-2:37 Rybołówstwo lB:~ Rysunki skalne 264 Skans~ny łBB-UW, 22:1, 252 Szkola mitologiczna niemiecka Skrzynie ludowe 55 Smietoiska muszlowe 26B Szopka 56 Szopki włoskie 18:3 Strój ludowy 5B, 2:33, 261, 2H - - dolnosląsl<i 177-179 - - łużycki 2:~5 - - maccdoI1ski 275 -, -- wIoski 184 Sztuka ludowa 5:~,262, 295 - - Łużyc 2:34-235 - - p::llska :37--70 - prekolumbijska 268 218 Wesele chorwackie 275 - kujawskie 175 Wierzenia ludowe 174 - o smoku 278 Wozy we Włoszech 184 Wózki dwukołowe włoskie Wyobrażenia bóstw 267 - kosmologiczne 264 - religijne 267 276 184 Zabawki ludowe 57 Zamówienia znachorskie 243 Zwyczaj łamania się chlebem - rodzinny 267 Zwyczaje zapustowe 255-257 - kal'nawałowe 253 - Kurdów 152 _.- odpustowe 253 - pogrzebowe 232, 252 - sobótkowe 43, 104, 105---108 71-76 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. 2. 3. 4. 1. 2. 3. 4. 5. 5a. 6. 7. 8. 9. 10. Bitwa pod Racławicami Tabor chłopski Złotogłowie kaszubskie z 1798 r. Kafle mazurskie (1833 r.). Piekarnia z Pompei, fresk Stypa, wiek II A. D., katakumby, relief Skamieniały chlebak z Pompei Pieczęć z brązu, Antiochia, wiek VI Pieczęć typu bizantyjskiego (greckiego) pierwotna Pieczęć typu bizantyjskiego (greckiego) nowsza Chlebek kościoła greckiego. Chlebek kościoła Jakobitów (Syriacki), Aleppo Chlebek kopt yjski z Aleksandrii Chlebek koptyjski z Kairu. Pieczęć kościola Etiopskiego, Adigrat . 11. Chlebek eucharystyczny kościoła Armeńskiego, Antalias koł6 Bejrutu, Liban 12. Chlebel{ kościoła Armeńskiego (bez I<rzyżal), Erywań, ZSRR 13. Chlebek eucharystyczny kościoła Prawoslawno-Rosyjskiego, tzw. "Prosfor", chlebek "Chrystusowy" . 14. Chlebek eucharystyczny kościoła Prawosławno-Rosyjskiego, tzw. "Prosfor", chlebek "Maryjny" 15. Pieczęć l{Qścioła Jakobitów (syriacka), terrakota, Cypr. 15a. Rewers tejże pieczęci 16. Pieeozęć kościoła Jakobitów (syriacka), alabaster, Babylos, wiek VII 17. Rewers tejże pieczęci 18. Pieczęć kombinowana z czterech pieczątek typu greckiego, dl'ewno, Rumunia 19. Pieczęć kombinowana z trzech pieczątek typu greckiego, drewno, Jerozolima. 20. Pieczęć beduinów, pogranicze Syrii i Libanu, drewno 21. Krzyż stemplowy do pieczętowania chlebków eucharystycznych, drewno, Rumunia 22. Krzyż stemplowy, "preskurnik", drewno, Rumunia . Jerzy Wojciech Szulczewski 1. Fragment ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku" 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin) 44 44 59 64 72 73 73 73 74 74 74 74 74 74 76 77 77 77 77 79 79 79 79 81 81 81 81 81 169 178 189 �325 Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Fragment izby robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin) Alt3. Kuźnia do kucia obręczy na kola do wozów. (Agrar-Museum, Schwerin) I. Zagroda z Scheuerheck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches Freilichtmuseum in Kommern /Eifel, pow. Euskirchen) 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck Stanislaw Czernik . Stefania Cwikówna 2. 191 191 195 197 303 304 �Spis rzeczy Józef B u r s z t a, W 75-lecie Polskiego Towarzystwa L STUDIA, ROZPRAWY, Ludoznawczego (Summar,v) ARTYKUŁY Gerhard Konrad K los k a, Egzegeza "Totemizmu" Claude Levi-Straussa (Summary) , Stanisław S z y m a ń s k i, Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku (Summary) , Wacław Kor a b i e w i c z, Chlebki komunijne i ich pieczęcie (Summary), Władysław B a r a n o w s k i, Z badań nad ludową recepcją "Zywotów świętych" (Summary) Kole S i m i c z i j e w, Wojewoda Momczil w macedońskiej, serbskiej oraz bułgarskiej epice ludowej (Summary) II. OMOWIENIA 5 9 37 71 87 115 I MATERIAŁY Maria F r a n k o w s k a, Kształcenie etnografów i archeologów w Meksyku (Summary) , Maria P a r a d o w s k a, Problematyka kurdyjska w polskich opracowaniach okresu powojennego (lata 1945-1969) (Summary) , Krystyna B u k o w s k a - G o I' g o n i, Procesy o czary i powolanie przez czarownice w orzecznictwie Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim (Summary) Józef B u r s z t a, Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego (1879-1969) (Summary) III. 129 147 156 168 MUZEALIA Magdalena R o s t w o r o w s k a, Stroje ludowe na Dolnym Śląsku (Summary) Renata J e z i e r s k a, Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie (Summary) Gerhard Konrad K los k a, Skansenowskie Muzeum Historyczne Rolnictwa w Alt-Schwerin (Meklemburgia) (Summary) Gerhard Konrad K los k a, Skansenowskie Muzeum Nadrenii w Kommern (Summary) , Muzealne wystawy etnograficzne w latach 1968-1969 (Elżbieta Królikowska) 177 180 188 194 199 �327 IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Bertii M a l m b e r g, Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkół i metod. Warszawa 1969 (Gerhard Konrad Kloska) . Problem e und Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung. Vortri:ige und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Hgb. von Wolfgang Jacobeit und Paul Nedo. Berlin 1969 (Bogusław Linette) 207 . J. Spencer T r i m i n g h a m, The influence of Islam upon Africa. Longmans Libraire du Liban 1968, Londyn (Leszek Dzięgiel) . Dietrich D r o s t, Ttipferei in Afrika. Okonomie und Soziologie. "Jahrbuch des Museums fUr Vtilkerkunde zu Leipzig", Bd. XXV, Berlin 1968 (Konrad Wypych) . Refugee Problems in Africa. Upsala Hl67 (Leszek Dzięgiel) . Ingeborg Web e r - K e II e r m a n n, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik und Sozialwissenschaften. Stuttgart 1969 (Józef Burszta) . Friedrich S i e b er, Deutsch-westslavische Beziehungen in Fruhlingsbrauchen. Totaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Berlin 1968 (Irena 205 210 212 215 217 220 Pujanek) Tipy selskogo zilisca v stranach zarubeznoj Evropy. Pod red. O. A. Ganskiej, N. N. Gracianskiej, N. M. Listovej i S. A. Tokareva. Moskwa 1968 (Zygmunt Klodnicki) . Etnograficeskoje izucenije by ta raboeich. Moskwa 1968 (Edward Pietraszek) . Paulinus G a l a u n e, Lietuviu liaudies menas (Litewska rzeźba ludowa). Vilnius 1963-1965 (Edward Ozgowicz) Miroslav D r a s z kić, Krajputaszi okoline Kraljeva. Beograd 1967 (Anna hard Konrad Klaska) N e d o, Sorbische Volkskunst. Bautzen 1968 (Ger234 . G r ,a b o w s k i, Dawna polska rzeźba ludowa. Warszawa 1968 (Edward 235 Ozgowicz) Stanisław Ś w irk o, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie. Poznań 1968 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K o t u l a, Folklor slowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan. Lublin 1969 (Józef Burszta) . Dyskusja folklorystów radzieckich nad 10 tomami rocznika "Russkij Folklor" 1956-1966. "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Medard Tarko) V. E. G u s e v, Izucenije slavjanskogo folkłora v sovremennoj russkoj nauke. "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Me dard Tarko) . Erhard H e x e l s c h n e i d e r, Izucenije russkogo folkłora w Germanskoj Demokraticeskoj Respublike (1945--1966). "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Medard Zeitschrift 1968 (Walerian Schweizerisches lerian Jahrbuch fiir Volkskunde. Nowa Seria, fUr Volkskunde. 244 245 251 Basel 1968 i 1969, t. 64 i t. 65 (Wa254 Sobisiak) fiir Vtilkerkunde zu Leipzig. Bd. XXIV, Berlin 1967 fur Vtilkerkunde zu Leipzig. Bd. XXV, Berlin 1968 257 Wypych) des Museums (Konrad 242 t. 2,2 i 23, Wiedeń Sobisiak) Archiv des Museums (Konrad Jahrbuch 238 248 Tarko) Osterreichische 230 231 Kisielewska) Rolf L a n g e m a t z, Paul Józef 221 225 Wypych) 259 �328 Zeitschrift fur Volkskunde. Stuttgart 1969 (Waleri.an Sobi.siak) . Anthropos. Bd. 63/64, 1968-1969 (Tad.eusz Wróblewski) . Zeitschrift fUr Ethnoiogie. ,Bd. 93, Berlin 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) Zwrot. Roczniki XVIII-XXI. Czeski Cieszyn 1967-1969 (Agata Skrukwa). 260 263 269 273 V. KRONIKA Sympozjum czijew) folkloru bałkańskiego (Ochryd 7--8 lipca 1969 r.). (Kole Sim i- . 40-lecie pracy folklorystycznej VasiJa HadzimanovR (Kole Simiczijeu:) . III Ogólnopolska Konferencj.a Metodologiczna poświęcona Syntezie Etnografii Polski w Kielcach, 14-16 XI 1969 (Bolesław Januszkiewicz) . Zjazd absolwentów Etnografii i Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Poznańskiego - Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (Boles/aw Januszkieuncz) 275 279 281 284 Doktoraty i habilitacje (Zofia Piotrowska) XLIV Walne Zgromadzenie i sesja naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Konrad Wypych) . V Międzynarodowy Kongres Prozy Ludowej w Bukareszcie w dniach 26-·31 sierpnia 1969 r. (Dorota Simonides) . Pierwszy Międzynarodowy Festiwal i Konkurs Folkloru "Roumanie 69" w Rumunii (Kazimierz Pietkiewicz) . O Kolbergu w Belwederze po raz drugi (Medard Tarko) Wystawa rękopisów i publikacji Oskara Kolberga (Medard Tarko) VI. 286 288 293 294 296 298 IN MEMORIAM Waldemar Babinicz (Elżbieta Królikowska) . Józef Błachnio (Elżbieta Królikowska) . Aleksy Antoni Gilewicz (Elżbieta Królikowska) Irena Nizińska (Elżbieta Królikowska) . Aniela Szuberla (Elżbieta Królikowska) Stanisław Czernik (Irena Lechowa) Pamięci Stefanii Ćwikównej (Walenty Gawron) VII. 300 300 301 301 302 302 304 VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego im. J. Czekanowskiego za rok 1969 (Jadwiga Gerlach-K/odnicka) Indeks LIV tomu Ludu Spis ilustracji Contents in English . 305 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) 312 324 329 �Contents Józef Rur Society. s z t a, The Septuaquii1gentenary of the Polish Ethnographical 5 L Studies, Articles, Papers Gerhard Konrad K los k a, Explanation of Levi-Strauss' "Totemism" Stanisław S z y m a ń s k i, Historical conditions leading up to Polish Folk Art of the XIX century . Wacław K a l' a b i e w i c z, Communion wafers and their seals. Władysław B a l' a n o w s k i, Observations on the Folk Reception of the "Lives of the Saints". (The lives of the Saints closest to Christ in the folklore of the southern part of Łódź province) . Kole S i m i c z i j e w, The Voivode Momchil in the Macedonian, Serbian and Bulgarian Falc Epic II. Discussions 9 37 71 87 115 and Materials Maria F r a n k o w s k a, Educating of ethnographers and archeologists in Mexico Maria P a r a d a w s k a, The Kurds and Kurdistan in Polish Scholarship since the War (1945-69) . Krystyna B u k o w s k a - G a l' g o n i, Processes for sorcery and vocations by witches in judge-made law of the Supreme Court on German Law on the castle of Cracow Józef B u l' S z t a, The folkloristic scholarship of the regionalist Jerzy Wojciech Szulczewski (1879-1969) 129 146 157 168 III. Museums Magdalena R o s t w o l' o W s k a, Folk costumes in Lower Silesia . Renata J e z i e l' s k a, Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Populari in Rome . Gerhard Konrad K I a s k a, The Skansen (Open-Air) Museum of Agriculture in Alt-Schwerin (Mecklenburg) Gerhard Konrad K I a s k a, The Skansen (Open-Air) Museum of the Rheinland in Kommern Ethnographic museum expositions in the years 1968-1969 (Elżbieta Królikowska) 177 180 188 194 199 �330 IV. Reviews of publications and journals Bertil M a 1 m b e r g, Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkól i metod (New trends in linguistics. Review of schools and methods). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969 (Gerhard Konrad Kloska). Problem e und Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung. Vortrage und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Berlin 1969 (Bogusław Linette) . J. Spencer T r i m i n g h a m, The influence of Islam upon Africa. Longmans Libraire du Liban 1968, London (Leszek Dzięgiel) . Dietrich D r o s t, Topferei in Afrika. bkonomie und Soziologie. Jahrbuch des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Bd. XXV, Berlin 1968 (Konrad Wypych) 205 207 210 212 Refugee Problems in Africa, ed. by Sven Hamrell. The Scandinavian Institute of African Studies. Uppsala 1967 (Leszek Dzięgiel) . Ingeborg Web e r - K e 11 e r m a n n, Deutsche Volkskunde zwis::J:en Germanistik und Sozialwissenschaften. Stuttgart 1969 (Jó ..;;ef Burszta) Friedrich S i e b e r, Deutsch-westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Totaustragen und Um gang mit dem "Sommer". Berlin 1968 (Irena Pujanek) 215 217 220 Tipy selskogo iilisca v stranach zarubeznoj Evropy (Types of folk architecture in outlandish European countries). Pub!. by "Nauka", Moscow 1968 (Zygmunt Kłodnicki) . Etnograficeskoje izucenije by ta rabocich (Ethnographic study about the mode of life of workers). Moscow 1968 (Edward Pietruszek) . Paulinus G a l a u n e, Lietuviu liaudies menas (Lithuar.ian folk sculpture). Vilnius 1963-19'65 (Edward Ozgowicz) . Miroslav D l' a s z kić, Krajputaszi okoline Kr81jeva (Road-stones in the region of Kraljevo). Belgrade 1967 (Anna Kisielewska) Rolf L a n g e m a t z, Paul N e d o, Sorbische Volkskt;nst (Sorbian folk-.art). Bautzen 1968 (Gerhard Konrad Kloska) . Józef G l' a b o w s li: i, Dawna polska rzeźba ludowa (Old Polish folksculpture). Warsaw 1968 (Edward Ozgowicz) Stanisław Ś w i l' k o, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie (The aerie. Legends, tails and fables from the province of Great-Poland). Poznań 1969 (Elżbieta Millerowa) . Franciszek K o t u l a, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórza n (Oral folklor peculiar to Lasowians, peoples of the region of Rzeszów and Podgórze). Lublin 1969 (Józef Burszta) . Dyskusja folklorystów radzieckich nad 10 tomami rocznika "Russkij Folklor" 1956-1966 (Discussion or Soviet folklorists about 10 volumes of .,Russkij Folklor" 1956-1966). Moscow 1968 (Medard Tarko) . V. E. G u s e v, Izucenije slavjanskogo folkłora v sovremennoj russkoj nauke (Studying of Slavonic folklore in contemporallE~ous Russian science). "Russkij Folklor", Moscov 1968 (Medard Tarko) . Erhard H e x e l s c h n e i d e r, Izucenije russkogo folkłora w Germanskoj Demokraticeskoj Respublike (194'5-1966) (Studying of Russian folklor in the German Democratic Republic (1945-1966). "Russkij Folklor", Moscow 1968 (Medard Tarko) . 221 225 230 231 234 235 238 242 244 245 248 �331 bsterreichische Zeitschrift 1968 (Walerian fUr Volkskunde. 251 Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde. vol. 65 (Walerian Sobisiak) . Jahrbuch des Museums fUr Vólkerkunde (Konrad Jahrbuch (Konrad New series, v. 22 and 23, Vienna Sobisiak) Basel 1968 and 1969, vol. 64 and 254 zu Leipzig. Berlin 1967, vol. XXIV zu Leipzig. Berlin 1968, vol. XXV 257 Wypych) des Museums fur Vólkerkunde 259 Wypych) Zeitschrift fill' Volkskunde. Stuttgart 1969, vol. 65 (Walerian Sobisiak) Anthropos. Vol. 63/64, 1968-1969 (Tadeusz Wróblewski) . Zeitschrift fur Ethnologie. Vol. 93, 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) Zwrot. Vol. XVlIJ-XXI, Czeski Cieszyn 1967-1969 (Agata Skrukwa) 260 263 269 273 V. Chronics Symposium of Balkan folklor (Ochryd 7-11-th July, 1969). (Kole Simiczijew) 40-th anniversary or folkloristic activity of Vlasil Hadzimanov. (Kale Simi- 275 279 czijew) The 3-rd all-Poland Methodologic Conference deveted to the Synthesis of Polish Ethnography, Kielce, 14-16-th November, 1969. (Bolesław Januszkiewicz) 281 The Reunion of graduates of Ethnography and History of Materi,al of the University of Poznań. (Bolesław Januszkiewicz) . Doctorates and habilitations (Zofia Piotrowska) XLIV -th Meeting and scientific session of the Polish Ethnographic (Konrad Culture 284 286 Society Wypych) 288 The V-th International Congress for Folk-Narrative in Bucharest 26-31 August 1969 (Dorota S'imonides) The First International Festival and Competition of Folklor "Roumanie 69" in Romania (Kazimierz Pietkiewicz) . Aboud Kolberg the second time in the Belvedere (Medard Tarko) Exhibition of Oskar Kolberg's manuscripts and publicatio:ls (Medard Tarko) 293 294 296 298 VI. In Memoriam Waldemar Babinicz (Elżbieta K7'óUkowska) . Józef Btachni() (Elżbieta Królikowska) . Aleksy Antoni Gilewicz (Elżbieta Królikowska) Irena Nizińska (Elżbieta Królikowska) . Aniela Szuberla (Elżbieta Królikowska) Stanislaw Czernik (Ir"!na Lechowa) . In memor,\' ar Stefania Ćwików na (Walenty Gaw7'on) 30J 300 301 301 302 302 304 VII. Varia More important abroad publications sent to the J. Czekanowski Library of the Polish Ethnographic Society in 1969 (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) Index of the LIV -th volume of Lud (Jadwiga Gerlach-K.!odnicka) List of pl.ates Contents in English 312 324 329 �Cena zł 50.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO 0·13 TOWARZYSTWA w latach 1895-1970 T.)~ / /1970 LUD (1895-1970) Tomy I-LIV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - ATLAS POLSKICH (1934-1970) (1947-1970) IX STROJÓW LUDOWYCH (1949-1970) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszyt6w: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA. zeszyt6w: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1970) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - V LITERATURA (1958-1970) LUDOWA (1957-1970) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1970) XII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja - 3fi tomów. Edycja - Zam6wienia POLSKIE 17 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCł.A W, ul. Szewska 36 (1961-1970) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba850f90ef0715720851d50eb7b1b9ec.pdf 397e7fd0841c4bb6079b1e18c1b78948 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1134 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1044 Title A name given to the resource Muzealia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.177-204 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u I1J. z A L l A Lud,' t. 54, 1970 MAGDALENA ROSTWOROWSKA STROJE LUDOWE NA DOLNYM ŚLĄSKU Pod takim tytułem otwarta została pod koniec 1968 roku wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jest to już czwarta wystawa, w której obok zabytków dawnej, rodzimej kultury Dolnego Śląska, pokazano również wytwory pochodzące od nowych grup ludnościowych, osiedlających się na tych terenach od 1945 roku. Organizatorom tak pomyślanych wystaw celowym wydaje się przedstawienie zarówno kultury ludności autochtonicznej, jak i grup napływowych. Przede wszystkim dawna kultura ludowa zanika niezmiernie szybko, toteż koniecznym jest jej rejestrowanie, zanim zaginie zupełnie, a trzeba pamiętać, że na Ziemiach Zachodnich, a więc i na Dolnym Śląsku, proces ten przebiega jeszcze szybciej niż na innych terenach Polski. Następnie chodziło również o pokazanie społeczeństwu - poprzez przedstawienie mozaiki kulturowej - złożoności procesów, dokonujących się na wsi dolnośląskiej. Ludność przybywająca na Dolny Śląsk z wielu regionów Polski, a nawet z zagranicy, przywiozła ze sobą właściwy jej bagaż kulturowy i to z zakresu kultury materialnej jak i sposób postępowania i myślenia, wprowadzając go w życie w początkowym okresie na nowym miejscu zamieszkania. Dość szybko jednak nowi osadnicy, repa~ trianci i reemigranci, musieli zrezygnować tak z wielu sprzętów jak i sposobu postępowania, przestawiając się na inny system gospodarowania. Ogromne zmiany miały miejsce również i w wielu innych dziedzinach życia ludności wiejskiej. Omawiana wystawa ma za zadanie pokazanie tych zmian na przykładzie strojów ludowych. Przywożone na Dolny Śląsk stroje regionalne nie znalazły tutaj prawie zupełnie zastosowania, co spowodowane zostało z jednej strony negatywną opinią sąsiedzką i niechęcią samych właścicieli strojów, z drugiej znów strony ogólnymi przemianami społeczno-ekonomicznymi jak i naciskami mody, przychodzącej do wsi 12 - Lud, tom LIV �178 Muzea!ict z miasta. Chcąc przystosować się do panującej mody, przerabiano niektóre !ragmenty dawnych strojów. Znakomita jednak większość strojów przechowywana jest w kufrach i skrzyniach, głównie przez starsze kobiety, przede wszystkim jako pamiątka, a niekiedy jako ubiór do trumny. Do strojów tych są one emocjonalnie przywiązane, gdyż nie tylko się w nie ubierały, ale i często same wytwarzały. Natomiast pokolenie młode z reguły nie przywiązuje już żadnej wagi do dawnych strojów swych rodziców czy dziadków i tylko od czasu do czasu wykorzystuje ich fragmenty jako przebranie do szkolnych przedstawień. Hyc. 1. Fragment' ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Sl<)s:'u". Etnograficzne we Wrocławiu. (Fot. Edmund Witeckil. ;Vlu~~'lInl Wszystkie zatem stroje eksponowane na omawianej wystawie wyszly już definitywnie z użycia, są czymś przebrzmiałym, zarówno te, miejscowe sprzed stu laty, jak i te, przywiezione na Dolny Śląsk przed dwudziestu paru laty. Na wstępie pokazany został strój dolnośląski, który tylko we fragmentach dochował się do naszych czasów. W szczególny sposób eksponowano czepki, które ~ jako naj bogatsza i najpiękniejsza część stroju kobiecego ~ przetrwały w stosunkowo dużej ilości. Dalsze części wystawy (5 sal) pokazują stroje przywiezione przez ludność z Wielkopolski, Krakowskiego, Rzeszowskiego, z okolic Łowicza, Opoczna, Rawy Mazowieckiej, Białej Podlaskiej, Hrubieszowa, a nasit:pnie spoza obecnych granic Polski, a więc: Polesia, Wołynia, spod Lwowa. Tarnopola, Stanisławowa, a nawet Bukowiny rumuńskiej. W ostatniej �179 Muzea!ta sali - już głównie za pomocą fotografii - przedstawiono jak dziś ubiera się ludność na wsi dolnośhv,;kiej. Zdjęcia te unaoczniają, że obecnie ludnośe wsi tak z okazji świąt, uroczystości, jak i na co dzień ubiera się w standardową odzież, b,jdź to nabywaną w sklepach, bądź szytą we własnym zakresie, najc?'c;ściej zgodnie z wymogami aktualnie panującej mody, w czym przoduje młodzież. Naturalnie li średnięgo, a szczególnie starszego pokolenia odnaleźć jeszcze można pewne przywiązanie do chodzenia \V chusteczkach na growie, do kontrastowych zesŁawów kolorystycznych i du wzorzystych materiałów przy szyciu ubiorów. Godnym podkreślenia wydaje się fakt co zostało podkreślone omawianej wystawie że w pewnych wypadkach dawne wzory haftów wykorzystywane są współcześnie do zdobienia kobiecych bluzek czy dziewczęcych sukienek. IN MAGDALENA ROSTWOROWSKA FOLK COSTUMES IN LOWER SILESIA Summary The exhibition "Folk Costumes in Lo\ver Silesia", open to the public in the Ethnographical Museum, Wrocław, displays both local Lower Silesian costumes and also folk dress brought to this region after the Second World War by the immigrant population coming from various other parts of Poland (Wielkopolska, iVlazovia and the provinces of Rzeszów, Kraków, Lublin etc.), and also from beyond the present borders of Pol3nd (Polesia, Volhynia, Podolia and Rumanian Bukovina). The exhibition is completed by photograms representing the contemp<lrary dress of the rural population. In contrast to the early costumes, which were generally sewn itom hand-made cloth, the present dress worn by the villagers is mainly factory produced, and ig adapted to current urban fashions. �Lud, t. 54, 1970 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI W RZYMIE I. POCZĄTKI I KOLEJE POPOLARI LOSU MUZEUM Powstanie Muzeum ma długą historię t. Pierwsza kolekcja została zgromadzona we Florencji w roku 1906 dzięki inicjatywie kilku wybitnych uczonych, wśród których wiódł prym Lamberto Loria, stając się fundatorem i dyrektorem pierwszego Museo di Etnografia Ttaliana (Muzeum Etnografii Włoskiej) 2. Początki organizacyjne Muzeum były bardzo trudne, świadczy o tym chociażby fakt ciągłego zmieniania i poszukiwania locum. W roku 1911 w związku z 50-leciem zjednoczenia Włoch i dzięki staraniom Lamberto Lorii zbiory muzealne zostały udostępnione zwiedzającym jako "Wystawa Etnografii Włoch", zorganizowana na Piazza d'Armi (Quartiere Prati) w Rzymie. Wystawa obejmująca ko]ekc.i~ florentyńską (ok. 5000 sztuk) oraz nowo zgromadzony materiał, reprezentujący wszystkie regiony kraju, po raz pierwszy ukazuje Włochom doniosłość, różnorodność i piękno włoskiej sztuki ludowej. Likwidacja wystawy pociągnęła za sobą zamknięcie Muzeum. Ekspol Autorka artykułu podczas pobytu we Włoszech w roku 1967 zaznajomiła się z ekspozycją muzealną Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie. Materiały dotyczące tego Muzeum zawarte są m.in. w następujących pozycjach: F. Baldasseroni, "Lares", II (1913), s. 1-16; Enciclopedia italiana, XXI, Roma 1934; Catalogo della Mostra di Etnografia Itatiana in Piazza d' Armi, Bergamo 1911; Mostra del Folklore, Roma, b.r., Paolo Toschi, Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni popolari Roma-EUR; Paolo Toschi, Arte popolare italiana, Roma 1960. 2 Lamberto Loria, wybitny etnolog włoski, urodził się w Aleksandrii (Egipt) 12 II 1855 r., zmarł 4 IV 1913 r. w Rzymie. Studiował w Pisie na wydziale matematycznym. Z zorganizowanych ekspedycji nau'kowych na Kaukaz, do Laponii, do Turkiestanu (1883), do Nowej Gwinei (1889) i do Abisynii (1905) dostarczał materiały z zakresu zoologii, antropologii i etnografii Muzeom w Rzymie, Florencji i Genui. Ostatnie lata swojego życia poświęcił studiom z zakresu etnografii włoskiej i gromadzeniu jej przedmiotów. �181 Muzea./ia natom będącym "bez stałego miejsca zamieszkania" goscmnoscl udzieliła Villa d'Este w Tivoli, niedaleko Rzymu, gdzie mieściły się aż do roku 1953. Śmierć Lamberto Lorii, wybuch I wojny światowej oraz ciągłe kłopoty lokalowe, przerwały na wiele lat aktywną działalność Muzeum. Jedynie w roku 1923 na podstawie Dekretu nr 2111 z dnia 10 sierpnia zostaje oficjalnie założone Museo di Etnografia !taliana. W projektowanej Światowej Wystawie w Rzymie (Espozizione Universale di Roma - EUR) było również przewidziane urządzenie Muzeum Etnografii Włoskiej. Jednakże wybuch II wojny światowej nie doprowadził do realizacji tego projektu. W roku 1953 zorganizowano w Rzymie Wystawę Folkloru (Mostra deI folklore) będącą częścią Międzynarodowej Wystawy Rolnictwa w EUH. Wystawa została urządzona w przeważającej części z kolekcji Museo di Etnografia ltaliana odnosząc wielki sukces i stając się okazją do właściwej oceny jej wartości dokumentacyjnej. W konsekwencji zbiory otrzymują jeden z czterech budynków wchodzących w skład Piazza Italia, przeznaczając dla potrzeb Muzeum I i II piętro. II. ORGANIZACJA MUZEUM Zbiory Muzeum eksponowane są w 10 działach (sezione): 1) Obrzędy doroczne; 2) obrzędy rodzinne; 3) budownictwo; 4) rolnictwo i pasterstwo; 5) rybołówstwo; 6) drobne rzemiosło; 7) sztuka ludowa; 8) taniec, muzyka i śpiew; 9) stroje ludowe; 10) życie religijne. Centralne miejsce w ekspozycji zajmuje dział poświęcony sztuce ludowej, który dzięki swoim walorom artystyczno-estetycznym i dokumentacyjnym jest najbardziej ekspresyjny i atrakcyjny. W tym zespole zabytków na plan pierwszy wysuwa się ceramika i tkactwo, reprezentujące główne ośrodki produkcji na terenie całego kraju i świadczące o dużym bogactwie form i technik zdobniczych, stosowanych przez garncarzy oraz tkaczy ludowych po dziś dzień. C e r a m i k a. Słoneczną gamą kolorystyczną wyróżnia się ceramika z Abruzzo (z głównymi centrami produkcji w Castelli i w Palena) z interesującymi butelkami w kształcie figury kobiecej w stroju ludowym. Ceramika z Lazio południowego prezentuje przykłady charakterystycznych dzbanków, dzbanów z uchami, manierek, garnków, talerzy z żartobliwymi napisami itp. i godna jest uwagi ze względu na pokaźne rozmiary, oryginalne formy i przyciągający ludowy koloryt. Ceramika z Calabrii (z ośrodkiem najbardziej znanym i czynnym Seminarą) w żywych kolorach: zielonym, żółtym i pomarańczowym, z ornamentacją figuratywną w postaci koni, ptaków, kwiatów itp. Na �182 Muzealia uwagę zasługują m. in. manierki ceramiczne w kształcie ryby, będące dynstynkcją rytualną pielgrzymów podczas odpustu św. Rocco z Rosano (Fiera di S. Rocco di Rosano). Ciekawa jest ceramika z Puglii z naczyniami zdobionymi techniką plastyczną, imitującą haft. Olbrzymią ilością, rozmaitością i różnorodności q form uderza w ekspozycji ceramika sycylijska m. in. z bardzo oryginalnymi naczyniami w kształcie książki i wyjątkowo ciekawe przykłady "grasta" - naczynia (wazony) na kwiaty i zioła w kształcie głowy mężczyzny i kobiety. Ceramika z Sardynii (z ośrodkiem z Oristano) z naczyniami znacznych rozmiarów z plastyczną ornamentyką figuralną i kwiatową (głównie na przykrywkach) --- jedno z nich przedstawia scenę ostatniej wieczerzy, łącząc w odwodzie koła przykrywki Chrystusa i Apostołów w prostą i mistyczną całość. Ten rodzaj naczyń jest dowodem przetrwania na Sardynii bardzo starego typu garncarstwa. T k a c t wo. Ekspozycja uwzględnia tkactwo z regionów, gdzie sztuka tkacka osiągnęła najbardziej wysoki poziom pod względem techniki i wartości estetycznych: Abruzzo, Calabria i Sardynia. W Abruzzo głównymi centrami tkactwa są: Pescocostanze i Casteldisangro. Godny odnotowania jest jeden z dywanów z Pescocostanze, pochodzący z XVII w., a odtwarzający wzory i motywy sięgające średniowiecza. Calabria z centrum w Congobucco przedstawia tkaniny jedwabne, podczas gdy na Sardynii i w Abruzzo surowcem podstawowym jest wełna. Najbardziej okazale prezentuje się tkactwo sardyńskie z efektownymi tkaninami "a striscie" (w pasy), służące jako nakrycie skrzyń "nu ziali" (weselnych) słynnych dzięki swej przebogatej ornamentyce i solidnej budowie. Inną dziedziną sztuki, reprezentowaną w tym dziale, są różnorodne przedmioty, wykonane w drzewie: fajki toskańskie z rzeźbionymi dziwacznymi postaciami, laski pasterskie z rzeźbionymi rękojeściami, futerały, puzderka i inne drobne przedmioty z terenu alpejskiego (Piemont, Lombardia, Veneto), z Włoch Centralnych (Umbria, Abruzzo) i z Italii Wyspowej (Sycylia, Sardynia). Niemniej interesujące są przedmioty wykonane z rogu i z kości słoniowej: delikatnie ryte kubki pasterskie, rogi na proch strzelniczy, tabakierki, fiszbiny itp., wszystko wykwintnie zdobione, bardzo pięknymi i szlachetnymi motywami, nawiązującymi do motywów sztuki bizantyjskiej, a w wielu wypadkach do jeszcze wcześniejszych, choć przetworzonych na współczesny język ludowy. Bogata kolekcja przedmiotów, wykonanych z miedzi i żelaza, będących aspektem bardzo charakterystycznym wyposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, blaszanki do nagrzewania łóżek, ogrzewacze do rąk i "conca", naczynie do noszenia wody, występujące �Muzealia na szerokim obszarze demologicznym Italii Centralnej i będące wiernym przekazem form bardzo starych. Dział poświęcony budownictwu obejmuje architekturę oraz wyposażenie wnętrza. I tak dla strefy alpejskiej przedstawiono modele trzech domów z Trentino, dla Włoch centralnych stary dom kolonijny z Valdamo Superiore i dla Włoch południowych "trullo" z Puglii. W jednej z sal zrekonstruowano wnętrzne sypialni z Alto Adige oraz wyposażenie kuchni z Carni. Ponadto eksponowane są rÓżne typy skrzyń z Emilii, z Ciociara i z Veneto oraz skrzynie weselne, wśród których zwracają uwagę wysokie, masywnej budowy, finezyjnie rzeźbione skrzynie sardyjskie. Zgromadzono też zbiór różnych typów lamp oliwnych, reprezentujących Sycylię, Kalabrię, Lucanię, Puglię, Kampanię, Lazio, Toskanię z przykładami, które - jak w wypadku kaganków, wyobrażających postać ludzką - odtwarzają modele, sięgające głębokiej przeszłości poprzez kontynuację w starożytnym świecie klasycznym. Szczególnie udany i interesujący jest dział poświęcony obrzędom dorocznym. Zawiera on m. in. dokumentację, odnoszącą się do święta Trzech Króli (Befana) i Wielkiego Postu (Quaresima), ze starymi drukami, materiałem ikonograficznym, lalkami z suszonych fig z Calabrii i inną, nieprzebraną ilością przedmiotów, związanych z tymi dwoma ~więtami. W dalszej kolejności - dokumentacja zwyczajów związanych z okresem wielkanocnym z symbolicznymi palmami z Sardynii i z Marchii, z grzechotkami z różnych regionów Włoch itd. Dokumentacja Bożego Narodzenia (Natale) zawiera wspaniają rekonstrukcję szopki neapolitańskiej ze stoma postaciami. Oprócz niej pokazane są szopki z innych regionów Włoch, różne ich typy i odmiany, od bardzo prostych i ubogich do artystycznie bardzo pięknych i znacznych, jak np. szopka z Marchii (XVII w.). Dalej ilustracja karnawału z charakterystycznymi maskami, które stały się słynne w całej Europie poprzez Commedie dell'Arte: Arlecchino, Pulcinella i żona Zeza, Giopin, Gianduia ojciec i syn, Frittellino etc. będące kolekcją prof. A. Roccavilla~. Dalej maski o charakterze demonicznym i kilka masek i kostiumów z Calabrii, wyobrażających poszczególne pory roku - będące widowiskową ludową formą dramatyczną, sięgającą średniowiecza. Dział poświęcony rybołówstwu zawiera m. in. zbiór modeli łodzi rybackich adriatyckich z Toscanii i z Sycylii. Unikalny strój rybaka z Ca'l Prof. A. Roccavilla, namiętny kolekcjoner piemontyjski w pierwszych latach XIX W., kompletowa! zbiór masek teatru włoskiego, które eksponowano na wystawie w Rzymie \V l ~11 r .. 11 następnie włączono do l~olekcji Muzeum rzymskiego. �184 gliari (Sardynia), modele sieci rybackich inne przedmioty związane z tym tematem. Kilka akwarel, przedstawiających stroje włoskie z południa, pochodzących z I połowy XVIII w., jest wprowadzeniem do szczególnie efektownego działu zatytułowanego "stroje i ich elementy". W stojących gablotach znajdują się najbardziej charakterystyczne stroje z Piemontu i Val d'Aosta, Ligurii, Lombardii, Marche, Lazio, Lazio południowego, Abruzzo, Molise, Campanii, Puglii, Calabrii, Sycylii i Sardynii. W trzech okrągłych, obracających się gablotach (urządzenie elektryczne) przedstawiono przykłady bardziej typowych fryzur kobiecych. nakryć głów (piękna kolekcja białych czepków z Piemontu) i różnorodne ozdoby. głównie ze złota, z Gressoney (Val d'Aosta). I wreszcie ośmiokątna gablota z biżuterią, będącą integralną częścią każdego stroju: kolczyki, naszyjniki, broszki, wisiorki, krzyżyki, filigrany itd. Rolnictwo i pasterstwo zobrazowano m. in. przez serię wozów i dwukołowych wózków z różnych regionów Włoch - począwszy od sycylijskich, słynnych już dzięki swoim barwnym dekoracjom, do przykładów bardziej starych, jak np. wóz sardyński na "pełnych" kołach, będący archaiczną formą udokumentowaną już przez sztukę i ikonografię etruską i rzymską. Pokazano też wózki na wino z Lazio i interesujący wózek romagnolo (Romagnia), pokryty malarstwem, przedstawiającym Madonnę deI fuoco z Forli i S. Giorgio. Wspaniała kolekcja bogato zdobionych motywami sakralnymi jarzm z Verony. Wyjątkowo dużej wielkości chomąta sycylijskie, pokryte malowidłami, przedstawiającymi św. patronów zwierząt, inne wykwintnie rzeźbione. Dalej obroże dla bydła, bogato zdobione siodła z Campanii, barwne "fiocchi" - różnokolorowe wełniane frędzle, którymi w Romagnii podczas Świętego Tygodnia przyozdabiano rogi wołów. Na ścianach eksponowane są różne rodzaje pługów, wśród nich kilka o unikalnej formie. Dokumentacja tego działu została poszerzona poprzez stworzenie środowiska związanego z wyrobem oliwy i wina. Centralne miejsce zajmuje prasa do tłoczenia wina (Lazio) i wyrobu oliwy (Romagnia) oraz wielkie gliniane dzbany do oliwy (Puglia). Obrzędy rodzinne zawierają m. in. dokumentację związaną z narodzinami i chrztem. W jednej z gablot zrekonstruowana scena orszaku podczas ceremonii chrztu z Cervo (piemont). Zwyczaje zaręczynowe przypomniane są poprzez rekonstrukcję środowiskową, która łączy zasadnicze elementy "ceppo nuziale" (dosł. kłoda weselna) - zwyczaju, który zachował się po dziś dzień w południowych regionach Włoch, lecz utrzymuje się też w innych, jak np. w Friuli i Piemonte 4. 4 Zakochany "pone" kładzie wieczorem pod drzwiami domu wybranej dziewczyny �IS.) MuzeaUa Podsumowując zwyczaje zaręczynowe i weselne przedstawiono orszak weselny z Alvito (Lazio) z 13 osobami w strojach ludowych. Dział ten jest także zilustrowany przez bogaty materiał ikonograficzny, który uzupełnia i komentuje przedstawiony dział z punktu widzenia historycznego. Taniec, muzyka i śpiew. Ze względu na szczupłość dokumentacji w tej dziedzinie ograniczono się do pokazania kilku elemen tów naj bardziej charakterystycznych, aby w ten sposób zaakcentować jego znaczenie w folklorze włoskim. Muzeum dysponuje specjalnymi urządzeniami rejestrującymi i odtwarzającymi pieśni i tańce ludowe, które na żądanie zwiedzający może posłuchać. Dokumentację powyższych otrzymało Muzeum z archiwum płyt i taśm z Centro Nazionale per lo Studio delia Musica Popolare przy Akademii św. Cecylii w Rzymie. Dział poświęcony życiu religijnemu obejmuje akcesoria używane podczas procesji świąt, mających najbardziej ludowy charakter: św. Rozalia z Palermo, św. Rosa z Viterbo (Lazio), św. Agata z Catanii i Madonna delia Bruna z Matera. W jednej z gablot urzekająca swą różnorodnością i bogactwem kolekcja amuletów z Piemontu, Veneto, Alta Adige, Emilii, Toskanii, Lazio, Sycylii; w innych dwóch gablotach zgromadzono akcesoria dewocyjne, pochodzące głównie z Włoch centralnych i południowych. Największą atrakcję przedstawiają stoliki wotywne. Malowane na stoliczkach sceny różnych wypadków, ocaleń i cudów są przejawem religijności ludowej i wiernym autentykiem w odtwarzaniu scen. Muzeum posiada bogatą ich kolekcję chronologicznie sięgającą od XVII w. aż po dzień dzisiejszy, a geograficznie obejmującą strefę alpejską aż po Sycylię. Ponadto zgromadzono materiał ikonograficzny i wotywny, związany z kultem świętych najbardziej czczonych przez lud wIoski. Inauguracja muzeum nastąpiła w dniu 20 IV 1956 r. Organizacja Muzeum została powierzona specjalnej Komisji mianowanej przez P.I. (piccoli Industri) z przewodniczącym prof. Paolo Toschi na czele i prof. Tullio Tentori, któremu powierzono dyrekcję Muzeum. Organizacja Muzeum była dokonana na bazie narodowej i na głównych przejawach tradycyjnego życia ludu włoskiego - rezultatem tego jest podział ekspozycji na 10 działów. Jednocześnie Komisja ustaliła główne zasady organizacji wystawy na II piętrze, gdzie układ ekspozycji oparty będzie na bazie regionalnej. Przewidziano czas wielu lat także odrestaurowanie wielu przedmiotów, które podtułaczki i działań wojennych uległy uszkodzeniu. O ile "ceppo nuziale". Jeżeli w przeciwnym wypadku dziewczyna akceptuje wybrańca, wyrzuca je na środek drogi. bierze ceppo do domu, �to było możliwe, pozyskano jącej kolekcji i dostosowano nych i etnograficznych. nowe przedmioty je do aktualnych dla uzupełnienia istniewymogów muzeologicz- Przy urządzaniu niektórych działów korzystano z pomocy uczonych różnych specjalności. I tak np. w dziale obrzędów dorocznych opracowanie szopek powierzono dr Angelo Stefanuci, wybitnemu znawcy historii i techniki konstrukcyjnej tego zagadnienia. Dział poświęcony życiu rolniczemu i pasterskiemu jest wynikiem wielce pożytecznych rad i wskazówek dr P. Quattrocchi z Ministerstwa Rolnictwa. Kolekcja muzealna liczy obecnie ok. 35000 eksponatów, w tym 750 strojów kobiecych i męskich, ok. 3 000 wyrobów złotniczych, 300 tkanin, 5000 sztuk ceramiki. Dla celów ekspozycyjnych wybrano egzemplarze najbardziej reprezentatywne io największej wartości dokumentacyjnej. Pozostałe mieszczą się w magazynach, mając zagwarantowaną konserwację i udostępniane są w miarę potrzeby specjalistom i naukowcom. Na terenie Muzeum ma swoją siedzibę Societa di Etnografia Italiana z prezesem Paolo Toschi. Biblioteka muzealna liczy ponad 4000 woluminów i ok. 10000 druków ludowych, mieści się w dużej oświetlonej sali, gdzie książki umieszczone są w sprzęcie metalowym, według współczesnych wymogów bibliotekarstwa. W urządzeniu biblioteki współdziałała Direzione Generale Accademie e Biblioteche w Rzymie. W pobliżu biblioteki znajduje się sala konferencyjna, wyposażona w projektor i urządzenia dźwiękowe. Kilka sal przeznaczono na wystawy czasowe, pOSWlęcone pewnym wyodrębnionym zagadnieniom. W nich także eksponuje się wystawy . organizowane na zasadzie wymiany z obcymi krajami. W ostatnich latach dawną nazwę Museo di Etnografia Italiana zastąpiono nazwą bardziej zrozumiałą Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari. Ze względu na bogactwo i różnorodność kolekcji i ze względu na nowoczesne kryteria muzeologiczne zastosowane w ekspozycji Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie zajmuje jedno z pierwszych miejsc wśród muzeów etnograficznych i folklorystycznych w Europie. �MU2CIIUa 187 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI POPOLARI IN ROME Summary The author has outlined the museum's history since 1906, when the first collection was compiled in Florence by the emminent Italian ethnologist - Lamberto Loria. The present collection numbers approximately 35,000 exhibits, originating from all over Italy. The exhibits are displayed in 10 different departments representing: annual rites, family rites, architecture, agriculture and shepherding, fishing, handicraft, folk art,dancing music and song, folk co~tume, religious life. Thanks to the richness and variety of the collection, and also to the modern museological techniques applied in its exhibition, the Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari in Rome occupies a leading position among the ethnographic and folkloristic museums of Europe. �Lud, GERHARD KONRAD l. 34. HliO KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM HISTORYCZNE ROLNICTW A W ALT-SCHWERIN (MEKLEMBURGIA) Alt-Schwerin, dawna wioska junkierska, położona jest między trzema jeziorami: Plauer See, Alt-Schweriner See i Tauchow See, na terenie leżącego w południowo-zachodniej części okręgu NeubrandenbUl'g powiatu Waren/Mueritz. Skansen, organizowany w tej miejscowości przez Regionalne Muzeum Mueritz w Waren ma przedstawić rozwój rolnictwa oraz dzieje chłopów i robotników rolnych w Meklemburgii od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy. Twórcy Muzeum świadomieodstąpili od tradycyjnego schematu skansenu, którego najważniejszym celem jest zgromadzenie i ekspozycja zabytków kultury ludowej, a głównie budownictwa ludowego, charakterystycznych dla określonego pod względem etnograficznym obszaru. Muzeum w Alt-Schwerin nie ma być wyłącznie etnograficznym, lecz przede wszystkim historycznym, co zostało podkreślone w nazwie "Agrarhistorisches Freilichtmuseum". Uzupełnienie części historyczno-etnograficznej stanowi spółdzielcze gospodarstwo rolne, na przykładzie którego zwiedzający mają możność zapoznania się z współczesnymi technikami rolnymi i z współczesną strukturą społeczno-kulturową wsi spółdzielczej. Dla rolnictwa Meklemburgii typowe były w przeszłości wielkie gospodarstwa junkierskie, w których zatrudniano stałych i sezonowych robotników rolnych. W roku 1939 w powiecie Waren/Mueritz 74,6°/1) ziemi uprawnej przypadało na wielkie gospodarstwa obszarnicze. Jedynie na południowym zachodzie Meklemburgii przeważały gospodarstwa mało i średniorolne. Dlatego też na zorganizowanie muzeum poświęconego historii rolnictwa w Meklemburgii wybrano Alt-Schwerin, typową dla tego obszaru wieś junkierską. Wieś ma za sobą długą, poświadczoną źródłami pisanymi historię, o której mówią licznie zachowane w jej obrębie i okolicy zabytki. Początkami sięga ona okresu osadnictwa słowiańskiego, z którym zwią- �J\,1'l1 zea Li.a zana jest zapewne, pojawiaJąca się po raz pierwszy w roku 1289, nazwa "Zwcrin", Powtórnie wieś zostaje wymieniona w źródłach w roku 1330, według których jest wówczas własnością rodziny Gammów, w których ręku pozostaje aż do 17 stulecia. Później często zmieniała właściciela. Historia stosunl,ów wioskowo-dworskich w Alt-Schwerin jest t y- Ryc. 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agr.ar-Museum, Alt-Schwerin). powa dla większości wsi meklemburskich. Początkowo chłopi gospodarowali indywidualnie i cieszyli się dość znaczną wolnością, zobowiązani byli jedynie do świadczenia na rzecz pana określonej, niezbyt uciążliwej renty feudalnej. Ta korzystna sytuacja chłopstwa na nowo skolonizowanych obszarach dawniej zasiedlonych przez Słowian spowodowała, że nie doszło na tych terenach do znaczniejszych rozruchów w okresie Wojny Chłopskiej. W roku 1567 w Alt-Schwerin mieszkało 13' chlopów gospodarujących na 11/,,-3 włókach (jedna włóka meklemburska = 10,4 ha) i 4 chałupników "Viertelhuefner". Później zaczyna się stopniowe �190 Muzealia przechodzenie ziemi w ręce junkierskie. W roku 1793 było już tylko 5 chłopów pańszczyżnianych, a na początku XIX wieku liczba ich uległa zmniejszeniu do 3. W momencie zniesienia poddaństwa (1820) nie było już we wsi gospodarstw kmiecych, a ostatni chałupnicy "Viertelhuefner" musieli opuścić wieś w 1848 r. W roku 1910 wieś liczyła 185 mieszkańców, którzy mieszkali w 12 budynkach i prowadzili 30 gospodarstw domowych. Trzon zatrudnionej przez dwór siły roboczej stanowili robotnicyangażowani na zasadzie rocznej umowy o pracę. Zamieszkiwali oni wybudowane przez dwór chałupy, tzw. "Kate". Otrzymywali 213 wynagrodzenia w naturaliach, w skład których wchodziła także pasza potrzebna im do prowadzenia niewielkiej hodowli. Drugą grupę zatrudnionych stanowiła służba dworska, będąca na utrzymaniu dworu i pozostająca w całkowitej oraz bezpośredniej od niego zależności. Trzecią grupę tworzyli robotnicy sezonowi, zatrudniani głównie podczas żniw, wśród których znaczną grupę stanowili Polacy. Mieszkali oni w specjalnie dla nich wybudowanych koszarach "Schnitterkaserne". Oczywiste. że przy takim rozwoju stosunków społeczno-ekonomicznych nie mogła powstać we wsi kultura ludowa o strukturze podobnej kulturze wsi chłopskich. W tym kontekście zrozumiale stają się zalożenia Muzeum w AltSchwerin, ktÓTego celem podstawowym jest ukazanie dychotomii struktury społeczno-ekonomicznej wsi z jej dwoma przeciwstawnymi biegunami klasowymi: junkierstwem i -robotnikami rolnymi oraz przedstawienie zdeterminowanych przez nią odrębnych struktur kulturowych: elitarnej kultury dworskiej i ubogiej kultury robotnika rolnego. Ta , część zasadnicza Muzeum ma być osadzona w historii wsi meklemburskiej. Za systematyzacyjne ramy ekspozycji przyjęto periodyzację wyróżniającą w dziejach rolnictwa i wsi Meklemburgii następujące główne okresy: 1. Od pierwszych śladów osadnictwa po kolonizację niemiecką w 13 wieku. Z tego okresu zachował się bogaty materiał archeologiczny, m. in. olbrzymi grób kamienny, łódź dłubana z czasów osadnictwa słowiańskiego, pierwsze założenia obronne feudałów niemieckich z początków ich ekspansji na teren Połabszczyzny. 2. XIII--XVI w. Okres wolności osobistej chłopów. Zachowały się wyłącznie materiały archiwalne. 3. XVI w. - 1820 r. Okres tzw. "drugiego poddaństwa". Rozwój ówczesnych stosunków społeczno-kulturowych ma zostać ukazany na zasadzie opozycji kultury dworskiej i kultury robotnika rolnego. Zachowany pałac junkierski pochodzi z XVIII w. Brak natomiast zabytków ilustrujących kulturę robotnika rolnego. 4. 1820 - koniec w. XIX. Okres gospodarki kapitalistycznej na wsi. �1H1 Muzealia Ryc. 2. Fragment . :.... ..•...-..•. --' ~•.._~.~ izby robotnika rolnego z pocz. Alt-Schwerin). XX wieku. (Agrar-Museum, ""-i:~-';-;.~'"..... ~H' .• Ryc. 3. Kuźn~a do kucia obręczy na koła do wozów. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin). �lH2 Muzealia Z tego okresu zachowały się następujące obiekty: chałupa robotników rolnych, spichlerz dworski i szkoła wioskowa. 5. 1900-1945. Okres rozwoju imperializmu. Zachowała się z początku tego okresu chałupa robotników rolnych z oryginalnym wyposażeniem wnętrza. Koszary dla robotników sezonowych "Schnitterkaserne", wybudowane w roku 1904, uległy dość znacznej przebudowie. Niezmieniona pozostała tylko jedna fasada, a część wnętrza zrekonstruowano. 6-8. Wieś współczesna. W jakim stopniu przedstawione powyżej w zarysie plany zostaną zrealizowane nie można w tej chwili jeszcze przewidzieć. Ukazanie dynamiki dziejowej za pomocą ekspozycji muzealnej jest przedsięwzięciem trudnym i wymaga znalezienia właściwego kompromisu między ideologicznymi i dydaktycznymi celami, a rzeczywistymi możliwościami muzealnictwa, które operuje zazwyczaj obiektami przypadkowo zachowanymi. W chwili obecnej zainteresowani Muzeum w Alt-Schwerin mogą zwiedzić już następujące obiekty: 1. ~hałupę robotników rolnych z początku XIX wieku wraz z oryginalnie urządzonym wnętrzem; 2. zrekonstruowaną kwaterę robotników sezonowych; 3. zbiór dawnych narzędzi i maszyn rolniczych; 4. średniowieczne założenia obronne; 5. pałac junkierski, Izałożenia parkowe; 6. budynki gospodarcze i inne urządzenia gospodarstwa dworskiego, np. pompownię wody; 7. szkołę "vio,skową z XIX wieku; 8. współczesne gospodarstwo spółdzielcze. Muzeum dysponuje poza tym materiałami archiwalnymi do dziejów rolnictwa i robotników rolnych w Meklemburgii, a między innymi także materiałami dotyczącymi polskich robotników sezonowych. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA [OPEN-AIR] MUSEUM OF AGRICULTURE (MECKLENGURG) IN ALT-SCHWERIN Summary The Skansen museum organized in Alt-Schwerin by the Mueritz Regional Museum in Waren, is designed to illustrate the development ofagriculture and also the history of peasants and farm-labourers in Mecklenburg, from earliest times until the present day. The historical and ethnographical section of the museum is completed by an example of a cooperative farm, according to which �Muzealia 19.3 visitors may familiarize themselves with modern farming techniques, and with the contemporary socia-cultural 'structure of villages organized on a cooperative basis. In the past, a characteristic feature of Mecklenburg agriculture have been the large junkers' farms, which were based upon both permanent and seasonal labour forces. The principle aim of the museum's founders was therefore to show the dichotomous socio-economic structure of the old Mecklenburg village, and also at the same time the two very different cultural models, which were conditioned by this structure: the culture of the landowning elite, and that of the poor farm labourer. Until now the following sites have been opened to the ,public. 1) a farm-workers hut from the beginning of the XIX century; 2) a reconstruction of the quarters occupied by seasonal labourers; 3) a collection of early tools and farm machines; 4) medieval defence constructions; 5) a Junker's palace with surrounding parks; 6) farm buildings of the manor; 7) a village school from the XIX century; 8) a contemporary cooperative farm. 13 - Lud, tom LIV �Lud, GERHARD KONRAD t. ;)4, 1970 KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM NADRENII W KOMMERN Tradycja parków etnograficznych w Niemczech nie sięga tak głęboko w przeszłość jak w krajach skandynawskich. Pierwszą wieś muzealną utworzono w 1936 r. w miejscowości Cloppenburg, gdzie zgromadzono zabytki kultury ludowej Oldenburga, krainy położonej w Saksonii Dolnej, na zachód od dolnego biegu Wezery. Decyzja budowy skansenu, który zgromadziłby typowe obiekty budownictwa ludowego Nadreniipokrywającej się mniej więcej z obszarem byłej Prowincji Nadreńskiej, która po 1949 of. weszła w skład dwu krajów związkowych: Nadrenii-Palatynatu (Rheinland-Pfah) i Nadrenii Północnej-Westfalii (NordrheinWestfalen) - zapadła w 1958 roku. Prowincja Nadreńska (Rheinprowinz), utworzona w 1824 r., nie obejmowała całej historycznej Nadrenii, ale tylko tę część, która po Kongresie Wiedeńskim została przyznana Prusom, a więc całą Dolną i północną część środkowej Nadrenii. Kraj ten ma za sobą niezwykle bogatą i burzliwą historię. W zasięg oddziaływania kulturalnego Rzymu wchodzi dzięki podbojom Juliusza Cezara (58-51 p.n.e.). Po czterech wiekach panowania rzymskiego Nadrenia pada łupem Franków i Alemanów. W 925 roku przypada królestwu niemieckiemu. W X-XIII w. ukształtowały się na tym obszarze państwa trzech najpotężniejszych książąt duchownych cesarstwa: arcybiskupów trewirskich, mogunckich i kolońskich. Od okl'esu wojny trzydziestoletniej Nadrenia, przynajmniej lewobrzeżna, staje się celem ekspansji Francji, przerwanej upadkiem Napoleona i Kongresem Wiedeńskim. Na stratyfi:kację etniczną i kulturową Nadrenii złożyły się więc, najogólniej rzecz biorąc, elementy celtyckie, rzymskie, germańskie i niemieckie, te dwa ostatnie naturalnie w stopniu najpoważniejszym, oraz francuskie. Geograficznie, klimatycznie i gospodarczo jest to kraina bardzo zróżnicowana. Dolna Nadrenia jest częścią Niziny Niemieckiej, gdy tymczasem na Środkową składają się w większości Reńskie Góry ł.. upkowe: �Muzealia 195 Eifel, Westerwald, Hunsruck, Rothaargebirge, Haar, Lennegebirge,· Ebbegebirge. Rolniczo naj bogatszy jest obszar KaIn Bonner Bucht z uprawą pszenicy, buraków cukrowych i intensywną hodowlą. W Dolnej Nacirenii dominuje uprawa żyta, ziemniaków i łw~(owla. Tereny górzyste w dużym stopniu pokryte są lasami; rolnictwo oparte jest tam na hodowli, uprawie zbóż i ziemniaków. Ryc. 1. Zagroda z Scheuel'llcck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches museum in Kommern/Eifel, pow. Euskirchen). Freilicht- Wymienione powyżej uwarunkowania historyczno-kulturowe, zróżnicowanie krajobrazowe j gcspodarcze, wszystko to spowodowało niejednolitość etnograficzną Nadrenii. Na obszarze Nadrenii graniczą przecież ze sobą zasięgi dwu różnych typów budownictwa ludowego: dolnoniemieckiego i środkowoniemied.;:iego. Granica pomiędzy nimi, która koreluje z granicami dialektologicznymi, przebiega na obszarze lewobrzeżnym na południe cd Manchengladbach, a na obszarze prawobrzeżnym przez Bergisches Land. Na północ od tej linii dominuje dolnoreński dom halowy (niederrheinisches Hal1enhaus) i osadnictwo jednodworcze, rozproszone, gdy tymczasem na południu przeważa dom z wejściem w ścianie dłuższej budynku, regularna zabudowa zagrody i typ wsi zwartej: zagroda obok zagrody. �19() Muzealia Utworzenie muzeum skansenowskiego dla obszaru krajobrazowo i etnograficznie zróżnicowanego łączy się zawsze ze znacznymi trudnościami. Nie obojętna w takim wypadku jest sprawa wyboru miejsca, gdyż należy mieć na uwadze, aby przeniesione obiekty nie znalazły się w krajobrazie im zupełnie obcym. Zdecydowano się przeznaczyć na skansen 75-hektarowy obszar gruntu, w większości pokryty lasem, znajdujący się w trójkącie utworzonym przez trzy wioski: Kommeren, Hostel i Eicks w powiecie Euskirchen leżącym na południowy zachód od Bonn. W miejscowościach tych zachowały się jeszcze budowle ryglowe (Fachwerk) z XVI-XVIII wieku, które potraktowane jako obiekty zabytkowe są cennym uzupełnieniem muzeum. Teren muzealny znajduje się na lekko pochyłym wzniesieniu, z którego w pogodny dzień roztacza się widok na krainy, z !których pochodzą umieszczone w skansenie obiekty. Nie wybór miejsca, choć nader istotny, był jednak problemem najważniejszym, lecz sposób przedstawienia kulturowo zróżnicowanego obszaru w obrębie jednego muzeum. Uwzględniając wymienioną wyżej zasadniczą różnicę pomiędzy budownictwem dolno- a górnoniemieckim oraz szereg innych cech różnicujących o zasięgu lokalnym (kształt wsi, rozplanowanie zagrody, typ budownictwa), podzielono obszar Nadrenii na cztery regiony etnograficzne: 1. Niederrhein, 2. Eifel i Kaln-Bonner Bucht, 3. Bergisches Land, 4. Westerwald-Mittelrhein-Hunsruck. Każdy z tych regionów będzie w skansenie reprezentowany przez oddzielną wioskę-muzeum. Wioski te będą oddzielone wzajemnie od siebie pasami lasu, tak że każda wioska-muzeum będzie się prezentowała jako zamknięta całość, której wzrokowa percepcja nie będzie zakłócana widokiem WIosek sąsiednich. Pomiędzy nimi i na ich peryferiach planuje się rozlokowanie większych obiektów techniki i sztuki ludowej. Do chwili obecnej z tych obiektów uzupełniających -krajobraz skansenu umieszczono już wiatrak i krzyż. Z zaplanowanych czterech wiosek dwie już są zrekonstruowane i udostępnione zwiedzającym. Na ich przykładzie możemy się zorientować, do jakiego stopnia posunięta jest dbałość o nadanie tym wioskom-muzeom wyglądu zgodnego z wsiami danego regionu. Przede wszystkim na podstawie starych katastrów opracowano idealny kszltałt wsi danego regionu. Dla obszaru Eifel i Kaln-Bonner Bucht była nim widlica o zwartej zabudowie. Zagrody zlokalizowane były nad obydwoma głównymi i odchodzącymi od nich drogami bocznymi. W środku 'Wsi z przecięcia się dróg tworzył się trójkąt, na którym mieściła się kaplka wioskowa. Do obrazu wsi należała też sadzawka. Wszystkie te elementy znajdujemy wiernie odtworzone w zrekonstruowanej wiosce-muzeum. Co więcej, twórcy muzeum zapowiadają, że uzupełnią ten obraz i zrekonstruują nawet poletka, a więc bezpośrednio przy- �rf)7 Muzeal!a legające do zagród ogródki kwiatowe, dalej ogródki warzywnicze, za nimi sady i wreszcie pola z tradycyjnymi uprawami: lnem, konopiami, tatarką, przy czym i tu specyfika każdego regionu ma zostać uwzględniona. Druga zrekonstruowana wioska, zbudowana z obiektów typowych dla Westerwaldu, środkowej Nadrenii i Hunsrucku, ma również zabudowę Ryc. 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck (Ryc. l). zwartą. Trzecia, reprezentująca Bergisches Land, powstanie w formie małej wioski, a raczej przysiółka o lużnej stosunkowo zabudowie. Wreszcie czwarta wioska-muzeum składa~ się będzie z samotnych zagród, typowych dla jednodworczego osadnictwa Dolnej Nadrenii. Łącznie na całe muzeum ma się złożyć około 70 budowli. Dużo wysiłku wkładają też twórcy muzeum w przywrócenie autentycznego wyglądu wnętrzom mieszkań i obiektów gospodarczych. W tym celu zgromadzono odpowiednie sprzęty domowe i narzędzia gospodarskie. Zasadą przy kompletowaniu wyposażenia wnętrz jest unikanie wszelkiej rekonstrukcji, a gromadzi się tylko wyłącznie te obiekty, które były w faktycznym użyciu w swej zasadniczej funkcji na wsi. Wiele trudności przysporzyły problemy rekonstrukcji budynków. Przede wszystkim trzeba było posłużyć się technikami, które dawno już wyszły z użycia oraz zdobyć odpowiednie tradycyjne materiały, np. sło- �198 MuzealIa mę do krycia dachów. Po rozwiązaniu problemów rekonstrukcji rozpoczęły się trudności związane z konserwacją budynków. Wszystkie obiekty skansenu są budowlami ryglowymi, a tradycyjne sposoby wypełniania przestrzeni pomiędzy ryglami nie zapewniają ścianom trwałości. Czynione są więc próby zastąpienia materiałów tradycyjnych współczesnymi: cementem i betonem, co nie zmieni lica ściany, a zapewni jej trwałość. Zebrane podczas poszukiwań terenowych obiekty, które nie wchodzą w skład wyposażenia wiosek-muzeów, gromadzone są w specjalnym magazynie i wystawiane będą w salach wystawowych. Muzeum skansenowskie w Kommern, uzupełnione ekspozycją salową, będzie w granicach osiągalnej możliwości, pełnym obrazem tradycyjnej kultury ludowej Nadrenii. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA (OPEN -AIR) MUSEUM OF THE RHEINLAND IN KOMMERN Summary The ethnographical park organized in Kommern (Euskirchen district) is to include both monuments of folk architecture and also other monuments of folk culture from the Rheinland, as equated with the former Rheinland Province, which at present is divided into the Rheinland-Pfalz and Nordrhein-Westfalen. This region varies considerably as to landscape and folk customs. According to certain features which culturally differentiate the Rheinland (the border between Law and High German architecture, the form of the villages, the lay-out of the farm buildings) - one can distinguish four ethnographic regions: 1) Niederrhein; 2) Eifel and Koln-Bonner Bucht; 3) Bergisches Land; 4) Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. Each of these regions will be represented in the Skansen by a seperate village-museum. These will be separated from one another by belts of forest, so that each appears as a complete whole. Until the present two villages have been reconstructed and opened to the public, namely, those representing the region of Eifel and Koln-Bonner-Bucht, and that of Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. All of the reconstructed buildings are timber-based constructions, which considerably raises the cost of conservation: traditional means of filling in the space between the wall-beams are not able to give the walls the required durability. Therefore attempts are being made to replace traditional building materials with modern ones, in order to strengther the walls without altering their outer appearance. Exhibits accumulated during field research, but not included in the furnishing of the reconstructed interiors, are collected in a special ·store, and will, in time, be made accessible to visitors in the museum's exhibition hall. �Lud, t. 54, 1970 lVIUZEALNE WYSTAWY ETNOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWO W LATACH 1968-1969 BIAŁOSTOCKIE S u wał k i _.. l\!luzeum Regionalne: "Rzeźba i zabawki ludowe Białostocczyzny", WOJEWÓDZTWO Gr ud zią d z - 31 VII-Za IX 1969. BYDGOSKIE Muzeum Regionalne: "Kultura materialna okolic Grudziądza", wystawa stała od roku 1945. "Ochrona zabytków kultury ludowej" (ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu), IX-X 1968. T u ruń --.. Muzeum Etnograficzne: "Kultura ludowa wsi woj. bydgoskiego w fotografii", wystawa pokonkursowa, I 1968. "Polskie kropielniczki ludowe", I 1968. "Wystawa szopek ludowych", II 1968. "Wybitni etnografowie polscy", IV-V 1968. "Wiejskie budownictwo drewniane w Polsce", VI 1968. "Tkactwo i tkaniny białostockie", VI-VII 1968. "Kultura ludowa i jej ochrona" (wystawa objazdowa), I-IX 1968. "Ceramika ludowa Ziemi Dobrzyńskiej" (wystawa objazdowa), II 1968. "Etnograficzna wystawa stała - kultura materialna, obrzędy doroczne, sztuka ludowa, rzemiosło, otwa,rcie dn. 5 VI 1960 (wystawa kontynuowana). "Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu", 7 VIII-26 VIII 1969. �200 Muzea[fll W ł o c ł a wek - Muzeum Kujawskie: "Kujawska rzeźba ludowa zabytkowa i współczesna", kontynuacja z lat poprzednich. "Garncarstwo na Kujawach", j. w. "Izba kujawska", j. w. "Strój kujawski", j. w. "Sztuka ludowa na Kujawach", 10 XII 196714 I 1968. "Malowany fajans włocławski", 24 XI-2 XII 1968. "Wycinanka ludowa", 2 XII-28 XII 1968 (eksponowana w Domu Kultury we Włocławku). WOJEWODZTWO Gdańsk - GDAŃSI{IE Muzeum Pomorskie: "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego XVIII-XX w.", otwarcie IX 1965 (wystawa kontynuowana). "Wystawa etnograficznych pamiątek z Żuław", 1968 (eksponowana w Powiatowym Domu Kultury - Nowy Dwór Gdański). "Kultura ludowa Powiśla Dolnego", 1968 (eksponowana na zamku w Sztumie). Lęb or k - Muzeum: "Ludowa sztuka kaszubska", otwarcie III 1969. WOJEWODZTWO KATOWICKIE B Y t o m -- Muzeum Górnośląskie: "Sztuka staroźytnego Egiptu", otwarcie 11 I 1969 (wystawa zorganizowana wspólnie z Muzeum Narodowym w Poznaniu). Wisła - Oddział Muzeum Regionalnego w Cieszynie: Wystawa poświęcona kulturze ludowej okolic Wisły (wnętrze mieszkalne, tkactwo, gospodarka pasterska, strój, plastyka dawna i współczesna), otwarcie W 1966 r. - wystawa kontynuowana. �201 MuzeaLia WOJEWÓDZTWO Ra d om "Sztuka 1968-1 Muzeum ludowa III 1969. Regionalne: mieszkańców dawnej WOJEWÓDZTWO Kra k ów - Muzeum KIELECKIE Puszczy Kozienickiej", 24 XI KRAKOWSKIE Etnograficzne: "Polska kultura ludowa", otwarcie 3 X 1969 (ekspozycja stała). "Bułgarskie stroje i tkaniny ludowe", III 1969. "Folklor Krakowa", V 1969 (pokonkursowa wystawa fotograficzna). "Fotografia etnograficzna", VI 1969. "Pamiątki historii i kultury RFSRR", otwarcie 21 X 1969. "Ule zdobione", otwarcie 16 VI 1969. M Yś l e n i c e - Muzeum Regionalne: "Twórczość ludowa i amatorska pow. nowana w Państwowym Domu Kultury Z a k op a n e - Muzeum myślenickiego", w Myślenicach). VI 1969 (ekspo- Tatrzańskie: "Obrazy na szkle", 1967/1968. "Rzeźby Tomasza Ligasa z Krościenka", 1968. "Rzeźby Andrzeja Biernacika z Zakopanego", 1968. "Zdobnictwo drzewne na Podhalu", 1968 (wystawa objazdowa). "Zabytki Podhala, Spisza i Orawy", otwarcie 22 VII 1967 (wystawa objazdowa - kontynuowana). Z u b r zy c a Górna, pow. Nowy Targ - Muzeum Regionalne: "Kultura ludowa Orawy", 1965 (wystawa kontynuowana). "Obrzędowość Bożego Narodzenia i Nowego Roku na Polskiej Orawie", 24 XII 196815 III 1969. "Wystawa literatury dotyczącej regionu Orawy", otwarcie 13 IV 1969 (wystawa kontynuowana). �202 MuzeaHa WOJEW6DZTWO LUBELSKIE L u b l i n -- Muzeum Okręgowe, Dział Etnograficzny: "Sztuka ludowa Lubelszczyzny", 1960 (wystawa kontynuowana). "Kultura ludowa Afryki Zachodniej", 8 VI-13 X 1968. "Rybołówstwo ludowe na Lubelszczyźnie", otwarcie 1 III 1969. "Ludowa sztuka węgierska", VII-VIII 1969 (organizowana przez Muzeum w Debreczynie). "Sztuka ludowa Lubelszczyzny w XXV-leciu PRL", otwarcie 11 XII 1969. Ł ę czn a - Muzeum Regionalne: "Kołodziejstwo pow. lubelskiego", 13 1II-14 WOJEW6DZTWO Łęczyca - V 1969. Ł6DZKIE Muzeum: "Łęczycka sztuka ludowa", otwarcie 3 III 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł o w i c z -- Muzeum: "Łowicz kocha sztukę", otwarcie VII 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł ódź - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne: "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej Polski i krajów pozaeuropejskich", otwarcie 9 VI 1968 (wystawa kontynuowana). "Rzeźba ludowa województwa łódzkiego", otwarcie 20 X 1968 (wystawa kontynuowana). "Sztuka ludowa pow. łódzkiego", 15 IV-4 V 1969 (wystawa pokonkursowa). "Ubiór ludów Azji", 8 II-28 III 1969. "Polska tkanina ludowa", 29 IX 1969 (wystawa kontynuowana). Sier adz - Muzeum: "GarncarS'two Hieronima Muszyńskiego" otwarcie 16 VI 1969. "XX-lecie pracy wycinankarskiej Józef y Chaładaj", XV-lecie zespołu tkaczek ludowych w Monicach, otwarcie 16 VI 1969. "Wycinanka Ziemi Sieradzkiej", VI 1969 (eksponowana w Łódzldm Domu Kultury). �203 Muzealia T om a s zów Ma Otwarcie wystaw w 19 VII 1969. z ow ieck i - stałych - Muzeum: działów: historycznego WOJEWOnZTWO OP ol e - etnograficznego OPOLSKIE Muzeum Śląska Opolskiego: "Hafty i koronki ludowe", 1967-1968 (wystawa objazdowa). "Współczesna twórczość ludowa na Opolszczyźnie", 1967-1969 (wystawa objazdowa). O l e s n o S l ą s k i e ._- Muzeum: "Hafty i koronki ludowe na Śląsku", VIII 1969 (wystawa przygotowana przez Muzeum Śląska Opolskiego). WOJEWOnZTWO P ozn ań ~ POZNAŃSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego: "Współczesna sztuka ludowa Wielkopolski", VI 1969 (wystawa pokonkursowa - eksponowana w Pałacu Kultury w Poznaniu). WOJEWOnZTWO P r ze m y ś l - RZESZOWSKIE Muzeum Ziemi Przemyskiej: "Sztuka ludowa Kresowiaków", 1968. "Instrumenty muzyczne Pogórza Karpackiego", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Ośrodku Szkoleniowym). "Wiosenna plastyka obrzędowa wsi rzeszowskiej", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Miejskiej Radzie Narodowej w Dynowie). WOJEWOnZTWO Szczecin - SZCZECIŃSKIE Muzeum Pomorza Zachodniego: �304 Muzealia "Kultura ludowa Pomorza Zachodniego", od 1952 r. --- wystawa stała. "Wieś wolińska w XVIII i XIX w., IX-X 1969, eksponowana w Wolinie w Domu Kultury Państwowego Ośrodka Maszynowego. WOJEWODZTWO W r o c ł a w- WHOCł,A WSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Śląskiego: "Kultura ludowa na wsi dolnośląskiej 1945-1965, V 1965-VII 1968. "Współczesna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", X 1967-II1 kwartał 1969. "Wiosenna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", VI-VII 1968. "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku", XI 1968 - do końca roku 1969. "Tradycyjna kultura ludowa na Dolnym Śląsku", 31 1-31 III 1969 (eksponowana w Klubie WSS Społem we Wrocławiu). WOJEWODZTWO WARSZAWSKIE P ł o c k -- Muzeum Mazowieckie: "Sztuka ludowa Sannik", VI 1969 (eksponowana War s z a wa - Państwowe w Sannikach). Muzeum Etnograficzne: "Indonezja - broń, rzemiosło, sztuka", VI-VII w Muzeum Historycznym m. s1. Warszawy). 1969 (eksponowana Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d80336b179c4affe030100bcb84c05a.pdf 261e37656f45d80ae3d6a0e164b24ece Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1046 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.275-299 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I A K Lud, t. 54, 1970 SYMPOZJUM FOLKLORU BALKANSKIEGO (OCHRYD 7-8 LIPCA 1969 r.) W starym macedońskim grodzie Ochryd, jak w niektórych miastach Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, utarła się tradycja organizowania festiwali folklorystycznych. W festiwalu ochrydzkim, który odbył się w dniach 3-8 lipca 1969 r. wzięły udział liczne zespoły folklorystyczne z Macedonii, Serbii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnej Góry, Kosowa i Metohii, Bułgarii, Rumunii, Turcji, Włoch i Austrii. Jak widać, festiw,al ten miał charakter nieco szerszy niż bałkański. Zademonstrowano tu bogate tradycje życia kulturowego tych ludów. Żywe i oryginalne tańce i pieśni ludowe oraz wciąż jeszcze noszone stroje ludowe w niektórych regionach pokazały, iż folklor w tych krajach żyje nadal. Grupa chorwacka, ze wsi Makuszewac, koło Zagrzebia, przedstawiła wiejskie wesele, grupa natomiast z dalmatyńskiej wyspy Mlet wykonała tańce ludowe ,,8kampa Bosko" oraz "Poskocica". Przedstawiciele Rumunii z okolic Kapasz Sewerin wykonali tańce ludowe z górskich terenów Mołdawii. Dużo emocji przeżywali widzowie, gdy występowały brawurowe grupy macedońskie ze wsi Injewo, powiatu Radowisz, Dr.aczewo koło Skopje oraz ze wsi Welmej koło Ochrydu. Draczewo, znajdujące się u wrót stolicy macedońskiej, pielęgnuje starannie dawne tradycje, zwyczaje i obyczaje. Kobiety chodzą tu ubr,ane w barwne stroje ludowe. Rytuały weselne powtarzają się tak samo jak przed wielu laty, pieśń ludowa towarzyszy różnym obrzędom po dziś dzień. Festiwal ochrydzki skupił wielu etnografów i folklorystów z krajów europejskich. Helena Hamović, sekretarz generalny Związku Kulturalno-oświatowych Organizacji Jugosławii, tak oto scharakteryzowała ten festiwal: "Ciekawe i bogate tańce oraz pieśni ludowe narodów jugosłowiańskich, bałkańskich i sąsiednich jakie zostały wykonane, są wyjątkowym przeżyciem artystycznym" ("Nova Makedonija", Skopje 12 VII 1969, s. 7). Należy dodać, że grupy folklorystyczne, które brały udział w tym festiwalu, składały się wyłącznie z prostych dziewcząt i chłopców wiejskich, a więc tańce i pieśni ludowe nosiły piętno rodowitej i oryginalnej kultury ludowej, tak jak ona żyje i kwitnie na wsi bez żadnych opracowań. Festiwal ten nabrał większego znaczenia przez to, że 7 i 8 lipca tegoż roku w tymże Ochrydzie odbyło się sympozjum folkloru bałkańskiego, na którym zaprezentowało referaty 40 folklorystów z 13 krajów - z Jugosławii 28 referatów, Bułgarii - 3 referaty, Rumunii - 2, Czechosłowacji - 2, ZSRR 1 referat, NRF - 1, Polski - 1 i Węgier - 2 referaty. Patronat nad sympozjum objął Instytut Folklorystyczny SR Macedonii. W skład komisji organizacyjnej weszli: dr Blaze Ristovski jako przewodniczący, a jako członkowie Ivan Ivancan, profesor z Zagrzebia, akademik Vasil IIjovski, Vera �27G Kronika Klickov,a, muzykolog Aleksander Linin, dziekan Uniwersytetu Skopskiego prof. dr Kiril PenuS1iski i doc. Tome Prosev. Reprezentowane były wszystkie ośrodki uniwersyteckie Jugosławii - Belgrad, Zagrzeb, Ljubljana, Sarajewo, Skopje i Prisztina oraz ośrodki kulturalne miast Rijeki i Bitoli. Najliczniejsza była grupa folklorystów macedońskich, która wystąpiła z 14 refer,atami. Tematyka referatów była różnorodna. Dotyczyła ona całokształtu kultury duchowej z uwzględnieniem poezji ludowej ludów bałkańskich. W pierwszym dniu obrad przeważały prace dotyczące stylistyki, wersyfikacji poezji ludowej, tańcćw oraz muzyki ludowej. Prof. dr Jovan Vuković z Sarajewa omówił intonację w strukturze wiersza ludowego. Autor podkreślił metodologiczne podejście do badań związanych z tymi zagadnieniami. Poetykę, stylistykę i wersyfikację ludowych pieśni słowiańskich poruszyła prof. dr Irmgard Mahnken z Gottingen. Natomiast Antun Krickowić z Budapesztu zajął się wpływami tańców bałkańskich na tańce południowych Słowian, zamieszkałych na Węgrzech. Prof. dr Tvrtko Cubelić z Zagrzebia w sposób oryginalny przedstawił wspólne oraz odrębne cechy folkloru ludów bałkańskich. Nieco pod innym aspektem zagadnienia wpływów poruszył w swoim referacie prof. dr Branislav Rusić z Uniwersytetu w Skopje. Usiłował on wykazać wpływy kultury Słowian południowych na sąsiednie narody niesłowiańskie. Jego tezy zbudziły żywe zainteresowania i wywołały dyskusję, gdyż nie było dotąd prac tego rodzaju. Jeśli ktoś podejmował dotąd jakąś próbę, dotyczyła ona wąskich zagadnień i to w zasadzie tylko jednego z niesłowiańskich ludów bałkańskich. Prof. dr Radoslav Hrovatin z Ljubljany omówił proces genezy niektórych ludowych pieśni rewolucyjnych. Folklor współczesny Jugosławii jest jak wiadomo, żywym przedmiotem prac badawczych. Na ogólnobałkańskim tle porównawczym omówiła kolędy rumuńskie Ghizela Suliteanu z Bukaresztu. Helena Stoin z Sofii zajęła się nierównodzielnymi rozmiarami w bułgarskiej muzyce ludowej. Znany zaś muzykolog macedoński, mgr Vasil Hadzimanov ze Skopje, przedstawił metrorytmiczną siódemkę w macedońskiej pieśni ludowej. fnny muzykolog macedoński, mgr Stoir Golabovski ze Skopje, zajął się ornamentyką melodyjną macedońskiej muzyki ludowej. Referat Georgi Georgieva ze Skopje dotyczył refrenu macedońskich pieśni ludowych, a muzykologa Aleksandra Linina ze Skopje typów kobz na Bałkanach. W drugim dniu obrad przed południem wysłuchano 16 referatów poświęconych głównie poezji ludowej, z których jedynie 3 poruszały zagadnienia związane z innymi gatunkami literatury ustnej. Prof. dr Zivomir Mladenović z Belgradu przedstawił dotychczasowy stan badań nad paralelami serbskiej oraz greckiej epiki ludowej. Więzi kulturalne Greków z ich sąsiadami nie są dotąd zbadane. Głoszona teoria przez zwolenników klasycyzmu, iż grecki ludowy epos bohaterski wywarł wielki wpływ na pieśniach junackich Słowian zadunajskich, jest dziś nie do przyjęcia. Według tej teorii bowiem Słowianie południowi nie posiadają samorodnej epiki ludowej, ,a wszystko co posiadają jest plagiatem greckiej poezji epickiej. Prawdą jest, że istnieją j,akieś podobieństwa w niektórych utworach heroicznych, lecz są to podobieństwa typologiczne, a nie genealogiczne. Owszem, wpływy greckiej poezji ludowej są widoczne w nielicznych utworach południowej Słowiańszczyzny, należy jednak stwierdzić, że było i odwrotnie. Problem ten pozostaje otwarty i dyskusyjny. W referacie Mladenovicia poruszane były jedynie ~tosunki serbsko-greckie, a brak było szerszego ujęcia. �Kron!ka 277 Epika ludowa Serbów, Macedończyków, Chorwatów, Bośniaków i Hercegowińców, Czarnogórców oraz Bułgarów, jakkolwiek posiadała wiele wspólnych bohaterów epickich, wątków i motywów, jednak u każdego z tych ludów ma swoje oryginalne, swoiste i odr~bne cechy narodowe. Wzajemne wpływy w epice ludowej tych narodów słowiańskich są zrozumiałe, ponieważ wynikały one z nieprzerwanych kontaktów polityczno-ekonomicznych i kulturalnych, a najważniejsze, z pokrewnych języków, zwyczajów i obyczajów oraz wspólnego losu podczas długowiekowej niewoli Turcji i Austro- W~gier. Stosunki natomiast kulturalne, polityczno-ekonomiczne między Grekami i Słowianami południowymi nie zawsze układały się pomyślnie. Problem podobieństwa w poezji ludowej Słowian południowych, Greków i pozostałych ludów bałkańskich pod koniec XIX w. poruszył znany uczony bułgarski, Iwan Sziszmanow, rozpatrując balladę o martwym bracie (Iwan Sziszmanow, Izbrani socinenija, t. II, Sofija 1966, s. 62-215). Podobne zagadnienia poruszył i dr Blaze Ristovski w referacie pt. "Podstawowe charakterystyki poezji ludowej w Gorze". Gora, to obszar południowej Serbii, zamieszkały przez mahometanów pochodzenia macedońskiego, mówiących tylko w języku macedońskim. Ristovski wspomina, że na tym oddalonym obszarze spisał wariant znanej ballady o zamurowaniu niewiasty w moście. Motyw ten jest znany wśród Greków, Albańczyków, Macedończyków, Serbów, Bułgarów, Rumunów i trudno doszukać się w tych wariantach prototypu, który byłby pierwotnym wątkiem. Niżej podpisany omówił macedońskie pieśni bohaterskie o Momczilu, który działał w pierwszej połowie XIV wieku, na tle porównawczym z utworami serbskimi i bułgarskimi. Rosica Angełowa-Georgijewa z Sofii przedstawiła specyfikę poetyki fołkłoru rewolucyjnego końca XIX oraz początku wieku XX w środkowych oraz zachodnich regionach Półwyspu Bałkańskiego. Dosyć ciekawy był materiał zawarty w referacie Savy Jankovicia z Bukaresztu. Węzłowo dał on charakterystykę ballad Wałachów, zamieszkałych w Serbii i Bułgarii. Referat ten wywołał ożywioną dyskusję, gdyż poruszone w nim zagadnienia pokrywały się z odpowiednimi problemami Słowian bałkańskich. Zaś Jirina Smrckova z Pragi czeskiej omówiła "typy" oraz "warianty" rumuńskich ballad ludowych. Kalendarzowym pieśniom majowym Albańczyków, zamieszkałych w Kosowie i Macedonii, poświęcił swój referat Sefćet PIana, pracownik naukowy Uniwersytetu w Prisztinie. Prof. dr Kiril PenuSliski ze Skopje dał systematykę wątków satyrycznych pieśni ludowych, towarzyszących tańcom z uwzgłędnieniem utworów tego rodzaju z okręgu ochrydzkiego. Powstanie Ilińdenskie (1903) w macedońskiej poezji ludowej było tematem referatu Dimce Najceskiego ze Skopje. Młody folklorysta macedoński z Uniwersytetu w Skopje, Tome Sazdov, zajął się charakterystyką stylu i wyrazistością przysłów i przypowieści macedońskich. O sposobach wyrażania względności przysłów mówiła Liljana Minova-Gjurkova ze Skopje. Dr Duśko Konstantinov z Bitoli omówił wpływy żydowskie na jedną z macedońskich pieśni ludowych. Vera Antić ze Skopje przedstawiła motywy, jakie można spotkać w literaturze apokryficznej oraz ludowej. Sylwetkę ludowego pieśniarza Jovana Tanture z Debra określił prof. dr Vojislav Ilić z Belgradu. Dosyć ciekawy był referat dra Iliji Nikolicia z Belgradu o dziewięciu rękopisach znanego macedońskiego wątku utworu lirycznego "Biljana płatno beleśe". Pieśń ta posiada ponad 30 wariantów macedońskich. W latach dwudziestych �278 Krontka naszego stulecia interesował się nią znany etnograf czeski, Ludvik Kuba. Pisał o niej również akademik Haralampije Polenaković. Zrozumiałe więc było, że najwięcej miejsca w dyskusji zajmie ten referat. Wynikły spory co do genezy or·az miejsca, gdzie ona mogŁa powstać. Równolpgle z istniejącymi hipotezami o pochodzeniu opiewanych w tym utworze winiarzy (według jednej wersji pochodzili oni ze stolicy jugosłowiańskiej - Belgradu, według drugiej zaś z miejscowości Belgrad okręgu Tikwesz). Na sympozjum tym wynikła i trzecia hipoteza, jakoby winiarze ci pochodzili z albańskiego miasta Berat, którego nazwa w języku macedońskim brzmi Belgrad. Folklor dziecięcy omówił prof. dr G.ane Todorowski ze Skopje. Ostatnie 12 referatów wygłoszonych 8 lipca, po południu, POSWlęcone były różnorodnym zagadnieniom z pogranicza folkloru oraz etnografii. Tak np. prof. dr Ivan Ivancan z Zagrzebia zajął się scenicznym przygotowaniem folkloru, Ferenc Pesovar z Szekesfehervaru, rozpatrzył wpływy tańców południowej Pannon ii na tańce węgierskie oraz innych ludów południowowschodniej Europy. Prof. dr Bertalan Andrasfalvy z Pecsu wygłosił referat o "targach dziewcząt", obyczajach panien i pań. Nikola Boni£aCić z Zagrzebia mówił o weselu jako motywie w chorwackim dramacie ludowym. Bruno Ravnikar z Ljubljany przedstawił choreograficzne przyśpiewki, a dr Srebrica Kne~ević z Belgradu omówiła zdrowie i choroby w serbskich zabawach ludowych na tle porównawczym z podobnymi motywami u pozostałych ludów bałkańskich. Dr Slobodan Zecević, również z Belgradu, omówił wierzenia o smoku w północnowschodniej Serbii z uwzględnieniem odpowiedników bałkańskich i ogólnosłowiańskich. Przedstawicielka Związku Radzieckiego, Natalia Weleckaja z Moskwy, mówiła o pogańskich pojęciach życia pozagrobowego i o ich rudymentach w tradycji słowiano-bałkańskiej. Charakter oraz wiek obrzędowych pieśni o Objawieniu Pańskim (6 stycznia) poruszył w swoim referacie Bułgar, Petr Petrow z Sofii. Dyrektor Instytutu Etnograficznego w Skopje, Vera Kli.Ckova, zajęła się obyczajami rusalijskimi w okręgu Gewgelij.a, Niko Tozi ze Skopje natomiast mówił o ciemierniku w ornamencie rzeźbiarzy ziemi mijackiej. Ostatni referat Beaty Gotthardi Pavlovsky z Rijeki dotyczył zagadnień związanych z folklorem oraz jego ochroną. Wspomniane referaty świadczą o tym, że po raz pierwszy folklorowi ludów bałkańskich poświęcono tyle uwagi. Wielu z uczestników tego sympozjum dołożyło dużo starań i pracy, aby naświetlić nurtujące folklorystów zagadnienia, związane z utworami ludowymi Słowian bałkańskich i ich sąsiadów. Były wśród referatów i takie, w których poruszane były wąskie, ogólnikowe zagadnienia nie mające nic wspólnego z zamiarami sympozjum. W niektórych referatach oraz w dyskusji dało się zauważyć, że często były powtarzane myśli, iż folklor bałkański ulegał wpływom z zewnątrz, ale że mimo to zachował wiele cech, które wiążą go wyłącznie i jedynie z danym regionem Półwyspu Bałkańskiego. W sympozjum tym podkreślono słuszność tego stanowiska. Padły głosy pochwalne pod adresem organizatorów, gdyż inicjatywa ich przyczyni się do dalszych badań nad folklorem ludów bałkańskich, który, niestety, nie jest wystarczająco zbadany, szczególnie jeśli chodzi o wzajemne wpływy. Referenci oraz dyskutanci zgodnie twierdzili, iż zbadanie życia kulturowego ludów bałkańskich jest zadaniem kardynalnym dla bałkanologów. Nieco podobne sympozjum w roku 1·968 odbyło się w Mostarze (Jugosławia) oraz w Plowdiwie (Bułgaria). Sympozjum ochrydzkie pokazało, jak bardzo potrzebna jest współpraca folklorystów bałkańskich dla omówienia i rozwiązania szeregu zagadnień, nurtujących �279 Kronika od dawna wielu badaczy ludowej kultury duchowej i materialnej krajów tego obszaru europejskiego. Tematyka związana z genezą, wędrówkami poszczególnych wątków, charakterystyka pokrewnych utworów itp. oczekuje swoich badaczy. Tylko wówczas zostaną zażegnane dotychczasowe poglądy niektórych uczonych, które przeszkadzały w prawidłowym ujęciu dziejów kultury poszczególnych ludów bałkańskich. Poza tym, sympozja tego rodzaju pomogą usunąć wiele nieporozumień, subiektywnych ocen i tendencji nacjonalistycznych. W ten sposób zostałby po~tawiony kres dotychczasowej praktyce, w której pewni badacze starali się pogłębiać rozbieżności polityczne między narodami, czego zaprzeczeniem jest właśnie ich folklor. Takie spotkania, jak słusznie podkreślali uczestnicy, umożliwiłyby folklorystom spoza Bałkanu zapoznać się z bogatymi tradycjami ludów południowowschodniej Europy oraz mogłyby posłużyć wymianie doświadczeń i nawiązaniu bliższych kontaktów. Sympozjum, poświęcone folklorowi ludów bałkańskich, będzie się odbywać co drugi rok w Ochrydzie - ojczyźnie pierwszego Uniwersytetu Słowiańskiego i kolebce piśmiennictwa starosłowiańskiego. Miejmy nadzieję, że w przyszłym sympozjum nie zabraknie folklorystów z Turcji i Grecji. Pomoże to w przezwyciężeniu obecnego stanu rzeczy na polu współpracy naukowej i zapoczątkuje nowy okres w stosunkach krajów bałkańskich. Znane są np. sklerotyczne teorie, głoszone przez niektórych uczonych greckich - dawno zmarłego profesora Nikolaosa Politisa, nieżyjącego profesora Janisa Apostolakisa, współczesnego akademika Georgiosa Megasa oraz współczesnych etnografów i folklorystów - G. Zorasa, P. Kritikosa, D. Ikonomidesa, P. GIezosa, Popi Zora oraz profesora G. Spiridakisa którzy uparcie nie uznają nawet zrębu samorodnej ludowej kultury słowiańskiej, a wszystko co słowiańskie według nich ... jest kopią kultury greckiej. Tacy panowie, gdyby wzięli udział w sympozjach tego rodzaju, mogliby się przekonać, jak bogaty i różnorodny jest folklor ich sąsiadów Słowian i, być może, wtedy przemówi do nich starogreckie porzekadło: "gdy fakty mówią, bogowie Olimpu milczą". KoZe Simiczijew 40-LECIE PRACY FOLKLORYSTYCZNEJ VASILA HADZIMANOVA W roku 1968 obchodzono w Skopje 40-lecie działalności folklorystycznej niestrudzonego entuzjasty macedońskiej poezji ludowej, Vasila Hadzimanova. Urodzony w roku 1905 w małym miasteczku Kawadarci, po ukończeniu szkoły podstawowej Hadzimanov powędrował do Skopje i Welesu, gdzie zdobył świadectwo dojrzałości. Później udał się na studia do Belgradu na wydział prawe, ale już wkrótce przerzucił się na wydział filologiczny. W końcu jednak wybrał farmację i w roku 1935 uzyskał tytuł magistra. Przez cały okres studiów marzeniem jego było poświęcić się muzyce ludowej. Dlatego jako student uczęszczał do Średniej Szkoły Muzycznej w Belgradzie, którą ukończył, a dopiero w roku 1955 w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Skopje ukończył muzykologię. W dzieciństwie często przebywał wśród ludu wiejskiego i miał możliwość zapoznania się z wieloma pieśniami lirycznymi i epickimi. Region, skąd pochodzi Hadzimanov, jest kolebką starych tradycji ludowych. Pieśni ludowe lubiane są tu przez wszystkich. Wychowany w takim środowisku Vasil Hadzimanov wyniósł �280 Kronika z rodzimych stron miłość do pieśni i muzyki ludowej. Poezja ludowa, zwłaszcza liryka, stała się jego pasją. Jeszcze jako uczeń zaczął spisywać teksty pieśni ludowych. Wtedy nauczył się nut i układał teksty według melodii. Przed pójściem na studia posiadał on już spisanych ponad tysiąc pieśni ludowych. Dziś Hadżimanov z sentymentem przypomina sobie pierwsze lata, kiedy wrócił do swego miasteczka jako farmaceuta. Do jego apteki przychodziły dziewczęta wiejskie z okolicznych wiosek, które zachęcał do śpiewania pieśni ludowych. Spisywał je z radością. Odtąd Hadżimanov związał się na zawsze z macedońską pieśnią ludową. Często chodził po wsiach podczas prac polowych. W upalne dni brał własnoręcznie zrobioną cytrę i wędrował po wsiach regionu Tikwesz. Niekiedy t~udno było mu namówić dziewczęta, żeby śpiewały. CZlasem siedział schowany za krzakami i przysłuchiwał się pieśniom ludowym. Notował nuty, a potem zbliżał się do dziewcząt i grając na cytrze usłyszaną melodię, prosił je, żeby zaśpiewały jeszcze raz, .aby mógł sprawdzić, czy dobrze spisał nuty. Dziewczęta zaczynały śpiewać, a on wtedy notowal słowa. W ten sposób udało mu się zebrać sporo pieśni ludowych. Później szło mu łatwiej. Znali go wszyscy śpiewacy i nie potrzebował ich szukać i namawiać do śpiewania. Przychodzili do jego apteki i śpiewali mu. W ten sposób nawiązał kontakty z utalentowanymi pieśniarzami ludowymi, którzy dostarczali mu ulubione teksty i melodie pieśni ludowych. Hadżimanov zdobył sławę jako zbier.acz macedońskich pieśni lirycznych - miłosnych, obrzędowych i humorystycznych oraz jako ich wykonawca. W roku 1938 bowiem stał się członkiem Stowarzyszenia Autorów Muzycznych w Zagrzebiu i od tego okresu zaczął śpiewać przed mikrofonem radia belgradzkiego. Jego sława rosła. Do drugiej wojny światowej był jednym z najbardziej lubianych interpretatorów pieśni ludowych w Jugosławii. Zawód farmaceuty pozostał na uboczu. Pochłonęła go muzyka ludowa. Stał się niewolnikiem macedońskiej pieśni ludowej. Podczas drugiej wojny światowej kontynuował zbieranie utworów ludowych w okręgu Tikwesz. Swoją działalność wznowił po odzyskaniu niepodległości swej ojczyzny. Od roku 1947 piastuje funkcję kierownika redakcji muzycznej rozgłośni radia skopskiego. Po zakończeniu wojny zaczął systematycznie i z jeszcze większą pasją spisywać pieśni i nuty utworów lirycznych. Zebrał dotąd okolo dziesięć tysięcy pieśni lirycznych. Po katastrofalnym trzęsieniu ziemi w Skopje nagrał na taśmie magnetofonowej około 500 lamentów na cmentarzu, gdzie pochowano ofiary tej katastrofy. Tak samo spisał kilkadziesiąt elegii ludowych o tej klęsce żywiołowej. Poza zbieractwem, Hadżimanov bierze udział w wielu międzynarodowych zjazdach, kongresach oraz sympozjach muzykologicznych, na których występuje z referatami. Jest autorem kilkudziesięciu ciekawych prac muzykologicznych i folklorystycznych. Ma szerokie kontakty ze znanymi muzykologami Europy i Ameryki. Poza tym, począwszy od roku 1937, kiedy w Belgradzie ukazał się pierwszy jego zbiór, wydał dotąd siedem zbiorów macedońskich pieśni ludowych z nutami. Ostatni zbiór pt. Makedoński narodni pesni Mami tikvesanki zosŁał wydany w roku 1968, kiedy obchodził swój jubileusz 40-letniej działalności folklorystyczno-muzykologicznej. Vasil Had~imanov jest również wielkim wielbicielem i polskiej muzyki ludowej. Kole W chwili przekazania V. Hadżimanova. tomu do druku otrzym"liśmy bolesną Simiczijew wiadomość o śmierci �281 Kronika III OGOLNOPOLSKA KONFERENCJA SYNTEZIE ETNOGRAFII POLSKI METODOLOGICZNA POŚWIĘCONA W KIELCACH, 14-16 XI 1969 Współczesna etnografia światowa, której znaczenie w kompleksie nauk społecznych nieustannie wzrasta, napotyka ciągle jednak na trudności, będące wynikiem różnych stanowisk metodologicznych poszczególnych szkół i kierunków. Szczególnie wyraźnie rysuje się ten stan rzeczy, gdy chodzi o tworzenie syntez czy too charakterze regionalnym, krajowym czy wreszcie ponadnarodowym. Na gruncie etnografii Polski sprawa całościowego, syntetycznego ujęcia kultury ludowej narzuca się z całą koniecznością. K. Dobrowolski zwracał uwagę na ten fakt na I Metodologicznej Konferencji Etnograficznej w Krakowie w roku 1956". Na sprawę tę zwracano uwagę później wielokrotnie przy okazji zjazdów i konferencji etnogr,aficznych. W dniach od 14 do 16 listopada 1969 1'. odbyła się w Kielcach HI Ogólnopolska Konferencja Metodologiczna. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN przy współudziale Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz uniwersyteckich katedr etnografii poświęcił całość konferencji sprawie syntezy etnografii polskiej. Zainteresowanie tą problematyką było wyjątkowo duże, tak że sala Muzeum Kieleckiego z trudem mogła pomieścić uczestników. Obecni byli przedstawiciele wszystkich katedr oraz placówek PAN-owskich. Sporą grupę stanowili pracownicy muzeów etnograficznych oraz przedstawiciele pokrewnych dyscyplin naukowych. W Konferencji uczestniczyli również studenci niektórych ośrodków etnograficznych. Wstępny referat pt. "Problematyka syntezy etnografii Polski w świetle rezultatów 15-lecia prac etnograficznych IHKM PAN wygłosił prof. dr W. Dynowski. Referent w swym krótkim wystąpieniu omówił działalność poszczególnych placówek PAN-owskich. Prof. W. Dynowski zwrócił uwagę, że w pracach IHKM PAN nie było ścierania się tendencji metodologicznych i dyskusji teoretycznych, chociaż w obrębie etnografii polskiej takie zjawiska występowały. Prace etnograficzne powstałe w placówkach IHKM PAN badania swoje powiązały ze studiami nad współczesnością. Ponadto rozwinięto badania nad kulturami ludów Mezoameryki oraz Mongolii i Bułgarii. Na zakończenie autor referatu zaproponował, aby ze stanu naszej dyscypliny wydobyć to, co może być istotne dla syntezy etnografii Polski. Następnie prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa w referacie pt. "Program syntezy etnografii Polski" starała się generalnie naszkicować rodzaj syntezy etnografii Polski, jaki ma zostać przygotowany i udostępniony naszemu społeczeństwu. Opracowanie takie, jak można wnioskować, miałoby charakter podręcznika akademickiego, a obejmowałoby okres ostatniego 25-lec~a. Przemiany społeczno-kulturowe, jakie zaszły w tym okresie, wyłoniły nowe problemy, które powinny zostać w naukowy sposób całościowo opracowane. Zdaniem referentki należy wyjść od ustalenia stosunku przeszłość teraźniejszość. Stronę historyczną zagadnienia należałoby powierzyć historykom i językoznawcom, współczesność zaś uzupełnić analizą socjologiczną. Autorka referatu syntezę etnograficzną zaproponowała ująć w następująt:ych rozdziałach: 1. Tło historyczne kształtowania się polskiej kultury ludowej, • W referacie wygłoszonym na tej konferencji jej obecne zadania i związki z innymi naukami". pt. "Drogi rozwoju etnografii polskiej, �282 Kron!ka 2. Rekonstrukcja tradycyjnej kultury ludowej (raczej chłopskiej, trochę robotniczej), 3. Porównanie kultury polskiej na tle europejskim. To całościowe ujęcie nie powinno być syntezą o wyłącznym ujęciu genetycznym, funkcjonalnym czy strukturalnym, powinna to być synteza dialektyczna. Kolejny referat zatytułowany "Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym jako wkład w syntezę etnografii Polski" przedstawił prof. dr J. Gajek. Prace PAE ukazał on na tle porównawczym podobnych opracowań europejskich. Atlas Etnograficzny jako zbiór wybranych zjawisk i faktów kulturowych, występujących w terenie, w określonym czasie, daje obraz kultury narodowej, a tym s.amym stanowi cenny materiał dla syntezy etnografii Polski. Zebrane fakty, podd:me naukowej interpretacji, pozwalają na całościowe ujęcie zjawisk w ich strukturze i dynamice rozwojowej. Olbrzymi materiał zebrany przez pracownię PAE oraz wyniki analiz naukowych stanowią duży wkład do syntetycznego opracowania etnograficznego. Prof. dr R. Reinfuss referatem: ,,2 badań nad budownictwem ludowym Kielecczyzny" zamknął przedpołudniową część obrad. Referat bardzo rzeczowo i barwnie ukazał cechy i stan zachowania ludowego budownictwa tego regionu. Prof. dr M. Frankowska w części popołudniowej wygłosiła referat pt. "Próby syntez etnograficznych w nauce radzieckiej i amerykańskiej". Po omówieniu ważniejszych prac syntetycznych w etnografii światowej okresu przed II wojną światową, autorka wyjaśniła przyczyny, dlaczego brak tego rodzaju opracowań zarówno w ZSRR, jak i w USA w latach 1930-1940. Uwaga etnografii radzieckiej koncentrowała się głównie na stawianiu zrębów nowych założeń teoretycznych w ujęciu marksistowsko-leninowskim. Rezultatem tych poczynań jest seria Narody Mira, która stanowi próbę syntezy etnografii światowej. Brak syntetycznych ujęć w USA należy, zdaniem referentki, tłumaczyć niechęcią do przedwczesnego teoretyzowania i budowania przedwczesnych syntez, ·a środek ciężkości przeniesiono pod wpływem Boasa na badania empiryczne i problemy akulturacyjne. Dopiero w następnym okresie ukazały się opracowania syntetyczne poświęcone Indianom Ameryki Południowej i Srodkowej. Po szczegółowej analizie obu typów syntez: radzieckiej i amerykańskiej, prof. Frankowska w podsumowaniu referatu dokonała oceny założeń teoretyczno-metodologicznych i ich znaczenia dla prac nad syntezą etnografii Polski. W kolejnych referatach scharakteryzowane zostały ważniejsze kierunki światowej etnografii. Prof. dr A. Waligórski mówił na temat metody funkcjonalnej w etnografii. Autor nie zagłębił się w istotę tej metody i jej przydatności do syntezy, lecz przedstawił raczej w formie akademickiego wykładu genealogię funkcjonalizmu. Dr E. Pietraszek odczytał referat nadesłany przez doc. dra T. Wróblewskiego pt. ,,0 metodzie historycznej w etnografii". Referent ukazał warunki powstania szkoły kulturowo-historycznej i odnośnej metody, jej zastosowanie w niektórych pracach etnologicznych oraz dokonał oceny tej metody pod kątem aktualnych potrzeb etnografii Polski. Ostatnim referentem pierwszego dnia obrad był dr K. Makuiski, który w przystępny i rzeczowy sposób mówił na temat "Zasad analizy strukturalnej w etnografii". Strukturalizm w swym postępowaniu badawczym operuje takimi kategoriami, j.ak modele i systemy. Te sztuczne konstrukcje myślowe daje się najlepiej zastosować do kultur wyizolowanych. Metoda struktur.alna staje się modna w badaniach społeczeństw złożonych, lecz tu jej wyniki odnoszą się tylko do niektórych aspektów wybranej rzeczywistości. �Kronika 283 Głosy w dyskusji zabierali: prof. dr Baranowski, J. Heyman, dr W. Jeż-Jarecki, prof. dr M. Znamierowska-Pl'uff€TOWa, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, dr M. Dembińska, dr Kowalska-Lewicka, prof. dr M. Frankowska, mgr Z .. Kowalewski. Inspirującym głosem było wystąpienie studenta V roku etnogr.afii J. Heymana z ośrodka poznańskiego, który ostro skrytykował niedociągnięcia organizacyjne konferencji (brak czasu na dyskusję, przypadkowy wybór niektórych refer,atów) oraz zwrócił uwagę na brak centralnej komórki koordynującej i planującej prace badawcze z zakresu etnografii. Podobne stanowisko zajęły dr M. Dembińska i dr A. Kowalska-Lewicka. Podkreśliły one, że w niezbyt trafnie dobranych referatach zatracił się problem tematu konferencji, a dr Kowalska-Lewicka postulowała, aby w przyszłości wytypować jeden ramowy referat, a resztę czasu przeznaczyć na dyskusję. Prof. dr M. Frankowska zgłosiła wniosek, aby referenci drugiego dnia, których temat nie wiąże się ściśle z problematyką syntezy, zrezygnowali ze swego wystąpienia, a czas ten przeznaczyli na dyskusję. Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa starała się wyjaśnić przyczyny niedociągnięć organizacyjnych. Nie zgadza się z wypowiedzią J. Heymana, jakoby w etnografii nic się nie zrobiło. Nie zgadza się też z podziałem na tradycyjną i współczesną etnografię, jak proponował Heyman. W drugim dniu obrad prof. dr J. Burszta przedstawił referat zatytułowany: "Z problematyki modelu etnograficznej syntezy krajowej", w którym omówił niektóre teoretyczne kwestie związane z opracowaniem syntezy etnografii Polski. Autor zastanawiał się, jak winien skonstruowany być szkielet treściowy tego typu opracowania. Zwrócił przy tym uwagę, że dawniejsze prace syntetyczne ukazują jednopłaszczyznowy obraz kultury. Nie mogą więc służyć jako model, gdyż założenia metodologiczne w nich zawarte nie pozwalają na przejście do współczesności. Potraktowanie kultury w aspekcie strukturalno-funkcjonalnym zostało dobrze ujęte w antropologii anglosaskiej. Brak jednak w tym ujęciu uwzględnieni,a historycznego aspektu kultury. W ujęciu etnografii radzieckiej brak znowu aspektu strukturalno-funkcjon.alnego. Referent oś konstrukcyjną modelu syntezy widzi w stanowisku metodologicznym prof. dra K. Dobrowolskiego, który wiąże tradycję i współczesność w ich historycznym rozwoju. Autor referatu postulował o współpracę z innymi dyscyplinarni naukowymi po ustaleniu właściwego modelu syntezy. W dyskusji dr K. Pietkiewicz pokazał na przykładzie książki Etnografia Łotyszów pewien wzór tego typu monografii. Dr A. Kowalska-Lewicka próbowała dać praktyczne wskazówki robocze. Zaproponowała pracę w dwóch etapach: 1) przygotowanie materiału do syntezy, 2) wykonanie syntezy. Równolegle należy przejść do prac metodologicznych nad modelem. Z kolei prof. dr Baranowski zwrócił uw,agę, że dokumentacja nie może zasadzać się wyłącznie na badaniach terenowych, lecz winna uwzględniać materiał archiwalny, ikonograficzny oraz archeologiczny. Zwłaszcza należ,ałoby pod tym kątem przeprowadzić badania nad wsiami z XVII i XV.lJII wieku. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska swój głos w dyskusji poświęciła sprawie wypracowania wspólnego klucza badawczego do syntezy. Należy dobrze wyważyć etnogenetyczny i socjologiczny punkt widzenia. Również należy przeprowadzić ze względu na stan ilościowy selekcję materiałową. Postulowała ona, aby równolegle do badań nad kulturą wsi prowadzić badania w małych miasteczkach i grupach społeczno-zawodowych, bo i tam tkwi również ludowa tradycja. Sprowokowany przez prof. dra J. Bursztę, prof. A. Waligórski zwrócił uwagę, �284 Kron!ka że funkcjonalny schemat wyrosły na badaniach izolatów musialby uyć dostosowany do warunków polskich, co wcale nie jest sprawą łatwą. Dr E. Pietraszek podkreślając potrzebę syntetycznego ujęcia etnografii Polski powiedział, że w naukach dotyczących historii narodu występują luki badawcze. W etnografii np. zniknęła nam część minionej rzeczywistości, której nie da się już odtworzyć. Pomimo to należy przystąpić już do opracowania pierwszej wersji etnograficznej syntezy. Doc. dr B. Jaworska proponowała dwutorowość badań przy zastosowaniu metody historycznej i strukturalno-funkcjonalnej. Omówiła również sprawę dokumentacji materiałowej i informacji bibliograficznej. Zaproponowała także uch\valenie wniosku do PAN w sprawie powołania komisji etnograficznej, która koordynowałaby pracami naukowo-badawczymi wszystkich ośrodków etnograficznych. Student Salwa z ośrodka krakowskiego zgłosił wniosek o zwołanie jeszcze jednej konferencji metodologicznej oraz postawił kandydaturę prof. J. Burszty na kierownika zespołu koordynującego pracami. W związku z niejasną sytuacją, czy zgromadzenie może podejmować uchwały, głos w tej kwestii zajęli: prof. Kutrzeba-Pojnarowa, dr Rosłanowski oraz dr Tabaczyński. Wyjaśniono ogólnikowo, że wnioski do dyrekcji IHKM PAN można podjąć jako przejaw opinii środowiska. W części popołudniowej dr M. Gładyszowa omówiła wyniki badań prowadzonego przez siebie ośrodka IHKM PAN w Krakowie. Następnie mgr A. Posern-Zieliński zreferował założenia metodologiczne i główne tendencje rozwojowe neoewolucjonizmu w etnografii światowej. O przydatności materiału etnograficznego dła wojska w krótkim wystąpieniu mówił obserwator z ramienia MON, płk. J. Nowakowski, a dr W. Pomianowska omówiła korzyści tego rodzaju materiału dla badań dialektologicznych. Mgr A. Lipiński w komunikacie na temat badania kultury robotniczej omówił m.in. stanowisko metodologiczne zajmowane w tej sprawie, wychodząc z założeń materializmu dialektycznego. Język, którym posługuje się autor, jak sam określił, jest językiem metanauki. Zdaniem mgra Z. Kowalewskiego wstępną pracą dla syntezy jest ustalenie najpierw właściwego aparatu pojęciowego. Z krytyką metajęzyka mgra A. Lipińskiego wystąpił dr K. Makuiski. W kwestii zaś merytorycznej postulował o całościowe ukazanie obl'azu kultury ludowe.i za okres ostatnich 25 lat. Na zakończenie drugiego dnia dokonano głosowania nad złożonymi wnioskami. W trzecim dniu uczestnicy Konferencji wzięli udzivl w wycieczce autokarowe.i po pętli świętokrzyskiej. Bolesław Januszkiewicz ZJAZD ABSOLWENTÓW ETNOGRAFII I HISTORII KULTURY MATERIALNEJ UNIWERSYTETU POZNAŃSKIEGO - UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA W ramach obchodów 50-lecia UP-UAM absolwenci etnografii i historii kultury materialnej mieszkający w Poznaniu, uch walili projekt zorganizowania zj azdu. Na specj.alnym zebr.aniu w dniu 7 maja bl'. powołano komitet organizacyjny, w skład którego weszli: dr Adam Glapa (przewodniczący), mgr Aleksandra �285 Kronika Wojciechowska (z-ca przewodniczącego), mgr Bolesław Januszkiewicz (sekretarz), mgr Medard Tarko (skarbnik). Członkami komitetu zostali: mgr Barbara Walendowska, doc. dr Walerian Sobisiak i dr Bogusław Linette. Prace przygotowawcze zjazdu wykonywały powołane do tego grupy osób. I tak, sprawą ustalenia wykazu absolwentów i pracowników naukowych za okres 50 lat zajęli się mgr B. Walendowska i dr B. Linette. Wystawą obrazującą dorobek naukowy pracowników Katedry i absolwentów wraz z ekspozycją fotograficzną zajęli się mgr B. Walendowska, mgr A. Wojciechowska, doc. dr Z. J.asiewicz i S. Kusza. Sprawę druku folderu Zjazdu powierzono mgrowi M. Tarko i mgrowi B. Januszkiewiczowi. W tym miejscu należy podkreślić bezinteresowne zaangażowanie się artysty plastyka Ireny Jarzyńskiej, pr.acownika Muzeum Narodowego w Poznaniu, która opracowała szatę graficzną folderu. Spotkanie towarzyskie w Rogalinie wraz z całą stroną gospodarczą, powierzono w ręce mgra Z. Torońskiego. Instalację głośników i obslugę magnetofonu przyjęli na siebie fotografik Katedry S. Kusza i dr B. Linette. W trakcie pr.ac przygotowawczych, pomocą i radą slużyli nam pracownicy Katedry z prof. drem J. Bursztą na czele. W celu lepszej orientacji o losach absolwentów, wysłano do nich ankietę, na l~lórą uzyskano ok. 30"/0 odpowiedzi. Zjazd absolwentów odbył się w dniu 27 września 1969 roku. Część oficj.alna zjazdu miała miejsce w wybudowanym niedawno gmachu Collegium Novum przy ulicy Marchłewskiego 126. Wzięło w niej udział ok. 80 absolwentów i pracowników naukowych oraz zaproszeni goście, wśród nich prorektor DAM prof. dr J. Wikariak, profesorowie pokrewnych katedr: archeologii, historii i antropologii. Spotkanie zagaił przewodniczący zjazdu dr A. Glapa, a przemówienie powitalne wygłosił prorektor prof. dr J. Wikariak. Z uznaniem mówił o roli i znaczeniu etnografii w grupie nauk społecznych. ·Podkreślił przy tej okazji dorobek i wklad poznańskiego ośrodka etnograficznego w budowę nowoczesnej nauki w społeczeństwie. Nawiązując niejako do wypowiedzi pana rektora, kierownik Katedry Etnografii, prof. dr J. Burszta zwrócił uwagę na fakt, iż działalność naukowo-dydaktyczna Katedry poznańskiej oddziaływuje w pewnym sensie na dalsze ośrodki w kraju. Prof. dr J. Burszta ukazał proces kształtowania się etnograficznego ośrodka poznańskiego. Tu podejmowane są badania na polu wspólczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych Ziem Północnych i Zachodnich, tu mieści się Redakcja Dziel wszystkich Oskara Kolberga, a ostatnio redakcja ,,Ludu". Po wystąpieniu prof. dra J. Burszty, głos zabrał najstarszy absolwent, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Gdańsku, dr L. Malicki. Zarówno on, jak i następni mówcy doc. dr T. Wróblewski, mgr S. Błaszczyk oraz przedstawicielka reprezentująca młode pokolenie absolwentów, mgr K. Wołos - nawiązali do wspomnień z okresu studiów. Barwnie na tym tle ukazana została sylwetka poprzedniego kierownika Katedry prof. dra E. Frankowskiego. Po części oficjalnej, uczestnicy spotkania zwiedzili wystawę dorobku naukowego pracowników Katedry i absolwentów. Część towarzyska zjazdu odbyła się w Rogalinie, w galerii malarstwa Muzeum Narodowego. Goście mieli przy tej okazji możność zwiedzenia uroczego pałacu, dawnej siedziby Raczyńskich. Bolesław Januszkiewicz �286 Kronika DOKTORA TY I HABILITACJE Następujące osoby uzyskały stopień d o k t o l' a nauk humanistycznych w zakresie etnografii i etnologi w 1967 roku: Janusz B o h d a n o w i c z na podstawie .pracy pt. "Różne formy przechowywania wymłóconego zboża w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w drugiej połowie XIX i w XX wieku". Praca została przygotowana w Uniwersytecie Wrocławskim, promotorem był prof. dr J. Gajek. Praca dotyczy historii przechowywania wymłóconego zboża. Celem jej było wykrycie związku pomiędzy formami przechowywania zboża a zmianami wielkości produkcji zbożowej i zmianami w sytuacji społecznej chłopa. Zofia D o w g i l' d na podstawie pracy pt. "Formy gry w palanta na obszarze Polski". Pracę przygotowano na Uniwersytecie Wrocławskim, promotorem był prof. dr J. Gajek. Rozprawa jest pracą monograficzną grupy tradycyjnych polskich gier z wybijaniem piłki, określonych jako "gra w palanta". Materiał źródłowy stanowią opisy gier ze zbiorów prof. dra E. Piaseckiego oraz współcześnie zebrane przez autorkę z terenu całej Polski. Opracowano je przy pomocy trzech metod: typologicznej, opartej o analizę formy i funkcji; kartograficznej i porównawczo-historycznej z uwzględnieniem teorii odbicia. Ewa F ryś - P i e t r a s z k o w a na podstawie pracy pt. "Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce", Praca została przygotowana na UMCS w Lublinie, promotorem był prof, dr R. Reinfuss. Praca monograficzna obejmuje pełną historię rozwoju ośrodka garncarskiego w Łążku Ordynackim (pow. Janów Lubelski) od początku XIX wieku po czasy dzisiejsze. W pracy przedstawiono rozwój produkcji ośrodka oraz proces powstania lokalnego systemu zdobnictwa wyrobów łążeckich. Józef F u r d y n a na podstawie pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Pracę przygotowano na UMCS w Lublinie, promotorem był prof. dr Reinfuss. Praca kolejno omawia: 1. środowisko geograficzne i stosunki etniczne, stosunki społeczno-ekonomiczne; 2. formy osadnicze i architekturę budynku mieszkalnego; 3. wyposażenie wnętrza w sprzęty i meble; 4. higienę i zdobnictwo wnętrz; 5. funkcję wnętrza. Zakończenie podsumowuje wyniki badań. Do tekstu pracy dołączono tom zawierający 74 tablice i 209 zdjęć fotograficznych. Jan Gór a k na podstawie pracy pt. "Wojsławice - miasteczko rolnicze Ziemi Chełmskiej". Pracę przygotowano na UMCS w Lublinie, promotorem był prof. dr R. Reinfuss. Praca jest monografią z pogranicza historii, etnografii, urbanistyki i architektury Wojsławic, miasteczka rolniczego Ziemi Chełmskiej. Adam J a s i e w i c z na podstawie pracy pt. "Kształtowanie się wiedzy o środowisku geograficznym u osadników-rolników na Ziemiach Zachodnich", Pracę przygotowano na Uniwersytecie im, A. Mickiewicza w Poznaniu, promotorem był prof. dr Józef Burszta. Celem pr,acy było prześledzenie narastania wiedzy o nowym środowisku geograficznym u osadników-rolników na Ziemiach Zachodnich od momentu ich przyjazdu aż do dnia dzisiejszego. W dalszej mierze przedmiotem rozprawy była analiza elementów środowiska geograficznego a intensyfikacja gospo- �287 KronIka darki rolnej i emocjonalne przywiązanie osadników do nowego miejsca zamieszkania. Władysław Jeż - Jar e c k i na podstawie pracy pt. "Prymitywne techniki obrób';j drewna w polskiej kulturze ludowej". Praca została przygotowana na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, promotorem był prof. dr J. Burszta. Praca przedstawia stan wiedzy o prymitywnej obróbce drewna w polskiej kulturze ludowej, znaczenie omawianych technik dla kultury wczesnych okresów historycznych i dla współczesnej kultury ludowej. Opiera się ona na faktach zgromadzonych przez archeologię, historię i etnografię oraz n.a materiałach zebranych przez autora według kwestionariusza w 17 punktach rozrzuconych na terenie Polski. Klemens Kra j e w s k i na podstawie pracy pt. "Tradycyjne budownictwo chałup ziemi chełmińskiej". Praca została przygotowana na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, promotorem była prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa. Tradycyjne chałupy regionu chełmińskiego rozpatrzono w dwóch grupach. Wyróżniono typy chałup wąskofrontowych i szerokofrontowych. Układ poziomy chałup, zwłaszcza szerokofrontowych jest podobny do chałup z innych regionów Polski Kujaw, Mazowsza, Wielkopolski. W konstrukcji i formie tradycyjnej chałupy tego obszaru zawarte są cechy o charakterze ogólnopolskim i specyficznym. Specyficzne cechy, szczególnie w rozwiązaniach konstrukcyjnych, są prawdopodobnie przejawem ścierania się wpływów sąsiednich rejonów. Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a na podstawie pracy pt. "Zróżnicowanie kulturowe wsi w Bełchatowskiem". Pr,acę przygotowano na Uniwersytecie Łódzkim, promotorem była prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Podstawą pracy są badania terenowe, przeprowadzone w Bełchatowskiem, jest to bowiem obszar o zróżnicowanej kulturze tradycyjnej, niejednolity, nie stanowiący ścisłego regionu etnogr,aficznego. W toku badań wyodrębniono dwie kategorie (typy) wsi; wsie typowe rolnicze o starym osadnictwie oraz nowsze, najczęściej zakład.ane w XIX wieku i określone w pracy jako "spro.Jetaryzowane". Stopień d o c e n t a nauk humanistycznych w zakresie etnografii uzyskała dr B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a, adiunkt przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, na podstawie pracy pt. "Stosunki społeczno-gospodarcze w tradycyjnej kulturze Karpat północnych". Rozprawa przedstawia jak ten rodzaj gospodarki, uzależniony od warunków fizjograficznych, procesów historycznych i lokalnych tradycji, oddziaływuje na kształtowanie się życia na terenach górskich i jakie w tym względzie obserwujemy zróżnicowanie regionalne. Rozważana na wstępie odrębność gospodarczo-kulturowa Karpat jest punktem wyjścia do przedstawienia regionalizacji gospodarczej, a następnie kulturowej z uwzględnieniem form, rozmiarów i typologii sezonowej gospodarki oraz procesu pozyskiwania i zagospodarowywania terenów górskich. W dalszym ciągu praca omawia organizację życia rodzinnego i sąsiedzkiego, współdziałanie gospodarcze, tradycyjną wiedzę fachową oraz niektóre wierzenia i obrzędy uwarunkowane typem prowadzonej gospodarki. Zofia Piotrowska �288 Kronika XLIV WALNE POLSKIEGO ZGROMADZENIE TOWARZYSTWA I SESJA NAUKOWA LUDOZNAWCZEGO W dniach 10-12 października 1969 r. odbyło się w Toruniu XLIV Walne Zg,'omadzenie i sesja naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał wiceprezes Towarzystwa i prezes Oddzialu Toruńskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prof. dr M.aria Znamierowska-Prufferowa. Na przewodniczącego pierwszego dnia obrad wybrano doc. dr Bronisławę Jaworską, sekretarza generalnego PTL. Po powitalnych przemówieniach sekretarza generalnego PTL, doc. dr Jaworskiej, przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy, Ob. Aleksandra Schmidta i przedstawiciela Ministerstwa Kultury i Szluki, Ob. Mieczysława Ptaśnika nastąpiło wręczenie odznaczeń dla zasłużonych w ochronie zabytków kultury ludowej i zasłużonych dla kultury polskiej członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Dopełnieniem części oficjalnej były udany koncert Capelli lJydgostiensis pro Musica Antiqua oraz uroczyste otwarcia wystaw: kujawskiej części przymuzealnego skansenu z okazji 25-lecia organizacji zbiorów etnograficznych i X-lecia Muzeum Etnograficznego w Toruniu; "Dorobek 25-lecia Etnogr.afii polskiej" (publikacje, plakaty i wystawa "Etnograf w terenie") oraz "Dokumentacja skansenowska". Zwiedzającym w czasie oglądania ekspozycji przygrywała .autentyczna orkiestra kujawska. Inauguracyjne referaty sesji naukowej wygłosili doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa pt. "Osiągnięcia polskiej etnografii w 25-leciu PRL" i prof. dr Józef Burszta pt. "Węzłowe problemy badań nad współczesnością". Po przerwie obiadowej kontynuowano sesję naukową w dwu sekcjach. W sekcji metodologicznej wygłoszono następujące referaty: Kandydat nauk Walentyna Kielembietowa, Kijów, "Niektóre zagadnienia badań etnograficznych w Ukraińskiej SHR"; Kand. nauk Angele Vysniauskaite, Wilno, "Riezullaty i mif'todika etnograficzeskich polewy ch issledowanij w Litwie"; prof. dr Jadwiga Klimaszewska, Toruń, "Problematyka badań etnograficznych w zakresie kultury duchowej i społecznej w Polsce". W sekcji muzealnej w tym dniu wygłoszono następujące referaty: prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa, Toruń, "Muzea skansenowskie w Polsce"; mgr Jan Rompski, Toruń, "Dokumentacja skansenowska"; mgr Leszek Smoczkiewicz, Sanok, "Rola i udział etnografa w planowaniu przestrzennym muzeów typu skansenowskiego"; mgr Danuta Powiłańska-Mazur, Lublin, "Założenia koncepcyjne skansenu lubelskiego". W godzinach wieczornych odbyło się spotkanie towarzyskie uczestników WZ oraz występ folklorystyczny Kaszubskiego Zespołu "Chojny" z Chojnic. Dnia 11 października kontynuowano obrady w dwu sekcjach. W sekcji metodologicznej referaty wygłosili: doc. dr Bronisława Jaworska, Łódź, "Z metodyki badań terenowych. Źródł.a informacji etnograficznej"; dr Dorota Simonides, Opole, "Z zagadnień teorii literatury ludowej"; mgr Andrzej Woźniak, Warszawa, "Tradycyjna społeczność wiejska w świetle źródeł archiwalnych"; doc. dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Warszawa, "Zastosowanie metody porównawczej do badań kultur pasterskich"; mgr Aleksander Posern-Zieliński, Poznań, "Rola i miejsce etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych w krajach Trzeciego Świata". W sekcji muzealnej natomiast wygłoszono następujące referaty: prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, "Kultura ludowa kujawskiej wsi Rakutowo, �Kronika 289 pow. Włocławek jej ekspozycja w przymuzealnym skansenie w Toruniu". W związku z tym referatem wygłoszono również następujące komunikaty: mgr Marian Pieciukiewicz, "Rolnictwo i hodowla"; prof. dr Maria Znamierowska-Priifterowa, "Zaj<;cia pozarolnicze, budownictwo, wnętrze chaty"; mgr Maria Polakiewic z, "Przygotowywanie pokarmów"; mgr Halina Mikułowska, "Odzież, haft, koronka"; mgr Halina Skłodowska-Antonowicz, "Obrzędy i zwyczaje doroczne"; dr Helena Przesławska, "Przywoływki"; mgr Ewa Arszyńska, "Literatura ludowa"; mgr Barbara Szychowska-Boebel, "Lecznictwo". Nadto wygłoszono jeszcze następujące referaty: dr Barbara Bazielich, Bytom, "Działy etnografii muzeów okręgu górnośląskiego w 25-leciu PRL"; mgr Janusz Optołowicz, Lublin, "Problem zróżnicowania tematycznego muzeów regionalnych na przykładzie woj. lubelskiego". Po ożywionej dyskusji w sekcjach i przerwie obiadowej w godzinach popołudniowych XLIV Walne Zgromadzenie PTL otworzyła prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa witając zebranych i proponując powierzenie przewodnictwa na WZ prof. dr. Józefowi Burszcie. Wyboru dokonano przez głosowanie jawne. Przewodniczący, prof. dr J. Burszta, podziękował za okazane mu zaufanie i poprosił o współpracę w sprawnym przeprowadzeniu obrad. Przed rozpoczęciem obrad prof. dr Burszta poświęcił parę chwil na wspomnienia o członkach PTL, zmarłych w okresie między XLIII i XLIV WZ, a mianowicie: Waldemar Babinicz, przewodniczący Sądu Koleżeńskiego PTL; mgr Irena Nizińska, członek Komisji Rewizyjnej Oddziału Krakowskiego PTL; Józef Błachnio, członek Oddz. Toruńskiego PTL; Aniela Szuberla, członek Oddz. PTL w Łańcucie; dr Aleksy Antoni Gilewicz, współzałożyciel i członek Zarządu Oddziału PTL w Przemyślu. Zmarłych uczczono chwilą milczenia. Następnie Przewodniczący przypomniał proponowany w zaproszeniach porządek obrad XLIV WZ PTL. Przyjęto go w głosowaniu jawnym, jednomyślnie, bez zmian i poprawek. Porzc;dek przedstawiał się następująco: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Limanowej w 1968 r. 2. Wybór Komisji Wnioskowej. 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego za okres od września 1968 r. do sierpnia 1969 r. 4. Sprawozdanie Oddziałów. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 6. Dyskusja. 7. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. 8. Uchwalenie zmian statutu PTL. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1970. 10. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez Komisję Wnioskową· Ad 1. Protokół z XLIII WZ PTL, odczytany przez mgra Piotra Kaleciaka, przyjęto bez zmian. Ad 2. Komisję Wnioskową wybrano w głosowaniu jawnym w następującym składzie: mgr Zofia Neyman, mgr Magdalena Rostworowska, mgr Czesław Białek, dr W. Jeż-Jarecki i mgr Stanisław Chmielowski. Po wyborze Komisji Wnioskowej mgr Różanowski z Opola wystąpił z wnioskiem, by dla zaoszczędzenia czasu na dyskusję nad statutem i usprawnienia przeprzebiegu obrad sprawozdania Oddziałó"v uwzględnić w sprawozdaniu Zarządu, a punkt 4 znieść z porządku dziennego; jeśli zaś przedstawiciele Oddziałów mieliby do uzupełnienia coś ważnego i istotnego, mogą to uczynić w dyskusji. WnIosek poparto i przyjęto w jawnym głosowaniu jednomyślnie. Ad 3. Sprawozdanie Zarządu w części ogólno opisowej złożyła doc. dr Bronisława Jaworska, sekretarz generalny PTL, a w części finansowej, prof. dr Stanisław Bąk, skarbnik PTL. Osobne sprawozdanie w ramach sprawozdania Zarzlłdu zlożył redaktor naczelny DWOK, prof. dr J. Burszta. tg - Lud, tom LIV �290 Kronika Sprawozdania ogólne wyczerpały w zarysie istotne sprawy Oddziałów, toteż w dyskusji uzupełniającej te sprawozdania zabrała głos jedynie prezes Oddziału Wrocławskiego, dr Jadwiga Pawłowska. Przedstawiła ona prace Oddziału, które sprawozdanie nie uwzględniło, jak np. prace nad przygotowywaniem skansenu. Nadmieniła również, że Oddział nie otrzymał z Torunia zapowiedzianych instrukcji w tej sprawie, Prof. Prtifferowa wyjaśniła, iż instrukcja nie została jeszcze ostatecznie dopracowana. Doc. Jaworska dodała w uzupełnieniu, że Oddział w Łańcucie pracuje nad przygotowaniem skansenu. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Gl. Komisji Rewizyjnej odczytał jej przewodniczący, dyr. Ignacy Kuźniewski. W czasie obrad WZ wpłynęły życzenia pomyślnych obrad jak również i pozdrowienia dla uczestników WZ PTL od prof, dra Gerharda Heilfurtha z Marburga. które przekazał zebranym Przewodniczący WZ. Następnie prof. dr J. Burszta zgłosił propozycję, by XLV WZ PTL w 1970 r. odbyło się w Zielonej Górze. Grupa aktywnych członków PTL zgłasza chęć założenia tam Oddziału. Mgr Kaleciak zgłasza uwagę, że w Zielonej Górze jeszcze nie ma Oddziału, a również Wrocław zgłosił swą gotowość na odbycie XLV V'IZ PTL właśnie we Wrocławiu, siedzibie Zarządu Głównego i dużego Oddziału. Zdaniem mgra Kaleciaka jest pewniejsze, że będzie miał kto pomóc w organizowaniu WZ. Wniosek prof. Burszty poparli: prof. Godlewski, doc. Jaworska, doc. Wróblewski, doc. Jasiewicz i dr Simonides. Przewodniczący poddał wniosek pod głosowanie i uchwalono jednomyślnie, że kolejne WZ odbędzie się w Zielonej Górze. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrał głos prof. dr Franciszek Wokroj. Zwrócil on uwagę na niską w ostatnim roku płacalność składek członkowskich w PTL i proponował, by Zarząd zastanowił się nad usprawnieniem ściągania składek. Prof. Wokroj wyraził również niepokój a wysokie remanenty niesprzedanych wyc:awnictw PTL i radzi, by Oddziały dotować książkami, by były bardziej zaintel'('sowane w ich rozsprzedaniu. Proponuje przecenić niektóre wydawnictwa, by je łatwiej rozprowadzić. Mgr Nienartowicz przedstawia stan remanentów magazynowych, omawia warunki kolportażu wydawnictw i proponuje, by WZ upoważniło Zarząd Główny do przeceny niektórych pozycji wydawniczych. Po krótkiej dyskusji nad wnioskiem Walne Zgromadzenie jednomyślnie wypowiedziało się za dokonaniem przeceny zalegających pozycji wydawniczych i upoważniło do tego Zarząd Główny. Ad 7. Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu stwierdzając, iż zostało zwołane prawidłowo w oparciu o obowiązujący statut PTL, że zostały spełnione wszystkie warunki do podejmowania prawomocnych uchwał, postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Głównego PTL jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe za 1968 r.; c) przyjąć i zatwierdzić sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej oraz idąc za tymi wnioskami: d) udzielić Zarządowi Głównemu absolutorium za okL'es sprawozdawczy. Wszystkie części tej uchwały przegłosowane zostały oddzielnie w głosowaniu jawnym i wszystkie zostały przyjęte jednomyślnie. Na wniosek Głównego Księgowego, mgra Nienartowicza, zatwierdzenie bilansu za rok 1968 dokonano następującą formułą: "XLIV Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu zatwierdza wykonanie budżetu i bilansu za rok 1968, badanego przez instytucje nadrzędne i przez Główną Komisję Rewizyjną w zakresie przyjętym przez Polską Akademię Nauk". Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. �Kronika 291 Ad 8. Sprawę zmiany statutu PTL i poprzedzające WZ dyskuje nad statutem referował przewodniczący Komisji Statutowej, prof. dr Franciszek Wokroj z Poznania. Referent przedstawił jeszcze raz całość projektu i podkreślił szczególnie te jego par,agrafy, które wprowadzają istotne zmiany w stosunku do dotychczasowego statutu PTL. Dla usprawnienia procedury wnioskował, by po dyskusjj i ewentualnych poprawkach głosować nad całością statutu, a nie na kolejne paragrafy oddzielnie. Walne Zgromadzenie wniosek ten przegłosowało i przyjęło jednomyślnie. W dyskusji nad projektem zmiany statutu pierwszy głos zabrał mgr Kaleciak. Podkreślił, że główna zmiana statutu idzie w kierunku zastąpienia Walnego Zebrania członków PTL przez Walne Zebranie delegatów Oddziałów. Projekt Komisji Statutowej przyznawał decydujący głos w Walnym Zgromadzeniu Delegatów również prezesom Oddziałów i wszystkim członkom ustępujących instancji centralnych Towarzystwa, jak Zał"Ządu Głównego, Glówr.ej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Oddział w Mszanie Dolr,ej na swoim Walnym Zebr.aniu w sprawie zmian statutu wyraził sprzeciw przeciw takim "delegatom" z mianowania i stawiał wniosek, by decydujący glos na Walnym Zebraniu Delegatów mieli tylko ci członkowie instancji Towarzystwa, którzy w swych Oddziałach uzyskają aktualny mandat delegata Oddziału. Mgr Kaleciak zapytuje, czy poprawka ta została uwzględ-, niona, gdyż ostateczny projekt zmiany statutu nie dotarł przed Walnym Zgromadzeniem do Oddziału w Mszanie Dolnej. Prof dr Fr. Wokroj odpowiada, że rozumie się, iż członkowie instancji muszą uzyskać na W,alne Zebranie Delegatów mandat delegata z wyboru swego Oddziału. Następnie dr Pietkiewicz zapytuje, jak statut zapobiega takim praktykom, że ktoś nie płaci składek przez rok, dwa lub trzy, zostaje skreślony z listy członków, a następnie zapisuje się na członka na nowej deklaracji, korzysta z praw członkowskich, lecz nadal nie płaci składek. Prof. Wokroj wyjaśnia, że statut takich szczegółów nie przewiduje, a zarządy Oddziałów znają swoich ludzi dobrze i powinny same nie dopuszczać do tego rodzaju spekulacji, która jest wyrazem braku należytej postawy moralnej. Ponieważ innych uwag ani zapytań nie zgłaszano, Przewodniczący WZ poddał projekt nowego statutu pod głosowanie w eałości. Projekt przyjęto jednomyślnie. Ad 9. Zarząd nie mógł przedstawić Walnemu Zgromadzeniu szczegółowego i konkretnego planu pracy na rok 1970, gdyż opracowanie jego może nastąpić dopiero po otrzymaniu budżetu z PAN, tym niemniej Zarząd przy swym sprawozdaniu nakreślił wytyczne planu, dyktowane dotychczasową praktyką i potrzebami społecznymi Towarzystwa. W tej sytuacji Walne Zgromadzenie jednomyślnie zatwierdziło założenia planu i upoważniło Zarząd Główny do opracowania planu pracy i budżetu w ramach możliwości limitowany(;h przez PAN, zalecając staraniJa o subwencje docelowe na konkretne pozycje wydawnicze. Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. Ad 10. Mgr Magdalena Rostworowska, sekretarz Komisji Wnioskowej, przedstawiła sześć wniosków, zebranych przez Komisję Wnioskową w czasie obrad. Walne Zebranie jednomyślnie postanowiło dyskutować i ocenić każdy wniosek oddzielnie. Pierwszy wniosek wpłynął z Oddziału Poznańskiego w sprawie poprawek do statutu w § 21 i § 23. Ponieważ przy uchwaleniu statutu postulaty Oddziału Poznańskiego zostały uwzględnione, mgr Stanisław Błaszczyk w imieniu Oddziału Poznańskiego wniosek wycofał. Drugi wniosek wpłynął z obrad Sekcji Muzealnej sesji naukowej, poprzedzającej XLIV Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu, w sprawie starań o zwołanie w Mini- �292 Kronika sterstwie Kultury i Sztuki, Departament Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, konferencji roboczej z udziałem etnografów, celem opracowania wniosków dotyczących muzeów skansenowskich. Wniosek uchwalono jednomyślnie jako postulat Walnego Zgromadzenia. Trzeci wniosek złożyla na ręce Komisji dr W,anda Jostowa w sprawie skansenu pasterskiego w Tatrzańskim Parku Narodowym. Wniosek ten WZ uchwaliło jednomyślnie w następującym brzmieniu: "Uczestnicy XLIV Walnego Zgromadzenia PTL w Toruniu, doceniając w pełni wielkie znaczenie utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego, uważają za konieczne zachowanie w terenie "in situ" kilkunastu skupisk budownictwa pasterskiego, oczywiście naj cenniejszych ze stanowiska wartości zabytkowej, z zachowaniem przy tych skupiskach ograniczonej gospodarki pasterskiej". Czwarty wniosek, zgłoszony przez dr Dorotę Simonides, w sprawie zorganizowania w ramach PTL konferencji roboczej na temat literatury ludowej, przyjęto jednomyślnie jako zalecenie dla Zarządu Głównego PTL. Piąty wniosek, złożony z inicjatywy mgr Grażyny Dąbrowskiej, w sprawie włączenia do programu prac PTL problematyki etnograficznej z uwzględnieniem folkloru muzycznego i muzyki tanecznej, przyjęto jednomyślnie jako zalecenie dla dalszej działalności Zarządu Głównego PTL. Szósty wniosek wpłynąl z inicjatywy Zarządu Głównego PTL, który na posiedzeniu 9 X 1969 r. w Toruniu podjął decyzję wystąpienia do WZ o nadanie członkostwa honorowego następującym, zasłużonym członkom PTL: prof. dr. Kazimierzowi Dobrowolskiemu z Krakowa, dr. Sebastianowi Flizakowi z Mszany Dolnej, prof. dr. Stanisławowi Bąkowi z Wrocł.awia, prof. dr. Bolesławowi Olszewiczowl z Wrocławia, pani Zofii Szembekównie z Poznania. W odniesieniu do dwóch pierwszych kandydatów Zarząd Główny podjął uchwałę jeszcze w 1968 r., lecz przez przeoczenie nie przegłosowano jej formalnie na Walnym Zgromadzeniu w Limanowej. Wniosek szósty przyjęto przez aklamację a następnie formalnie przegłosowano jednomyślnie. Na wniosek Prezydium XLIV WZ PTL uchwalono wysIanie depesz od uczestników XLIV WZ PTL do: prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, prezesa PTL: Czesława Wycecha, Marszałka Sejmu PRL; Zygmunta Garsteckiego, Wiceministra w Ministerstwie Kultury i Sztuki; prof. dra K. Dobrowolskiego. Na zakończenie Przewodniczący, prof. dr J. Burszta, podziękował uczestnikom za udział w pracach WZ, a gospodarzom Zjazdu Oddziałowi Toruńskiemu, pracownikom Muzeum Etnograficznego w Toruniu z prof. dl' M. ZnamierowskąPrlifferową za duży wkład pracy w tak doskonałe przygotowanie sesji naukowej i XLIV Walnego Zgromadzenia. W niedzielę, dnia 12 października, odbyła się całodniowa wycieczka etnograficzna autokarami na Kujawy i Pałuki trasą: Toruń-Aleksandrów, Radziejów-Kruszwica-Strzelno-Trzemeszno--Inowrocław-Godzimierz-Bydgoszcz-Toruń. Opracował Konrad Wypych �Kronika 293 V MIĘDZYNARODOWY KONGRES PROZY LUDOWEJ W BUKARESZCIE W DNIACH 26-31 SIERPNIA 1969 r. W dniach od 26--31 sierpnia 1969 r. odbył się w Bukareszcie V Światowy Kongres Prozy Ludowej. Kongresy takie odbywają się co pięć lat, a organizatorem ich jest Międzynarodowe Towarzystwo do Badań nad Prozą Ludową (International Society for Folk-Narrative Research). Obrady V kongresu odbywały się w trzech sekcjach: I Sekcja obrała jako główny temat prawa rządzące opowieściami ludowymi. II Sekcja poświęciła swe referaty głównie współczesnym anegdotom oraz nowym koncepcjom ich klasyfikacji i systematyki. III Sekcja dała przegląd wszelkich osiągnięć folklorystycznych w poszczególnych krajach oraz mieścił.a i takie referaty, które tematycznie odbiegały od problemów wymienionych w sekcji I i II. W obradach kongresu udział wzięli przedstawiciele ponad 50 państw. Najliczniejsze delegacje przybyły z Ameryki i Związku Radzieckiego. Państwa obozu socjalistycznego reprezentowane były następująco: Związek Radziecki - 22 osoby; Czechosłowacja - 14 osób, NRD - 11, Bułgaria - 7, Węgry - 5, Polska - 1. Językami kongresu były: angielski, rosyjski, francuski i niemiecki. W sumie wygłoszono 175 referatów, w których głównym tematem były żywe do dziś opowieści ludowe. Najwięcej miejsca w obradach zajęła anegdota ludowa, która - jak wszyscy folkloryści zgodnie twierdzili okazuje się być najpopularniejszym gatunkiem wśród opowieści ludowych. Siły twórcze anonimowych twórców i autorów idą w dalszym ciągu w kierunku podchwycenia wszelkich komicznych sytuacji i wydobycia w jakimś krótkim ujęciu z moralną refleksją również obrazków współczesnego życia. Okazało się, że stworzone i opracowane przez uczonych katalogi, których w sumie jest około 40, nie są dzLś już w stanie pomieścić wszystkich nagranych i spisanych w tyt1l zakresie materiałów. Rodzą się ""szak wciąż nowe, nie istniejące dotąd schematy literackie, którym często brak tradycyjnego odpowiednika w temacie i formie. W tej sytuacji koniecznością jest opracowanie nowego katalogu. Prof. Lutz Rohrich z Freiburga mówił o nowej koncepcji takiej właśnie systematyki, która otwierałaby szerokie możliwości wszelkim nowym, nieznanym dotąd tekstom anegdotycznym. W szeroko omawianym dziale praw rządzących współczesną prozą ludową raz jeszcze podkreślono istnienie nowego gatunku literackiego, jakim są opowieści z życia, tzw. opowieści wspomnieniowe. Cala siła inwencji twórczej idzie tu w kierunku sfabularyzowania, znanej dobrze narratorowi z własnego przeżycia, historii. Tu również mieścił się referat polskiej delegatki, dr Doroty Simonides, na temat: "Tradycyjne wątki w współczesnej prozie ludowej". Uczestnicy kongresu otrzymali wszystkie referaty w powielonych materiałach kongresowych wraz z dodatkowymi materiałami propagandowymi Międzynarodowego Towarzystwa Folklorystycznego. Na uwagę zasługuje znakomita organizacja kongresu. Rumuńska Akademia Nauk - Instytut Folklorystyczny, a zwłaszcZJa prof. dr M. Popp, wykazały dużą sprawność organizacyjną, co było nie byle jakim przedsięwzięciem w sytuacji, gdy w tym samym czasie odbywał się w Bukareszcie Światowy Festiwal Folklorystyczny. Uczestnikom kongresu umożliwiono wzięcie udziału w imprezach międzynarodowych związanych z festiwalem folklorystycznym. Na szczególne podkreślenie �294 Kronika zasługuje rola kongresu jako pewnego stopnia giełdy kontaktów międzynarodowych, folklorystycznych .i wymiany doświadczeń. Tę stronę kongresu wzbogacił dodatkowo fakt urządzenia na miejscu obrad światowej wystawy książek, poświęconych prozie ludowej. Niestety, Polska nie byla na wystawie tej zupelnie reprezentowana, a szkoda, gdyż niektórzy uczestnicy wręcz pytali o dzieła dotyczące folkloru polskiego. W niedzielę. dnia 31 sierpnia odbyło się walne zebranie International Society for Folk-Narr.ative Research, na którym ponownie wybrano jako prezydenta prof. dr Kurta Ranke z Getyngi oraz pięciu wice-prezydentów, reprezentujących wszystkie kontynenty świata. Ustalono również, że następny kongres odbędzie się za lat pięć w Finlandii, w Helsinkach. Członkowie Towarzystwa postulowali, aby, prócz kongresów, odbywały się przynajmniej raz na dwa lata narady robocze, poświęcone konkretnej problematyce specjalizacyjnej. Najbliższą taką naradę zwoła prof. dr L. Rohrich do Freiburga, zaś tematem jej będzie systematyka w.spółczesnej anegdoty. Dorota PIERWSZY MIĘDZYNARODOWY "ROUMANIE FESTIWAL I KONKURS 69" W RUMUNII Simonides FOLKLORU W okresie od 26 VIn do 6 IX 1969 1'. odbywał się w Bukareszcie Pierwszy Międzynarodowy Festiwal i Konkurs Folkloru, który skł:.ldał się z następujących imprez: 1. Konkurs zespołów folklorystycznych; 2. konkurs strojów ludowych; 3. wystawa sztuki ludowej; 4. wystawa wydawnictw, poświęconych sztuce ludowej i folklorowi; 5. sesja naukowa, poświęcona sztuce ludowej i folklorowi; 6. Parada zespołów w strojach ludowych z kapelami na ulicach Bukaresztu; 7. występy publiczne zespołów w Bukareszcie i w różnych miastach Rumunii. Konkursy i wystawy zostały poprzedzone zaproszeniami i prospektami, które rozesłano do różnych krajów z określeniem warunków, ilości eksponatów, wielkości zespołów, terminów i wysokości nagród. Na koszt organizatorów zaproszeni zostali: komisarz wystawy i delegat na sesję naukową. Ze strony Polski zostali delegowani: na sesję naukową - dr Kazimierz Pietkiewicz dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, jako komisarz wystawy sztuki ludowej - dr Władysław Jeż-Jarecki - kurator PME. W konkursie zespołów folklorystycznych udział wziął zespół "Rzeszowiacy" z Mielca, kierowany przez Janusza Mejzę, który z ramienia Polski uczestniczył w międzynarodowym jury zespołów. W konkursie zespołów folklorystycznych, w okresie od 27 do 31 VIII 1969 r., wystąpiło w operze w Buk,areszcie 21 zespołów z 16 krajów Europy, Azji, Afryki: Anglii, Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji (2), Francji, Jugosławii (2), Mongolii, NRD, NRF, Polski, Rumunii (3), Szwajcarii, Tunisu, Węgier, Włoch, ZSRR. Jury składające się z 14 osób z różnych krajów, po zakończeniu obrad przyznało następującym zespołom nagrody: I nagrodę uzyskały zespoły: Jugosławii, Rumunii i ZSRR; II nagrodę uzyskały zespoły: Mongolii i Tunisu; III nagrodę uzyskały zespoły: Bułgarii i Włoch. Zespół polski otrzymał nagrodę specjalną Związków Zawodowych Rumunii. W międzynarodowym konkursie strojów ludowych brały udział prawic wszystkie �Kronika 295 I.espoly festiwalowe przedstawiając międzynarodowemu jury wybrane stroje ludowe swoich krajów. Ze strony Polski w jury wziął udział dr K. Pietkiewicz. Jakkolwiek pokaz był wspaniałym i bogatym popisem bardzo zróżnicowanych strojów ludowych różnych narodów, Polska w tym pokazie odniosła wyjątkowy sukces, uLyskując trzy naj.2enniejsze nagcody: za najlepszy rep re zen tacy jny strój calego zespolu, za najlepszy strój kobiecy i za najbardziej charakterystyczny strój tradycyjny. Poza Polską nagrody w tej konkurencji otrzymały: Tunis, Jugosławia, Czechosłowacja, Rumunia, lVIongolia. Międzynarodowa wystawa sztuki ludowej była eksponowana od 26 VIII 1969 r. w Pałacu Nauki w Bukareszcie. W wystawie tej udział wzięły następujące kraje: Francja, Jugosławia, NRD, lVIongolia, Polska, Węgry. Spośród wystaw innych krajów eksponowanych w Bukareszcie korzystnie wyróżniała się wystawa polskiej sztuki ludowej, reprezentująca wszystkie ważniejsze działy jeszcze żywej twórczości (strój, tkactwo, wycinanka, rzeżba itp.), w ogólnej ilości 55 eksponatów. Małą ilość wystaw i stosunkowo skromny ich chara'kter tłumaczyć można chyba tym, że organizatorzy postawili ryzykowny warunek, a mianowicie ten, że eksponaty przechodzą na własność organizatorów. Polska również nie mogła sobie pozwolić na dar i w rezultacie przeprowadzonych pertraktacji za ofiarowaną kolekcję Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie otrzyma od tego Muzeum równowartościową kolekcję rumuńską. Olbrzymia natomiast i bardzo bogata w swej różnorodności była wystawa rumuńskiej sztuki ludowej, eksponowana w salach tegoż palacu. W okresie od 1 do 3 IX 1969 r. w ramach festiwalu odbyla się międzynarodowa sesj'a naukowa na temat folkloru i sztuki ludowej, w której wzięło udział 140 uczonych z różnych krajów świata. Zgłoszono ogółem 82 referaty naukowe na różne, dość rozbieżne tematy. Wygłoszono w skrócie tylko pewną ich część. Dr K. Pietkiewicz wygłosił referat pt. "Metody opieki nad sztuką ludową w Polsce". Wszystkie zgłoszone referaty w skrócie opublikowano w specjalnej książkowej publikacji. Całość referatów ma być opublikowana w wydawnictwie poświęconym sesji. W prezydium sesji nttukowej zasiadali: Pompiliu Macovei przewodniczący (minister) Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki RRS; prof. uniw. Mihai Pop (Rumunia); Jon Moraru - wiceprzew. (wiceminister) Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki RRS; dr D'Arcy Hayman (USA) - dyrektor działu wychowania artystycznego UNESCO; prof. dr K. C. Peeters (Belgia) -przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Etnografii i Folkloru; Andrej Klimow (ZSRR) - lektor uniwersytetu, zasłużony artysta; dr K. Pietkiewicz (Polska) dyrektor PME IN Warszawie; dr Paul Petrescu (Rumunia) - sekretarz naukowy Instytutu Historii Sztuki: dr Jon Vladutiu dyn~ktor Departamentu Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki. Przed rozpoczęciem sesji wygłoszono przemówienie oficjalne oraz odczytano orędzie Williama Eteki-Albouma -- przewodniczącego XV Sesji Konferencji Generalnej UNESCO oraz dyrektora generalnego UNESCO, p. Rene Maheu. W kuluarach gmachu, w którym odbywała się sesja, była eksponowana międzynarodowa wystawa wydawnictw folklorystycznych. W skład jej weszły ciekawsze wydawnictwa polskie. Zebrane z muzeów i od niektórych instytucji (PTL) wydawnictwa polskie w ogólnej ilości 70 pozycji zostały ofiarowane przez polskich delegatów Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. W dniu 31 VIII na ulicach Bukaresztu odbyła się imponująca i piękna parada zespołów biorących udział w festiwalu, ze sztandarami narodowymi, kapelami i popisami tanecznymi. Przez cały czas trwania festiwalu na estradach Bukaresztu i innych miast rumuńskich odbywały się występy zespołów folklorystycznych. �296 Kronika Dla uczestników sesji naukowej organizow.ano wycieczki do Muzeum Wsi, do cenniejszych zabytków czy ośrodków sztuki ludowej, na wystawy i występy zespołów. Uroczyste wręczenie .nagród festiVlralowych odbyło się w dniu 4 IX 1:969 r. Wieczorem minister na przyjęciu podejmował wszystkich uczestników festiwalu i sesji. Koncert laureatów odbył się w dniu 6 września. Oceniając całość festiwalu trzeba stwierdzić, że został on zorganizowany z rozmachem i szerokim programem, który w detalach był publikowany cal y czas w codziennych biuletynach. W nich również, w prasie, radio i telewizji były podawane wywiady i wypowiedzi uczestników festiwalu i sesji. Impreza przyczyniła się do popularyzacji folkloru, zbliżenia między narodami i specjalistami różnych 'krajów; uświadomUa ona, że w wielu krajach istnieje jeszcze wielkie bogactwo strojów ludowych i tradycyjnego folkloru, który w naszych czasach stwarza s,pecjalny problem kulturalny, domagający się rozwiązań praktycznych, Różne kraje w sposób sobie właściwy, a często bardzo podobny, kwestie te rozwiązują; wymiana doświadczeń w czasie sesji i imprez festiwalowych miała więc także sens poznawczy, praktyczny dla działaczy kulturalnych, szczególnie krajów socjalistycznych. W wypowiedziach naukowych przewijało się stanowisko, że folklor jako tradycja kulturalna mas ludowych ma poważne znaczenie dla przyszłej kultury wysokiej cywilizacji przemysłowej; będzie się on zmieniał w przyszłości, ale najlepsze jego specyficzne dawne wartości nie powinny być zagubione w szybkim postępie, Rumuni poświęcili na cele festiwalu sporo środków finansowych i wiele wysiłku organizacyjnego. Sądzę, że zaistnialy jednak i pewne mankamenty, zarówno natury koncepcyjnej, jak i organizacyjnej. Zespoły, j>ak się wydaje, nie zawsze byly ze sobą porównywalne ze względu na różny stopień stylizacji czy nawet zaawansowania zawodowego. Należałoby chyba przewidzieć z góry to zróżnicowanie i dokonywać oceny w określonych grupach. Wygłas'zanie różnej treści referatów, w wielkiej ilości, bez ich podziału problemowego również nie zdało egzaminu. Przydałaby się pewna selekcja lub podział na obrady w odpowiednich sekcjach z dyskusją Organizatorzy wyciągną z tego chyba wnioski na przyszłość, gdyż festiwal następny odbyć się ma za 3 lata. Padaly w czasie sesji sugestie, aby kolejne festiwale odbywały się w różnych kr,ajach. Jes't kwestią do rozważenia, czy nie powinna się podjąć zorganizowania kolejnego festiwalu Polska, która podobnie jak Rumunia - posiada jeszcze bogaty folklor. Wszystkie mankamenty organizacyjne festiwalu równoważyła wielka gQścinnc.ść gospodarzy i ich troska o uczestników wielkiej imprezy. Kazimierz O KOLBERGU W BELWEDERZE Pietkiewicz PO RAZ DRUGI Z okazji wydania 50-go tomu Dziel wszystkich Oskara Kolberga - dzieł najbardziej zasłużonego etnografa i folklorysty XIX w., oraz w związku ze zbliżającym się lO-leciem realizacji uchwały nr 45 Rady Państwa z dnia 13 lipca 1960 r. podjętej w sprawie wydania Dziel, odbyło się w dniu 18 lutego 1970 r. w Belwe- �297 Kronika derze spotkanie przedstawicieli wydawnictwa z przewodniczącym Rady Państwa Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu Marianem Spychalskim. W spotkaniu uczestniczył członek Rady Państwa Kazimierz Banach. Tak uroczyste zebranie w związku z wydaniem Dzieł wszystkich miało mIeJsce już po raz drugi l, co wymownie świadczy o uwadze, z jaką Rada Państwa śledzi przebieg wykonania swej uchwały sprzed 10 laty. Uczestniczący w spotkaniu przedstawiciele Polskiej Akademii Nauk: prof. dr Janusz Groszkowski - prezes PAN, prof. dr Tadeusz Kotarbiński, prof. dr Józef Chałasiński i prof. dr Tadeusz Cieślak z Wydziału I Nauk Społecznych PAN, przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: prof. dr Julian Krzyżan()wski przewodniczący Komitetu Redakcyjnego i prof. dr Józef Burszta redaktor naczelny Dziel or:1Z reprezentanci zakladów wydawniczych: doc. Mieczyslaw Grad - prezes Ludowej Spóldzielni Wydawniczej i mgr Mieczysław Tomaszewski - dyrektor Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, zapoznali Mariana Spychalskiego i Kazimierza Banacha z dotychczasowym dorobkiem wydawnictwa i przebiegiem prac zmierzających do zakończenia całości edycji. Dzieła wszystkie O. Kolberga (80 tomów) stanowią - jak wiadomo - jedyny w literaturze fachowej wielkiej miary dokument XIX-wiecznej kultury ludowej Polski i ziem sąsiednich. Są one największym zbiorem materiałów opisujących nasz lud i jego ~ycie. Społeczna wartość tych materiałów polega dziś przede wszystkim na twórczej roli w kształtowaniu współczesnej kultury ludowej i ogólnonarodowej oraz w rozwijaniu uczuć patriotycznych. Toteż mocno należy podkreślić zrozumienie i dalekowzroczność zarówno inicjatorów wydania i upowszechnienia Dzieł - prof. dr Józefa Gajka, prof. dr Jana Czekanows'kiego, prof. dr Juliana Krzyżanowskiego, prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, doc. Mariana Sobieskiego i wielu innych działaczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którzy już od pierwszych lat powojennych planowali i przygotowywali podjęcie edycji, jak też ucbwałodawców członków Rady Państwa, której pomoc finansowa pozwoliła od 1960 r. realizować stopniowo wielki plan PTL w zakresie wydania Dziel. W ciągu ubiegłego lO-lecia ukazało się drukiem 50 tomów (nr 1_36, 39-41, 43-46, 48, 52-53, 60, 64-66), w tym 14 z rękopisów, a dalsze 30 tomów znajduje się w druku bądż w opracowaniu i ukaże się w najbliższych latach. Przewodniczący Rady Państwa żywo interesował się wydawnictwem. Przyjąwszy z rąk redaktora naczelnego prof. dr J. Burszty komplet Dzieł wyraził uznanie dla olbrzymich zasług Kolberga na polu nauki, a zarazem pozytywnie ocenił wysiłki wydawców jego spuścizny. Medard Tarko 1 Pierwsze spotkanie odbylo się w Belwederze przed 6-ma laty dnia 17 lutego 1964 r. z okazji 150 rocznicy urodzin Kolberga. Delegację wydawnictwa w skladzie: przewodniczący Komitetu Naukowego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego prof. dr T. Kotarbiński, członkowie prezydium Komitetu prof. dr H. Jabloński i prof. dr S. Żólkiewski, dyr. Biura Komitetu mgr M. Dobrowolski. przewodniczący Komitetu Redakcyjnego DWOK prof. dr .T. Krzyżanowski oraz członkowie tego Komitetu Stefan Dybowski i prof. dr J. Burszta redaktor naczelny V=iel. przyjął wówczas przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, który otrzymaŁ z rąk delegatów komplet wydanych 35 tomów DWOK (nr 1-35). Zob. M. Tarko a Kolbergll w Belwederze. "Literatura Ludowa" 1964, z. 4--6, s. 2 I 47. �2H8 Kronika WYSTAWA RĘKOPISOW I PUBLIKACJI OSKARA KOLBERGA W dniach od 18 lutego do 31 marca 1970 r. czynna była w Warszawie w gmachu Naczelnego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego okolicznościowa wystawa publikacji i rękopisów Oskara Kolberga, folklorysty i etnografa, którego część spuścizny naukowej w postaci 50 tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1960-1969 była przedstawiona dnia 1B II 1970 r. przewodniczącemu Rady Państwa. Wystawa została zorganizowana po raz pierwszy na tak dużą skalę staraniem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, przy bezpośredniej współpracy redakcji Dziel i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, zwłaszcza jej wiceprezesa Jerzego Wiśniewskiego. Otwarcia wystawy dokonał w dniu 18 II 1970 r. prezes Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, marswłek Sejmu PRL, Czesław Wycech w towarzystwie kierowniczych działaczy ZSL Kazimierza Banacha, Józefa Ozgi Michalskiego, Antoniego Korzyckiego, Edwarda Dudy i Zbigniewa Surowca oraz innych osobistości spoza ZSL, wśród nich sekretarza Wydziału I Nauk Społecznych PAN prof. dr J. Chałasińskiego, przewodniczącego Komitetu Redakcyjnego DWOK prof. dr .J. Krzyżanowskiego, redaktora naczelnego Dziel prof. dr J. Burszty, prezesa Ludo'Nej Spółdzielni Wydawniczej doc. M. Grada i wiceprezes.a LSW J. Wiśniewskiego, dyrektora Polskiego Wydawnictwa Muzycznego mgr M. Tomaszewskiego, pracowników redakcji Dziel oraz licznie zgromadzonych przedstawicieli prasy i innych stołecznych instytucji kulturalnych. Przemówienia wygłosili marszałek Cz. Wycech i prof. dr J. Burszta. Obaj mówcy zwrócili uwagę na znaczenie wydawanego obecnie dorobku etnograficznego O. Kolberga dla rozwoju nauki i kultury i zachęcili ogół do zapoznania się z ekspozycją fragmentów tego dorobku. Wystawa składała się z kilkunastu stelaży i gablot wypełnionych materiałami Kolberga, ustawionych w widnej sali na parterze budynku NK ZSL przy ul. Grzybowskiej 4. W centralnym punkcie wystawy umieszczono duży portret olejny Kolberga wykonany w 1968 r. ~rzez olsztyńskiego artystę-plastyka Juliana Dadleza na podstawie portretu archiwalnego. Informacyjne napisy i winiety oraz całość bardzo stosownej oprawy plastycznej i układu wykonał artysta grafik Ludowej Spółdzielni Wydawniczej Karol Syta. Na treść wystawy złożyły się rękopiśmienne i drukowane materiały kolbergowskie, a więc poszczególne tomy jego Ludu i Obrazów etnograficznych z lat 18651890 obok ich wznowienia z ostatniego dziesięciolecia oraz rękopisy, z których część ilustrowała podstawę druku serii Kmkowskie, Mazowsze i Polwcie wydanych w okresie 1871-1888, pozostałe zaś -- materiał do obecnie wydawanych etnograficznych monografii regionalnych. Oprócz rękopisów i publikacji Kolberga wystawa ukazała bardzo interesujące opinie o jego dziele i życiu, napisane przez póżniejszych uczonych: dra Izydora K~pernickiego - najbliższego przyjaciela Kolberga (1891) i Stanisława Lama autora pierwszego rysu biograficznego o Kolbergu (1914), jak też współczesnych: prof. dr Igora Bełzy - wybitnego muzykologa z Moskwy, prof. dr Pawła Nedo. dr Pawła Novotnego i dr Johanna Rauppa - folklorystów z Lipska i Budziszyna, prof. dr Petara Dinekova z Sofii i in. We wszystkich tych opiniach zawarta jest �299 Kronika jednoznaczna ocena dzieła, jako unikalnego już dziś źródła do badań nauko\\'jTh nad kulturą stosunkami społeczno-ekonomicznymi w Slowiańszczyźnie XIX w. Wystawę odwiedziło wiele osób dorosłych i młodzieży szkolnej również spoza Warszawy. Z pewnością spełniła ona pożyteczną rolę jeszcze jednego ogniwa popularyzującego człowieka i dzieło. Medard Tarko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/277134735e03423eee19db5a74550adb.pdf a4d15ab4dbc48718cdc54b17028011ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1047 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.300-304 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M \1 o H I A lvI Lud. t. 54. 1970 WALDEMAR BABINICZ Dnia 21 kwietnia 1969 r. zmarł w Nałęczowie Waldemar Babinicz. Urodzony 13 VIII 1902 r. w Kowlu, studiował polonistykę na KUL, a ukończył studia w Wilnie. Był nauczycielem głównie w szkołach rolniczych, działaczem "Wici" i ZNP. Był zasłużonym działaczem 'kultury i publicystą, a także pisarzem. Pozostawił znaczny dorobek pisarski i publicystyczny w postaci 20 dzieł i powieści: Listy z Parafii, Apostołowie, Rówieśnicy, Obecny, Drzazgi, Fontanna i inne. Znany był jako działacz kulturalny, szczególnie na terenie woj. kieleckiego. W roku 1943, jeszcze w czasie okupacji, założył Uniwersytet Ludowy w Pawłowieach, a potem w Rożnicy, który prowadził do 1969 roku. Był zbieraczem gawęd, pieśni i legend ludowych, których, niestety nie zdążył już opublikować. Wieloletni członek PTL, odznaczony Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, "Zasłużony Nauczyciel PRL", Medalem Komisji Edukacji Narodowej i innymi odznaczeniami. Był głębo''kim, gorącym patriotą, kochał swój kraj rodzinny Polskę, jej tradycje, literaturę i obyczaje. Kochał polską przyrodę, wieś polską, a przede wszystkim młodzież, z którą pracował i której starał się pomagać przez całe swoje życie. Elżbieta JOZEF Królikowska BŁACHNIO W dniu 27 listopada 1968 r. zginął śmiercią tragiczną Józef Błachnio, ur. 12 VIn 1912 r. - ,adiunkt Muzeum w Grudziądzu. Zmarły był powszechnie znanym i cenionym działaczem w Grudziądzu. Pełnił m.in. funkcję wiceprezesa Zarządu Oddziału PTTK, przewodnicz.ącego Komisji Ochrony Zabytków oraz społecznego opie- �In :301 Memoriam kuna zabytków. Tuż po wOJnie przystąpił w bardzo trudnych warunkach do organizowania Muzeum i Biblioteki powiatowej w Grudziądzu. Był też znanym popularyz.atorem regionu grudziądzkiego. Pozostawił po sobie liczne prace, m.in. monografię miasta i powiatu, kroniki i przewodniki. Elżbieta ALEKSY ANTONI Królikowska GILEWICZ W dniu 10 czerwca 1969 r. zmarł dr Aleksy Gilewicz, ur. 22 VIII 1905 r. historyk, wybitny polski metrolog, znawca i badacz dziejów ziemi przemyskiej, członek Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie, założyciel Oddziału Przemyskiego PTL. Stopień doktora uzyskał na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie pracy pt. Studia z dziejów miar i wag w Polsce. Jego dorobek naukowy z tego zakresu obejmuje 55 artykułów i haseł w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, dwa rozdziały w Historii Polski. T,akże Ziemia Przemyska stała się jednym z naczelnych tematów w jego pracach - Słownik historyczno-geograficzny Ziemi Przemyskiej i Sanockiej w średniowieczu. Był jednym z pierwszych historyków prowadzących badania nad ruchami robotniczymi w Przemyślu. Owocem tych studiów są Listy Witolda Regera wysyłane w latach 1896-1902 z Przemyśla do Londynu do Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich. Dr Aleksy Gilewicz był niezwykle czynny i zaangażowany naukowe, popularyzacyjne i organizacyjne PTL. we wszelkie Elżbieta prace Królikowska IRENA NIZIŃSKA Dnia 12 VI 1969 r. zmarła w Krakowie mgr Irena Nizińska, ur. 4 stycznia 1924 r. - adiunkt Zakładu Etnografii IHKM PAN. W roku 1954 ukończyła studia w zakresie etnografii i slawistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Początkowe jej zainteresowania naukowe skupiały się na kulturze ludowej Podhala. W następnych latach zasięg tematu rozszerzyła na teren całych Karpat. Opublikowała szereg prac naukowych, m.in. Budownictwo wiejskie we wsi Ciche pow. Nowy Targ, 1966, Badania nad kulturą ludową Podhala, "Lud", 1957, Wytwórczość domowa i rzemieślnicza w Siołkowicach Starych, "Etnografia Polska", 1958. Była także współautorką monografii wsi Siołkawice. Od roku 1966 mgr L Nizińska brała udział w polsko-bułgarskich badaniach na terenie Bułgarii, poświęconych współczesnym przeobrażeniom wsi. Z tych ostatnich badań opublikowała w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" pracę pt. Badania w skolektywizowanej wsi w Bułgarii a także pracę pt. Drugbica w: "Z polskich Studiów Slawistycznych", 1968. �302 In Memoriam Mając wybitne zdolności lingwistyczne, była również autorką licznych recenzji tłumaczeń prac naukowych węgierskich, czeskich, słowackich i bułgarskich. Mgr Irena Nizińska była czynnym członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, długoletnim członkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału. Elżbieta ANIELA Królikowska SZUBERLA W dniu 27 sierpnia 1969 r. zmarła Aniela Szuberla, ur. 17 V 1902 r. - czynny członek Oddziału PTL w Łańcucie, współautorka widowiska obrzędowego pt. Wesele wolańskie. Widowisko to było wielokrotnie wystawione w okolicy, w tym także w Łańcucie z okazji XXXVII Zjazdu i Konferencji Naukowej PTL. Elżbieta STANISŁAW Królikowska CZERNIK Oddział Łódzki PTL miał zaszczyt zaliczać do grona swych pierwszych członków Stanisława Czernika - Człowieka o dużych i wielostronnych za1sługach na polu liter.atury, oświaty, działalności społecznej i poszukiwań folklorystycznych. Nie brakło Go bowiem nigdy tam, gdzie znajdowały swój wyraz sprawy wsi i jej kultury. Urodzony 16 stycznia 1899 r. w kieleckiej wsi Zachcinie, skąd rozpoczął niełatwą drogę do dyplomu magisterskiego (1924) na wydziale prawno-ekonomicznym poznańskiego uniwersytetu, nie stracił nigdy więzi ze wsią, manifestując tę więź na wszystkich odcinkach swej pracy. Jako młody pracownik szkolnictwa wiejskiego i małomiasteczkowego współpracował z teatrem ludowym pasjonując się organizacją życia .artystycznego w ośrodkach wiejskich. Także w latach wojennych, spędzanych poza krajem, kontynuował pracę oświatową tworząc w zgrupowaniach polonijnych w Algierii, we Włoszech i w Anglii polskie szkoły licealne. Innym przejawem działalności były prace edytorskie, które rozpoczął od wydawania lokalnych czasopism szkolnych czy regionalnych tam, gdzie wypadło Mu pracować (np. "Głos Gostyński"). Szczególne znaczenie miał zainicjowany w 1935 r. miesięcznik "Okolic.a Poetów" wychodzący w Ostrzeszowie, lansujący kierunek poetycki zwany autentyzmem. Autentyzm miał być, wg Czernika. postawą twórczą bliską przede wszystkim poetom wiejskiego pochodzenia, gdyż postulował czerpanie tematyki ze źródeł własnych doświadczeń, z "autentycznych przeżyć". Po zadomowieniu się w Łodzi (od W51 r.) pracował w kolegiach redakcyjnych kilku wychodzących tu czasopism kulturalnych. Był też współzałożycielem i pierwszym redaktorem naczelnym Wydawnictwa Łódzkiego - instytucji mającej wielkie znaczenie w życiu kulturalnym miasta. �In 303 Memoriam Jako literat wypowiadał się w widu rodzajach twórczości pisarskiej: w wydanych tomach i wyborach poezji realizującej postulaty autentyzmu, w opowiadaniach, dramatach oraz w licznych powieściach, które często podkreślają zasługi chłopa polskiego w rozwoju dziejów narodu i narodowej kultury. Przykładem może być powieść z czasów kościuszkowskich: Wierne kosy i Opowieść o Klemen- STANISŁAW CZERNIK (1899-1969) sie Janickim, sławnym w całej Europie chłopie - poecie z epoki renesansu. Dorobek pisarski Czernika wzbogacają ponadto tomy eseistyki literackiej oraz studia i antologie z dziedziny kultury ludowej, a w szczególności ludowej literatury. Można tu przykładowo wymienić: Poezję chłopów polskich (1951), Pieśń ludową w okresie i satyrę pańszczyźnianym ludu (1958), Stare polskiego zloto (1962), (1951), (1956), Chłopskie Klechdy Z podglebia ludu pisarstwo polskiego (196'6) i Trzy samorodne (1957), zorze Polską dziewicze (1954), Humor epikę ludową (1968). Za wszechstronną i rozległą działalność otrzymał liczne nagrody i odznaczenia, \If tym: nagrodę literacką Łodzi (1935), nagrodę Ministra Kultury i Sztuki II stopnia (1963), Krzyż Kawalerski i Oficel'ski Orderu Odrodzenia Polski, Medal X-lecia PRL i Odznakę Honorową m. Łodzi. Srodowisko łódzkie przygotowywało jubileusz 40-lecia twórczości literackiej St. Czernika. Uroczystości Lejnie doczekał, zmarł 3 grudnia 1969 r. Irena Lechowa �30t In PAMIĘCI Memoriam STEFANII ĆWIKOWNEJ W dniu 11 listopada 1969 r. zmarła w Limanowej, po długiej chorobie, Stefani.a Ćwikówna, sekretarz Zarządu Oddziału PTL w Limanowej. Urodziła się dnia 3 grudnia 1904 r. w Sowlinach koło Limanowej. Do szkoły powszechnej UCZ!;szczała w latach 1911-1918. Następnie ukończyła 3 klasową szkołę im. Klementyny Hofmanowej w Nowym Sączu. W roku 192,3 zdała egzamin dojrzałości w Seminarium Nauczycielskim im. Św. Rodziny w Krakowie. STEFANIA ĆWIKOWNA W okresie przedwojennym pracowała jako nauczycielka w Żmiącej, w powiecie limanowskim, z kolei w Osinach, i w Chwałowicach, w ·pow. rybnickim. W czasie drugiej wojny światowej uczyła w szkole powszechnej w Dobrej koło Limanowej. Po wojnie wróciła do Chwałowic na Śląsku. Względy rodzinne zmusiły Ją do powrotu na teren pow. limanowskiego w 1956 r. Wtedy też znalazła się wśród założycieli Oddziału Limanowskiego PTL, w którym przez kilka kadencji, do śmierci piastowała funkcję Sekretarza Oddziału. Wśród żegnających Ją tłumnie społeczeństwa limanowskiego, koleżanek, kolegów, i młodzieży szkolnej, pozostawiła głęboki żal. Cześć Jej pamięci. Wa!enty Gawron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ae0f85c4b3c4c27623613610e1ae03d.pdf 9c2639869bcc8653a618763b8e738aa3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3114 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2915 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLIII • 1 989 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD — NARODOWY W A R S Z A W A IMIENIA — OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W — WYDAWNICTWO G D A Ń S K POLSKIEJ — AKADEMII Ł Ó D Ź NAUK �CONTENTS Wiktor Stoczkowski Ewa Korulska, Ludwik Stomma Ludwik Stomma, Antoni Kroh Aleksander Jackowski Bożena Taranowicz Jerzy Chumiński Hanna Pawlak Mieczysław Piwko Anna Wieczorkiewicz, Joanna Zatorska Sławomira Bydałek Romualda Hankowska SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Prehistory in school text-books, that is the contemporary myth of the beginnings The beginnings of the Polish state — a version for children Are there any „blanks" in ethnography? . Folklore: inspiration and manipulation . The stereotype of Jesus Christ in folk Polish Some remarks on the ornamentation of con­ temporary tomb crosses . . Old Polish countryside in the photographs of Arner Louise Boyd Great Poland Folk Band (1955—1957) . Biography Mieczysław Piwko on art . . . . Crib figures of Marceli Potas . . . Sand sprinkled designs in Kujawy 195 203 205 211 213 216 220 227 229 230 232 234 239 240 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Po­ rębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/639e6b78f846adcc46f8601285caf58a.pdf d7c12ba59d9779fc9316c8a29b918f2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3112 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2914 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.191-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a c e k O l ę d z k i — M I R A C U L A R CONSCIOUSNESS The author divides vitive offerings into begging and thanks giving ones. In the believer's conscience they are respectively associated with taking and giving. The presented examples come from the Bernardine monastery in Warta (Sieradz region), one of the oldest in Poland. The monastery is assumed to be typical of the whole of the country. In the church there is a sarcophagus of the blessed Raphael, a provincial of the order in the 16th century. The tomb's surface shines owing to its constant rubbing. In 1963—72 eighty two miraculous events (documented by a church commission) and attributed to the blessed Raphael's medation were registered. Among the votive offerings thanks-giving ones are predominant. Strictly material requests (for money or flat) are not observed (in the past people used to plead for success in farming). Dominant are the requests for good health, successes in education, etc. According to the author, the contact with the blessed Raphael (prayers, written requests and thanksgivings instead of the former symbolic-artistic votive offerings) can be regarded as a kind of spiritual training. He also notes that in the descriptions of miracles rational endeavours are not seperated from the divine interventions. W o j c i e c h J . B u r s z t a — F R O M L O C A L F O L K L O R I S M TO „ N A T I O N A L " POST-FOLKLORISM The article concerns differences between the phenomena defined as folklore and folklorism. The author argues that folkloristic activities are not based on the attempts to reconstruct traditional folklore. This is a selective attitude towards the elements of rural culture of various provenance (religion, customs, language); within folkloristic activities a significant process to impoverish and introdu­ ce uniform system of meanings to original activities and works of culture is being observed. The post-folkloristic era contemporary folklorism is driving to is a successive step to completely isolate these activities and works from any cultural context. Elements of folk culture begin to function as autonomous signs of patriotic folklore. In the present article the author points out to ideological conditioning of the attitude towards the heritage of rural culture; the subordination of folkloristic activities or the activities connected with folklore to a given conception of national culture sets the direction of „decoding" of this peasant culture: from local folklo­ rism to post-folklorism which is attributed the values of the „folkloristic national culture". A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — W H E N DOES F O L K A R T CEA­ SE TO BE FOLK. T H E JUROR'S D I L E M M A The present situation in folk art is analysed on the grounds of the all-country competition „Land close to the heart" held in Toruń. The author is of the opinion that the criteria defining folk artist, still relevant in handicraft (e.g. art handed down from generation to generation; traditional ornamental motifs) are adequate neither in painting on canvas and paper nor in sculpture. A l l the distinguished works from the above disciplines coulcj also be displayed at the exhibitions of naive, intuitional and outsider arts. A . Jackowski questions the idea of big competitions participated by many amatours, not understanding why they are called „folk artists" on the one hand, and rejected as non-folk on the other. Hence many of them are unnecessarily embittered and have the feeling of injustice. Generally, amatour works should be displayed only at the local level, whereas the best ones might be shown at voivodeship or all-country exhibitions. It is cultural clubs with art instructors that ought to take care of amatours and of intuitional, naive art. When evaluating the Toruń competition, A. Jackowski appreciates the high quality of many paintings and double fabric, whereas both sculpture and painting on glass face a distinct regress, resulting from their commercialization. A n t o n i K r o h — PASZYN SEVENTEEN YEARS L A T E R The 1970 s witnessed an intesive development of folk and amateur arts subsidized and directed by the state. It is Paszyn near Nowy Sącz, a centre of folk sculpture organized by Father Edward Nitka, that was exceptional in this respect. It can also be referred to as a sociological phenomenon, reflecting the relationship between the state and the lowest hierarchy of the Church. Father Nitka's death in 1971 coincided with the paramount political transforma­ tions in Poland, unfourable to artistic activity. Though still active, the Paszyn centre has changed as well. What achievements of Father Nitka will not go into oblivion? — asks Antoni Kroh. The article also presents the figure of the centre's initiator. M i r o s ł a w a D r o z d - P i a seek a— F O L K A R T I N T H E EYES OF T H E I N H A B I T A N T S OF WARSAW The investigations carried out in Warsaw, concerning the perception and role of folk art, enabled the author to discriminate two groups representing the totally different approach towards folk art. The first group comprises native Varsavians and those who have been dwelling in the capital for over ten years and have achieved higher than professional education. The second group includes the professionally educated incomers from the country. The influence of such factors as sex, profession, age has not been observed. In the present paper the opinions on folk art of the two groups are characterized. Generally, the first group accepts folk art and merits it with certain values, whereas the second one apparently rejects it. B a r b a r a F a t y g a , J a d w i g a S i e m a s z k o — W H Y TO GO FOR TRIOBRANDY... The present article analyses a peculiar diary (A Farmer's Diary) sent for the competition „We are united by the land" by a 22-year-old boy from a village in the Kielce region. The impersonal notes, written down everyday (November 1981-October 1982), are very laconic and concentrate almost exclusively on ennumerating the farm works, taking up most of the day, and the ammount of consumed alcohol. The authors conclude that the presented image of the village is characterized by its self-sufficiency, cultural void, and total isolation from the government-sponsored cultural policy. Worthmentioning is the fact of the collective labour in the village. An autobiography ( M Y LIFE), written by Feliks Dudkiewicz, a sculptor from Stara Wieś, completes the article by Anna Milewska-Młynik presenting the artist's oeuvre and the attitude towards his work. РЕЗЮМЕ Я ц е к О л е н д з к и й — ЧУДОДЕЙСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ Автор делит вотивные предметы на две категории — на имеющие связь с просьбами и наблагодарственные, что в стру­ ктуре совести верующих отвечает двум функциям — брать и давать. Автор приводит материал из Варты (воеводство Серадз), гдесуществует один изстарейших монастырей берна­ рдинцев.На основешироких исследований автор делает вывод, что это характерно для всей Польши. В костеле находится 191 �саркофаг блаженного Рафала, который B X V I веке был провин­ циалом ордена. Его поверхность блестит от постоянных прико­ сновений. В 1963 -1972 зафиксировано 82 чудотворных акта (они упоминаются в документах церковных комиссий), кото­ рые приписываются заступничеству блаженного Рафала. Прео­ бладают благодарственные вотивные предметы. Не встреча­ ются мольбы чисто материального характера, имеющие отно­ шение к деньгам, квартире; ранее встречались просьбы о благо­ получии хозяйства. Преобладают просьбы о здоровье, хорош­ ей учебе и т.д. Автор считает, что контакт с блаженным Рафалом (молитва, письменныепросьбы, благодарности) мож­ но рассматривать как своего рода духовную тренировку. Заме­ чает также, что в описаниях чудес не отделяются рациональные акты от вмешательства божественных сил. В о й ц е х Б у р ш т а — ОТ Л О К А Л Ь Н О Г О Ф О Л Ь К Л О Р И З МА ДО „ Н А Ц И О Н А Л Ь Н О Г О " П О С Т Ф О Л Ь К Л О Р И З М А Автор статьи прослеживает различия между явлениями, определяемыми как фольклор и фольклоризм, выдвигая тезис, что фольклористическая деятельность вовсе не базируется на попытках воскресить традиционный фольклор. Она сводится к выбранным элементам культуры деревни разного происхож­ дения (религия, обычаи, язык); в процессе фольклористических действий происходит обеднение и унифицирование подлинных начинаний и проявлений культуры. Постфольклористическая эра, которую знаменует современный фольклоризм, это очере­ дной шаг в направлении отрыва этих начинаний и проявлений от какого-либо культурного контекста. Элементы народной культуры начинают функционировать как совершенно автоно­ мные знаки патриотической народности. В статье указывается на идеологическую обусловленность отношения к наследию деревенской культуры; подчинение фольклористических действий либо связанной с фольклором определенной концепции национальной культуры, обозначает направление развития функционирования „прочитывания" этой же крестьянской культуры — от локального фольклоризма для потребностей регионального самосознания, до постфольклоризма, которому придается значение „фольклористической национальной культуры". А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — К О Г Д А Н А Р О Д Н О Е ПЕРЕС­ ТАЕТ Б Ы Т Ь Н А Р О Д Н Ы М . С О М Н Е Н И Я Ч Л Е Н А Ж Ю Р И Автор анализирует нынешнююситуацию в народном искус­ стве, исходя из результатов состоявшегося вТоруне общеполь­ ского конкурса „Земля близкая сердцу". Автор утверждает, что критерии понятия „народный художник" (применемые ещагам, где передаются из поколения в поколение навыки, традицион­ ные орнаментальные мотивы и т.д.), утрачивают свой смысл в живописи на холсте и бумаге, а также в скульптуре. Все награжденныеработы такого рода могли бы безтруда экспони­ роваться на выставках наивного и интуитивного искусства, outsider art. Автор поддает под сомнение смысл больших конкурсов с массовым участием любителей, не понимающих, почему некоторые называли их народными художниками, а другие наоборот. Вбольшинстве случаев это вызывает чувство разочарованности и обиды. По мнению автора статьи целесоо­ бразным было бы показывать работы художников-любителей на местных обзорных выставках и только самые лучшие высылать на воеводские и общепольские экспозиции. Любител­ ями, а также интуитивным творчеством должны интересовать- са Дома культуры, располагающие подготовленными для этого кадрами художников-инструкторов. Оценивая конкурс Яцковский, обращает внимание на высокий уровень многих картин, на по-прежнему высокое качество двойной ткани, а одновременно на явный регресс скульптуры и живописи на стекле, что вызвано коммерциализацией этих сфер творчества. А н т о н и К р о х — ПАШИН СПУСТЯ СЕМНАДЦАТЬ ЛЕТ В семидесятых годах можно было наблюдать интенсивное развитие народного и любительского искусства, которое по­ льзовалось материальной поддержкой и организационной помощю государства. На таком фоне своего рода событием был Пашин (воеводство Новый Сонч) — центр (прежде всего народ­ ной скульптуры), организованный ксендзом Эдвардом Ниткой. С перспективы прошедших лет его можно считать также собы­ тием социологического толка, отражающим отношения между государством и Церковью на самом низком уровне ерархии. Смерть ксендза Ниткисовпала со значительными, неблагоприятствующими развитию творчества изменениями политического характера, происшедшими в Польше. Изменился также хотя все еще активный центр в Пашине. По мнению автора интересной была бы попытка ответить на вопрос,что из достижений ксендза Нитки пройдет проверку времени. Встатье дается также харак­ теристика личности создателя центра, ксендза Нитки. М и р о с л а в а Д р о з д - П я с е ц к а я — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО В ГЛАЗАХ Ж И Т Е Л Е Й ВАРШАВЫ Опрос, произведенный среди жителей Варшавы на тему воспрития ироли народного искусства, позволил выделить две группы, резко отличающиеся по своему подходу к этому искусству. Первая группа это родовитые варшавяне, а также люди, живущие в столице более десяти лет, имеющие опреде­ ленное образование, вторая — люди, приехавшие из деревни, обладающие только профессией. Не имеет влияния пол, за­ нятие, возраст. Автор дает характеристику мнений на тему народного искусства обеих упомянутых групп. Обобщая мож­ носказать, что первая группа ценит народное искусство, вторая отрешается от каких-либо связей с ним. Б а р б а р а Ф а т ы га, Я д в и г а ХАТЬ НА Т Р И О Б Р А Н Д Ы . . . Семашко — ЗАЧЕМ Е- В тексте рассматривается оригинальный дневник („Хозяйст­ венный дневник") 22-летнегожителя келецкой деревни, прислан­ ный на конкурс „Нас объединяет земля". Эти ежедневные записки (велись с ноября 1981 до октября 1982 года) отличаются необычной лаконичностью и концентрируются почти исключи­ тельно на перечислении выполненных работ (поглощающих большую часть дня) и количества выпитого алкоголя. Авторы обращают внимание,что картина жизни,представленная в днев­ нике, поражает пустотой в отношении культуры и изоляцией от проводимой государством культурной политики. Внимание за­ служивает факт коллективной работы в деревне. Написаная Ф е л и к с о м Д у д к е в и ч е м , скульптором из Старой Вси автобиография („Моя автобиография") дополняет текст А н н ы М и л е в с к о й - М л ы н и к , посвященный его тво­ рчеству, его характеристику и отношение к собственному творчеству. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ea8d02289637635b5912ed2af1688d.pdf bfd03638142de3ad78af66778007a259 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3600 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.58-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y „ K O Z I O Ł " W e wrześniu r. b. Sekcja M u z y c z n a Z B Ą S K O - L U B U S K I w P o z n a n i u Państwo­ w y c h piszczałki m e l o d y c z n e j . O d c i s k i t a k i e dają w e g o I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j przeprowadzała ba­ obraz wielkości i r o z m i e s z c z e n i a dania terenowe (Wiel­ czałki, a możność w y g o d n e g o z e s t a w i e n i a Ziemi na a r k u s i k a c h p a p i e r u ułatwia p r z e p r o w a d z a n i e w o k o l i c a c h Zbąszynia i W o l s z t y n a kopolska Zachodnia) Lubuskiej. Celem oraz n a w s c h o d n i c h połaciach i c h b y ł o : 1) p e n e t r a c j a terenu, na j a k i m studiów porównawczych. Trasa dokładny otworów p a l c o w y c h objazdu pisz­ ich obok siebie nad nimi prowadziła przez osadził się s t a r o d a w n y l u d o w y i n s t r u m e n t m u z y c z n y , i s t n i e ­ w s z y s t k i e te w s i e , w których mieszkają jeszcze, l u b ongiś n i e którego — j a k o i n s t r u m e n t u p o l s k i e g o stwierdzają m i e s z k a l i , koźlarze i s k r z y p k o w i e . Miejscowości te w s k a z y ­ 16-go w i e k u . I n s t r u m e n ­ w a l i n a m s a m i gracze oraz ludność. Objechaliśmy i przeba­ niemieckie rozprawy teoretyczne — t e m t y m j e s t t z w . « к o z i o ł » ; 2) d o k o n a n i e nagrań na płyty repertuaru muzycznego kozła; 3) z e b r a n i e w s z e l k i c h d a n y c h o w y g a s ł y c h już i n s t r u m e n t a c h , które t o w a r z y s z y ł y k u l t u r z e kozła, m i a n o w i c i e o m a z a n k a c h i koźle ślubnym. d a l i 24 w s i e . Zbiór pomiarów, zdjętych z i n s t r u m e n t u , a p o p a r t y c h k o l e k ­ cją odcisków o t w o r ó w p a l c o w y c h piszczałek, pozwolił n a s k o n s t a t o w a n i e k o n s t r u k c j i i sposobu w y r o b u kozła do j e g o O b j a z d u t e r e n u dokonaliśmy n a r o w e r a c h . Z a o p a t r z e n i b y ­ n a j d r o b n i e j s z y c h szczegółów. Łącznie z t y m p r z e b a d a n o w y ­ liśmy w sprężynowy a p a r a t (własnej k o n s t r u k c j i ) do m i k r o ­ sokość s t r o j u kozła i technikę g r y n a n i m . Okazało się, że f o n o w e g o n a g r y w a n i a n a płyty, łącznie z k o n i e c z n y m sprzę­ jest tem gry na dudach wielkopolskich, polega technicznym słuchawki, stanowił (mikrofon, akumulator, baterie, zapas płyt decelitowych). aparat fotograficzny, Resztę przyrządy do głośnik, to t e c h n i k a zupełnie p a l c o w e g o . D a j e to m e l o d y c e kozła s w o i s t e , j e m u t y l k o wła­ muzycznego. Pomiarów opracowanych t a b l i c schematów p o m i a r o w y c h . Okazała się metoda zdejmowania na papier odcisków techniki ności w y k o r z y s t a n i a przedęcia d r u g i e g o i trzeciego ściwe p r z y t y m bardzo p r a k t y c z n a , p o raz p i e r w s z y od b o w i e m n a umiejęt­ wyposażenia mienna — w według odmienna zdejmowania pomiarów z instrumentów, oraz do s t w i e r d z e n i a i c h s t r o j u dokonywano swoista, poprzednio zastosowana otworów palco­ zwroty i maniery melodyczne, regionie które — otworu rzecz zna­ kozła w p ł y n ę ł y w y d a t n i e n a obraz m e l o d y k i l u d o w e j pieśni śpiewanej. N a g r a n i a , j a k i e zostały w terenie przeprowadzone zanalizowanie w ilości 90 s z t u k , pozwolą n a wyłaniającego się t u p r o b l e m u w p ł y w u i n ­ s t r u m e n t u l u d o w e g o n a melodykę l u d o w e j pieśni w o k a l n e j . W ę d r u j ą c o d gracza do gracza ustaliliśmy spis i m i e n n y k o źlarzy oraz g r a n i c e g e o g r a f i c z n e g o zasięgu kozła. Pragnąc zbadać żywotność kozła i udział j e g o w m u z y c z n e j tyce w s i , zgromadziliśmy na ten temat — o b s e r w a c j i własnych — szereg w y p o w i e d z i prak­ niezależnie o'd i opinii samych g r a c z y i l u d u , z których w y n i k a , że dzisiaj w l u d z i e wśród generacji starszej i s t n i e j e umiłowanie, n i e m a l k u l t kozła. D l a t y c h l u d z i n i e m a m u z y k i bez kozła. P o w s z e c h n e j e s t z j a w i s k o , że d l a l u d z i s t a r y c h zawsze przeszłość j e s t pięk­ niejsza n a d t o , co dzieje się d z i s i a j . P r z y p u s z c z a l n i e więc t e n właśnie f a k t s t a n o w i część podłoża, n a którym do l e ­ g e n d a r n y c h rozmiarów dochodzi dziś c h w a l b a czasów m i ­ n i o n y c h , k i e d y to n i e było i n n e j m u z y k i , j a k t y l k o kozieł ze s k r z y p c a m i , oraz sława n a j p r z e d n i e j s z y c h koźlarzy, w y ­ marłych p r z e d t r z y d z i e s t u do pięćdziesięciu l a t y . T y m n i e ­ m n i e j m i s t r z o w s k i e t r a d y c j e koźlarzy l a t d a w n y c h koźlarze dzisiejsi, nestorzy dzisiejszej sztuki przejęli kożlarskiej, których p o s t a c i e w y r o s ł y p o n a d szereg szarej b r a c i n a t y m i n s t r u m e n c i e i niewątpliwie z t y m s a m y m m e m i c h sławę głosić będzie za l a t pięćdziesiąt młodzież. F a k t , że w cym nazwiska istnieją pozycje, naszym dziewiętnastu spisie imiennym, dzisiejsza obejmują­ praktykujących które wymieniają koźlarzy graczy entuzjaz­ koźlarzy, czterdziesto- ośmio, czterdziesto, t r z y d z i e s t o d w u l e t n i c h , a n a w e t j e d n e g o o s i e m n a s t o l e t n i e g o , sam przez się w s k a z u j e n a t o , że żywot­ ność tego i n s t r u m e n t u n i e t y l k o t r w a , ale i t o c z y strym nurtem k u pokoleniom 58 najmłodszym. się b y ­ �N i e da się j e d n a k zaprzeczyć, że obie w o j n y uczyniły w m u ­ z y c e koźlarskiej głębokie w y ł o m y . Po p i e r w s z e j w o j n i e świa­ t o w e j n a n i e s i o n e zostały — j a k o pozostałości p o o r k i e s t r a c h w o j s k o w y c h — f a b r y c z n e i n s t r u m e n t y dęte, p r z e d e kim k l a r n e t es i trąbka. Z n i m i s z y b k o radę, b o j e p o p r o s t u wszyst­ j e d n a k kozioł dał włączył do i o i l e p r z e d r o k i e m 1914 p o w s z e c h n y m swego sobie zespołu zespołem był k o ­ zioł ze s k r z y p c a m i , o t y l e p o r o k u 1918 zespół t e n począł pęcznieć, dobrał sobie k l a r n e t , p o t e m trąbkę c z y l i t y c h wła­ śnie intruzów, którzy m o g l i m u praktykę odebrać, względ­ n i e zanieczyścić ludową muzykę instrumentalną m u z y c z n y m poza l u d o w y m . W elementem t e n sposób t a k k l a r n e t j a k i trąbka poszły p o supremację kozła, przejęły j e g o reper­ t u a r c z y l i zostały z a s y m i l o w a n e przez siłę melodyczną kozła. W o j n a o s t a t n i a uczyniła w y ł o m b a r d z i e j d o t k l i w y , b o w i e m w czasie o k u p a c j i p r a k t y k a kożlarska zamarła, n i e t y l k o z p o w o d u z a k a z u urządzania z a b a w , ale i z o b a w y przed z n i s z c z e n i e m i n s t r u m e n t u przez o k u p a n t a . M o m e n t t e n , łącz­ nie z faktem wysiedlenia i rozproszenia ludzi, zwłaszcza młodzieży, stał się — z d a n i e m koźlarzy — przyczyną d w u d z i s i e j s z y c h bolączek. Po p i e r w s z e , że młodzież n i e miała g d z i e i k i e d y osłuchać się z kozłem, w o b e c czego j e s t n i e ­ d o s t a t e c z n i e zżyta z muzyką kozłową, stąd z m n i e j s z o n y dziś stopień zainteresowania młodzieży że nikły j e s t n a r y b e k młodych kozłem; po drugie — graczy. S y t u a c j a j e d n a k n i e j e s t t a k groźna, j a k to p r z e d s t a w i a n i e ­ j e d e n osiemdziesięcioletni koźlarz, który ż y j e jeszcze w s p o ­ chwały, k i e d y t o chodził Razem z kozłem ślubnym w y s z ł y z p r a k t y k i m u z y c z n e j t o ­ n a w e s e l e i k u s t r a p i e n i u żony p o parę t y g o d n i warzyszące m u m a z a n к i . Jest t o r o d z a j małych s k r z y p e - mnieniem z wesela n y m — pozwolą n a rekonstrukcję i o p r a c o w a n i e tego i n s t r u ­ mentu. d n i swej największej n i e zaglądał d o d o m u . A l e m i l s z a była m u sława kożlarska czek n a d gospodarkę. P r a k t y k a m u z y c z n a w s i układa się b o w i e m zienie na Z i e m i Lubuskiej d w u egzemplarzy własnej roboty, o specyficznej konstrukcji. Odnale­ w t e n sposób, że n a w e s e l a i z a b a w y zapraszane są d w a ze­ i n f o r m a c j e o t r z y m a n e o d skrzypków, którzy za młodych l a t społy: s t a r y — złożony z kozła, s k r z y p i e c , k l a r n e t u i trąbki g r a l i n a m a z a n k a c h , stanowią źródłowy, o w i e l k i e j w a r t o ­ mazanek oraz « m o d n y » , w skład którego w c h o d z i a k o r d e o n , sakso­ ści materiał. f o n i trąbka. I o k a z u j e się, że ta sama młodzież, która tań­ Materiały, z e b r a n e czy i b a w i się p r z y m o d n y m zespole, z całą swobodą i za­ n i u i stają się podstawą następujących, będących w pałem tańczy s t a r o d a w n e w i w a t y czy szocze « p o d kozła)), p r a c : « K o z i o ł zbąsko-lubuski» (mgr. J . Sobieska), rzucając wielkopolskie» jak wesołymi przyśpiewkami czynią waczki to dziś jeszcze z t y m samym starsze kobiety, zapałem, dawne śpie­ weselne. Największe w n a s z y m objeździe, (mgr. M . S o b i e s k i ) , ślubny» (J. i M . są w oraz opracowa­ toku «Mazanki «Zbąsko-lubuski kozioł Sobiescy). MGR MARIAN SOBIESKI w z i ę c i e m a t a k i zespół, który zależnie o d za­ p o t r z e b o w a n i a może przedzierzgnąć się ze starego w m o d n y , wtedy b o w i e m m a się n a z a b a w i e zapłatą. I rzeczywiście oba zespoły za jedną j e s t w Zbąszyniu zespół t a k i , zło­ żony z o j c a i t r z e c h synów, którzy — o t r z y m a w s z y zapro­ szenie d o g r a n i a n a w e s e l u c z y z a b a w i e — siadają n a m o ­ t o c y k l , zabierają podwójny k o m p l e t instrumentów i grają w obsadzie kozioł, s k r z y p c e , k l a r n e t , trąbka a l b o a k o r d e o n , s a k s o f o n , k l a r n e t , trąbka. C i właśnie gracze twierdzą j e d ­ n a k s t a n o w c z o , że bez kozła n i g d y n i e idą grać, b o l u d z i e żądają kozła, że młodzież « r ó w n o ze starymi» u m i e tań­ czyć « p o k o ź l e » i p r z y ś p i e w y w a ć s t a r o d a w n e p i o s e n k i . G d y b y jeszcze c z y n n i k i samorządowe w sposób w y d a t n i e j ­ szy popierały muzykę kozłową, g d y b y na wszystkie uro­ czystości państwowe, samorządowe, r e g i o n a l n e b r a n o z a w ­ sze koźlarza ze s k r z y p k i e m i zawsze z a p e w n i a n o mu tym z a r o b e k — moglibyśmy n i e mieć żadnych o b a w co d o p r z y ­ szłości t e g o pięknego, p o l s k i e g o W instrumentu. b i e g u p e n e t r a c j i t e r e n u udało n a m się odszukać egzem­ plarz wymarłego przed 50-ciu l a t y i n s t r u m e n t u , m i a n o w i ­ cie k o z ł a ś l u b n e g o . Był t o i n s t r u m e n t obrzędowy uży­ w a n y przez koźlarza p r z y obrzędzie w e s e l n y m . Głos kozła ślubnego spraszał gości w e s e l n y c h , towarzyszył młodej p a ­ rze p r z y w y j e ź d z i e do kościoła i rozbrzmiewał aż d o c h w i l i wieczerzy w e s e l n e j . Po w i e c z e r z y kozioł ślubny ustępował m i e j s c a k o z ł o w i właściwemu. O d n a l e z i o n y e g z e m p l a r z zła ślubnego (wprawdzie uszkodzony) ko­ oraz i n f o r m a c j e za­ sięgnięte o d koźlarzy, którzy g r a l i jeszcze n a koźle ślub­ 59 �Z D O Ś W I A D C Z E Ń N AD F O T O G R A F O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH Ł Jedną z pomocniczych form w notowaniu tańców ludo­ kierunku, wyjątkowo d y s k r e t n i e , a d l a rozjaśnienia w y c h , w i c h wyobrażaniu i o d t w a r z a n i u j e s t niewątpliwie silnych cieni, z drugiego d o b r e zrjęcie f o t o g r a f i c z n e , 3. N i e z m i e r n i e struje ruch utrwalenie tańca. które w p e w n y m w y c i n k u i l u ­ Doskonalszą formą od ruchów n a taśmie f i l m o w e j fotografii jest i odtwarzanie ich ważnymi źródła, o d b i t e g o c z y n n i k a m i wzbudzającymi j e s t m u z y k a , która k o n i e c z n i e musi przygrywać w d o k o n y w a n i a zdjęć. W a ż n y m też j e s t dobór j e s t s p e c j a l n i e p r e d y s t y n o w a n y , szczególnie d o n a u k o w y c h par, j a k również i p o r a d n i a . Czułe o k o f o t o g r a f a a n a l i z i d o n a u k i tańców. J e d n a k ujemną j e g o cechą cza t e r e n o w e g o , trudność p r o d u k c j i , eksploatacji i publikowania we wła­ w ta­ n e c z n i k a c h w ł a ś c i w e g o d u c h a i oddającymi c h a r a k t e r tańca d l a różnych c e l ó w p r z y p o m o c y projektorów. F i l m r u c h o m y jest zbyt jednak o ekran. te i p o d o b n e przejawy czasie odpowiednich i bada­ m u s i w czas zau­ w a ż y ć i n a n i e w ł a ś c i w i e w porę reagować. ściwej f o r m i e — w r u c h u . W p u b l i k o w a n i u w i ę c tańca n a 4. Mając n a u w a d z e zapobieżenie n i e p o r o z u m i e n i o m t r z e b a papierze z góry m u s i m y zadowolić się t y l k o składowym elemen­ przewidzieć skład zespołu t e m f i l m u , poszczególnymi j e g o k l a t k a m i i fotografią, p r z e d ­ wzrostu, specjalnego stawiającymi w najdoskonalszej mieć Fotografując tańce s p o t y k a m y postaci dany ruch. się z s z e r e g i e m zagadnień, pewien pochodzenia wpływ trzenie drobnego pod względem na uzyskanie jednolitości. szczególiku może stworzyć Niedopa­ nieprzyjemne występujących w o g ó l e p r z y każdej f o t o g r a f i i , ale n i e z m i e r ­ sytuacje n i e ważnych i s p e c y f i c z n y c h d l a i l u s t r a c j i tańców, j a k o po­ n y c h , których s y m p a t i e i a n t y p a t i e mogą zawsze moc n a u k o w a , mająca niespodziankę i w i e l e popsuć. wie najprostszej, spełnić swą rolę w najprzystępniejszej D o t y c h zagadnień z a l i c z a m a postaci zarazem kompozycję możli­ istotnej. g r u p y , czy pary taneczników, oraz oświetlenie w z g l ę d n i e naświetlenie f i l m u wraz z całą techniczno-laboratoryjną stroną. u w a g i i należytego rozwiązania wymagają Specjalnej takie zagadnie­ n i a j a k tło, naświetlenie, ostrość, środki n a s t r o j o w e , zespołu, ilość f o t o g r a f o w a n y c h skład osób, r u c h , strój i «reżyse- ria». Z t y m i t o p r o b l e m a m i spotkałem się, dokonując zdję­ c i a tańców w W i e l k o p o l s k i e j (Ziemie czenia Odzyskane). Dąbrówce p o w . Międzyrzecz Korzystając ze spostrzeżeń i doświad­ uważam, że spotykane trudności dobrze jest roz­ w i ą z y w a ć w następujący sposób: t a k i e , które stwarza w a r u n k i s w o b o d n e g o p o r u s z a n i a i całkowitego w y ż y c i a się uczestników w tańcu. T a k i m są z a b a w y łym n i e b e m , r z a d z i e j i majówki p o d go­ w e wnętrzach zabudowań. Stąd zdję­ c i a należy w y k o n y w a ć n a p o l a n a c h , n a t l e krzaków, już t o w i m i e s z k a n i u n a t l e właściwych t e m u r e g i o n o w i mebli. Fotografowanie dokonywanych gdyż stwarza wcale warunki c y c h z atmosfery na urządzeń l u b nakręcanie filmów z pokazów na specjalnych uwzględniających podiach środowiska sztuczne czy nie scenach, jest i wyrywając się. P r z e d s t a w i a n i a nie pożądane, produkują­ normalnej, wpływa t y m samym i c h zachowanie tańców ujemnie ludowych na scenach j a k i u t r w a l a n i e i c h t a m n a t l e j e d n o b a r w n y c h kulis kojarzy się z b a l e t e m , potrzebą s t y l i z a c j i , a t y m sa­ mym wprowadza o d c h y l e n i e o d naturalności, n a j a k i e j n a m w badaniach t a k bardzo 2. W 5. Fotografując zależy. tańce fotografującego, zdecydować się jak fotografowa­ trzeba stworzyć n a jedną całych zespołów, b) poszcze­ gólnych par, c z y g r u p , tworzących z a s a d n i c z y element ta­ n e c z n y , c) łączne w y k o n y w a n i e zdjęć g r u p o w y c h i poszcze­ gólnych p a r . Każde z t y c h podejść i ujęć m a s w o j e M n i e j w i d o c z n y w t y m ujęciu j e s t r u c h , który rozprasza się w g r o n i e osób, z a m a z u j e się i r z a d k o k i e d y d a się u c h w y ­ cić w f o r m i e właściwej u w s z y s t k i c h taneczników. poszczególnych p a r są p r z e j r z y s t s z e , p a r y , czy g r u p y — elementu. Wadą i c h jest Jednak ze względu n a zasadnicze cechy i walory zdjęć należy j e stosować o b o k g r u p o w y c h , dających między 10—17. Z a najodpowiedniejszą porę d o naświetla­ n i a uważam g o d z i n y poza w y m i e n i o n y m i (w p o r z e letniej) Połączenie tych dwóch rodzai i i l u s t r o w a n i a tańców w y d a j e sposobów fotografowania m i się najszczęśliwsze i m a m wrażenie, że te d w i e m e t o d y w i n n y być przeważnie wane przy nakręcaniu filmów datkową formą ilustracyjną, objaśniającą fragmenty w i n n y być zdjęcia obrazujące w y c i n k i poszczególnych części ciała w s w e j d y n a m i c e mięśni. T e n r o d z a j zdjęć należy stosować w wyjątkowych wypadkach, kiedy ruch jest niezmiernie s k o m p l i k o w a n y i p r z e d s t a w i e n i e f r a g m e n t u całości daje j a ­ śniejsze i pełniejsze wyobrażenie o jakości wykonywanego ruchu lub efektu stroju. jest artystyczną formą ruchów, wykonywaną w t a k t i r y t m m e l o d i i . Stąd n i e z m i e r n i e ważną czynnością właściwego ruchu na negatyw. które s t o s u n k o w o łatwo poznać p o r o z w i e w i e filtr na 1/250, 1/100 i 1/50 s e k u n d y p r z y jasności o b i e k t y w u zależ­ nej o d warunków barw w stroju, świetlnych. W konieczne tego l u b jasno-zielonego. jest Cały celu użycie uzyskania filtru szereg zdjęć tonacji ciemno-żóło niepożąda­ ruchu leży fotografować t a k , a b y fotografią pomóc odtwórcy. N i e ­ stwą przez Sądzę, że i l e również techniką w y k o n a n i a . N a j t r u d n i e j s z e f i g u r y n a ­ zmiernie naświetlanie stoso­ i i l u s t r o w a n i u tańców. D o ­ i d n i e , w których słońce j e s t u k r y t e za n i e z b y t grubą w a r ­ c h m u r , umożliwiającą tych obraz zespołu w akcj-i i j e g o barwną grupę estetyczną i społeczną. fotografując, należy k i e r o w a ć się n i e t y l k o estetyką po­ oder­ w a n i e , w y e l i m i n o w a n i e w s z t u c z n y sposób p a r y z całości. grafować w godzinach ruch taneczników, łatwiej się z n i c h zorientować o sposobie tań­ jest uchwycenie słońcu, szczególnie w Zdjęcia jaśniej ilustrują ści j a k i spotęgowania przejrzystości zdjęć n i e należy f o t o ­ pełnym zalety i w a d y . Zdjęcia g r u p o w e dają o b r a z całości zespołu w a k c j i . 6. T a n i e c c e l u uniknięcia niewyrażności ruchów i k o n t r a s t o w o dla z t r z e c h f o r m : a) z d e j m o w a n i e czenia 1. T ł o w i n n o b y ć n a t u r a l n e , a w i ę c zarówno wieku, i i n n y c h cech, mogących pożądane są zdjęcia wykonane podczas ruchu, u b i o r u , i te uznać należy za wyższą klasę f o t o g r a f i i tańca. N a l e ż y n a ­ t o m i a s t unikać s z t u c z n y c h zdjęć r u c h u u t w o r z o n e g o u s t a w i e n i e tańczącego w p o z y c j i naśladującej przez ruch. Przy­ znać muszę, że dosyć t r u d n o j e s t uchwycić n a f i l m pożą­ n y c h c i e n i a c h i prześwietleniu j e s t r e p r o d u k o w a n y w « W i ą - d a n y r u c h w k l a s y c z n y m w y k o n a n i u , a l e pełna wartość do­ zance kumentalna tańców śląskich* (Jerzy Drozd, Wisła — Poznań, zdjęcia j a k i e f e k t a r t y s t y c z n y nakazują 1937 г.). P r z y w y k o n y w a n i u zdjęć p r z y s z t u c z n y m oświetle­ trudzić się d l a u z y s k a n i a t y c h w y n i k ó w . D o t a k i c h n i u uważam za niezbędne w y z b y c i e n y c h zdjęć w r u c h u należy zaliczyć f o t o g r a f i e świateł i półcieni, gdyż się w s z y s t k i c h efektów one głównie przyczyniają się do wane we wspomnianej czone n u m e r a m i 7 i 8. zależy. Z a w s z e pożądane j e s t 7. Strój w i n i e n b y ć m i e j s c o w y , 60 rzucanie światła z j e d n e g o reproduko­ « W i ą z a n c e tańców śląskich* z a m a z a n i a ruchów, n a których p o k a z a n i u p r z e d e w s z y s t k i m popięk­ ozna­ charakterystyczny dla re- �g i o n u , możliwie odświętny, w którym z w y k l e ludność l.ań- kowskiej czy. nej reżyserii i w ł a ś c i w e g o O d niego w w i e l u w y p a d k a c h zależy szereg ruchów i i c h celowość. P r z y n a p o t y k a n i u trudności w kompletowa­ obrazy (Lwów 1939 r,, « K s i ą ż k a » ) . Za przykłady Wacława n i u strojów, l e p i e j fotografować taneczników w i c h u b i e r z e czaje ludowe» c o d z i e n n y m , który przeważnie w p e w n y m s t o p n i u j e s t z b l i ­ skie». Mniej żony 'do s t r o j u odświętnego, niż przenosić czas w y k o n y w a ­ skutek uważać Boratyńskiego z c y k l u « O b c h o d y i — «Taniec szczęśliwe daleko rozsąd­ rozwiązania tła można idącej zbójnickb i «Wesele rozwiązanie stylizacji tych ruchu zwy­ krakow- zagadnień, widać w na obrazie n i a zdjęć n a lepszą okazję, n a później, co kończy się osta­ Z. Stryjeńskiej p t . « W i e c z o r n i c a góralska». tecznie o d t w a r z a n i e m i c h w środowisku m i e j s k i m , w s t r o j u Kończąc powyższe u w a g i , uważam, że zdjęcia ogólno-europejskim, w i n n y być n a szeroką skalę s t o s o w a n e w p u b l i k a c j a c h , i l u ­ na osobach związku ze wsią i r e g i o n e m nie mających żadnego tanecznym. 8. M i m o , że zdjęcia f o t o g r a f i c z n e tańców l u d o w y c h o r y g i ­ fotograficzne strujących tańce, szczególnie do c h w i l i rozpowszechnienia filmów na wąskotaśmowych. Ze względu improwizację n a l n y c h są d o k u m e n t a m i n a u k o w y m i , z a c h o d z i czasami k o ­ p e w n y c h ruchów w tańcach l u d o w y c h pożądane j e s t w y k o ­ nieczność, w p e w n y m nywanie jednakowoż sensie, powinna reżyserowania. Reżyseria t a się ograniczyć t y l k o do u s t a w i e n i a zdjęcia równocześnie z n o t o w a n i e m piśmiennym. Odkładanie zdjęć n a i n n y czas n i e t y l k o naraża badacza n a par, t a k b y j e d n a d r u g i e j n i e zasłaniała, oraz d o w y e l i m i ­ n o w e w y d a t k i związane z d o j a z d e m , ale zmusza go do n i e ­ n o w a n i a z tła powtarzających się g r u p i osób, szczególnie pożądanego reżyserowania zdjęć w e d l e p o p r z e d n i o wtenczas drugoplanowe na fotogra­ w a n e g o t e k s t u . Poza t y m uważam, że o b e c n i e zdjęcia f o t o ­ f i i n i e w y « h o d z ą o s t r o i n i c n o w e g o n i e wnoszą d o całości. g r a f i c z n e są najtańszymi, p l a s t y c z n y m i i l u s t r a c j a m i tańców, Taką o walorach dokumentu. na k i e d y g r u p y i postacie nieprzemyślaną tytułowej ilustracją okładce fotograficzną «Pląsów» Ludmiły jest zdjęcie Turkiewicz-Jur- ADAM BADANIA SZTUKI LUDOWEJ CIESZYŃSKIM, GÓ R N Y M I W l a t a c h 1946—1948, g ł ó w n i e w miesiącach l e t n i c h , prze­ prowadzono w badania n a d śląskim 39 miejscowościach, zdobnictwem rozrzuconych ludowym n a obszarze Cieszyńskiego, Górnego i O p o l s z c z y z n y Śląska NA ŚLĄSKU O P O L S K I M wację, a częściowo i M o r a w y obszary zasobami GLAPA swojej o ż y w i a ł y południowe śląskie twórczości, przynosząc i różnorodność m o t y w ó w oraz b o g a c t w o barwność elementów i f o r m cie­ z d o b n i c z y c h . Oddziaływania te w i d z i m y szczególnie w sztu­ szyńskim (Brenna, I s t e b n a , J a w o r z y n k a , Koniaków, W i s ł a ) ; ce l u d o w e j g r u p w y ż y n n y c h , t j . Górali i W a ł a c h ó w , k t o r z v gliwickim do kim w powiatach: opraco­ (Księży Las, P ł a w n i o w i c e , R u d z i n i e c ) ; (Krzyżanowice, lublinieckim Sułków); k i u c z b o r s k i m (Gosławice, Gwoździany); o l e s k i m (Biadącz, K o c i a n o w i c e ) ; głubczyc- (Kujakowice); nyskim (Przyłęk); o p o l s k i m (Dobrzeń W i e l k i , Kaniów, Ładza, S i o l k o w i c e Stare); p r u d n i c k i m (Dzierżysław, Racławice); pszczyńskim (Grzawa, Miedźna); raciborskim (Brzeźnica, Gamów, L i g o t a Książęca, Łęgi, M a k ó w , nia, Owsiszcze, Pawłów, tarnogórskim (Brzozowice, kary Śląskie). Oprócz z niewielkiego Siedliska, Zabełków); Dąbrówka W i e l k a , Kamień, Pie­ tego nieco skrawka Tworków, Miedo- Śląska materiałów Dolnego, otrzymano zamieszkałego o s t a t n i c h czasów wyrażali cze w t k a n i n a c h , w d r z e w i e swoje zamiłowanie i metalu, a więc i umiejętności d o b r z e znane l u d o m p a s t e r s k i m . Tymczasem mieszkańcy obszarów północnych o b a r d z i e j s u r o w e j chice (niemały w p ł y w w y w a r ł n a i c h u s p o s o b i e n i e stantyzm), pozostający w bliskim kontakcie k u l t u r o w y m resowań artystycznych. dość o g r a n i c z o n a motywach — Twórczość zdobnicza — objawia się w wytworach drewnianych i w b u d o w n i c t w i e . D o n i c h będą n p . należały o z d o b n i e w y ­ c i n a n e o r n a m e n t y szczytów t z w . pachołków wiaternic i in. (pazdury), po- c o w a n o większość zbiorów, wchodzących w r a m y śląskiego Ogółem zdobnictwa ludowego, b a r w n y c h szkiców r y s u n k o w y c h , w y k o ń c z o n y c h miejsco­ zresztą zarówno w t e c h n i c e w y k o n a n i a , j a k też namysłowskiego (Domasłowice, Strzelce) ' ) . Poza t y m o p r a ­ w muzeach psy­ prote­ z Wielkopolską, posiadają s t o s u n k o w o ubogą skalę z a i n t e ­ przez śląską ludność autochtoniczną, m i a n o w i c i e z p o w i a t u zgrupowanych zdobni­ upodobania z całego terenu zebrano 1720 j e d n o - i wielo­ następnie w y c h ( B y t o m , Chorzów, C i e s z y n , G l i w i c e , Głubczyce, N y s a , tuszem, bądź g w a s z e m i akwarelą. W Opole, Racibórz, Zabrze). materia­ dziły łów obszarów muzeum ( d z b a n k i , m i s y , k u b k i , g a r n k i , k r o p i e l n i c z k i , przęśliki i i n . ) , w z Uzyskano sudeckich także znajdujących część się w Karpaczu ). z obszarami zamieszkałymi czne. N i e w s z y s t k i e zbadane, jednak scharakteryzować wotność działy sztuki przez one w p r a w d z i e biorąc śląskie zostały ogólnie można b y na omawianych poszczególnych działów grupy etni­ równomiernie już z grubsza terenach zasoby śląskiej sztuki i ży­ ludowej, o b f i c i e występujące skidu Śląskiego; 2) sprzętarstwo półki, stołki, łóżka, kołyski i t d . ) ; niki, cedzidła, miary, formy kołowrotki, n a masło, można b y i ręby itd.). O s o b l i w i e n o c n y , a za granicę przyjąć linię pół­ przebiegającą n a o d c i n k u o d T a r n o w s k i c h Gór d o południowy działywaniem podziału południowy Opola. o d d a w n a pozostawał p o d s i l n y m o d ­ żywotnych k u l t u r zgrupowanych w basenie śródziemnomorskim. O n e t o prąc k u północy poprzez bałkańskie i a l p e j s k i e a następnie Rumunię, W ę g r y , kraje Sto­ (skrzynie, przęślice, (odrzwia, na d w a obszary: garncarskie, szafy, 3) n a c z y n i a ławy, i narzędzia i tragarze tychczas i nieznane wrzeciona, laski pasterskie, 4) b u d o w n i c t w o podzielić ceramika oraz przyrządy g o s p o d a r c z e i rzemieślnicze ( s o l n i c z k i , łyż­ ziemie Obszar 1) d o o s t a t n i c h czasów n a obszarze Be­ a zwłaszcza z d o b n i c t w a . Przede w s z y s t k i m b a d a n e mniej więcej zakres badań w c h o ­ ludowej: zwłaszcza b r a n e b y ł y p o d uwagę stare f o r m y 5 B a d a n i a m i objęto z a t e m t e r e n y pokrywające się m n i e j w i ę ­ cej następujące szczyty barwne dachów, w y p u s t y , na uwagę motywy z g ł o w c e (rysie) a n i e k i e d y i t r a g a r z e zasługują zdobiące oraz t y m p r y m i t y w n e t e c h n i k i z d o b i e n i a oraz itd.); sos­ do­ wypusty szczyty b e s k i d z k i c h . W a r t o równocześnie nadmienić, że przy cierlice, świecaki, chat stosowano przyrządza­ n i a f a r b , a m i a n o w i c i e łączono krwią bydlęcą glinę, tartą cegłę i sadzę. 61 1 �Poważną gałąź l u d o w e g o z d o b n i c t w a śląskiego s t a n o w i zdo­ w o w a ć natężenie, rozwój i z a n i k l u d o w e j twórczości n a od­ bienie c i n k u t e j właśnie gałęzi z d o b n i c t w a metalu i szechnie inkrustacja metalem. znane i p r a k t y k o w a n e — niu motywów Pierwsze — o b j a w i a się w na okuciach wozów, siekierach, pow­ wybija­ obuszkach, Łącznie poza przepracowano i a w i ę c kołatkach, z a m k a c h , wrzeciądzach i t d . Z e b r a n e m o ­ nienia tywy bianka i mgr M . uzupełniają a więc osiągnięte wyniki na obszarach zdobienie drzewa badawcze Śląska. w Drugie latach natomiast, cyną, s r e b r e m , b a k w u n e m , m i e ­ dzią, mosiądzem, należy już d o rzadkości. T e n rodzaj bienia d a w n i e j był p o w s z e c h n i e Śląska południowego kie) i nawiązuje wytworów (cieszyńskie, słowackich, węgierskich trzonki noży, zdobień nie głubczycdo południowo-słowiań(gajdy, batów, lasek i t d . Tak bogatych i ory­ na innych obszarach Polski. talu, lazne grupę tworzą narzędzia d o z d o b i e n i a drzewa i k a m i e n i a . Są t o przeważnie skóry, m e ­ s t e m p e l k i że­ i dłuteczka, a także noże, krążydła, a n a w e t niane samorodne szydła, nawiązujące do narzędzi drew­ prehi­ storycznych. Bogatą kolekcję stanowią zebrane drzeworytniczym nych metalem, Osobny z form wzory odbite sposobem d r e w n i a n y c h przeważnie nabija­ służących d o d r u k o w a n i a płócien. dział przedstawiają m a l o w a n e , a w i ę c przede lówki, k i z i n i e ) z b o g a t o sprzęty, n a c z y n i a i licem o dr J . K l i m a s z e w s k a , dr A . zagad­ Kutrze- terytorialny moich poprzednich zasięg badań n a d śląską uzupełniają niektóre działy sztuką zdobni­ zupełnie okazało się j a k dużą róż­ norodność f o r m z d o b n i c z y c h posiadają śląskie łyżniki d w u ­ dzielne jest l u b t a k niepokaźny zwyczajne się m a l o w a n e przyrząd cedzidło. P o d o b n i e gospodarczy, interesującymi jakim okazały o r n a m e n t y na o d r z w i a c h , zgłowcach, w y p u ­ stach, t r a g a r z a c h oraz s z c z y t a c h chat beskidzkich. To nie są oczywiście j e d y n e z d o b y c z e n a s z y c h poszukiwań n a o b ­ szarze całego Śląska. U z y s k a n o rocznych liśmy o systematycznych najstarsze nienotowanej także b o g a t y oraz b u d o w n i c t w a . W chaty poszukiwań typowe dotychczas meteriał d o czasie zeszło­ terenowych d l a Śląska konstrukcji odkry­ południowego ani zdobieniach. Również d a t o w a n i e i c h należy d o n a j s t a r s z y c h , b o sięgają samego początku w . X V I I I . P o d o b n i e o ozdobnych tragarzach na obszarze Śląska O p o l s k i e g o wiązują one d o c h a t y stare d a t o w a n e chaty i n a p i s a c h p o l s k i c h odnaleźliśmy (Leśnica, R u d z i n i e c ) z r. 1738 o d k r y t e j w a na­ Domasłowi- cach p o w . namysłowskiego (Śląsk D o l n y ) , o d k r y t e j w cza­ przyrządy w s z y s t k i m s k r z y n i e (truhły, mazdobionym Ukleja Suboczowa. zdobnictwa barwnego Ciekawą badaniach W. materiały n i e t y l k o poszerzają znacznie ctwa. Niespodziewanie obuszków, spotykamy Otrzymane ludową, ale w y d a t n i e instrumenty muzyczne rękojeści a także części d r e w n i a n y c h f a j e k ginalnych i opracowywali: zdo­ raciborskie, 165 d n i . W A . Podżorski. Poza t y m częściowo i t y l k o p e w n e na całym obszarze zarówno techniką j a k też m o t y w a m i skich. Inkrustacja zdobiono fujarki), znany barwnego. terenie mną b r a l i udział: a r t . - m a l . F. A . H a y d e r , pierścieniach k o s , różnego r o d z a j u o k u c i a c h d r z w i i skrzyń, przedwojennych w sie badań e t n o g r a f i c z n y c h zorganizowanych Śląski w r o k u 1946. przez MIECZYSŁAW Instytut GŁADYSZ symetrycznie rozłożonych k w i a t a c h i w a z o n a c h w p o d z i a l e j e d n o - i d w u polowym. Zanikające te w y t w o r y głównie n a renesansowych o motywach układach, pochodzą z ubiegłego s t u l e c i a . S p o t y k a się j e d n a k i t y p y starsze n o ­ szące d a t y osiemnastowieczne. Opierając się n a materiałach z e b r a n y c h , d a t o w a n y c h m n i e j w i ę c e j n a p r z e s t r z e n i d w u s t u l a t , można d o s k o n a l e C Z E P C E Z REGIONU Zaraz p o ślubie h a f t o w a n o bowiem w zwyczaju, PRZYPISY opartych przeważnie obser­ ') P i e r w s z e o r i e n t a c y j n e b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n o w czasie etnograficznej w y p r a w y zorganizowanej w r o k u 1946 przez I s t y t u t Śląski w K a t o w i c a c h . W ó w c z a s t o przeba­ dano całe p o g r a n i c z e Śląska O p o l s k i e g o i D o l n e g o . -) Inwentaryzację oraz r y s u n k i wykonała m g r M . K a c z a ­ nowska. T I U L O W E KURPIE-GOCIE młodej mężatce czepiec, b y ł o że w pierwszą niedzielę szła do k o ­ ścioła d o « w y w o d u » w n o w y m czepcu. Odtąd w H A F T O W A N E (PUSZCZA ZIELONA) Dlatego wany tył czepca j e s t skromnie wyszyty, że b y ł zakry­ r o g i e m c h u s t k i . Czoło obramowywała biała, t i u l o w a niedziele «langietka» k r o c h m a l o n a i równo, s z t y w n o układana w r u r ­ i święta ubierała się w t e n czepiec, a p o śmierci była w n i m k i . P r a n i e m t y c h czepców, które k r o c h m a l o n e i układane, p o c h o w a n a . E l e g a n t k i i zamożniejsze k o b i e t y miały p o k i l k a schły n a desce, a także p r a s o w a n i e m l e t n i c h białych spód­ czepców, t r z y m a n y c h w pudełkach l u b i a n y c h , żeby się n i e n i c i staników z f a l b a n k a m i , m o c n o k r o c h m a l o n y c h — gniotły. m o w a ł y się s p e c j a l n e Specjalistki «wyszywaczki» czepców b y ł y n i e l i c z n e — dna l u b d w i e n a parafię, b o t y l e wystarczało n a je­ miejscowe «strefin» zaj­ «strefinie». Jedną z o s t a t n i c h t a k i c h była Józefa T o n t a r s k a z Cieńszy zmarła w 1942 r o k u j a k o 8 0 - l e t n i a s t a r u s z k a . Szyła o n a także s t r o j n e k a f t a ­ p o t r z e b y . O s t a t n i e h a f c i a r k i c z e p c ó w Sobociniankę z Z a t o r n i k i z wełenki, noszone i Zieleńską z B a r t o d z i e j poznałam około 1928 r o k u już j a k o 1900 m o d n e b y ł y c z e p k i «szlacheckie» w kształcie czółenka d o s t r o j u « k u r p i e c k i e g o » . Po roku zdziecinniałe s t a r u s z k i . O s t a t n i a z n i c h posiadała n a s t r y c h u z długimi końcami, wiązanymi p o d brodą n a kokardę. Z tyłu zatęchły w o r e k z r e s z t k a m i czepców. D o r o k u około 1900 młode mężatki upinały w a r k o c z s t r o j n y m i s z p i l k a m i ze świe- wyszywano czepce t a k z w a n e chłopskie « z kaczorami». Za­ cidłami i d r o b n y m i k w i a t a m i . Czepce p r z e s t a n o nosić z w y ­ wiązywano na nich w i e l k i e chustki «szalinówki» z l e k k i e j b u c h e m w o j n y 1914 r o k u . Bezpośrednią przyczyną tego b y ł wełenki w k w i a t y . C h u s t k i d l a s t a r s z y c h m o d n e b y ł y b r a k c h u s t e k d o wiązania n a c z e p k u , które przeważnie p o - lowe», «pieprzowe» chustki lub l u b «na dnie» «na dnie» pomarańczowym, «modrym». Chustki wiązano czarnym. Młode czerwonym, bardzo «li- lubiły zielonym kunsztownie w kształcie t u r b a n u , j e d e n k o n i e c spadał r o g i e m n a p l e c y . 62 ginęły w czasie z a t r z y m a n i a się f r o n t u w o j e n n e g o nad Nar­ wią i w a l k n a przyczółku m o s t o w y m pomiędzy Pułtuskiem a Wyszkowem — w sercu K u r p i - G o c i . WANDA MODZELEWSKA �U W A G I — UZUPEŁNIENIA — P O L E M I K A REALIZM KAFLI W związku z n u m e r e m 4—5 «Polskiej S z t u k i L u d o w e j " po­ święconym wystawie otrzymaliśmy Sztuki o d twórcy jej Ludowej Mazur następujące i Warmii uwagi: MAZURSKICH ogromną różnorodność, bogacąc p o z o r n i e wąski z a k r e s k a flarstwa jest «Osobiście jednakowoż «realizmu» (str. 20 n u m . w l e w e j k o l u m n i e ) , j a k i pewnej nadal rodzaj uchwycenia sublimacji natury; rzeczywistości, za stanowi wśród formę pośrednią form nadałem niestety używanych do w y r o b u nieznany mi w kafli reliefowych, k a f l a r s t w i e m a z u r s k i m . Re­ l a c j e E. S. B i e d r a w i n y uważałem za niesprawdzoną i h i p o ­ teczną, d l a t e g o ficzną j e j n i e powtarzałem. Zależność kaflarstwa mazurskiego od sztuki ikonogra­ ludowej szwedz­ k i e j uważam za bardzo doniosłe spostrzeżenie. N i e s t e t y artystyczną względu n a nieznajomość t e g o obszaru, j a k również b r a k u pomiędzy natura­ artystycznego raczej sztanc uważani za m i się, że f o r m a r e a l i ­ wyrazu t j . w sztuce w a r s t w w i e j s k i c h — i określeniu z naturalizmem. Realizm l i z m e m a a b s t r a k c j o n i z m e m . Zdaje styczna przy g r u p i e k a f l i m a z u r s k i c h . Pojęcie r e a l i z m u n i e j e s t dla mnie identyczne swoisty trwałbym mazurskiego. Rodzaj mniejszy ludu procent pewną rzadkość, w przeciwieństwie d o f o r m a b s t r a k c y j ­ odpowiedniej literatury porównawczej, n i e mogłem ze tego w y z y s k a ć . W i e m n p . że w y s t ę p o w a n i e k o r o w o d u w e s e l n e g o , jako m o t y w u wśród kobierców mazurskich, jest wspólne całej g r u p i e ludów bałtyckich a w i ę c i l u d o w i s z w e d z k i e m u . Niestety nasza podręczna b i b l i o t e k a m u z e a l n a n i e p o s i a d a n y c h . W ś r ó d k a f l i m a z u r s k i c h w i d z ę właśnie te d w i e różne i długo n i e będzie posiadała, dzieł z obszarów s k a n d y n a w ­ formy w y r a z u artystycznego. skich. styczne a z drugiej Z jednej strony formy reali­ abstrakcjonistyczne. Stwarza to Ponadto odszukanie właściwego materiału HIERONIM Z jest o g r o m n i e u t r u d n i o n e a często wręcz n i e m o ż l i w e » . SKURPSKI P I Ś M I E N N I C T W A NAJNOWSZE WYDAWNICTWA DOTYCZĄCE WĘGIERSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ Osiągnięcia p r a c y b a d a w c z e j n a d węgierską muzyką l u d o ­ l a t o n e m . B a l a t o n i K o n y v e k I I . B u d a p e s t 1943, str. 87). с) D o ­ wą B a r t o k a i K o d a l y a , skierowały cały szereg specjalistów manovszky do sztuka pasterska. przewartościowania dowej dotychczasowych na Węgrzech. Wzbogaciło to w ujęć sztuki l u ­ dużej m i e r z e tychczasową literaturę węgierską, przynosząc w dziedzinach, podstawowe opracowane do­ niektórych źródłowe p r a c e i p o raz p i e r w s z y tematy. Przytaczamy poniżej, w 5 g r u p Gyórgy: L'art pastoral Hongrois. Officina. Budapest (Węgierska 1948, str. 38, tabl. X X X I I ) : d) D o m a n o v s z k y G y ó r g y : U n g a r i s c h e Tópferei. ( W ę ­ gierskie garncarstwo. Budapest. str. 37, t a b l . X X X I I , e) Gyórffy Muzeum Etnograficzne, Istvan: Magyar nepi h i m - ujęty zesek. ( L u d o w e h a f t y węgierskie. B u d a p e s t 1930, str. 154, materiał, który może n i e t y l k o służyć d o z o r i e n t o w a n i a się 88 k o l o r o w y c h ilustr., 200 obrazków w w różnorodności tej l i t e r a t u r y , lecz również może być po­ m o c n y w pracy p o l s k i c h badaczy !. D o p i e r w s z e j grupy zaliczamy n a d sztuką ludową. literaturę ludową, która p o d c z a s d r u g i e j w o j n y była i s t o t n y m k r z e p i c i e l e m d u ­ tekście), f) Gyórffy ludności 80 j e d n o b a r w n y c h , I s t v a n : Matyó szurhimzesek. tzw. «matyó». g) P a l o t a y Budapest. 17 i l u s t r . G e r t r u d : Oszman-tórók e l e m e k zesben — Les e l e m e n t s (Hafty kolorowych), a magyar h i m - t u r c s - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n - c h a w ę g i e r s k i e g o : a) B a j k i l u d u w ę g i e r s k i e g o w y d a ł I l l y e s groises). G y u l a es O r t u t a y G y u l a : M a g y a r t a c h . B u d a p e s t 1940. B i b l i o t h e c a H u m a n i t a t i s H i s t o r i c a , str. parasztmesek. (Ilustracje B u d a y G y ó r g y . B u d a p e s t , F r a n k l i n T a r s u l a t , str. 170). b) O r ­ tutay Gyula: Mesel а пёр ( B a j k i l u d o w e . N e m z e t i Konyv- tar. B u d a p e s t 1940, str. 32). c) O r t u t a y G y u l a , B u d a y G y ó r g y : S z e k e l y n e p b a l l a d a k . ( S e k l e r s k i e b a l l a d y l u d o w e . Budapest, str. 312. Po p o l s k u w przekładzie J a n a K o t a = A d a m B a h ­ daja). 145, t a b l . I ) . podstawowe prace ukazały się z dziedziny elementy w węgierskich haf­ h) C z a k o E l e m e r es G y ó r g y i K a l m a n : A m a - g y a r o s izlśs. (Smak węgierski. Budapest. E g y e t e m i Nyomda, str. 220). i) C s o r b a T i b o r : A hałas c s i p k e m u l t j a - j o v o j e . ( K o ­ r o n k i z K i s k u n h a l a s . K i s k u n h a l s 1933, str. 46). 4. Z w y c z a j e cych 2. N a j b a r d z i e j Turecko-osmańskie opracowań: i obyczaje są p r z e d m i o t e m a) B a l i n t S a n d o r : Az następują­ esztendó neprajza ( Z w y c z a j e l u d o w e w c z t e r e c h p o r a c h r o k u . Budapest. M a ­ e t n o g r a f i i : a) O r t u t a y G y u l a : K i s m a g y a r n e p r a j z (Mała g y a r Szemle Tarsasag, str. 78). b) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n e t n o g r a f i a węgierska. E g y e t e m i dances (Tańce węgierskie. B u d a p e s t 1937, s t r . 194). c) V o l l y N y o m d a . Budapest. I I w y ­ d a n i e 1947, str. 208. b) O r t u t a y G y u l a : M a g y a r (Ludoznawstwo węgierskie. Budapest. M a g y a r nepismeret I s t v a n : Nepi j a t e k o k ( Z a b a w y l u d o w e , I — I I I tomów. B u d a ­ Szemle T a r - pest 1941. E g y e t e m i N y o m d a , s t r , 67, 87, 70. T o m I z a w i e r a : sasag. 1937, str. 80). c) C z a k o E l e m e r : A m a g y a r s a g I—IV (Etnografia Węgier. Egyetemi Nyomda. neprajza Budapest. p o w i n s z o w a n i a , z w y c z a j e n a św. Błażeja i G r z e g o r z a , W i e l ­ k a n o c , Z i e l o n e Święta. T o m I I : z w y c z a j e w o k r e s i e Bożego T o m I i I I z a w i e r a przedmiotową etnografię W ę g i e r , str. 878, N a r o d z e n i a , T r z e c h Króli, jasełka. T o m . I I I : b a l l a d y , dożynki, tom I I I i I V zawiera duchową etnografię W ę g i e r , str. 976). prząśniczki. Jest t o p o d s t a w o w a i źródłowa p r a c a o e t n o g r a f i i W ę g i e r , bogato i l u s t r o w a n a i podająca całą literaturę poszczegól­ n y c h zagadnień. 5. N a j w i ę k s z e z a i n t e r e s o w a n i e budzą s t r o j e l u d o w e , d l a t e g o tę dziedzinę s t a r a n o się wydać też w językach a) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n peasant customs. (Stroje 3. Z poszczególnych działów s z t u k i ludowej ukazały się obcych: ludowe węgierskie. Budapest. D r . G. V a j n a . 1937, str. 187, 32 i l u s t r a ­ następujące o p r a c o w a n i a : a) A n d r & s s y - K u r t a J a n o s : A m a ­ cje), b) K a r o l y i F. A l e k s a n d e r : H u n g a r i a n pageant, ( L u d wę­ gyar g i e r s k i . Budapest. D r . V a j n a . S t r . 113). c) M i k l ó s E.: P i t u r e s - пёр szobraszata I . (Ludowa rzeźba węgierska. A B C . Budapest 1944, str. 68, t a b l . L X X V I ) , b) D o m a n o v s z k y A B a l a t o n k o r n y e k nepmiiveszete. Gyórgy: (Sztuka l u d o w a n a d Ba­ q u e H u n g a r y . (Malowniczość W ę g i e r . B u d a p e s t , C s e r e p f a l v i , :1934, str. 160). MARIA NYIRY 63 I �GŁÓWNE OPRACOWANIA Umeni Praha 1938. Dzieło z b i o r o w e na Slovensku, c o n e sztuce słowackiej. O s o b n e S Z T U K I L U D O W E J SŁOWACKIEJ poświę­ ustępy poświęcone Sochan Р., są sztuce l u d o w e j pióra A . V a c l a v i k a . V y d r a Josef, L i d o v e Czeska gato stavitelstvi K a v u l j a k A., Starobyle wackiej sztuki ludowej. Obejmuje drevene kostoly G u n t h e r o v a - M a y e r o v a E., Dejiny nie tylko budownic­ Oravy. tok a supis Sbornik Slovenskeho t w o , ale i urządzenie wnętrz, sztukę dekoracyjną, rzeźbę XXXVI, ludową etc. Z a o p a t r z o n a i o zabytkach sztuki ludowej. V a c l a v i k A., Tradicie grafia, i w bibliografię. drevorezby. ludovej obejmująca zasadniczo z d o b i e n i a ornamentyką m a g l o w n i c chodząca teorii znacznie Obszerna zagadnienie słowackiego o r n a m e n t u V a c l a v i k A., Slovenske mono­ się objąć całość ludowego. 1937. T e g o ż a u t o r a równie police, s u m i e n n a p r a c a o o r n a m e n t a c h n a słowackich l a s k a c h . D r o p p a V I . , Slovenski] 1938. O słowackim s t r o j u l u ­ cyklus, XVIII k i m i czeskim drzeworycie Guntherova-Mayerova a XIX O słowac­ stoleti. Monografia ceramika. Medvecky Sbornik Slov. X X I I . O t e c h n i c e znaczenia carzy K a r o l , Detva. Monografia V a c l a v i k A., P o d u n a j s k d dedina, w s i odznaczającej Spolećnosti się 1925. M o n o g r a f i a w s i C h o r - vacky Grob nad Dunajem, z uwydatnieniem sztuki l u ­ dowej b. rozwiniętej w tej w s i . Hala J . , Podfafranskd dedina, 1931. O w s i W a ż e c p o d Ta­ też materiały do sztuki ludowej. dibanka- Muzealnej wyszy- s i l n i e rozwiniętą sztuką ludową. trami, z licznymi rysunkami, zawiera L a n d s f e l d H . , O f e c h n i k e z n a c k o v a m a slovenskych a hrnciarov. Słowackie h a f t y i Slovenske Tatry — Kraj a lid, 1931. W a r t y k u l e o l u d z i e p o d T a t r a m i pisze S t r a n s k a o sztuce l u d o w e j . słowackiej c e r a m i k i . rov vysivicy. Jest Prażak V . , Talianske ornamenty v slovenskej lud, v y s i v k e , 1940. O w p ł y w a c h włoskich na w y s z y c i a l u d o w e sło­ wackie. ludowym. A., Slovenska pamiaMuzeum, wanki. dowym. Dusa Ferd., ZJdovy dfevoryt vytvdrnych Narodniho V I I 1941/43. Pamiątki a r t y s t y c z n e O r a w y . Prażak V . , SfovensJte rzeźbienia i k i j a n e k , ale w y ­ szerzej i starająca Sbor. M u z . v Orave. 1935. O d r e w n i a n y c h kościółkach w i e j s k i c h na O r a w i e . p r a c a o słowackim b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , b o ­ o b f i t y materiał d o sło­ Cas. M u z . S l o v . Spo- na Slovensku, Slov. Spolećn. X X I X , P r a h a 1925. na Slovensku, i l u s t r o w a n a i zawierająca O obrusach lećn. X X V I , 1935. O o b r u s a c h . G u n t h e r o v a - M a y e r o v a A., Slovenske s w y c h w y r o b ó w prze;: g a r n ­ ludove sośky (Słowac­ k i e rzeźby l u d o w e ) . B r a t i s l a v a 1944. słowackich. JAN REYCHMAN TV AR T V A R . 1948, n r 1, 2 — 3 , 4, 5—6. O d początku 1948 w y c h o d z i wreszcie w Pradze C z e s k i e j tura nowoczesna «Tvar» o r g a n «Centrali L u d o w e j i Ar­ n u m e r 5—6 z a w i e r a rozważania V . Boućka «Kul- — s z t u k a l u d o w a » oraz artykuł J . H o k o - t y s t y c z n e j W y t w ó r c z o ś c i * . Jest t o b o g a t o i l u s t r o w a n y , sta­ vej rannie, na k r e d o w y m papierze miesięcznik p o ­ «Tvar» ze piękna w życiu p o w s z e d n i m , z estetyką wnętrz, p r z e d m i o ­ święcony zasadniczo wydawany sztukom stosowanym uwzględnieniem l u d o w e j szczególnym twórczości a r t y s t y c z n e j . Oczywi­ « N i e z n a n y u r o k l u d o w y c h spinek». tów łączy zagadnienie codziennego sztuki użytku, z ludowej nasycaniem z zagadnieniem motywami ludo­ ście s z t u k a l u d o w a uwzględniana j e s t przede w s z y s t k i m j a k o wymi źródło n o w y c h artystycz­ j ó w i całego o t o c z e n i a człowieka. F o r m a zewnętrzna czaso­ czasopisma p i s m a , j e g o artykuły n a t e m a t y s z t u k i l u d o w e j , l u b o głów­ motywów piękna wytwórczości n e j , ale t y m n i e m n i e j cały szereg artykułów z d o b n i c t w a , d e k o r a c y j , bibelotów, b a n a w e t uwzględnia n a j r o z m a i t s z e j e j z a g a d n i e n i a . N u m e r 1 z a w i e r a nie m . i n . artykuł p r o f e s o r a Ludową», uniw. A. Vaclavika «Na margine­ sie u w a g o l u d o w e j twórczości)) oraz J . K o v a ć i k o v e j - H o r o vej «Garncarstwo s ł o w a c k i e » . W numerze 2 m a m y artykuł E. M a r k o v e j « S ł o w a c k i e k o r o n k i l u d o w e » . N u m e r 4 z a w i e r a artykuł H o l l e c z y o v e j « О słowackiej w y s z y w a n c e p o d względem przypominają dążeń «Polską do estetyzacji L I S T Y , dwumiesięcznik poświęcony k u l t u r z e t a ­ Sztukę życia p i ­ smo p r z y p o m i n a d a w n e « A r k a d y » . W każdym razie j e s t t o c i e k a w e czasopismo, g o d n e poświęcenia m u u nas s p e c j a l n e j uwagi. ludowej», TANECNI TANECNI opisowo-sprawozdawcze i stro­ J . Я. LISTY s t y c z n y c h tańców n a Słowaczyźnie; S. K u k u d o v : K i l k a u w a g n e c z n e j , w y c h o d z i o d 1947 r o k u w Pradze, p o d redakcją J a n a 0 bułgarskim tańcu l u d o w y m ; H . R a j c h e r t o v a : K i l k a R e y a , nakładem A t h o s u . D o t y c h c z a s dziesięć dotyczących t e o r i i tańca l u d o w e g o ; M . Żdimal: L u d o w y t a ­ wszel­ niec w l u d o w e j d e m o k r a c j i ; T . Z y g l e r : P o l s k i e tańce l u d o w e dużo 1 i c h b a d a n i e ; S. H a j d u k o v a : Ś p i e w y i tańce z W i e l k i e j K u - interesującego i w a r t o ś c i o w e g o materiału z d z i e d z i n y tańca b r y koło T r e n c z y n a ; M . S o u k u p o v a : T a n i e c l u d o w y w e F r a n ­ ludowego c j i — i szereg i n n y c h . ukazało się numerów w s i e d m i u zeszytach. Czasopismo o b e j m u j e k i e zagadnienia z zakresu sztuki tanecznej i zawiera różnych narodów. szczegółowiej wego omówić wymienię N i e mogąc artykułów z braku miejsca dotyczących tańca l u d o ­ przykładowo kilkanaście tytułów: uwag Czasopismo j e s t b o g a t o i l u s t r o w a n e w tekście i wkładkami na papierze k r e d o w y m oraz przykładami m u z y c z n y m i . Po­ J . M o j s i e j e w : Tańce narodów ZSSR; E. K u r y ł o : P o l s k i e tańce ziomem l u d o w e ; J . Sarseova i L. H y n k o v a : N i e z n a n e s k a r b y (o tań­ n i e l i c z n y c h zresztą czasopism c a c h macedońskich); J . R e y : K u l t u r a tańca w J a p o n i i ; F. G. c y c h w k r a j a c h E u r o p y z a c h o d n i e j . Jest to niewątpliwą za­ de R o d e : O f o l k l o r z e f r a n c u s k i m ( t a n e c z n y m ) ; M . A . D y m i - sługą r e d a k t o r a p r o f . J a n a R e y a , c h o v a : N a g r a n i c y Strażnic a Rożnowa (o f o l k l o r z e a u t o r a szeregu c e n n y c h p r a c i k i e r o w n i k a wydziału tanecz­ nym Czechosłowacji); A . M a n d e l o v a : spół tańca n a r o d o w e g o ; 64 tanecz­ Czechosłowacki ze­ E. H o l e ć y : O wartościach f o l k l o r y ­ s w o i m i wszechstronnością przewyższa z z a k r e s u tańca, wybitnego większość, wychodzą­ choreologa, nego w K o n s e r w a t o r i u m p r a s k i m . Г. Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b10ba7812f862067747e6b552dfd269.pdf 1c2b699d49255191c78f3bcd9eab9ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3601 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.1-3 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Redaguje zespól Naczelny Kierowniczka Państwowe Sprawiedliwości Państwowy \ kierowników Roman Sekcji Reinfuss Sekcji Instytut Wydawca Wydawniczej Warszawskie pod * Państwowego Badania Państwowy układ Zakłady kierunkiem Instytutu Graficzne Tadeusza Sztuki Ludowej Badania Instytut graficzny * Warszawa, Ludowej Redaktor Padania Sztuki Ludowej Barbara tłoczono Galewskiego Sztuki w * Suchodolska druhami Redakcja Krakowskie Klisze: Ministerstwa i Administracja Przedmieście 15. �P O L S K MIESIĘCZNIK, A S ORGAN Z T U PAŃSTWOWEGO nOJlbCKOE K HftPOflHOE P O L e v I S H M o T u o P n Witold Dtfnowslii l> H e E A A D O SZTUKI W A EUDOVVEJ HCKYCCTBO P O L O N A I S n s S ti e A r 1 I o N e T A u v II A R T Y K U Ł V O m 1 li 1 j) R U w y p h a n P O P U L A I R E R L INSTYTUTU BADANIA E w e M e r s ł H H b i M L ' A R T A R T c Ś C T V, O R 1- T Y C 7. \ T P. llislorfjcitzm w •i/tuce Indonuj II. C O W" A N 1 A Roman Rfinftiss — Architektura szopki krakowskiej. Zofia Cieśla Reinfussowa - Okucia mozóm z okolic Makoma. Adam Olapa - Tyńce wielkopolskie. D Z I A Ł I N P O R M A C Y J N Y 'Zdzisław Szewczyk — Wtiszfjtnane pantofle góralskie. •iauina Ginett-Wojnaroiriczowa ,,Piernik raciborski — Roman Re.injuss — Wpłum faibiarzy drukujących płótnu na ludoiDe hafciarstiuo Zdzisław Szewczyk - Konkurs na malowanki dąbrowskie. Tadeusz Zggler. Refleksje po festiwalu tańca ludowego iii Pradze. Tihor Csorba — Nu marginesie imislaum węgierskiej s/tuli Imlnmcj li' Krakowie. „ W r .r Cena R O K I I I. I S T O ]' A I) G R U D Z I E Ń > p s a c 7, O l' (.> O W i l 'l I 9 4 » 10 .'Vy Nr i l —12 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f2184faa39eedbcb17833e930612a2e.pdf 5cfc4e9b09fff3e99b368b7e60b56642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3700 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.64-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LSKA SZTUKA LUDOWA ч a NR 2 P A Ń S T W O W Y i R O K V I I I I N S T Y T U T 1 9 5 S Z T U K ��Na Zabawka z drzewa „Młody okładce: 20 c m . W y k . W i t o l d Surowiecki, uczeń piątej k l a s y P a ń s t w o w e g o L i c e u m T e c h n i k P l a s t y c z n y c h w G ó r a l " . 20 X Zakopanem. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Aleksander Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery redaktora naczelnego), Piwocki, D r Roman fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja i korekta: Jerzy REDAKCJA i ADMINISTRACJA Wojciechowski. Bokiewicz. PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI Mgr Rein(redaktor �POLSKA S Z T U K A DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T U K I T R E Ś Ć : str. Roman Janina f Michał Stanisław Leszek Rosen-Przeworska O u b i o r z e chłopskim o d X I I I do Renesansu Walicki Wallis Maria Maria Zofia FTOK Frankowski Greniuk Przeździecka Przeździecka Szromba 1 9 5 4 P A Ń S T W O W Y 67 wieku 79 O n o w ą interpretację pojęcia „ C h r y ­ stusa F r a s o b l i w e g o " 100 Słownik dowych 104 górnośląskich Malowane Dzięgiel Eugeniusz Piotr A k t u a l n e z a g a d n i e n i a przemysłu p a ­ miątkarskiego Reinfuss wyrażeń l u ­ kafle z Rybnej . 109 R e c e n z j a książki: B i e l i c e r W . N . N a r o d n a j a odezda U d m o r t o v , m a t e r i a ­ ły к e t n o g e n e z u " 119 R e c e n z j a książki: R o m a n R e i n f u s s „Polskie d r u k i l u d o w e n a płótnie" 121 Wystawa pokonkursowa sztuki i rę­ kodzieła l u d o w e g o w G r a j e w i e . . 123 Wystawa sztuki ludowej szowie M a z o w i e c k i m 124 VIII powojenny krakowskich . w konkurs . Toma­ szopek MARZEC-KWIECIEŃ I N S T Y T U T 126 NR 2 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/609e8b558022a9ad69d7fe8c368da475.pdf 275ba656c2261865dadb4fe6688ba844 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:432 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �����������