80 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3108160ad35fa33eb14a9edef7c11a9.pdf 2e74c0a26419bfa8c6ba8dd0a5063730 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3789 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ: str. Kazimierz Pietkiewicz E w a Fryś Władysław Bogatyński Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Rss Zbigniew Jasiewicz Adam Glapa Alicja Gerlach Jan Pachoński Ka Ka Zofia Barbara Głowa Wanda Brzeska Wanda Gentil-Tippenhauer Z okazji wystawy ludowej sztuki litew­ skiej w Polsce Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa . . Elementy małopolskich strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materia­ ł ó w źródłowych Wpływ mebli małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej . . . . Stanisław Szymoszek Gąsienica . Banicka Dedina 2akarovce Artyzm w wyrobach z metalu . . . Sztuka ludowa w muzeum w Lesznie Wlkp Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie . Z historycznego archiwum . . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego Wystawa litewskiej sztuki ludowej 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S . . . . . . . Bożena Stelmachowska (1889—1956) . . Wanda Kossecka (1893—1955) . . . . 131 157 159 167 174 180 181 182 183 186 187 187 187 190 191 Na okładce:' Fragment ściany stodoły ryzowanej w 1919 r. przez Jana Gła­ dysza z Chlebowa, pow. Skierniewice. Fot. J . Swiderski. Na stronie t y t u ł o ­ wej: Ukrzyżowany, drzeworyt ludowy, kolorowany. Wymiary: 73 X 60 cm. K V D M E D 754. Fot. St. Deptuszewski. �P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE INSTITUTE OF ART YEAR BOOK X I 1957 SUMMARY O F A R T I C L E S Kazimierz Pietkiewicz — ON T H E O C C A S I O N O F THE EXHIBITION OF LITHUANIAN FOLK ART Archeological and linguistics data confirm that it was in the region where Dzwina flows into the Niemen, in the middle of the second millenium before our era that the ethnical elements of the ancestors of the Lithuanians and the Latvians began to take shape. Though migration movements were a characteristic feature during the following cen­ turies, the Baltic tribes remained on their homelands. This is why Lithuanian folk culture has retained many ancient elements. The oldest traces in folk art, found in excava­ tions, date back to the period before our era. The period in which the forms of ornament and the technique of Lithuanian art were shaped was in the flth to the 12th centuries of our era, when great progress was made in perfecting the methods of working on the local raw materials, such as fibre, clay, wood and metals. I n analysing the Lithuanian folk art on the basis of examples of the 19th century, which have been preserved until our times, it must be stated that apart from ancient purely Lithuanian elements, they also show a marked similarity to the art of the Polish and Byelorussian peoples and also to the art of the Scandinavian peoples. The combination of old and new elements is par­ ticularly noticeable in the crosses and shrines which in their umbrella-and-lantern-like forms resemble the pillars of pagan cult. Also worthy of mention are the crosses forged by Lithuaniana blacksmiths, in which we also meet with ancient elements, e. g. ornamentation in the form of a moon or heads of animals. Sculptures of the Christian cult, that is religious statuettes, have much in common with Polish religious statuettes. The Polish „Chrystus Frasobliwy" (The Melancoly Christ) is identical in form and character to the Lithuanian „Smutkielis". The folk wood-carving art is also very similar. The greatest artistic values in Lithuanian folk art have been preserved in wood sculptures and in weaving. From among the many sculptured objects in L i ­ thuanian folk art, particularly worthy of mention are the spinning wheels and distaffs, with their wealth of varied forms and the originality of their ornamentation. Many Lithuanian distaffs can be com­ pared to the Polish ones from the Mazury, Kaszuby and Podlasie regions. I n Poland, however, such varie­ ty and such great numbers have not been met with. Decorative weaving shuttles, wooden pins, fabric frames and especially washing rods are all of equal artistic value. The most popular fabric in Lithuania is linen or linen and wool fabrics of geometrical design ob­ tained from the concatenation weaving technique and the special method of using the weaving shaft. The fabric is also known in Poland, Byelorussia, Latvia and Scandinavia. The typical Polish striped material used for regional costumes is also known in Lithua­ nia; this technique can also be met with in the eastern frontier region of Poland, but mainly in Byelorussia, The Ukraine and among other southern Slav races. Narrow patterned woolen belts are very widespread in Lithuania. Lithuania is also known for its patter­ ned white fabrics, e. g. towels, tablecloths, etc. The womens folk costumes are composed of a blou­ se, bodice or jacket, a skirt and an aprori. The head­ dress is usually a kerchief arranged in different ways, and more rarely a bonnet is worn. On the whole, the Lithuanian folk costumes are modest and differ less in the various regions than the Polish folk costumes. They have, however, many common features. The specific Lithuanian knitting technique is more known in Latvia and Scandinavia and less known in Poland. This short article has been -limited to only a few fields of art. Owing to lack of material, such realms of art as building, implement making, Easter egg decoration, painting, wicker wood, metal work and ritual objects, have not been dealt with. Franciszek Kotula — M I D D L E - C L A S S T A S T E I N F L U E N C E ON T H E F U R N I S H I N G S O F R U R A L COTTAGES The author of the article cites a number of archive texts collected by him. A detailed interpretation of these texts leads him to broad conclusions on the origin of folk furniture in Rzeszów Voivodship. The interior furnishings of the rural cottage were extremely primitive in the middle of the 19th cen­ tury. The only more impressive pieces of furniture were the painted chests referred to in numerous peasant inventories and legacies. In studying the question of folk furnishings as tokens of folk culture, we should be mindful of class differences and, in consequence, cultural differences in the Polish village. Apart from the poverty stricken hut dwellers and cottage tenants, the rural records refer to rich peasants, and even a sort of "peasant bankers". As shown by the author in his works on the origin of the Rzeszów regional costumes, (see note 8) the peasants from that region tried to imitate the higher classes both with regard to costumes and interior furnishings. The more "magnificent" pieces of furni­ ture in the room of rich farmers (purchased at the markets in small towns or made by rural carpenters trained in the town) were modelled rather on the bourgeois furniture than that of the nobility. This was not difficult, owing to the slight social diffe­ rences and even marriages between rich peasants and middle class towns folk. �The interiors of the dwellings of middle class townsfolk remained almost unchanged over the per­ iod from the end of the 16th century to the end of the 18th century. On the basis of archive material, the author reconstructs the following pieces of fur­ niture from the dwelling of a townsman from Rze­ szów: a wall cupboard (fig 1), painted chests, kitchen cupboards for storing food kept in the porch (fig 4 to 7) which cam today be seen in villages and small towns. The author sees the influence of church on rural furnishings in the shape of hanging cupboards in the rooms and porches (fig. 15 and 16). The folk "triple cupboard" is associated with 18th century church furniture (fig. 17 and 18). In the interiors of the 19th century bourgeois dwellings there were pieces of furniture directly originating from the renaissance traditions, for in­ stance two-storey cupboards (fig. 10) or stools with or without backs (fig. 11). A n interesting utensil of the peasant cottage, still used at the beginning of the 19th century, were lighting devices mainly used in tavernes and arti­ sans workshops (fig. 12). They were cone shaped bags stretched over a wooden framework overlaid inside with clay, with a metal grating at the bottom, on which a lighted torch was placed. The lightening device was placed under a special opening in the ceiling. A n interesting device of this type was found by tihe author in the portico pf the monastery in J a n ó w Lubelski. Ewa Fryś — T H E S C U L P T U R E S O F J A N G Ł A D Y S Z F R O M CHLEBÓW In the village of. Chlebów, in the district of Skier­ niewice, the authoress found some interesting relief sculptures, carved on the wall of -a barn in the year 1920 by Jan Gladysz, who was fifteen years old at that time. The sculptures consist of a number of miniature scenas and single figures carved with a knife. The sculptor of these interesting reliefs did not later continue his artistic work. He is an excep­ tional and singular figure among the Polish count­ ryside artists. Wead-ysiau) Bogatyński — GALICIAN REGIONAL COSTUMES IN TOWN AND COUNTRYSIDE The author publishes original material from ma­ nuscripts in the Cracow archives. He deals with the period from the 16-th to the 18th centuries in the central and western parts of Galicia. F o r com­ parison he also gives descriptions of the costumes worn by the nobility in the 18th century. Wanda Gentil-Tippenhauer — STANISŁAW GĄSIENNICA—SZYMOSZEK HUCIANSKI Carpenter and folk sculptor from the Podhale re­ gion. Born in Zakopane in 1908 and still living there. He learnt carpentry for a short time at the Zakopane Timber Industry School, then later from his brother, who had finished his studies at that school. His work as a cabinet maker is divided into two periods: be­ fore the- war he remained under the influence of the stylistic tendencies propagated by the Timber I n ­ dustry School (fig. 2—4). In his later period he retur­ ned to the folk traditions of furniture making in the Podhale region. Apart from cabinet making, Szymoszek devoted himself to decorative art in metal. I n this field he modelled his work on folk motives, also in the de­ coration of objects unknown in folk traditions, such as broches and snuff-boxes. R e v i e w s a n d B r i e f s Alicja Gerlach — E X H I B I T I O N O F F O L K A R T I N KOSZALIN The exhibition was organized at the end of 1956 by the Culture Section of the Voivodship People's Council in Koszalin. The great ethnical variety of toe artists, reflected in the exhibits on show, account for the very interesting and variegated character of the exhibi­ tion. During the post-war migration movement, people from ah over Poland settled in the Koszalin voivodship, just as in many other voivodships of the Regained Territories. That is why the exhibition represented ethnical and cultural elements from all parts of Poland (except for the Podhale, Silesian and Poznan regions). The exhibits were mostly fabrics and regional folk costumes. 4 Adam Glapa — F O L K A R T I N T H E M U S E U M A T LESZNO W I E L K O P O L S K I E A review of the Museum's work. The Museum started its work several years ago and has a fine collection of folk art exhibits. Zofia Barbara Glowa — 1 0 - T H A N N I V E R S A R Y O F A R C H I V E S A T R E S E A R C H S E C T I O N ON P L A S ­ TIC F O L K ARTS A report covering the collections gathered by the Archives at the Research Section on Plastic Folk Arts. The report comprises an inventory with de­ tailed descriptions, drawings and photo-illustrations of plastic art in the Polish countryside. Systematic research work is conducted i n the various rural re­ gions with the purpose of recording achievements in rural plastic arts. On the basis of the material collected by the Archives 100 articles and several monographs have been published. Also museums, houses of culture, folk art co-operatives etc., avail themselves in their work of the material gathered by the Archives. A R T I N M E T A L W O R K — a collective work edited by H . Kuroń, published by State Vocational Training Publications, Warsaw, 1956. Zbigniew Ja­ siewicz subjects the work to severe criticism for its superficiality and numerous errors. B A N I C K A D E D I N A Z A K A R O V C E , Collected work, edited by Jan Ujartan, Published by the Slovenic Academy of Sciences, Bratislava, 1956, p. 605, 271 illustrations. The work is reviewed by R. Reinfuss. W A N D A K O S S E C K A (4.26.1893 — 12.13.1955) Reminiscenses on the life and work of this well merited woman artist from the Podhale region. Many fine tapestries were made in Wanda Kossocka's shop, where girls from the countryside did the ingenious work. The tapestries have won renown far beyond the frontiers of this country. BOŻENA S T E L M A C H O W S K A (12.5.1899 — 11.211956) Prof. Stelmachowska was one of the most distin­ guished research workers into Polish ethnography, particularly in the Pomorze and Kaszuby regions. She distinguished herself as a notable educationalist while' she was a reader at the Mikołaj Kopernik Univer­ sity in Toruń. The bibliography of works by Prof. Stelmachowska comprises that on folk art only. �KWARTALNIK W Y D A W A N Y 1 PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), mgr Anna Kunezyńska (sekretarz redak­ cji), prof, dr Roman Reinfuss (zastępca redaktora naczelne­ go), mgr Barbara Radziwiłł (redaktor techniczny), Józef Wilkoń (okładka i układ gra­ ficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i korekta). REDAKCJA I ADMINISTRA­ CJA: PAŃSTWOWY INSTY­ TUT SZTUKI, WARSZAWA, D Ł U G A 26 T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c02950e746b0c860fc3c94226200f3e2.pdf 2d7db1f3f3718458add56b15b991af86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3788 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR n A rVT 1955 ROK IX 3 C T \\J r \ \\T V T M C T V T II T C 7 T I] l'" I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ ZESPÓŁ PAŃSTWOWY INSTYTUT REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, Mgr S t a n i s ł a w Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r K s a w e r y P i w o c k l , D r R o m a n Reinfuss, Mgr J a n Sadownik, Mgr M a r i a n Sobieski, Mgr B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na Autoportret REDAKCJA Nikifora. i Wym. 16,5 okładce: X 26 cm. Fotografował J. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Swiderski. SZTUKI SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA NR 3 R O K 1955 T R E Ś Ć : A r t y k u ł y str. Andrzej Banach Nikifor 131 S p r a w o z d a n i a B o ż e n n a Stelmachowska Na marginesie i r e c e n z j e . 170 Na marginesie „ J a b ł o n e c z k i " Juliana Przybosia . 172 Tadeusz S e w e r y n Garncarstwo 179 Rss Ceramika ludowa na I Ogólnopolskiej wystawie ceramiki i szkła artystycznego w e W r o c ł a w i u . Maria Błońska I . C y w i ń s k a , A . Gerlach, T. Rogalanka Wystawa dyskusji o hafcie kaszubskim ludowe sztuki ludowej w o j . warszawskiego Jan Chranicki K i l k a u w a g na pomorska" Maria P r a c e i m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e , t o m X , zeszyt I Przeździecka P A Ń S T W O W Y I N S marginesie artykułu . 180 183 „Ceramika 188 T Y T U T 191 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34f4709ed91a11a021c46370902d4880.pdf fa16688e254bef157c30978e1f76ed5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4044 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3781 Title A name given to the resource Recenzje i wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ S t a ł o się już d o p e w n e g o s t o p n i a tradycją, że w Łańcucie r o k r o c z n i e urządza się w y s t a w y s z t u k i l u ­ d o w e j w o j e w ó d z t w a r z e s z o w s k i e g o . D z i e j e się t o z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , że w " s a m y m R z e s z o w i e n i e m a o d ­ p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a — Ł a ń c u t zaś d y s p o n u j e doskonałą d l a e k s p o z y c j i halą z g ó r n y m ś w i a t ł e m . W y s t a w a t e g o r o c z n a nosiła poniekąd c h a r a k t e r j u ­ b i l e u s z o w y , stanowiła b o w i e m jedną z i m p r e z u c z c z e ­ n i a Dziesięcioleoia P o l s k i L u d o w e j . P o d o b n i e j a k i w s z y s t k i e dotychczasowe, w y s t a w a obecna o p a r t a była 0 p o k a z materiału z t e r e n u całego w o j e w ó d z t w a , bez u w z g l ę d n i e n i a różnic e t n o g r a f i c z n y c h poszczególnych r e g i o n ó w . O c z y w i ś c i e t a k i e m e c h a n i c z n e stłoczenie m a ­ t e r i a ł ó w w r a m y j e d n e j a d m i n i s t r a c y j n e j całości n i e m o g ł o dać d o b r y c h r e z u l t a t ó w i p o w o d o w a ł o l i c z n e n i e p o r o z u m i e n i a . N a l e ż y r a z jeszcze z a a p e l o w a ć o d o r ­ ganizatorów o przemyślenie tej s p r a w y , t a k a b y w przyszłych e k s p o z y c j a c h w y d o b y ć w pełni b o g a c t w o 1 różnorodność wszystkich regionów kulturalnych, wchodzących w obręb województwa rzeszowskiego. Dotychczasowe w y s t a w y prezentowały przeważnie tradycyjną sztukę ludową, w y j ą t k o w o j e d y n i e d e ­ monstrując p r z e j a w i a n i e się n o w y c h treści i n o w y c h rozwiązań p l a s t y c z n y c h . A l e i w t y c h p r a c a c h t r u d n o b y ł o sie doszukać zgodności treści i f o r m y , n o w ą t e ­ matykę sztucznie raczej wtłaczano w stare f o r m y . P o ­ szczególne w y s t a w y m a ł o w i ę c różniły się o d s i e b i e , n i e p o z w a l a ł y z a o b s e r w o w a ć z m i a n , j a k i e zachodziły W ŁA14CUC1E i zachodzą w c a ł y m życiu w s i , a w i ę c i w j e j k u l t u r z e . T o t e ż idąc n a o b e c n a w y s t a w ę , m i a ł e m nadzieję, że t y m r a z e m zobaczę w r e s z c i e coś n o w e g o , zwłaszcza że w i a d o m e m m i było o w i e l u pracach twórców l u d o w y c h , w c i e k a w y sposób p o d e j m u j ą c y c h n o w ą t e m a t y k ę . S y g ­ n a l i z o w a ł e m zresztą w s w o i m czasie t e s p r a w y o r g a n i ­ zatorom. Niestety bezskutecznie. Z a r a z p r z y w e j ś c i u n a w y s t a w ę z n a j d u j e się m o ż e n a w e t nazbyt s k r o m n y p o d względem g r a f i c z n y m w y ­ kaz czynnych twórców l u d o w y c h województwa rze­ s z o w s k i e g o . W c a l e imponująca l i c z b a , a l e j a k ż e n i e ­ pełna w p o r ó w n a n i u ze s t a n e m f a k t y c z n y m . N i e można w i n i ć o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w y , że n i e b y l i w każdej w i o s c e , a l e można b y ł o ' n i e w ą t p l i w i e w p o r o z u m i e n i u z k o m p e t e n t n y m i i n s t y t u c j a m i zdobyć wierniejszy, pełniejszy materiał. W y k a z w y m i e n i a rzeźbiarzy, m a ­ larzy, ceramików, p l e c i o n k a r z y , korzykarzy... w s u m i e t w ó r c ó w z 9 d z i a ł ó w twórczości l u d o w e j . A l e p r z y c z y ­ t a n i u t e j l i s t y nasuwają się w ą t p l i w o ś c i , c z y t w ó r c a dający k o m p o z y c j ę figuralną n i e w d r z e w i e , a l e w wypalanej glinie należy do ceramików j a k sugeruje podział n a działy c z y d o rzeźbiarzy*' B e z w a n a n i a za¬ l i c z y ł b y m g o d o rzeźbiarzy, materiał s t a n o w i t u p r z e ­ cież w a r t o ś ć d r u s o r z e d n a z a s a d n i c z e k r y t e r i u m s t a ­ nowi natomiast forma D l a t e e o też E m i l i e C h m i e l i W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l n a l e ż y uważać za rzeźbiarki a n i e c e r a m i c z k i P o d m i a n e m c e r a m i k " ' r o z u m i e c i e bowiem r w ^ e c h n i e ^ t w ó r ^ �C e l o w a i d o b r a j e s t m a p a pokazująca c z y n n e ośrodki s z t u k i l u d o w e j w o j . rzeszowskiego, a l e m o i m z d a n i e m r e j o n k o r o n k a r s k i b o b o w s k i n a l e ż y r a c z e j u w a ż a ć za chałupniczy, a n i e r e p r e z e n t u j ą c y sztukę l u d o w ą . P r z e ­ cież k o r o n k i b o b o w s k i e , h a r m o n i j n e , miłe, d o b r z e w y ­ k o n a n e , a l e w z a s a d z i e b a n a l n e , p o w t a r z a j ą c e się w s e t ­ kach identycznych egzemplarzy, naśladujące często w z o r y p o d r ę c z n i k o w e , n i e w i e l e w s p ó l n e g o .mają z l u ­ dowością. O s t a t n i o podjęta została n a w e t a k c j a w p r o ­ w a d z e n i a do tychże k o r o n e k m o t y w ó w l u d o w y c h , w y ­ n i k j e j n i e j e s t jeszcze w i a d o m y . K o r o n k i t e w y s t a w i o n o zresztą b a r d z o n i e f o r t u n n i e . U ł o ż o n o j e w płaskich g a b l o t a c h , n a b a r w n y c h t k a n i ­ n a c h z Leżajska, k t ó r e z n ó w n i e p o t r z e b n i e zostały p r z y ­ k r y t e i zgaszone właśnie k o r o n k a m i . T a ekspozycja n a ­ leży c h y b a d o najsłabszych. Po d r u g i e j stronie centralnego stoiska, również w płaskich g a b l o t a c h , w y s t a w i o n o k o m p o z y c j e tkackie P a w ł a D u d k a z Leżajska. P r a c e t e ( w odróżnieniu o d p o p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , naśladujących t k a n i n y w i ­ leńskie i białostockie), o p a r t e n a m o t y w a c h d a w n y c h łańcuckich w y s z y ć , z e s t a w i o n o z o r y g i n a l n y m i z a b y t k a ­ m i , j a k w y s z y w a n e rańtuchy. P o m y s ł d o b r y , p o k a z u ­ jący, j a k współczesny t k a c z w y k o r z y s t u j e s t a r e l u d o w e w z o r y . Ale... z n ó w zastrzeżenie: w s z y s t k i e e k s p o n a t y zostały „ f a n t a z y j n i e " z m i ę t e i p o f a ł d o w a n e , p r z e z co o r n a m e n t y s t a r e i n o w e zostały t a k zniekształcone, ż e n i e można b y ł o d o s t r z e c a n i i c h r y t m i k i , a n i h a r m o n i i . N a środkowym stoisku, bardzo pomysłowo, bo n a t l e z i e l e n i i k w i a t ó w , słusznie n a w y s o k o ś c i w z r o k u p o ­ k a z a n o rzeźbę ludową, t a k w d r z e w i e , j a k i w t e r a k o ­ cie. S k a l a różna, o d p r a w d z i w y c h dzieł s z t u k i , p o p r z e z r z e c z y b a n a l n e , n i e s z c z e r e , n i c z p r a w d z i w ą sztuką n i e mające w s p ó l n e g o , aż p o i s t n e d z i w o l ą g i , j a k i m i są efekciarskie lepiatki z g l i n y , w d o d a t k u megaiomańsko podpisane n a n a j b a r d z i e j niewłaściwych miejscach. Spośród r z e ź b i a r z y n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a j ą się d w i e k o b i e t y , t w ó r c z y n i e l u d o w e w c a ł y m t e g o słowa znaczeniu: jedna z nich E m i l i a C h m i e l , znana jest czy­ t e l n i k o m „Polskiej Sztuka L u d o w e j " z w i e l u p o p r z e d ­ nich wystaw, druga, kilkunastoletnia dziewczyna, rów­ nież z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , s t a ­ n o w i małą r e w e l a c j ę w y s t a w y . Z dzieł w i d a ć , ' ż e t w o ­ r z e n i e j e s t d l a o b u konieczną potrzebą, s z c z e r y m s p o ­ s o b e m w y r a ż a n i a się, chociaż r z e ź b y i c h różnią się o d siebie. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l j e s t n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m E m i l i i C h m i e l o w e j , a l e już z d o b y ł a się n a własny w y r a z ; l o g i c z n a w k o m p o z y c j a c h , p o p r a w n a w f o r m i e , p o t r a f i z n a k o m i c i e oddać ruch,' dynamikę. R z e z b v C h m i e l o w e i sa r a c z e i s t a t y c z n e r j o s i a d a i a dużo w y r a z u . P r a c e o b u a u t o r e k zasługują b e z w z g l ę d n i e n a szersze o m ó w i e n i e n i e m o ż l i w e w r a m a c h k r ó t k i e i n o ­ tatki sprawozdawczej. Z w r a c a j ą r ó w n i e ż u w a g ę rzeźby w d r z e w i e Stanisła­ w a K a l e m b y z p o w . jarosławskiego znanego również z poprzednich wystaw. T r u d n o j e d n a k zrozumieć, d l a c z e g o dzieła r ó ż n y c h t w ó r c ó w zostały p r z e m i e s z a n e z i n n y m i i r o z r z u c o n e p o całym s t o i s k u , w d o d a t k u n i b y w p r z e k ł a d a n c e u s t a ­ w i o n e : Fzeźba — n a c z y n i e , rzeźba — n a c z y n i e . U t r u d n i a to w y r o b i e n i e sobie poglądu n a danego twórcę. Na w y s t a w i e bogato reprezentowane jest g a r n c a r s t ­ w o . E k s p o n a t y dowodzą, ż e n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a c z y n n y c h j e s t jeszcze s z e r e g o ś r o d k ó w , z k t ó r y c h n a j rozleglejsze to M e d y n i a i Zalesie. A l e b y w a , j a k n p . w Leżajsku, że n a ośrodek składa się już t y l k o j e d e n jedyny garncarz. Z w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h w y b i j a j ą się n a c z y n i a S k i ­ bińskiego z Kołaczyc, A n d r z e j a R u t y z M e d y n i G ł o ­ g o w s k i e j i F r a n c i s z k a T r y c z y ń s k i e g o z Leżajska, a t a k ż e F r a n c i s z k a W o s i a z Z a l e s i a . T e n o s t a t n i z d a j e się p r z e - Ryc. 2. Kobieta z maselnicą. Glina palona. Wym. 15 X 8 X 8 c m . W y k . Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). ' $:' Ryc. 3. Siewca. Glina palona. Wym. 19,5 X 8 X 6 cm. Wyk. Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). 61 �Ważnie p r z e z dziewczęta. N a l e ż ą o n e d o n o w y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . S p o t y k a się p o w s i a c h r ó w n i e ż b a r d z o c i e k a w e m a l o w i d ł a c z y w y s z y c i a . T e n n o w y sposób d e k o r a c j i w n ę t r z w y z w a l a często a r t y s t y c z n e zdolności w s i , i t o n i e t y l k o d z i e w c z ą t , a l e i mężczyzn. W i e l e k r o ć m a l o w i d ł a t e w sposób b a r d z o w y m o w n y o d z w i e r c i e d ­ lają p r z e m i a n y , j a k i e w o s t a t n i c h l a t a c h dokonały się n a w s i . T e g o r o d z a j u dzieł należało c h y b a s p e c j a l n i e p i e c z o ł o w i c i e szukać i p r z e d s t a w i ć j e n a t e g o r o c z n e j wystawie. T y m c z a s e m o r g a n i z a t o r z y uprościli s o b i e z a d a n i e pokazując i e d v n i e d y w a n i k i m a k a t k i w s t ą ż k i m a l o w a n e i n a k l e j a n e p r z y c z y m a u t o r k a Większości w y s t a w i o n y c h eksponatów jest była n a u c z y c i e l k a i n teligentka, a n i e twórczyni l u d o w a ! N a w y s t a w i e r e p r e z e n t o w a n e są jeszcze w sposób r ó ż n o r o d n y i interesujący i n n e działy, a w i ę c p l e ­ cionkarstwo, zabawkarstwo oraz zdobnictwo ludowe. Koroną w y s t a w y — bo umieszczone n a h o n o r o w y m m i e j s c u i n a s p e c j a l n y m podwyższeniu — miały być t r z y m a n e k i n y , u b r a n e w s t r o j e l u d o w e łańcuckiego r e g i o n u . N i e b u d z i ł y b y zastrzeżeń, g d y b y . . . n a w ł a ś c i w y ubiór męski, bieliźniany, k t ó r y b y ł z a s a d n i c z y m s t r o ­ j e m r o b o c z y m l e t n i m , d l a uboższych i z i m o w y m , n i e w d z i a n o b a r d z o s t r o j n e j i b a r d z o świątecznej s u k m a n ki... z innego regionu, bo Lasowiaków! Stoi tedy bosy chłop, z gołą g ł o w ą , s z n u r k i e m p r z e z koszulę p r z e p a s a ­ n y i w błękitnej, s u k i e n n e j k m i e c e i s u k m a n i e w s u ­ mie - monstrum! W d r u g i m w y p a d k u , mężczyzna w pełnym, l e t n i m , świątecznym s t r o j u , k t ó r e g o w i e r z c h n i ą częścią b y ł a płótnianka, ubrał się ( n a p ł ó t n i a n k ę ! ) — w k a m i z e l k ę i znów z innego r e g i o n u kostiumologicznego, bo rze­ szowskiego. T o j a k b y elegant n a f r a k nałożył sweter. W t e n sposób s z t u k i l u d o w e j k o m p r o m i t o w a ć n i e w o l ­ no! W s z y s t k i e e k s p o n a t y , ściśie w e d ł u g zasad w y s t a w o ­ w y c h , zostały o p a t r z o n e n u m e r a m i , w k o n s e k w e n c j i czego o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y p o w i n n i b y l L p r z y g o t o ­ w a ć choćby p r y m i t y w n y k a t a l o g , p r z y n a j m n i e j s p i s , który b y informował, c z y i m dziełem jest o d p o w i e d n i e k s p o n a t , skąd t w ó r c a p o c h o d z i , c z y e k s p o n a t j e s t d o n a b y c i a i t d . N i e s t e t y , n a w y s t a w i e n i e m a czegoś p o ­ dobnego. A szkoda . Reasumując, W y s t a w a S z t u k i L u d o w e j w Ł a ń c u c i e za r o k 1954, m i m o z g r o m a d z e n i a b a r d z o w i e l u c e n n y c h eksponatów i zastosowania c i e k a w y c h pomysłów, z a ­ d a n i a s w e g o r a c z e j n i e spełniła. E k s p o n a t y p r z e w a ż n i e wystawiono jako ciekawostki, nie pokazano natomiast i n i e r o z w i ą z a n o nasuwających się p r o b l e m ó w , nie p r z e d s t a w i o n o t w ó r c ó w l u d o w y c h , i c h życia, ś r o d o w i ­ ska. D a l e j — w y s t a w a p r a w i e n i e m ó w i o n o w e j sztuce, n o w v c h f o r m a c h , które r o d z i n o w a s y t u a c j a społecznog o s p o d a r c z a , a t y m s a m y m w sposób n i e d o p u s z c z a l n y zuboża o b r a z s z t u k i l u d o w e j . Za t e n stan rzeczy t r u d n o winić p a t r o n a o m a w i a n e j w y s t a w y , t j . Wydział K u l t u r y i S z t u k i , gdyż n i e d y ­ sponując o d p o w i e d n i m p e r s o n e l e m w ł a s n y m , m u s i o n p o s ł u g i w a ć się z konieczności ludźmi, k t ó r z y ze sztuką l u d o w ą n i e w i e l e mają w s p ó l n e g o . Z t e g o j e d n a k w y ­ p ł y w a w n i o s e k , że W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i p o w i n i e n opierać się n a p o m o c y f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , a p o z a t y m — s a m e p r z y g o t o w a n i a d o urządzenia w y s t a w y w i n n y się o d b y ć o w i e l e w c z e ś n i e j , p o p r z e d z o n e p e ­ netracją t e r e n u . 1 K a t a l o g pt. „Wystawa sztuki ludowej województwa rzeszowskiego — Łańcut-Zamek, lipiec-sierpień 1954" w o p r a c o w a n i u m g r a K r z y s z t o f a W o l s k i e g o ' ukazał się, a l e już p o zakończeniu w y s t a w y . A s z k o d a , b o k a t a l o g postał w y d a n y n a d o b r y m p a p i e r z e i nieźle i l u s t r o ­ wany. 1 Franciszek WYSTAWA TWÓRCZOŚCI MALAREK W MUZEUM P r z e d 25 l a t y , k i e d y j a k o uczeń j e d n e g o z t a r n o w ­ skich gimnazjów zwiedziałem z k o l e g a m i ówczesne „ M u z e u m m i a s t a T a r n o w a " , mieszczące się n a piętrze starego m a g i s t r a c k i e g o b u d y n k u p r z y u l i c y K r a k o w ­ s k i e j , z b i o r y t e c i e s z y ł y się w ś r ó d n a s d u ż y m z a i n t e ­ resowaniem. Z d r e s z c z y k i e m grozy oglądaliśmy „miera k a t o w s k i " (każdy d w u r ę c z n y m i e c z ś r e d n i o w i e c z n y p o k a z y w a n o wówczas j a k o k a t o w s k i ) i różne średniowieczne n a ­ rzędzia t o r t u r — z p o t ę ż n y m i ż e l a z n y m i ' k a j d a n a m i n a czele, . w k t ó r y c h s c e p t y c z n i e n a s t a w i e n i o b s e r w a t o r z y r o z p o z n a w a l i bez t r u d u p ę t a d l a k o n i u ż y w a n e p r z e z chłopów w połowie w i e k u X I X . M i n ę ł o o d t e g o c z a s u s p o r o l a t , z m i e n i ł się T a r n ó w , a r a z e m z n i m i m u z e u m , k t ó r e ze s t a r e j r u d e r y n a ­ przeciw kina „Apollo" przeniesiono do nowego lokalu w zabytkowym renesansowym ratuszu. W salach, gdzie p o p r z e d n i o urzędnicy o z a s p a n y c h twarzach rejestrowali p s y i rowery, zgromadzono za­ b y t k i s z t u k i , a w i ę c trochę p a m i ą t e k c e c h o w y c h , k i l k a sztychów przedstawiających s t a r y Tarnów, z g r o m a d z o ­ nych w jednym n i e w i e l k i m pokoiku, i wiele mniej l u b więcej przypadkowych eksponatów, pochodzących p r z e w a ż n i e z z a b e z p i e c z o n e g o w czasie r e f o n m y r o l n e i m i e n i a p o d w o r s k i e g o . Z n a j d u j e się t a m t r o c h ę c e r a ­ m i k i artystycznej (Chiny, Wedgwood Meisen, B a r a nówka, K o r z e c i dn.), z a b y t k o w e g o szkła ( g ł ó w n i e p o l ­ skiego), n a m i o t p o l s k i i r z ą d n a k o n i a z X V I I I w tro­ chę s t y l o w y c h m e b l i , z niezbędną gdańska s z a f a " n a czele, i p o r t r e t ó w , m i ę d z y k t ó r y m i " u m i e s z c z o n o r ó w ­ nież w y p o ż y c z o n e ( n i e w i a d o m o p o c o ) z M u z e u m N a ­ ród awego w K r a k o w i e angielskie sztychy z X V I I I wwku. WIEJSKICH W POWIŚLA Kotula DĄBROWSKIEGO TARNOWIE M u z e u m urządzone j e s t s k r o m n i e , bez w i d o c z n y c h ambicji w zakresie ekspozycji. Jedynie d w ó m repre­ z e n t a c y j n y m s a l o m n a I p i ę t r z e nada.no c h a r a k t e r w n ę t r z p a ł a c o w y c h . R o z w i ą z a n i e t a k i e , słuszne n a W a ­ w e l u czy w którejś z z a b y t k o w y c h r e z y d e n c j i m a g n a c ­ k i c h (Nieborów, Łańcut itp.), n i e z n a j d u j e dostatecz­ nego uzasadnienia w X V I - w i e c : z n y m „biurowcu". Z w i e d z a j ą c m u z e u m , n i e d o s t r z e g a się r ó w n i e ż w y ­ siłku w k i e r u n k u z a p e w n i e n i a d y d a k t y c z n e g o o d d z i a ­ ływania w y s t a w y , s k u t k i e m czego j a k o j e d y n y , a n i e z a m i e r z o n y z a p e w n e j e j „ w y d ź w i ę k " .pozostaje a p o t e o ­ za m e c e n a t u a r t y s t y c z n e g o d w ó c h f e u d a ł ó w i j e d n e g o wzbogaconego p i w o w a r a . N a s k u t e k niedostatecznego powiązania ekspozycji z l o k a l n y m podłożem h i s t o r y c z n y m i kulturalnym, m u z e u m (a r a c z e j j e g o w y s t a w a ) stało się w z a s a d z i e obce T a r n o w i a n o m , c o bez wątpienia o d b i j a się i n a f r e k w e n c j i . Według s t a t y s t y k i — m u z e u m odwiedzają głównie z o r g a n i z o w a n e w y c i e c z k i z b i o r o w e (młodzież szkolna), n a t o m i a s t osoby zwiedzające m u z e u m „dobro­ w o l n i e " r a c z e j n i e n a p r z y k r z a j ą się z a t r u d n i o n e m u t a m personelowi. O d s e p a r o w a n i e się m u z e u m o d w s z y s t k i e g o , co a k ­ t u a l n e i z w i ą z a n e z tradycją miejscową, j e s t t y m m n i e j zrozumiałe, że w a r u n k i l o k a l n e stwarzają szerokie m o ż l i w o ś c i o p r a c o w a n i a w y s t a w y , która m o g ł a b y s t a ­ nowić wzór d i a i n n y c h placówek tego t y p u . N a l e ż a ł o b y z w r ó c i ć u w a g ę n a c i e k a w i e kształtujące się m o m e n t y g e o g r a f i c z n e ( T a r n ó w l e ż y n a północnej k r a w ę d z i W y ż y n y P o d k a r p a c k i e j ) , b o g a t e ślady i s t n i e ­ n i a człowieka przedhistorycznego (usiana „skarbami" d o l i n a D u n a j c a ) , historię m i a s t a i o k o l i c y , a l e n i e o g r a ­ niczającą się, j a k o b e c n i e , d o p a r u p r z y w i l e j ó w c e c h o - �w y c h , .pieczęci i sztychów, l e c z dającą p e b y obraz d y n a m i k i (rozwojowej miasta. Przecież Tarnów o d X I V w i e k u przeszedł d ł u g i łańcuch p r z e m i a n z a r ó w n o w sensie u s t r o j o w y m , g o s p o d a r c z y m , j a k i u r b a n i s t y c z ­ n y m . T a r n ó w , m i a s t o r o z w i j a j ą c e się p r z e z s z e r e g s t u ­ l e c i w c i e n i u f e u d a l n e g o pałacu, w o k r e s i e k a p i t a l i z m u s t a j e się w a ż n y m o ś r o d k i e m g o s p o d a r c z y m . T u z n a j ­ d u j e się j e d e n z n a j w i ę k s z y c h w M a ł o p o l s c e ( a l e d y s ­ k r e t n i e z a m a s k o w a n y ) ośrodek p r o d u k c j i m a n u f a k t u r y . N a t l e b e z g r a n i c z n e g o w y z y s k u z a t m d n i o n y c h w .prze­ m y ś l e p r a c o w n i k ó w r o z w i j a się w T a r n o w i e o ż y w i o n y r u c h r o b o t n i c z y , znajdujący swój w y r a z w zawziętej w a l c e p r o w a d z o n e j p r z e z szerokie m a s y pracujących pod k i e r u n k i e m Polskiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N i e m n i e j c i e k a w i e . p r z e d s t a w i a s i ę przeszłość h i s t o ­ r y c z n a wisa p o d t a r n o w s k i e j , która, p r z y g n i e c i o n a śrubą pańszczyźnianego u c i s k u , b u n t o w a ł a się p r z e c i w p a ­ n o m , czego p r z y k ł a d e m b y ł r u c h J a k u b a S z e l i . Gdzież, jeśli n i e w t a r n o w s k i m m u z e u m , p o w i n n y być z e b r a ­ ne i u w i d o c z n i o n e materiały stawiające „rabację" w e właściwym świetle, w o l n y m o d zafałszowania przez reakcyjną histoiriozofię. N a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż w jakiś sposób zapoznać z w i e ­ dzających m u z e u m iz r o z w o j e m życia k u l t u r a l n e g o T a r ­ nowa. Istniała t u przecież k i e d y ś „ f i l i a " A k a d e m i i K r a k o w s k i e j i j e d n o z n a j s t a r s z y c h w byłej G a l i c j i gimnazjów, z którego wysało w i e l u l u d z i g o d n y c h w y ­ m i e n i e n i a ( m . i n . Brodziński). R o z w i j a ł s i ę t u p r z e c i e ż jakiś . r u c h a r t y s t y c z n y . M i a ł T a r n ó w s w o i c h m a l a r z y , g r a f i k ó w , n i e w i e l k i c h w p r a w d z i e , a l e zasługujących n a t o a b y w m i e j s c o w y m m u z e u m znalazły się i c h prace. Osobne zagadnienie s t a n o w i p r o b l e m bogatej i zróż­ nicowanej ludowej k u l t u r y w s i t a r n o w s k i e j , którą obecnie reprezentuje symbolicznie parę f i g u r e k g l i n i a ­ nych, wykonanych przez garncarza z Rzepiennika Strzyżewskiego, a u s t a w i o n y c h w sąsiedztwie M i ś n i i Korca. Ze o k o l i c e T a r n o w a stwarzają możliwości o p r a c o ­ wania interesującej ekspozycji, opartej n a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j , świadczy czasowa „ W y s t a w a t w ó r ­ czości m a l a r e k w i e j s k i c h P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o " , z o r ­ g a n i z o w a n a w M u z e u m m i a s t a T a r n o w a w e wrześniu 1954 r . p r z e z k r a k o w s k i e M u z e u m N a r o d o w e . Wystawa ta, bardzo starannie przygotowana, daje r e t r o s p e k t y w n y przegląd m a l o w a n e k z Powiśla D ą b ­ r o w s k i e g o , począwszy o d p i e r w s z y c h l a t bieżącego s t u ­ lecia ( z b i o r y Hecfca), poprzez czasy międzywojenne ( z b i o r y T . S e w e r y n a ) , d o czasów współczesnych, k i e d y imauowanka, j a k i w s z y s t k i e dziedziny s z t o k i l u d o w e j , otaczana opieką Państwa Ludowego, rozwija się i wzbogaca, wychodząc z ciasnej i z b y w i e j s k i e j i p o ­ szerzając d o r o b e k k u l t u r y n a r o d o w e j . E k s p o n a t y z g r o m a d z o n e n a t e j w y s t a w i e świadczą o interesujących p r z e m i a n a c h , j a k i e przeszła m a l o w a n ­ k a Powiśla Dąbrowskiego — o d a b s t r a k c y j n y c h p i e r ­ w o c i n s p r z e d p ó ł w i e c z a d o c o r a z b o g a t s z y c h , .ale i c o ­ raz bardziej grawitujących .ku r e a l i z m o w i m a l o w a n e k współczesnych. W szeregu f o t o s ó w p o k a z a n o rolę, j a k ą m a l o w a n k a spełnia w s w y m w ł a s n y m środowisku, n a w s i , j a k o d e k o r a c j a zdobiąca ściany i z b , p i e c ó w i .po­ wał, a także z e w n ę t r z n y c h ścian b u d y n k ó w g o s p o d a r ­ czych. P r ó c z m a l o w a n e k o c h a r a k t e r z e ściśle d e k o r a c y j n y m znalazły się n a w y s t a w i e o b r a z y o t e m a t y c e f i g u r a l n e j , bądź t r a d y c y j n e j , o treści r e l i g i j n e j ( j a k n p . „ S w . B a r ­ b a r a " Z o f i i B a r a ń s k i e j ) , b ą d ź też współczesnej - ś w i e c ­ k i e j , n a w i ą z u j ą c e j n i e k i e d y d o ciężkich p r z e ż y ć z c z a ­ sów o k u p a c j i (np. obraz L e o k a d i i K o s i n i a k p t . „ W y ­ pędzanie d o o k o p ó w " ) . W y s t a w a m a l o w a n e k . p o t r a k t o w a n a została w s p o ­ sób p r o b l e m o w y . W k i l k u n a s t u u m i e j ę t n i e d o b r a n y c h e k s p o n a t a c h z a l u s f a w a n o próby w y k o r z y s t a n i a u t a ­ lentowanych m a l a r e k wiejskich w dziedzinie p r o j e k ­ towania w z o r ó w n a t k a n i n a c h c z y f a j a n s i e (działalność Instytutu Wzornictwa Przemysłowego), próby u p o wszechmenia malowanek w formie d r u k o w a n y c h b a r w ­ n y c h .papierów n a ściany ( w y d a w n i c t w a C P L i A ) . D z i a ł t e n uzupełniono f o t o g r a f i a m i w n ę t r z , z d o b i o n y c h p r z e z m a l a r k i z Z a l i p i a , między i n n y m i znanej j u t dziś w różnych ( p u n k t a c h k u l i z i e m s k i e j b a w i a l n i dziecięcej ze s t a t k u B a t o r y . Eksponując dzieła m a l a r e k z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , n i e z a p o m n i a n o również o s a m y c h a u t o r k a c h . Prócz l i c z n y c h zdjęć przedstawiających j e czy t o w d o m u p r z y p r a c y , czy w różnych k o l e k t y w a c h , malujące s w e f a n t a s t y c z n e k o m p o z y c j e roślinne, z n a l a z ł y s i ę t a k ż e d w a o l e j n e . p o r t r e t y , p r z e d s t a w i a j ą c e zasłużone m a l a r ­ k i z a l i p s k i e — F e l i c j ę C u r y ł o w ą i F e l i c j ę Kosindakową, ubrane w stroje ludowe. W y r a z e m z a i n t e r e s o w a n i a , z j a k i m s p o t y k a się d z i a ­ łalność w i e j s k i c h m a l a r e k n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , j e s t s p o r a już i rosnąca z d n i a n a dzień „literatura p r z e d m i o t u " . Licznie artykuły, j a k i e n a t e n t e m a t u k a ­ zały się dotychczas w wydawnictwach naukowych i p r a s i e , z g r o m a d z o n e zostały w g a b l o t k a c h , dając ś w i a d e c t w o p r a w d z i e , ż e s z t u k a l u d o w a przestała j u ż b y ć u n a s twórczością a n o n i m o w ą . C i e k a w i e i d o b r z e „ustawiona" w y s t a w a zyskałaby n a w y r a z i e , g d y b y d a t o się ją z o r g a n i z o w a ć w w i ę k ­ s z y m l o k a l u , co umożliwiłoby r ó w n i e ż podkreślenia tła, n a k t ó r y m .powstało m a l a r s t w o d e k o r a c y j n e P o ­ wiśla Dąbrowskiego. F e n o m e n a l n y rozwój m a l a r s t w a ściennego n i e m o ż e b y ć d l a z w i e d z a j ą c y c h w pełni zrozumiały, j e ż e l i n i e p o k a ż e się, że w y r o s ł o o n o n a b o g a t y m podłożu m i e j s c o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , w y r a ż a j ą c e j s i ę nip. w z d o b n i c t w i e m a l o w a n y c h s p r z ę ­ tów, r o b i o n y c h w p o b l i s k i m Żabnie, czy w b a i r w n y c h haftach. W y s t a w a ilustrująca d o r o b e k a r t y s t y c z n y „ s w o j e g o " r e g i o n u (Powiśle Dąbrowskie od d a w n a ciąży w k i e ­ r u n k u T a r n o w a j a k o najpoważniejszego w t y c h s t r o ­ n a c h ośrodka g o s p o d a r c z e g o i k u l t u r a l n e g o ) izostała p r z e z m i e s z k a ń c ó w m i a s t a i o k o l i c y przyjęta z d u ż y m z a t o t e r e s o w a n i e m i życzliwością, zwłaszcza że z o k a z j i o t w a r c i a w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e zostały d w i e p r e ­ lekcje — jedna d l a m i e j s c o w y c h plastyków, d r u g a d l a n a u c z y c i e l s t w a — n a k t ó r y c h m g r M a r i a Woleńska zapoznała słuchaczy z z a g a d n i e n i e m m a l o w a n e k l u d o ­ w y c h n a Powiślu Dąbrowskim. Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla D ą b r o w s k i e g o , będąca p i e r w s z ą w d z i e j a c h m u z e u m t a r n o w s k i e g o ekspozycją poświęconą m i e j s c o w e j s z t u c e ludowej, s t a n o w i p e w n e g o r o d z a j u przełom, świad­ czący, że m u z e u m w e s z ł o n a d r o g ę o d d a w n a o c z e k i ­ wanych przemian. Z a r ó w n o n a w i ą z a n i e k o n t a k t ó w z publicznością p r z e z o d c z y t y , j a k i interesujący t e m a t w y s t a w y — s p o w o ­ d o w a ł y , że f r e k w e n c j a z w i e d z a j ą c y c h w y s t a w ę , osiąg­ nęła n i e m a l 40°/o n o r m a l n e j f r e k w e n c j i r o c z n e j . Ś w i a d ­ c z y t o , źe ściślejsze p o w i ą z a n i e e k s p o z y c j i z lokalną problematyką mogłoby poważnie przyczynić się do p r z e z w y c i ę ż e n i a obojętności, j a k a m u z e u m d o t y c h c z a s o t a c z a . T r a f i a n i e d o s e r c a i umysłu z w i e d z a j ą c y c h p o ­ p r z e z r z e c z y b l i s k i e i bezpośrednio l u d z i z a c i e k a w i a ­ j ą c e n i e j e s t zresztą rzeczą n o w ą . Z p o w o d z e n i e m s t o ­ sują t ę m e t o d ę l i c z n e m u z e a r e g i o n a l n e , k t ó r e w y k o ­ rzystując l o k a l n e z a i n t e r e s o w a n i a , p o t r a f i ł y słać się a k t y w n y m i placówkami k u l t u r a l n y m i , skupiającymi koło s i e b i e l u d z i z a r ó w n o m i a s t a , j a k i w s i . Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0818a587533edba7050f38943443a88e.pdf 28f38251963f6e7995475a2ebe0f978a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4046 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3782 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.65-66 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA fin.- ifrmrtirtifeffiñ R O K W Y I N I X S T 1955 Y T U T S Z T U K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępco redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny),, Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na okładce: Niedźwiedź. Ul figuralny. Czarny Dunajec (pow. Nowy w Muz. Tatrzańskim w Zakopanem. Fotografował: Stefan Targ). Okaz Deptuszewski. 1 4 Jb2 REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, D Ł U G A 26 �POLSKA SZTUKA LUDOWA N R ROK 1955 2 T R E Ś Ć : Rozprawy Tadeusz Seweryn Ludowa świecka rzeźba monumentalna . . . SU*. 67 Jerzy Czajkowski Ozdobne drabinki do kwiatów 100 Dobiesław Walknowski Przyczynek do badań chronologii kafli mazur­ skich Wanda Teligowa Polska sztuka ludowa staje się modną w... szkole angielskiej Sprawozdania Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku . Rss „Supliki chłopskie X V I I I wieku" Rss „Rumuinskoje Narodnoje Iskussitwo" p Franciszek Kotula. Poszukiwania stroju ludowego. Rzeszów 1954 s s Zofia Głowa P A Ń S T W O W Y 106 recenzje Zofia Staronkowa 1 i i 104 . . 108 123 . . . 124 metryk dla IX* powojenny konkurs szopek w Krakowie I N S T Y T U T . 125 126 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33659476898fe36a436ff20f70d89d45.pdf 6253cb46c0a86a40e5c8f39dace9a82f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4051 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3787 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.108-127 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy W Y S T A W A w kolorach S Z T U K I białym i czarnym. pow. AugiLstów. L U D O W E J W Wyk. Franciszka 208 Lipsk, B I A Ł Y M S T O K U ZOFIA Zorganizowana w lipcu, a trwająca do polowy września r. ub. Wystawa Sztuki Ludowej w Białym­ stoku miała na celu zilustrowanie dorobku Biało­ stocczyzny we wszystkich dziedzinach twórczości l u ­ dowej w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Inicjatorzy i organizatorzy wystawy — Wydział K u l ­ tury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku, Muzea w Białymstoku i w Łomży oraz Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego — korzystały z poparcia Centralnego Zarządu Sztuk Pla­ stycznych i Wystaw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zgromadzone w liczbie ponad 300 eksponaty ze wszystkich powiatów województwa białostockiego re­ prezentowały: tkactwo, plecionkarstwo, hafty i ko­ ronki, odzież i strój, ceramikę, rzeźbę, rysunki oraz drobne zdobnictwo ludowe. Pewna część eksponatów pochodziła ze zbiorów muzealnych i prywatnych z lat dawniejszych, sprzed Wyzwolenia. Miały one uzupełnić wystawę i una­ Rybko, STARONKOWA ocznić przemiany, jakim twórczość ludowa uległa na przestrzeni lat. Cel ten jednak — może z wyjątkiem rzeźby — nie został osiągnięty, głównie z powodu bra­ ku napisów z datami i objaśnieniami. Najliczniejszym działem wystawy było tkactwo. Tkaniny rozmieszczono w hallu i wszystkich czte­ rech salach, a oprócz tego umieszczono w gablotach — poskładane, widoczne tylko fragmentarycznie. Dobrym wprowadzeniem do działu tkanin był ustawiony w pierwszej sali warsztat tkacki z zaczętą robotą prze­ tykanej lnianej „płachty". Można było obejrzeć ro­ bione ze sznurka lnianego nicielnice o tzw. długich oczkach, grzebień, czyli płochę, sporządzoną z cienkich drewienek, oraz czółenko z nawiniętą na cewkę nicią lnianą. Szkoda, że nie pokazano przy tej okazji „de­ ski", używanej do wyrobu niektórych tkanin, oraz „prątków". Z tkanin reprezentowane były dywany dwuosnowowe, sejpaki tkane „w deskę", tkaniny rypsowe, �przetykane wełniane, radziuszki lniane, lniane rząd­ kowe (czynowate) ręczniki oraz rządkowe wełniane i lniane płótna. Z dywanów dwuosnowowych prawie wszystkie były wykonane w okresie powojennym, a nawet po roku 1949, ponieważ mniej więcej w tym czasie zdołano wznowić znaną, lecz częściowo za­ rzuconą technikę tkania dywanów o podwójnej osnowie. Zwracał uwagę dwuosnowowy dywan biało-czarny, wykonany przez Franciszkę Rybko (Lipsk, pow. Au­ gustów), przedstawiający w partii środkowej dwa gołąbki, po bokach zaś napisy i daty. Kompozycja całości, jak i środkowego motywu gołąbków — nie była jednak szczęśliwa. A szkoda, bo dywan tego rodzaju mógłby mieć duże zastosowanie jako tkanina reprezentacyjna (ryc. 1). Wśród kilkunastu wystawionych dywanów dwu­ osnowowych osobną grupę stanowiły tkaniny sokol­ skie, wykonane pod kierunkiem prof. E. Plutyńskiej, wyróżniały się one kolorytem oraz tematyką. W ośrod­ ku sokolskim dąży się obecnie do' tego, by przywró­ cić stare metody farbowania tkanin barwnikami na- Ryc. 3. „Droga przez wieś". Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja Jaroszewicz, Janów, pow. Sokółka. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja szewicz, Janów, pow. Sokółka. Jaro­ turalnymi, jak np. korą dębową, korą kruszyny, liść­ mi brzozy. Oprócz tego tkaczki do barwienia uży­ wają koszenili i indyga. Daje to w efekcie kolory stonowane, miłe dla oka. Większość dywanów wykonana była dla uczczenia dziesięciolecia Polski Ludowej, stąd ich aktualna te­ matyka, jak np. wiejska szkoła, droga przez wieś, spółdzielnia hodowlana; niektóre tylko reprezentowały dawną twórczość tradycyjną — o motywach roślin­ nych, wypełniających rytmicznie środkowe pole dy­ wanu. Wśród odrzuconych przez jury i nie ekspono­ wanych na wystawie znalazły się dywany o wzorach naśladujących kapy tkane fabrycznie. Ze względu na znaczną ilość zgromadzonych tka­ nin trudno byłoby omówić wszystkie, ograniczymy się więc jedynie do ważniejszych. Należy do nich przede wszystkim doskonale skom­ ponowany dywan Aleksandry Radulskiej z Janowa (pow. Sokółka), przedstawiający uroczysty obchód święta 22 lipca na wsi (ryc. 2). Zasadnicza treść kom109 �pozycji umieszczona jest w pasie środkowym. Wi­ dzimy tu budynek szkolny oraz prowadzącą doń sze­ roką drogą, a na niej grupę dzieci i dorosłych. Nie­ którzy niosą kłosy zboża lub kwiaty, inni koszyczki. Tu i ówdzie wśród ludzi widać zwierzęta i ptaki. Po obu stronach drogi rosną drzewka, potraktowane de­ koracyjnie, powtarzające się symetrycznie. Dość sze­ rokie obramienie wypełnione jest zygzakiem i mo­ tywem kłosów. Kompozycja całości prosta i zwarta, a poszczególne motywy roślinne i figuralne szczerze ludowe. Mniej szczęśliwy w kompozycji był dywan wyko­ nany przez Felicję Jaroszewicz, również z Janowa (ryc. 3). Dywan ten, podzielony na trzy części, w gór­ nej przedstawia wieś złożoną z kilku domów, w środ­ kowej — pasiekę, w dolnej zaś — stado owiec i kóz pędzone przez pasterza do obory. Analizując poszcze­ gólne części dostrzegamy pewną nieporadność w roz­ mieszczeniu elementów (domki w części górnej), nie­ dostateczną przejrzystość układu (część środkowa) i brak równowagi (część dolna). Wyraźnym nieporozumieniem był drugi dywan tejże autorki, stanowiący swobodną replikę pracy zaty­ tułowanej „Droga przez wieś", wykonanej po raz v Б s d I: ti В С k< st w Pi ro dr mi W; Ryc. 10 110 4. Dywan dwtiosnowowy. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Olimpia wicz, Janów, pow. Sokółka. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. Jarosze­ Ill �Ryc. 7. Dywan dwuosnowowy. pow. pierwszy w latach 1950—52 przez Dominikę Buj­ nowską z Węgrowa *. Wśród dywanów o tematyce tradycyjnej wyróżniały się prace Sabiny Masełbas (kol. Wasilówka, pow. So­ kółka), która kontynuuje wzory odziedziczone po mat­ ce. Składają się na nie motywy roślinne w postaci stylizowanych gałązek winorośli, wypełniających w prostym, przejrzystym układzie pole środkowe, oraz również roślinne motywy tworzące obramienie (ryc. 4). Czasem w kwietny szlak obramienia wplecione są sylwetki ludzi 1 zwierząt (ryc. 5). * „Polska Sztuka Ludowa" nr 6, 1952, s. 350, ryc. 8. 112 Wyk. Aurelia Sokółka. Majewska, Janów, Do grupy dywanów reprezentujących formy trady­ cyjne należy również zaliczyć tkaninę dwuosnowową wykonaną przez Olimpię Jaroszewicz (Janów, pow. Sokółka) o motywach roślinnych i zwierzęcych (ryc. 6) oraz stary dywan z r. 1896, tkany przez Pelagię Su­ limę (Ruda, pow. Grajewo). Przykładem nowoczesnej kompozycji opartej o dawne wzory roślinne jest dwuosnowową tkanina (ryc. 7) Aurelii Majewskiej (Janów, pow. Sokółka). Innym typem dywanów dwuosnowowych była tkanina Franciszki Rybko (Lipsk, pow. Augustów), o wzorze geometrycznym, w romby i gwiazdy (ryc. 8), nawiązująca w ogólnym charakte­ rze do dawnych dwuosnowowych dywanów mazur- �skich i podobnie jak one zszywana wzdłuż, z dwóch części. i Z innego rodzaju tkanin wystawione były wełnia­ ne dywany rypsowe o wzorze geometrycznym, po­ wstałym z elementów kostki i prostokąta. Niektóre z nich były zupełnie w tym samym typie, co tkaniny opoczyńskie „w koziołki", i odznaczały się szeroką gamą kolorystyki, występującą w pasach lub kracie. Dużą ilość tkanin rypsowych reprezentowały tkaniny dwukolorowe lniano-wełniane i lniano-bawełniane, Ryc. 8. Dywan dwuosnowowy. ó wzorze powstałym z kostki rypsowej i prostokątów rozbudowanych w kole. Były to płachty Scholastyki Krupowicz (Janów, pow. Sokółka) biało-granatowe, biało-zielone i biało-bordowe. Wśród nich — jedna całkowicie lniana, szaro-biała. Płachty tego rodzaju występują na terenie całego województwa. Odrębne w typie były tzw. sejpaki, pochodzące z po­ wiatów suwalskiego, augustowskiego i grajewskiego. Tkaniny te, lniano-wełniane, o układzie pionowym, wykonane są na wąskim krośnie i zszywane środkiem. Wyk. Franciszka Rybko, Lipsk, pow. Augustów. 113 �Ryc. 9. Sejpak. Tkanina przetykana Iniano-wełniana. Reszki, pow. Augustów. Wzór, ręcznie tkany wełnianym wątkiem, występuje na lnianym płóciennym tle. Motywem, stale powta­ rzającym się jest gwiazda ośmioramienna, komponują­ ca się w skośnej (ryc. 9) lub prostej kracie, a prócz tego motyw geometryczny, zbudowany w kwadracie ze skośnej kraty. Brzeg stanowią dwa szerokie pasy po obu bokach na pionie tkaniny, dochodzące do 30 cm szerokości, wypełnione zygzakowatym geome­ trycznym wzorem obok skośnych form, ustawionych przy sobie i imitujących listki na gałązce. Góra i dół tkaniny zwykle nie mają pasów krawędziowych. Nie każdy jednak sejpak bywa w ten sposób wykonany. Np. jeden z dywanów tkanych przez Czesławę Twar­ 114 Wyk. Czesława Twardowska, dowską zakończony jest u dołu pasem stylizowanych geometrycznie ptaszków, zwróconych do siebie para­ mi, a przegrodzonych trójkątem, stanowiącym jakby wazon, którego motywy rozsypują się po całej tkani­ nie. Składają się one z występujących na przemian form geometrycznych, zbudowanych w kształcie kwadratu i gwiazdy ośmioramiennej — ujętych w skośną kratę. Sam dół jest zakończony powtórzonym czterokrotnie zygzakiem, wypełnionym drobnymi punktami. Cała powierzchnia sejpaka usiana jest małymi kwadracikami w miejscach, gdzie poza sa­ mym motywem pozostawała na tle zbyt duża wolna przestrzeń. Motywy tkane wełną występują na lnianej �powierzchni bardzo plastycznie nie tylko dzięki róż­ nicy grubości i rodzaju użytej przędzy, ale także dlatego, że wełniany wątek tworzący motyw prze­ biega wierzchem ponad lnianym płótnem, na prze­ strzeni dwóch, trzech, czterech centymetrów. Na wystawie zgromadzono również dużą ilość tka­ nin przetykanych, lniano-wełnianych i całkowicie lnianych, tzw. radziuszek, o motywach geometrycz­ nych — przenikających się kół lub owalów. Do grupy tkanin przetykanych zaliczyć też należy niektóre ręczniki lniane, np. wykonany przez Anielę Maksymowicz (Oszkinie, pow. Suwałki), tkany praw­ dopodobnie przy użyciu „deski". Wzór tkany jest sza­ rym lnem, osnowa zaś i częściowo wątek — białym (ryc. 10). Starszym zabytkiem był tkany ręcznik bar­ dzo bogato zdobiony, stanowiący własność Muzeum w Białymstoku, a niesłusznie wciągnięty do działu haftów. Pośród tkanin o splocie rządkowym (czynowatym) było kilka wykonanych z wełny i kilka czysto lnia­ nych lub lniano-bawełnianych. Efekty w splocie rządkowym zostały wykorzystane w ten sposób, żs wzór występujący na tkaninie składa się z kwadra­ Ryc. 10. Ręcznik przetykany. Wyk. tów i prostokątów o odmiennym lśnieniu. 1 tak np\ płaszczyzna kwadratu składa się ze skosów biegną­ cych z góry na dół w kierunku od lewej do prawej, a powierzchnia sąsiadującego prostokąta — ze sko­ sów zbiegających od prawej do lewej. Efektownym wzorem jest również wypełnienie płaszczyzny tzw. „sosenką" (ryc. 11), która w pewnych partiach tka­ niny (zależy to od przewleczenia nicielnic) tworzy for­ my rombów wypełnionych rządkami splotu. Kontrasty pomiędzy tłem a wzorem zaznaczyły się dobrze w splocie rządkowym 1 :3, tzn. tam, gdzie w tle nitka wątku przechodzi pod trzema nitkami osnowy, a jedną nakrywa, we wzorze zaś — nić wątku nakrywa trzy nitki osnowy, a chowa się pod jedną. Splot rządkowy stosowany jest również w tkaninach lnianych, w których czasem w osnowie używa się lnu szarego nie bielonego, zaś w wątku — lnu bia­ łego lub kupnej białej bawełny. Daje to ładne efekty załamywania się połysku materii, podobnie jak to można zaobserwować w kupnych obrusach tkanych splotem atłasu. Tkaniny czynowate wykonywane są na terenie całego województwa białostockiego i znaj­ dują zastosowanie jako obrusy i ręczniki. Aniela Maksymowicz, Oszkinie, pow. Suwałki. 115 �Ryc. 11. Płachta tkana splotem rządkowym. Wyk. Radziłów, pow. Grajewo. W dziale tkactwa pokazano również parę sztuk wełnianych krajek, czyli pasów używanych w stroju. Tkanie ich odbywa się w sposób bardzo prymitywny. Tkaczka zahacza wełniane nici osnowy o duży palec u nogi i trzymając końce ich w ręku przekłada nici wątku. Co druga nitka osnowy jest przewiązana lnia­ nym sznurkiem przymocowanym do patyczka, który zastępuje nicielnicę. Wzory geometryczne zdobiące krajki (ryc. 12) tkaczka wykonuje przeplatając w od­ powiedni sposób osnowę wątkiem. W województwie białostockim występują takżs chodniki tkane ze słomy. Na rzadkiej lnianej osnowie (niebieskiej lub czerwonej) wątek, który stanowią źdźbła słomy, przeplata się splotem płótna. Tkane 11G Irena Strzelecka, słomianki eksponowane na wystawie pochodziły ze wsi Długi Ług (pow. Sokółka). Z dziedziny plecionkarstwa można było obejrzeć beczkowatego kształtu kosz do przechowywania ziar­ na, zrobiony techniką spiralną ze słomy wiązanej łykiem. Technika taka jest obecnie używana do wyro­ bu kobiałek. Jako przykład koszy plecionych z ko­ rzeni przedstawiony był „półćwiartek" w kształcie wysokiego garnka z uchem. Kosze takie wyrabiano niegdyś na terenie Kurpiowszczyzny. Wśród okazów plecionkarstwa znajdował się jeszcze tzw. „koszel", pełniący funkcje chlebaka. Składa się on z dwóch koszyków, z których jeden, odwrócony dnem do góry, wsuwa się na drugi, nieco mniejszy. Sznurek spełnia �rolę paska, służącego do przewieszania przez ramię. „Koszel" wyplatany jest z łyka, podobnie jak ko­ szyki na owoce i jagody. W dziale haftów wystawiono przeważnie wyroby dawniejsze. Z ciekawszych eksponatów należy wy­ mienić koszulę męską, wykonaną w r. 1871 przez Olgę Kaczanowską (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski). Haftowany przód koszuli, kołnierzyk i mankiety zdobione są długimi ściegami, stebnem i krzyżykami w kolorach czarnym i czerwonym, na przodzie wy­ stępują motywy gwiazdek zamkniętych w skośnej kracie (ryc. 13). Fragment tego motywu zaznacza się na mankietach i kołnierzyku koszuli. Z nowszych haftów pokazane były tylko: litewska czarna zapaska, zdobiona w kwiaty wykonane ściegiem łańcuszkowym, i również litewska koszula kobieca, haftowana atłaskiem w tulipany. Motyw kwiatowy w zapasce, jak i motyw tulipánu w koszuli powtarzają się kilka razy bez żadnych zmian, poza różną wersją kolory­ styczną, i nie świadczą o dużych możliwościach arty­ stycznych wykonawczyni. Koszula i zapaska dostar­ czone zostały wraz z całym strojem litewskim (ryc. 14) przez Julię Ustach (Wiedugiery, pow. Suwałki). Koronkę reprezentowały roboty szydełkowe, wystę­ pujące na Kurpiach jako wykończenia ręczników, fartuchów i kołnierzyka przy koszuli kobiecej. Z techniką koronki wiązanej łączą się wyroby siat­ kowe, które w województwie są dosyć rozpowszech­ nione. W dziale strojów pokazano jedynie ubiory kobiece. Oprócz ogólnie znanego stroju kurpiowskiego wysta­ wiono białoruski, podlaski i litewski. Strój białoruski składał się z koszuli lnianej, spód­ nicy i czepca. Koszula miała haftowany przód orat haftowane przyramki w miejscu, gdzie rękaw wszyty jest pod kątem prostym do koszuli. Spódnica, tkana splotem płótna, bawełniana, w kolorze czerwonym, ozdobiona była czterema wąskimi wiązkami pasków (zielony, biały, fioletowy), biegnących poprzecznie. Dołem zaś wytkany został szlak, złożony z dwóch szerokich pasów zielonych. Pośrodku nich wystąpiły te same paseczki, co u góry spódnicy. Do tego stroju należy jeszcze gładki, czerwony czepiec, obszyty ce­ kinami i lśniącą, złotą tasiemką. Julia Ustach (pow. Suwałki) dostarczyła kobiecy strój litewski (ryc. 14). Koszula lniana zaopatrzona jest w kołnierzyk o wydłużonych, ostro zakończonych rogach, wyhaftowanych na przodzie w tulipany. Rę­ kawy, bardzo szerokie, wszyte są pod kątem pro­ stym i suto w miejscu wszycia marszczone, a poniżej łokcia ozdobione dwoma rzędami hafi?.v-" y;h t u l i ­ panów. Gorset, z lnianej, ciemnozielonej materii, tka­ nej splotem płótna i przetykanej .Usnoż.Uą oraz czerwoną nicią, krojony jest z jednsgo kawałka ma­ teriału, z którego wycięto na przodzie kwadratowy Ze stroju podlaskiego można było zobaczyć: kaftan, podobny do kurpiowskiego, ze lśniącej, brązowej ma­ terii podszewkowej, ozdobiony na przodzie aksamitem z jednym rzędem drobnych guzików; koszulę ślubną, zdobioną białym haftem, skrojoną tak samo, jak białoruska, ze stojącym kołnierzykiem; spódnicę jasnoczerwoną, tkaną w dużą kratę z cienkich prąż­ ków kolorowych nici osnowy i wątku; zapaskę w tym samym tonie czerwonawym, z drobnymi, gęstymi prążkami, obszytą u dołu aksamitką. Ryc. 12. Wzorzysta w krajka. Ze zbiorów Białymstoku. Muzeum 117 �wykrój przy szyi. 8 zaszewek dostosowuje gorset do figury. Z przodu zapina się on na haftki. Od pasa układany jest w fałdy. Spódnica samodziałowa tkana jest splotem płótna — osnowa z czarnej bawełny i wątek z cieniutkiej, zielonej wełny. Pasy zielonego tła przecinane są wąziutką wiązką trzech prążków (czerwony, żółty i czerwony), biegnących wzdłuż spódnicy, po czym następuje pas dekoracyjny szeroko­ ści 9 cm, a na jego brzegach widzimy wiązki drobnych prążków żółtych, czerwonych, niebieskich, brązowych, środkiem zaś biegnie wzór nicielnicowy (ryps na Ryc. 118 13. Haftowana koszula męska. Wyk. płótnie), tkany żółtym jedwabiem. Spódnica w pasie ujęta jest w fałdy, w ten sposób układane, że nie widać w ogóle zielonego tła, a pasy wzorzyste sty­ kają się z sobą. Zapaska jest również zielona i tkana jak spódnica. Ozdobne pasy, biegnące poprzecznie, wykonane są nicią jedwabną (czerwoną, białą, żółtą, niebieską). Sploty dłuższe robione są prawdopodobny przy użyciu „deski". U dołu występuje pas tulipanów, przetykanych też w „deskę". Po lewej stronie wiszą w tym miejscu nici długości 4—5 cm. Szerokość za­ paski wynosi około 40 cm, w r. 1871 Olga Kaczanowska, pow. Bielsk Podlaski. Krzywa, �Ryc. 14. Ubiór kobiecy, noszony przez Wiedugiery, pow. Suwałki. Litwinki. W dziale ceramiki reprezentowane były jedynie nie­ które z licznych ośrodków czynnych na terenie woje­ wództwa białostockiego. Przede wszystkim — Czarna Wieś, silny ośrodek garncarski, w którym na wy­ różnienie zasługują ciemne „siwaki" Antoniego Kra­ szewskiego, zdobione rytem i gładzeniem (ryc. 15); drugi garncarz z tego ośrodka, Zygmunt Piechow­ ski, dał naczynia czerwone oraz ptaszki odpustowe. Z innych ośrodków garncarskich — wystawione były wyroby Grzegorza Szeremietiewa z Supraśla, Stani­ sława Jackowskiego z Buksztela, Konstantego Wygnanowskiego z Augustowa, Jana Panasa z Sokołów (pow. Wysokie Mazowieckie) i Władysława Saraczewskiego z Łomży. Z ważniejszych miejscowości, gdzie wyra­ biane są ludowe naczynia gliniane, nie były reprezen­ towane Kleszczele, Siemiatycze i Sejny. Z dziedziny rzeźby wystawiono 5 eksponatów, z cze­ go dwa, przedstawiające Chrystusa Frasobliwego, sta­ nowiły zabytki muzealne, pokazane w celu podkreśle­ nia zmian, jakie zaszły w temacie i traktowaniu formy w czasie powojennym. Z tych ostatnich wy­ mienić należy dwie rzeźby wykonane przez Józefa Maciejewskiego (Duły, pow. Olecko), zatytułowane: „Wnuczek uczy babkę" (ryc. 16) i „Hodowla cieląt". Oba eksponaty wykonane są jako rzeźby pełne, każ­ da na okrągłej podstawie, przy czym z tyłu potrak­ towane są bardziej ogólnie. Pierwsza z tych rzeźb ma więcej wyrazu artystycznego i lepszą kompozycję. Podkreślić jednak należy, iż rzeźbiarz w obu w y ­ padkach wykazał wiele staranności i zrozumienie tematu. Inny charakter mają płaskorzeźby Konstan­ tego Chojnowskiego (Jankowo, pow. Łomża), z któ­ rych wystawiono zaledwie jedną, pt. „Jutro". Jest to trzecia część cyklu przedstawiającego pracę rol­ nika; dwie poprzednie zdyskwalifikowano z powodu zbyt jaskrawej polichromii. Płaskorzeźby Chojnow119 �Ryc. 15. Naczynie flaszowate, tzw. „buňka", z gliny czarno wypalanej, zdobione rytem г gładzeniem. Wyk. Antoni Kraszewski, Czarna Wieś, pow, Białystok, skiego odznaczają się niezłą kompozycją, zawierają dużo wyrazu, zwłaszcza gdy chodzi o podkreślenie wysiłku w pracy. Polichromia, wykonana ostrymi kolorami (zielony, czerwony, niebieski, biały), nie jest pozbawiona pewnego sensu malarskiego i świe­ żości. Zdecydowanie ujemnym efektem są nato­ miast obramienia w postaci podwójnej ramki pro­ stokątnej i przeplecionej przez nią owalnej, co na­ daje płaskorzeźbom charakter drobnomieszczańskich obrazków. Znalazło się na wystawie również kilka rysunków, wykonanych kredką przez Stanisława Kundę (Jaminy, pow. Augustów). Rysunki te, o tematyce czer­ panej z życia współczesnej wsi, robione są „po szkol­ nemu", t j . starannie i poprawnie, ale w sposób poz­ bawiony indywidualnego wyrazu. Drobne zdobnictwo reprezentowały pisanki, prze­ ważnie farbowane barwnikami roślinnymi, o orna­ mencie bądź skrobanym szpilką na zabarwionej po­ wierzchni jaja, bądź wykonanym woskiem za pomocą pisaka. Wśród wystawionych pisanek zarysowały się wyraźnie regionalne różnice. W powiatach augustow­ skim i suwalskim wyodrębniają się pisanki, których 220 ornament składa się z gęsto obok siebie występu­ jących przecinków, tworzących koło lub jego frag­ ment. Wzór biegnie równoleżnikowo lub południkowo i utrzymany jest przeważnie w kolorach białym i czar­ nym. Pisanki podlaskie, w kolorach: ciemnobordowym, czerwonym, pomarańczowym i żółtym, mają ornament roślinny w postaci kwiatów, gałązek, jo­ dełek, jak również i czysto geometryczny (ryc. 17). Wycinanki, rozmieszczone na matowych szybach okien, pochodziły z terenów kurpiowskich i podlas­ kich. Jednolitą grupę stanowiły wycinanki wykonane przez Lucynę Arcichowską (Siemiatycze), skompono­ wane w kształcie koła, w którego środku powtarzał się w rozmaitych odmianach motyw gwiazdy ośmio­ ramiennej. Między wycinankami wyodrębniała ^lę odmienną kompozycją wycinanka kolista (ryc. 19), wypełniona motywem rozety złożonej z powtarzają­ cych się elementów przypominających cyfrę 3, wy­ konana przez Lubę Onupiuk (Hołowiesk, pow. Bielek Podlaski). Wśród wycinanek kurpiowskich przeważały znane z różnych wystaw leluje oraz sylwetki koni i kogutów. Obraz twórczości ludowej województwa białostoc- �kiego uzupełniały: palmy robione z papieru, parę „kóz" wypiekanych z ciasta, dwa pająki ze słomy i kolorowych papierów, dwa ptaszki drewniane oraz inkrustowana kasetka (ryc. 18), którą wykonał Jerzy Juszczuk (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski), podobnie jak i tą samą techniką sporządzony futerał na okulary i na wieczne pióro. Komisja kwalifikacyjna przyznała uczestnikom wy­ stawy wiele nagród pieniężnych, mając na względzie zachęcenie twórców ludowych do dalszej pracy. Ko­ misja kierowała się nie tylko najlepszym poziomem artystycznym prac, ale brała pod uwagę zasługi, po­ łożone w związku z przechowywaniem zabytków (np. stroju ludowego), podtrzymywaniem tradycji (np. w garncarstwie), a także wkład pracy przy samym wykonaniu dzieła itd. Stosunkowo najwięcej nagród (11 na ogólną liczbą 20) przypadło na dział tkanin, który miał dużą prze­ wagę liczebną i jakościową. Ekspozycję wystawy z punktu widzenia estetyki ocenić należy pozytywnie, można jej natomiast za­ rzucić brak przejrzystości — pod względem zarówno układu eksponatów z poszczególnych powiatów, jak i charakterystyki poszczególnych działów twórczości ludowej, do których należące eksponaty rozproszone były po kilku salach wystawowych. Do ujemnych stron trzeba także zaliczyć brak napisów objaśnia­ jących. Ryc. 16. „Wnuczek uczy babkę". Rzeźba Wyk. Józef Maciejewski, Duly, pow. Ryc. 17. Pisanki. w drzewie. Olecko. Wyk. Lucyna Arcichowska, Siemiatycze. 121 �i Ryc. IS. Kasetka wyklejana prasowaną pow. Bielsk Fotografował 122 słomą. Wyk. Podłaski. Stefan Jerzy Deptuszewski. Juszczuk, Krzywa, �S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E „SUPLIKI CHŁOPSKIE XVIII WIEKU" z archiuium prymasa Michała Poniatouiskiego uiydali J. Leskieuiicz i J. Michalski. Wstęp St. Arnolda. Warszauia 1954. Str. XX, 607 i 3 mapy Ilekroć zdarzyło się czytać prace etnograficzne czy historyczne na temat „Księżaków łowickich", miesz­ kańców wielkopolskiej „Biskupizny" czy innych te­ renów, należących dawniej do dóbr duchownych, au­ torzy z reguły niemal wyjaśniali bujniejszy ich zda­ niem rozwój kultury ludowej tych obszarów większą zamożnością i łagodniejszym poddaństwem, jakie mia­ ło charakteryzować położenie chłopów w dobrach du­ chownych. Interesujący komentarz do tego zagadnie­ nia, który pozwala na dokładny wgląd w warunki życiowe chłopów w dobrach kościelnych, daje ob­ szerny tom, zawierający supliki, czyli skargi chłop­ skie, wnoszone w wieku X V I I I przez poddanych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a znajdujące się w ar­ chiwum pozostałym po prymasie Michale Poniatow­ skim. Supliki te, napływające z licznych kluczów gnieź­ nieńskiego arcybiskupstwa rozrzuconych na znacznej przestrzeni — od Gniezna po Kampinos i od Kutna po Piotrków, przedstawiają dolę chłopa z dóbr du­ chownych inaczej, niż to czytamy np. w artykule Ignacego Baranowskiego, malującym jasnymi barwa­ mi szczęśliwą przeszłość Księżaków łowickich pod łaskawą opieką arcypasterzy, którzy „lubili widzieć naokoło siebie poddanych szczęśliwych, zamożnych i pięknie odzianych" („Ziemia" 1913, str. 230). Dobra duchowne, jak wynika z treści suplik, gospodarowane były nie bezpośrednio przez zarząd dóbr prymasowskich, tylko całymi kompleksami ' oddawa­ ne w użytkowanie dzierżawcom, którzy z kolei poddzierżawiali dalej poszczególne wioski. Dzierżawcy ci, rekrutujący się spośród świeckiej szlachty i osób duchownych, w pogoni za zyskiem dopuszczali się na chłopach potwornego ucisku, zmu­ szając ich do płacenia danin ponad zastrzeżone w in­ wentarzach, żądając odrabiania wyższej pańszczyzny, zmieniając samowolnie pańszczyznę pieszą na sprzężajną, gnębiąc chłopów dalekimi podróżami ze zbo­ żem i sianem, w czasie których padały im z wycień­ czenia konie i woły. W parze z ogólnym wyzyskiem szło odbieranie chłopom łąk na rzecz folwarku, przy­ łączanie do niego opustoszałych lub odebranych ról chłopskich. Daniny i pańszczyzna ciążyły nadal na gromadzie jako obowiązek, za który wiejska społecz­ ność solidarnie odpowiadała. Wielokrotnie dzierżawcy komasowali dni pańszczyzny z innych pór roku na okres letnich prac rolnych, a następnie odprzedawali darmową robociznę pogranicznej szlachcie, skutkiem czego chłopi nie mieli możności i czasu pracować u siebie. Gdy chłop, wysłany przez pana (dzierżawcę) ze zbożem lub innymi produktami na sprzedaż, nie uzy­ skał oznaczonej ceny, albo gdy w drodze wieziony towar zmarnował się częściowo, chłop ten musiał z własnych pieniędzy pokrywać panu powstałą róż­ nicę. Karczmarze nie tylko płacili za trunki wypite przez pańskich pachołków, ale z reguły pokrywali ze swojej kiesy niedobór, powstający z nieuczciwej miary dostarczanych z folwarcznego browaru trun­ ków do sprzedaży. Podkreślony z uznaniem przez J. Baranowskiego obowiązek arendatorów w dobrach arcybiskupich, którzy czuwali, by poddani „nie bawili się pijań­ stwem" i nie zadłużali w karczmach (str. 230), w praktyce wyrażał się tak, że chłopów z całą bez­ względnością zmuszano do picia kiepskiej gorzałki l skwaśniałego piwa. Właśnie mieszkańcy Bobrownik z klucza łowickiego skarżą się w roku 1785, że dzier­ żawca Łuszczewski za dni ponad pańszczyznę prze­ pracowane przy żniwie — daje „kwity", a te „każe w karczmie przepijać". Gdy chłop nie chciał wybrać z karczmy wyzna­ czonego kontyngentu wódki, wstawiano mu ją po prostu do domu lub kazano płacić bez odbioru. Skar­ żą się chłopi w pewnej wsi na dzierżawcę, że im na święta wielkanocne powstawiał do domu wódki ,.po stofie, niektórym po garncu, nie będąc my tego po­ trzebni natenczas, a zapłacić mu tę gorzałkę musie­ liśmy, niektórzy nie mając soli za co kupić, a potem koniecznie płacić musieliśmy" (str. 356). W Słupi dzierżawca „na wesela, krzyciny barełkamy gorzałkę rozdaje i sam rozwozi, i piwa tyle rozdaje, ile sam chce, choć ubodzy ludzie proszą się, aby nie tak wiele, dlaczego i żenić się nie chcą" (str. 255). W wypadku gdy chłop nie miał czym lub nie chciał płacić zaciągniętych w ten sposób długów, ściągano na egzekucję żołnierzy lub innych pachołków, którzy jedli i pili w karczmie na koszt dłużnika, a w wy­ muszaniu należytości nie cofali się nawet przed tor­ turą: „...a gdy mu się (karczmarzowi) jeszcze co od kogo należy, to krępują i wyciągnąwszy nogi słomą podpalają" (str. 508). Chłop, który w czymkolwiek nie wypełnił choćby najniesłusznieiszych żądań swego pana czy jego służby, ściąga! na siebie represje w postaci hojnie roz­ dzielanych knutów. Cierpiała od nich zarówno wiej­ ska starszyzna, jak i kmiecie czy zatrudniona u nich najemna służba, którą w zastępstwie za siebie wy­ syłali na pańszczyznę. Stąd ciągłe utyskiwania w sup­ likach na dzierżawców, którzy srogością swą powo­ dują, że służba rozprasza się i utrzymać jej we wsi nie można. Zjawisko to nie ogranicza się zresztą do służby; uchodzą ze wsi, porzucając gospodarstwa, zrujnowani długami karczmarze, doprowadzeni do nędzy kmiecie i zagrodnicy, wzywane do służby na folwarku chłopskie córki i synowie. Wiele gromad, nie mogąc znieść wzrastającego ucisku, prosiło prymasa o zastąpienie pańszczyzny czynszami, obiecywali przy tym wnosić do szkatuły prymasowskiej więcej, niżby zapłacili dzierżawcy, tłu­ macząc, iż „wolą, że ich pan własny strzyc, aniżeli ich dzierżawca golić będzie". Inne znów gromady, które przy oczynszowaniu zostały oszukane i złupione, wyrażały chęć powrotu do pańszczyzny (str. 279). Większość wykorzystywała przywilej, o którym z ta­ kim aplauzem wspomina Baranowski, że każda „gro­ mada miała prawo wysyłać do administracji arcy­ biskupiej zażalenia" („Ziemia" 1913, str. 230) i skła­ dała „jęcząc i płacząc, czołgając się jak mizerne ro­ baki do stóp Jaśnie Pana i Dobrodzieja Księcia Pry­ masa" supliki, przedstawiając w nich swe niedole. Administracja wysyłała wówczas swego lustratora, wobec którego wystraszona i sterroryzowana gromada często zaprzeczała własnym oskarżeniom, narażając z kolei na represje „buntowników i oszczerców", któ­ rzy z supliką chodzili do arcybiskupiej kancelarii. Zazwyczaj dzierżawcy po prostu zaprzeczali oskarże­ niom, a fakty podawane w sniplikach tłumaczyli przy­ padkowym zbiegiem okoliczności, co prymasowscy lustratorzy przyjmowali w swych raportach za dobrą monetę. Przykładem tego może być sprawa pewnej kobiety, która ująwszy się za ojcem bitym przez ekonoma, została przez niego tak skatowana, że do „w pół trzeciej niedzieli umarła"; życzliwy dla sprawm �Су lustrator dodaje skwapliwie: ,,...nie można jednak wiedzieć, z jakiej umarła przyczyny". Gdy inny dzier­ żawca w przystąpię gniewu rozpłatał karczmarzowi cybuchem od fajki głowę, tak że pobitego w bardzo ciężkim stanie przewieziono do szpitala w Warszawie, dotknięty dochodzeniem szlachetka pisał w odpowie­ dzi na suplikę ciężko obrażony: „Rany, które niespra­ wiedliwy język zadał, trudniejsze do zagojenia d bar­ dziej szlachetnie urodzonego bolą, niż rana niechcący zadana" i żądał, aby administracja arcybiskupia na­ kazała gromadzie silentium w tej sprawie (str. 265). Normalnie zaś „szlachetnie urodzony" chwytał po powrocie posłów chodzących z suplikami i dla prze­ strogi gromady pastwił się nad nimi wszelkimi spo­ sobami, nie szczędząc ich rodziny i służby, a kato­ wanym objaśniał przy okazji: „Nie obawiam się n i ­ kogo, jam jest pan, sam, za swoje pieniądze wolno mi czynić z wami, co mi się podobać będzie" (str. 325). Nie zawsze jednak udawało się owymi sadystycz­ nymi metodami złamać wzbierającego wśród chłopów ducha oporu. Gdy jednego z sołtysów, katowanego za to, że z suplikami chodził, pytał dzierżawca: „A pójdzieszże do Prześwietnej Administracji z sup­ liką do Warszawy?" — „Pójdę, Wielmożny Panie — odpowiedział sołtys — bo niesłusznie jestem ukarany". A „prześwietna arcibiskupia administracja" pusz­ czała skargi chłopskie mimo uszu, kontentując się każdym wyjaśnieniem ze strony dzierżawców. W sup­ likach dopatrywała się przejawów „chłopskiej zuch­ wałości i buntów" czy „matactwa zbałamuconego chłopstwa", zaś ksiądz Szweynert, generalny komi­ sarz prymasowskiej administracji karał chłopów cho­ dzących z suplikami dwutygodniowym aresztem o chlebie i wodzie oraz 50 rózgami, wymierzanymi każdemu z nich „25 na powitanie, 25 przy końcu więzienia" (str. 408). Garstka przykładów, którą wybrano dla zilustro­ wania treści omawianej publikacji, w słabym tylko stopniu pokazuje ciężkie położenie chłopa w dobrach duchownych. Materiałów tych w suplikach znajduje się znacznie więcej, powinni z nimi zapoznać się wszyscy, a zwłaszcza ci, którzy — ulegając sugestiom wysuwanym przez dawnych historyków — wierzą jeszcze w mit o uprzywilejowanym położeniu pod­ danych w dobrach duchownych. Rss „RUMUNSKOJE NARODNOJE ISKUSSTWO" ч Wydaumictujo Rumuńskiego Instytutu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą, Bukareszt 1953, 32 str. bez paginacji. Mała broszurka propagandowa — rodzaj prospektu czy informatora dla zagranicznych wystaw rumuń­ skiej sztuki ludowej — składa się ze wstępu, zajmują­ cego niespełna 2 strony i 75 ilustracji, wykonanych z fotografii (częściowo barwnych) techniką siatkową. We wstępie anonimowy autor podkreśla odrębność ludowej sztuki rumuńskiej, wyrażającą się zarówno zasobem form, jak i swoistym kolorytem, będącym wynikiem twórczego wysiłku wielu pokoleń ludowych artystów. W dalszym ciągu znajdujemy informacje 0 otwartym w roku 1951 bukareszteńskim muzeum, które posiada w swych zbiorach 17 000 okazów, w czym przeważną ilość z zakresu sztuki ludowej, a więc: zdobionej odzieży, haftów, kobierców, ceramiki, rzeź­ by w drzewie itp. Wytwory ludowej sztuki rumuń­ skiej — eksponowane na wystawach zagranicznych w Moskwie, Londynie, Paryżu, Pradze, Helsinkach 1 Warszawie — spotkały się wszędzie z dużym zain­ teresowaniem i uznaniem. Istotną wartość omawianej książeczki stanowi część ilustracyjna, w której znajduje się krótki, ale cieka­ wy przegląd głównych działów bogatej twórczości plastycznej ludu rumuńskiego. Znajdujemy tu pięk­ nie haftowane ubiory kobiece, zdobione haftem i apli­ kacjami, kożuchy oraz wspaniały szeroki pas skórza­ ny, ozdobiony na powierzchni tłoczeniami. Interesu­ jący zestaw stanowi sześć starych olteńskich i moł­ dawskich dywanów, z których jeden reprodukowany jest barwnie. Dostrzegamy w nich przewagę moty­ wów roślinnych, w które wplecione bywają naiwnie rozwiązane postacie zwierząt (głównie ptaków) i l u ­ dzi. Cyfrowo najbogaciej reprezentowany jest dział ceramiki. Spotykamy tu zarówno okazy zabytkowe, sięgające wieku XVI—XVII, jak np. kafle reliefowe z motywami zwierząt (gryf, pelikan, dwugłowy orzeł herbowy) oraz talerze i misy zdobione malowanymi wzorami reliefowymi na tle pobiałki imitującej fa­ jans. Przewagę stanowią XIX-wieczne, bogato malo­ 124 wane na białym tle wyroby ceramiczne (misy i dzban­ ki) z Oltenii i Transylwanii. Z czasów obecnych znajdujemy jedynie zdjęcie pracowni garncarskiej (a raczej może wytwórni ceramicznej) znajdującej się we wsi Korund (w węgierskim okręgu autonomicz­ nym). Ceramika ta w charakterze swym różni się za­ sadniczo od innych garncarskich wyrobów siedmiogrodzkch, nawiązując do form i sposobu zdobienia stosowanych przez garncarzy na Węgrzech. Wśród ilustracji przedstawiających wyroby ceramiczne zwra­ ca uwagę ciekawy niec z północnej Mołdawii, z oka­ pem do odprowadzania dymu, wykonany z ozdob­ nych kafli ludowych — częściowo reliefowych, częścio­ wo gładkich barwnie malowanych. Tematyka tych dekoracji to postacie jeźdźców na koniach (na ka­ flach reliefowych), jelenie w biegu, ryby, postacie ludzkie. Na kaflach narożnikowych i gzymsach orna­ menty abstrakcyjne złożone są z prostych elementów, jak kropek, przecinków itp. | Stosunkowo słabo w omawianym wydawnictwie re­ prezentowana jest rzeźba w drzewie, która ogranicza się do kilku zdobionych snycerką motywów architek­ tonicznych, jednej skrzyni i paru zakończeń przęślic (zresztą bardzo pięknych), jednego czerpaka i sześciu drewnianych łyżek. Wyroby z rogu uwzględnione zo­ stały jakby symbolicznie, reprezentuje je starodawna rogowa prochownica, zdobiona na powierzchni geo­ metrycznym ornamentem rytym. Wartość naukową wydawnictwa podnosi dokładna lokalizacja ilustrowanych przedmiotów, umożliwiają­ ca zorientowanie się w ich geograficznym pochodze­ niu. Słabą stroną jest szata graficzna, w której dla ożywienia i dekoracji użyto barwnych podkładów ze stylizowanymi motywami ludowymi, które w sposób nieprzyjemny konkurują z fotograficznym materia­ łem ilustracyjnym. Rss �FRANCISZEK KOTULA: POSZUKIWANIA METRYK DLA STROJU LUDOWEGO Rzeszotu, 1954, str. 70, ryc. 41. Słuszny i od dawna wysuwany postulat, ażeby ma­ teriały etnograficzne, gromadzone ma podstawie badań terenowych, były uzupełniane prowadzonymi równo­ legle poszukiwaniami w źródłach historycznych, nie był u nas konsekwentnie realizowany. Zdarzały się wprawdzie sporadyczne wypadki, że ten czy ów spo­ śród badaczy kultury ludowej sięgnął do źródeł histo­ rycznych, wykorzystując później w druku zebrane tą drogą wiadomości, ale penetracja źródeł historycznych jako stale stosowana metoda pracy etnografów — do­ tychczas się nie przyjęła. Przyczyn tego niezrozumia­ łego w pierwszej chwili zjawiska szukać należy z jed­ nej strony w nawale niknącego z dnia na dzień ma­ teriału tradycyjnego, który należało gorączikowo zbie­ rać i notować, zanim całkowicie przepadnie, z drugiej zaś strony — w słabym przygotowaniu etnografów do badań archiwalnych, w nieporadności w stosunku do tak licznych źródeł i co za tym idzie — w nikłych na ogół wynikach owych poszukiwań. Utarł się wygodny dla etnografów pogląd, że tego rodzaju wypisów źródłowych powinni dokonywać raczej historycy na marginesie swych prac archiwalnych. Luźne i dosyć niekiedy przypadkowe poszukiwania archiwalne etnografów dotyczyły różnych dziedzin kultury ludowej, nie wyłączając stroju, jak świadczą np. notatki Władysława Siatkowskiego lub niektóre prace Seweryna Udzieli. Materiały te ze względu na swoją przypadkowość nie dają obrazu całości, nie pozwalają również na odtworzenie łańcucha przemian, jakim ulegały poszczególne części ubioru czy całe zespoły. Na tle wskazanych braków tym cenniejsza jest w y ­ mieniona w tytule praca Franciszka Kotuli, w której publikuje on swe pracowicie zgromadzone materiały dotyczące kilku elementów stroju ludowego. ' Praca Kotuli jest wynikiem kilkuletnich poszukiwań archiwalnych prowadzonych w związku z przygoto­ waniem przez niego dwóch zeszytów, wydanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w serii „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" („Strój rzeszowski" i „Strój łańcucki"). Zebrane materiały historyczne uzupełnione nowymi wiadomościami zostały przez autora wykorzystane w artykule „Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków" *. Z artykułu tego po * F. Kotula: Z badań nad strojem ludowym Rzeszo­ wiaków. Polska Sztuka Ludowa nr 4—5, 1952. znacznych przeróbkach i uzupełnieniach powstała oma­ wiana tu praca, wydania jako oddzielna książka. Składa się ona z kilku niewielkich, ale bardzo inte­ resujących szkiców, poświęconych różnym elementom stroju ludowego. Szukając „metryk" współczesnych ubiorów ludowych, znajduje je autor niekiedy w daw­ nym ubiorze szlacheckim, który z czasem poprzez war­ stwę mieszczańską przedostaje się do ludu. Świadczą o tym zebrane przez Kotulę materiały historyczne, i l u ­ strujące dzieje srebrnego pasa ,jpozłocistego", czyli •tzw. „obręczy" czy župana z cynowymi guzami. W świetle źródeł historycznych bardzo jaskrawo r y ­ suje się rozwarstwienie społeczne ludności wiejskiej, wśród której na plan pierwszy wybija się grupa za­ możnego chłopstwa, wyróżniającego się już w czasach feudalnych wyższą stopą życiową. Właśnie ta warstwa wzorująca się chętnie na szlachcie i mieszczanach, do szycia ubiorów używała kosztownych tkanm, jedwa­ biów, adamaszków, brokatów. Kobiety nosiły czepce siatkowe, adobione błyszczącymi blaszkami, bogato haftowane koszule, zapaski czy rańtuchy. Jak wynika z materiałów publikowanych przez Kotulę, strój bo­ gatych chłopów z okolic Rzeszowa daleko odbiegał od tego, jak zwykliśmy wyobrażać sobie odzienie wieś­ niaka pańszczyźnianego, nędzniej natomiast przedsta­ wiał się ubiór chłopów mniej zamożnych i biednych. Etnograf, któremu zwykle dużą trudność sprawia re­ konstrukcja ubiorów ludowych minionych stuleci, znajdzie w pracy Kotuli liczne i cenne wskazówki. Pisząc o wybranych elementach stroju ludowego (obręcz, wyszycia — hafty, rańtuch — rąbek, zawicie — ipodwika, spodnie i gorsety materialne, czepce, żupany, chustki u pasa), autor zestawia obok siebie poszczegól­ ne wzmianki, objaśnia je, nawiązuje do współczesnego materiału etnograficznego, unika jednak wyciągania wniosków matury ogólniejszej. Trafna intuicja bada­ cza ostrzega go przed zbyt pochopnymi sformułowa­ niami, które, mimo zgromadzenia obfitego, ale bądź co bądź cząstkowego materiału, mogłyby w przysz­ łości olkazać się niesłusznie. Praca Kotuli, stanowiąca rezultat systematycznych poszukiwań archiwalnych podjętych przez etnografa, powinna zachęcić innych do naśladownictwa. Bogate wyniki osiągnięte przez autora rozwiewają m i t o „nie­ opłacalności" badań źródłowych. Etnografia jest nauką historyczną i powinna posługiwać się wszystkimi me­ todami, jakie umożliwiają sięgnięcie w przeszłość. Rss. 125 �IX POWOJENNY KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE Szopka Dudzika (ry*. 1) jest dalszą i bardzo szczęśli­ wą kontynuacją formy zapoczątkowanej w roku 1949 przez tego uzdolnionego szopkarza. Ma ona, jak więk­ szość szopek tego autora, masywną podstawę o lekko nachylonych ku górze ścianach, przypominających ściany starych kamienic krakowskich. Trzy smukłe wieże, z których dwie boczne wzorowane są na wieży ratuszowej, środkowa zaś ma zakończenie wyższej wieży kościoła Mariackiego. Przestrzeń między wie­ żami do połowy ich wysokości wypełnia attyka Su­ kiennic, poniżej której idące od podstaw wież bocz­ nych schody, wzięte z północnej ściany Sukiennic wraz z charakterystyczną wieżyczką. Nowością, którą Dudzik zastosował w roku bieżącym po raz pierwszy, jest całkowite skasowanie w parterze szopki wnęki, przeznaczonej dawniej na jasełka, i wypełnienie tej przestrzeni motywem Barbakanu (ryc. 2). Zabudo­ wując wnękę, zamknął Dudzik niejako cykl rozwo­ jowy szopki krakowskiej, która z przedmiotu związa­ nego ze zwyczajami religijnymi, a później z prawie świeckiego teatrzyku marionetkowego stała się obec­ nie kompozycją plastyczną o celach wyłącznie este­ tycznych. W bramie Barbakanu umieścił Dudzik bar­ dzo precyzyjnie wykonane laleczki, przedstawiające pochód Lajkonika. Szopka utrzymana była w uroz­ maiconej gamie kolorystycznej, nie stroniącej od mocnych akcentów. Srebrną folią wyklejone kopuły oraz narożniki parteru stanowiły dobrze przemyślane akcenty, podkreślając konstrukcję bryły. Ryc. 1. Szopka wykonana przez (1 nagroda). Zdzisława Dudzika W dniu 16 grudnia 1954 r. został rozstrzygnięty zor­ ganizowany przez dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa tradycyjny doroczny konkurs szo­ pek. Na konkurs zgłoszono 29 eksponatów, wykona­ nych przez 28 szopkarzy. Wśród biorących udział w konkursie spotykamy nazwiska wszystkich wybitniejszych szopkarzy kra­ kowskich, jak Franciszek Tarnowski, Zdzisław Du­ dzik, Antoni Wojciechowski, Tadeusz Ruta, Włady­ sław Turski, Aleksander Kudłek. Brakło jedynie zdo­ bywcy jednej z dwóch pierwszych nagród w kon­ kursie zeszłorocznym, Wacława Morysa. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla IX-ego konkursu było pojawienie się szeregu nowych szop­ karzy, którzy w tym roku po raz pierwszy wykonali swoje szopki. Znaleźli się wśród nich zarówno ludzie starsi, np. Kazimierz Kuna, lat 42, jak i młodzi, np. Michał Sarnecki, lat 26, czy też chłopcy w wieku szkolnym. Do tych ostatnich należą dwaj bracia Prze­ worscy: 15-letni Michał i 13-letni Jan, synowie zna­ nego szopkarza, Mariana Przeworskiego, który od wielu lat bierze udział w konkursach. Dwie pierwsze nagrody uzyskali Zdzisław Dudzik oraz Franciszek Tarnowski. 126 Druga z szopek wyróżniona pierwszą nagrodą, wy­ konana przez Franciszka Tarnowskiego, w zasadni­ czych cechach konstrukcji nie odbiega od szopek po­ przednio wykonywanych przez tego autora (ryc. 3). Jest to szopka o dwóch kondygnacjach, z trzema smukłymi wieżami o zakończeniach gotyckich i czte­ rema mniejszymi wieżyczkami umieszczonymi po kra­ jach i w lukach między wieżami gotyckimi. W po­ równaniu z poprzednimi szopkami Tarnowskiego, w których osiągnął on szczytowy rozwój opracowywanej od lat formy, szopka tegoroczna była pewnym cof­ nięciem się. Skromniejsza w architekturze, nieco płaska, o słabo zaznaczonej podstawie — zachowała jednak owe precyzyjne detale, z benedyktyńską cier­ pliwością wykonane z wałeczków naklejołej folii. Szopka, utrzymana w barwach pastelowych, przy du­ żej ilości srebrnej folii, stanowiła całość pod wzglę­ dem kolorystycznym bardzo "^Wysmakowaną, ale w porównaniu z innymi, które wyklejone były papie­ rami barwnymi, niekiedy jaskrawymi, wydawała się trochę mdła. Wśród galerii szopek wyróżniały się na tegorocznym konkursie dwie stosunkowo duże szopki, nadesłane przez Michała Sarneckiego z Kokotowa pod Wie­ liczką oraz Adama Zielińskiego, którzy po raz pierw­ szy w bieżącym roku stawali do konkursu. Szopki ich, wykonane dosyć prymitywnie, wyklejone barw­ nymi papierami, jaskrawymi w kolorze i śmiało ze­ stawianymi, nawiązywały formą i barwą do dawnych szopek krakowskich, obnoszonych przez kolędników przed I wojną światową lub z początkiem okresu międzywojennego, zanim jeszcze rozpowszechniła się w szopkarstwie srebrna i złota metalowa folia. Szopka Michała Sarneckiego (ryc. 4) uzyskała dru­ gą nagrodę, obok szopki Tadeusza Ruty, który w tym roku zaprezentował konstrukcję o pięknych, smuk­ łych kształtach i bardzo dobre rozwiązanie kolory­ styczne (ryc. 5). Trzecie nagrody przyznane zostały Władysławowi Turskiemu oraz Antoniemu Wojciechowskiemu, który i w tym roku powtórzył prawie bez zmian swój model znany od kilku lat. ��Ryc. 4. Szopka wykonana przez Michała (II nagroda). Sarneckiego R. yc Ryc. 5. Szopka wykonana przez щ nagroda). Tadeusza 6. Szopka wykonana przez Aleksandra Rutą Kudłeka. Zeszłoroczny zdobywca drugiej nagrody, Aleksan­ der Kudłek, w bieżącym roku znalazł się wśród na­ gród czwartych. Przedstawił on na konkurs dwie szopki, z których jedna miała stanowić dalszy etap na drodze do zeświecczenia szopki krakowskiej i za­ miany jej na teatrzyk kukiełkowy dla dzieci. Za­ miast rozwijać w dalszym ciągu formę zeszłoroczną, która mogłaby stać się punktem wyjściowym do opra­ cowania świeckiego — ale utrzymanego w stylu szopki krakowskiej — teatrzyku kukiełkowego dla dzieci, Kudłek poszedł po innej drodze, stwarzając kompo­ zycje architektoniczne obce w formie i kolorystyce tradycjom szopki krakowskiej. W większej z dwóch wykonanych na konkurs szopek Kudłek umieścił na wysokości I piętra obszerny ekran prostokątny dla teatrzyku cieni (ryc. 6). Całość sprawiała wrażenie czegoś obcego i nie powiązanego z tradycjami ludo­ wej szopki krakowskiej. Zofia Barbara Fotografował Roman Reinfuss. Głowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fa279c3487351d3e47b1b95d6b8a822.pdf 7a9e75cd9a17a5e015c5fadfb7f79cc9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2979 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2783 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.220-223 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y O F A R T I C L E S . . P E R S O N A L I T Y IS T H E S U P R I M E J O Y O F T H E C H I L D R E N O F from the insanity of the w o r l d , a single instant extracted from reality. A n T H E E A R T H " A n interview with Prof. M a r i a entirely different D o n Q u i x o t e , w h o comprises a sui generis symbol of Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z J a n i o n held by and C z e s ł a w Roboty­ cki discovered in the w o r k s of F r a n z K a f k a . T h i s D o n Quixote is an T h i s conversation with a prominent historian of literature, literary critic and expert on R o m a n t i c i s m focuses on the situation of the author discusses basic tendencies excellently c o m p o s e d element of a c o m i c , and actually a tragic vision of the contemporary w o r l d - he s y m b o l i z e s the fate of man envisaged as a puppet in the hands of the Great Jester. humanities in the contemporary w o r l d , and in particular in Poland. The our times, is located on the opposite extreme; his metaphorical figure is in present-day culture: her- meneutics and postmodernism. K a z i m i e r a 1. S h e stresses a transition from the people, idealized by (he R o m a n t i c current, to the mass person, devoid of imagination and personality:.. we This S z c z u k a T H ECURSE O F NARCISSUS is an interpretation of G u s t a v F l a u b e r t ' s Madame Bovary c o n c e i v e d as a myth about N a r c i s s u s . Starting from a description of the struggled for a free market of dreams and ideas, and experience a free lifelessness and motionless of the inner w o r l d of the heroine, the author market for mass c u l t u r e " . of the article seeks the spatial figure concealed in the novel, namely, the 2. Prof. Janion sees the contemporary tendencies of postmodernism as a threat to the hermeneutic tradition and the concepts of the unity of main heroine w h o is duplicated by her o w n mirror reflection, or, s y m b o l i c a l l y , by E m m a ' s ideal „ I " . T h e latter is situated in literary texts, personality, connected with the former in assorted w a y s (Jung, F r e u d ) . in the figures of the lovers, poetic dreams or countless ideal fragments of 3. In her reflections on contemporary phenomena in literature and the realistic plane of events such as the ball. T h e author refers to the Polish culture as well as current social and political life, the author points interpretation of the myth of N a r c i s s u s proposed by F r e u d and L a c a n , to G o e t h e ' s , . B i l d u n g " - a vision w h i c h contains an equilibrium between and indicates the connection between F l a u b e r t ' s text and the text of the myth written down by O v i d . B y placing Madame elements of h u m a n i s m and d e m o n i s m . 4. Prof. Janion shares her recollections of books read as a c h i l d and Bovary within the context of the history of literature, she regards the novel to be a missing young girl w h i c h had subsequently moulded her creative biography. link in the history of the person and the motif of Narcissus, w h i c h is to be Jerzy s y m b o l of the artist. found S. W a s i I e w s к i S H O W M E Y O U R F o l l o w i n g the C l i f f o r d i a n triad inscription FIELDNOTES - transcription - between the Enlightenment-era allegory and the modernist descrip­ tion, the author browses through his fieldnotes from his ethnographic research in M o n g o l i a and Central A s i a . A m o n g his personal notes w h i c h M a g d a 1 с n a S a g a n i а к T H E M A C A B R E IN T H E M Y S T I C A L THEATRE O F JULIUSZ SŁOWACKI did not fit to print he identifies: discoveries that c a m e loo late, shameful In his mystical dramas, J u l i u s z S ł o w a c k i presented a new model of matter, pictures of R o m a n t i c travelling, j u v e n i l e logorhea and selfreflec- man. U s i n g the conception of reincarnation as his point of departure, he tory presentation vis a vis the Ethnographic Other. freely assimilated various neo-Platonian, gnostic and Christian motifs. Janusz The centre of identity is c o n c e i v e d not as the human body or spirit, but as B a r a ń s k i THE MYTHICAL The constructive feature of every language and every use of a word is mythical. T h e degree of its permeation depends on the type of discourse: from poetry to science. T h i s linguistic correlate makes possible the process of m y t h i c i z i n g , the creation of secondary meanings, and one of the m e c h a n i s m s of participation in culture as such. It also allows us to speak about the constant presence in culture of elements of cosmology. S u c h a comprehension of the mythical is a superior concept vis a vis abritrariness, magic, connotation, non-aspection, figurativeness, ent- h y m e m e s or the topical employment of a word and the description of the w o r l d . T h i s thesis is yet another expanded version of the famous v i e w determines its o w n form; through inanimate forms - human and animal - il strives towards the perfect form of G o d . S u c h a conception of man as a being w h i c h transgresses its o w n status, and w h i c h v i a death and suffering arrives at new forms, is closely connected with an experimental literary form. T h e basic determinants of the latter are fragmentariness and variance as w e l l as the employment of symbols and the macabre w h i c h serves as a w a y for crossing the limits of humanity, our culture and our anthropocentric vision of the world. A patient reader of these writings to a certain degree becomes the co-participant of spiritual exercise in w h i c h the attainment of comp­ that ..myth is w o r d " ( B a r t h e s ) . Jacek the soul w h i c h exists from the beginning of the w o r l d and independently rehension calls for changing B o r o w s k i THE PHILOSOPHICAL CONTENTS O F THE internalized modes of perception and categories characteristic for man; this undertaking, in turn, leads to a new type of insight and sensitivity, closer to m y s t i c experience than to MAN-BIRD SYMBOL. MYTH AND ART At the very outset, (he author accepts a definition of the symbol and discursive cognition. myth by basing h i m s e l f on the hermeneutics of R i c o e u r . Subsequently, he starts with a review of the s y m b o l i c s of the bird, and demonstrates the universal appearance of the s y m b o l i c form of the man-bird in various Justyna The S o b o l e w s k a DIONYSUS AND IWASZKIEWICZ author analyses the D i o n y s i a c myth in the w o r k s of J a r o s ł a w cultures. T h e main part of the study analyses the fundamental philosop­ I w a s z k i e w i c z . T h e myth itself w a s approached anew by modernism hical contents of this s y m b o l . T h e author uses select examples (paintings w h i c h treated the pagan deity on par with C h r i s t ; both had suffered, died on rocks and cliffs, the B a b y l o n i a n epos, contemporary literature and and rose from the dead, and D i o n y s i a c rites were to ensure immortality sculpture) to indicate the extremely marked motif of irreversible change for m a n k i n d . T h e same myth w a s interpreted in a totally different manner - death or insanity - present in all the w o r k s of art and contained in the by F r i e d r i c h N i e t z s c h e w h o c o n c e i v e d symbol of the m a n - b u d . C h r i s t , and as the voice of liberated Nature against morality. D i o n y s u s as the opposite of Monika model w h i c h , in contrast to C h r i s t i a n i t y , does not contain the possibility In the w o r k s by I w a s z k i e w i c z the D i o n y s i a c myth creates a religious S z n a j d e r m a n PRIEST OR JESTER? T H E META­ PHORS O F DON Q U I X O T E IN T H E W O R K S O F MANN AND The of erring, rejection or the loss of g r a c c . T h e very experience of existence can be r e d e e m i n g . T h e D i o n y s i a c myth sanctifies evil and sin. KAFKA author bases herself on the reflections of the American The figure of D i o n y s u s appears expressis verbis in „ D i o n y s i a " , anthropologist James C l i f f o r d , and analyses the mythological contents a series o f p o e m s w h i c h comprise an attempt at recreating the Dionysiac of T h o m a s M a n n ' s essay Journey experience with the aid of words, or rather images and sounds. T h e same across the Ocean with Don Quixote. w h i c h she treats as C l i f f o r d i a n ..saving f i c t i o n " , and compares with myth, envisaged as the creator of the structure of human fate, c a n be other select examples of his w o r k s , this time approached as ..naked discerned in many novels such as The Mil! on the Utrata. truth" and ,,naked r e a l i t y " . S h e conducts this analysis in the context of patterned the D i o n y s i a c hero on W a l t e r Pater's Denis from M a n n ' s interpretation o f D o n Quixote w h o assumes the features of his novels D i o n y s i a c heroes are, as a rule, young, beautiful and die a priest guarding the past, rules and holy books, rather that those of abruptly. T h e y are incapable of meeting the requirements of Christian a jester; buffoonery philosophical, literary, life, select the path of sin and b e c o m e intoxicated with sheer living. They political and c o m m o n context takes on the symptoms and hues of an also perish in absurd w a y s , without h a v i n g realised their calling. T h e in the twentieth-century Iwaszkiewicz Auxerre. insanity w h i c h strives towards totalitarianism. In this manner, the essay meaning of their lives becomes apparent only in the sphere of the myth written by M a n n during an ocean cruise, becomes a moment of respite w h i c h eliminates tragedy. 220 In �Aneta P i e r z c h a ł a FAUST SEDUCED D u r i n g the first postwar decade, the role of literature was not T h i s is an a n a l y s i s o f a scenario of seduction realized by M a n n ' s hero. e x c l u s i v e l y passive, and in assorted w a y s it conducted the adaptation, T h e author attempts to capture the w a y in w h i c h evil exists in the w o r l d reinlerpretation and popularization o f new s y m b o l i c contents. A t the depicted in Doctor outset of the introduction of ..people's p o w e r " , l i t e r a t u r e found itself in Faust. S h e reveals the structure of signs w h i c h M a n n e m p l o y e d in the construction o f the portrait of Satan. W i e s ł a w a dual situation. O n the one hand, it w a s supposed to h a v e been one of the J u s z c z a k REALISM AND LITURGY. CONTOURS O F R E A L I T Y I N T H E . . C O C K T A I L P A R T Y " B Y T . S. E L I O T T . S. E l i o t is a poet-thinker, a poet-philosopher - hence his doctrine must be reconstructed from his speech. H i s w o r k s (as in the case o f R i l k e ' s poetry) c a n be treated as a place for revealing the truth. T h e author of the article s h o w s h o w in his dramas the poet e m b a r k s upon the difficult problem of the c r i s i s o f religion and philosophy; the latter is c o n c e i v e d as ontology and not solely as the theory of cognition. A s a point of departure w e may accept E l i o t ' s statement that when prime factors shaping the ideology imposed by totalitarianism, a new s y m b o l i c paradigm; on the other hand, due to the impact of censorship, it remained the constant object o f s y m b o l i c violence. T h i s was a period of an adamant struggle for and with symbols, as w e l l as for their subjugation. After 1989 w e inherited a c o n v e n t i o n a l i z e d and highly fragmentarized s y m b o l i c paradigm of c o m m u n i s m w h i c h had lost its s y s t e m - l i k e character and became a loosely knit collection of elements. moment, it functions as the object of negation A t the and rejection. T h e a complex of religious beliefs and practice is alive, d r a m a should strive c o m p r o m i s e d and exploited system is being replaced by a new s y m b o l i c towards r e a l i s m , but w h e n religious and moral models are unsteady, then paradigm. Indubitably, this fact exerts a considerable influence drama should turn to liturgy. R e a l i s m as envisaged by E l i o t consists of contemporary literature, although it is m u c h too early to formulate the deprivation of all appearances, and not o f the imitation of that what is conclusions on this topic. on universally regarded as . . r e a l ' ' . R e a l i t y brings us to our knees and divests us to the very end - it is the d o m a i n o f guilt, sin and forgiveness, and G r a ż y n a even the grace o f death. F r o m this point of v i e w , the daily w o r l d seems to NIUS LOCI be empty. T h e transition from such emptiness to fullness, the process of becoming aware of the existence of complete reality - these are the prime themes of E l i o t ' s dramas, and the tragedy of his heroes. In his theatrical vision. E l i o t w i s h e s to attain universality, comprehended as collective e x p e r i e n c i n g ; this is the reason w h y w e can speak about liturgy ( a collective form of a cult). Jadwiga W a i s B o r k o w s k a T H EWESTERN TERRITORIES: G E ­ T h e author d r a w s our attention to the fact that the most interesting events in contemporary culture are taking place in the borderlands of Poland. T h e taming assumption of the of the Western post G e r m a n territories and the heritage constitute interesting phenomenon; this process is testified both in publicistics and the belles lettres (i.a. in: EE. by O l g a T o k a r c z u k , Hanemann A L LM E A S U R E D - O N T H EA R T O F D Y I N G symbolic a particularly C h w i n . and Traces on the Sand by Stefan by M a r e k J a s t r z e b i e c - M o s a k o w s k i ) . TODAY Drama Fragment II by B e c k e t t is a masterly depiction of the decline of the art of l i v i n g and d y i n g in our times. In comparison with the antique D a r i u s z C z a j a . . V E N I C E IS A W O M A N " O N IMAGINATION T h i s article is devoted to an anthropological interpretation of various ars moriendi, contemporary man lives and dies in a void, painfully literary portrayals of V e n i c e . In a surprisingly large number of texts the lonely. T o all appearances, he functions normally but his senses grow character of the town is depicted as distinctly feminine. dull - he is no longer able to establish contact with the w o r l d : he looks presented as a w o m a n not only in paintings ( V e r o n e s e ) but also in V e n i c e is but does not see. listens but does not hear. He begins acting in the literary w o r k s . In collected texts (from B y r o n and P u s h k i n to B r o d s k y stereotype manner of a m a c h i n e . F i n a l l y , he ceases experiencing pain. and H e r l i n g - G r u d z i ń s k i ) the author e x a m i n e s assorted personifications Iiis inner life withers and he is no longer able to maintain deeper bonds of V e n i c e and its c o m p a r i s o n to a w o m a n . H e s h o w s the durability of this with other people. image and the multi-faceted nature of the feminine phantasm ( A p h ­ T h e s y m b o l i c of B e c k e t t ' s d r a m a contains the hope that, despite all odds, w e are c o n s u m e d by a longing for inner transformation, and for r e v i v i n g the ability to feel our o w n inner life. Anna rodite, V e n u s . Penelope, etc.). In response to the question: w h y is V e n i c e a w o m a n . ' the author rejects biological and p s y c h o l o g i c a l explanations, and turns towards W i e e z o r k i e w i c z A PHILOSOPHER ON T H E ROAD T h i s article deals with the topos of the j o u r n e y ( w a n d e r i n g , roaming, etc.) in philosophical texts. B y paying attention to the discourse of authors w h o had travelled, described their voyages in diaries, and used the metaphor of travel in their philosophical w o r k s , it is possible to study the existential, d i s c u r s i v e and instrumental d i m e n s i o n of travelling. In a comprehension of culture by means of culture. H e expands two interpretational clues: linguistic - in the majority of E u r o p e a n languages . . V e n i c e " is of the feminine gendre - and m y t h i c a l : feminine visions of V e n i c e were enrooted in c o n v e n t i o n a l i z e d stereotypes, well-embedded in E u r o p e a n culture; in particular cases, h o w e v e r , they refer to the ambiguous, paradoxical and . . l i v i n g " aspect o f the s y m b o l . the last case, w e are c o n c e r n e d with the application of the figure of the journey in order to express abstract ideas. M o r e o v e r , the metaphor of L u d w i k travel participates in the conceptualization of philosophical thought. LOUIS D'OR(GUIDE - S u c h premises can be deduced from philosophical discourse alone. T h e author refers to Travel as Metaphor S t o m m a PARIS FOR TWO BOOK) T h i s is a fragment of a guidebook written by two Poles living in F r a n c e : a journalist and an anthropologist. In their eighth excursion, the G e o r g e s V a n D e n A b b e e l e in w h i c h diaries and travel notes have been authors propose a visit to Montparnasse and its environs. T h e i r s is treated as a leisurely tour o f a neighbourhood full of legends and memories; our to the theoretical to Rousseau L u d w i k by a supplement from Montaigne Lewin, w o r k s by Montaigne, Descartes, Montesquie and R o u s s e a u . T h e purpose of the deconstruction guides focus b a s i c a l l y on the once of the metaphor of travel in p h i l o s o p h i c a l w o r k s conducted by G e o r g e s Paris. Van Den Abbeele artistic life of this part of is to disclose the determinants of philosophical discourse. T h e topos o f travel b e c o m e s a factor w h i c h determines cognition, since it not only creates conditions for the latter (by travelling W o j c i e c h w e become familiar with the diversity of the w o r l d ) , but also supplies us LOGICAL ordinary G ł o w i ń s k i „POL1SH C O N T E M P O R A R Y TURE..." AND SYMBOLIC PARADIGMS J. B u r s z t a K U R T V O N N E G U T : A N A N T H R O P O PORTRAIT Anthropological reflection on culture does not exhaust itself in an with a language required to describe the very nature of cognition. M i c h a ł flourishing LITERA­ description and a n a l y s i s , conducted in accordance with scientific criteria. It is also a sui generis metareflection on the human species w h i c h inhabits assorted cultural niches. F u r t h e r m o r e , it is a quest (1945-1995) In the presented text the author deals with various relations and for the element w h i c h unites h u m a n diversity. H e n c e , reflection of this strategies of reaction w h i c h o c c u r r e d between Polish postwar literature sort shares with literature a single feature - the concept of an intellectual and the emergent s y m b o l i c s y s t e m . T h e fundamental elements w h i c h j o u r n e y in the w o r l d of the non-obvious. compelled literature to define itself v i s a vis the s y m b o l i c repertoire included two communist significant ideology after historical eaesurae: the establishment 1945, and the change sociopolitical system in 1989. Affiliations between anthropology and literary creativity are demons­ of trated upon the e x a m p l e o f Kurt V o n n e g u t , famous man of letters and of the prevailing graduate of anthropology. T h e author traces anthropological motifs in the literary T e r r a V o n n e g u t i a n a , created by h i m . 221 �R y s z a r d C i a r k a THE HEAD AT THE BOTTOM OFTHE BED K r z y s z t o f OR P R O P A E D E U T I C O F E T N O G R A P N Y T h i s j o c u l a r text is an attempt at a slightly caricaturist! description of semiotic-structural reflections about K u b i a k T H ESPEECH OF WRITTEN WORDS T h i s is a venture at tackling recollections and their written form.The the dependence between author o f the article arrived at the c o n c l u s i o n that the specificity of the a manuscript and the colourful personality o f its author would be arrangement o f the quilt and the speed with w h i c h one falls asleep. best captured by a filmed record. H e thus presents a project for a film about O t y l i a Z a c h u r a . resident o f a solitary mountain homestead, W o j c i e c h M i c h e r a T H E BOUGH O F AENEAS and her childhood w a r t i m e r e m i n i s c e n c e s . T h e brief and strikingly M e n o f antiquity universally believed that this fatal bough w a s the authentic diary is cited in its entirety in the article, w h i c h is the basis G o l d e n B o u g h w h i c h A e n e a s , obedient to the c o m m a n d s of S y b i l , broke for a screenplay. off on the e v e o f his dangerous journey to the land o f the dead - wrote the birthdays o f assorted members of the Z a c h u r a family, and the James F r a z e r 150 years ago in his Golden by notes with the dates of T h e author of the most important events in the lives o f their children. T h i s element endows article refers to this v i e w , and presents the mythical theme of travellers the text with a characteristic . . b i b l i c a l " rhythm. It also shows Great on their w a y to the other-world. H e deals with the existential dimension History as seen by ordinary people, and ordinary people as a fragment of of the journey, alluding to paintings and poetic visions. He also indicates History. the significance o f the golden bough Bough. It is supplemented against the backdrop o f the symbolic of the holy tree, and depicts the connection between the predecessors of Aeneas (in accordance On the , , S o - c a l l e d Jackowski with the texts by V i r g i l ) - T h e s e u s . P o l l u x . O r p h e u s and Heracles - with the myth about Jason and his expedition in search suggestions contained for the G o l d e n in a sixteenth-century Fleece. An Following album So-called Naive Naive Art Art by Aleksander by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i w a s published in 1995. T h e book, w h i c h contains 91 biogramm.es o f naive a l c h e m i c a l w o r k , the artists, met with a lively response. T h e r e v i e w s indicated the necessity author examines the s y m b o l i c kinship o f this myth with the story o f of Heracles stealing apples from the garden o f the Hesperides. F i n a l l y , he non-professional art, and the relation between high and low culture. a new approach to such problems as professional and interprets the mediaeval legend of the H o l y G r a i l , the B i b l i c a l story of W e include a r e v i e w by H a n n а К i r c h n e r , T H E N I N E T Y S E C O N D the flood, and the S u m e r i a n epos about G i l g a m e s h as well as a mythical S I L H O U E T T E fragments o f r e v i e w s , w h i c h were presented in the prop - the staff o f Hermes and A e s c u l a p i u s , entwined by serpents. press, and an i n t e r v i e w h e l d b y Z b i g n i e w with the author o f So-called E w a D ż u r a k ELEMENTS NATIVE LITERATURE A N D RITUAL. IN C O N T E M P O R A R Y WRITTEN Benedyktowicz art and the autobiography Short cuts. TRADITIONAL NOVELS naive BY AMERICANS Danuta W a w i ł o w THEKLAN EXPERIMENT T h e typical feature o f the contemporary novel written by Native T h e history o f K L A N - C l u b of A r t i s t i c a l l y Inexhaustible People - is A m e r i c a n s is predominantly a combination of traditional and modern brief. It w a s founded in 1992 by young people aged from thirteen to over motifs, and a presentation of heroes balancing in a cultural void, situated twenty. T h e basic K L A N f o r m u l a w a s . and is. the right to creativity between cultures, and experiencing a feeling of alienation. T h e i r lot - writing poems, d r a w i n g , m a k i n g m u s i c , sculpting little clay birds and assumes the mythical dimension of a paradigmatic controversy between soon. F o r some participants o f the experiment it constitutes a significant good and evil. In an analysis of two novels: House stage in their life, a lesson in imagination and creative love. T h e founder Scott M o m a d a y and Ceremony Made of Down by N . by L e s l i e M a r m o n S i l k o . the author shows how myth and ritual interfere into the texts and help the heroes to overcome their complicated situation produced by the dissolution o f and author o f this article discovered K L A N to be a source o f knowledge about life, people, poetry and art. K L A N , w h i c h exists not only in W a r s a w but also in other towns, traditional culture. comprises a group o f people sharing a philosophy of life and art. W ł a d y s ł a w Ewa Ha s iо r ONPLEBEIAN ART K o r u l s k a CHILDREN KNOCK ONDOORS O F STONE T h e first contact with a poetic text is often d e c i s i v e for a child's T h i s is an interview with W . H a s i o r hold by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i . T h e outstanding artist speaks about his collection of plebeian art approach to poetry, a n d e a n stir or stifle his imagination. Polish language - several thousand slides documenting the phenomenon in question as school lessons offer an opportunity for a w a k e n i n g and stimulating the well as the iconospherc of communist Poland. c h i l d ' s sensitivity towards the w o r d . O n e o f the available methods is to In his o w n w o r k s Hasior uses elements of folk, plebeian art: in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. B y create possibilities for individual creativity, and to demonstrate the c i r c u m s t a n c e s in w h i c h e v e r y o n e ' s ability o f articulating impressions annulling ..aesthetic c r i t e r i a " and rejecting the notion o f kitsch, the artist and emotions draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, creation, starts treating the poetic text as a natural mode o f expressing his w h i c h offer their o w n vision o f beauty. thoughts and feelings. N O T Y O M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a poetka, krytyk i historyk literatury. A u t o ­ rka k s i ą ż e k : Pamiętnik zja. Ta jest wasze mistyczny. życie. Surrealistyczna masowej w: Problemy i poe­ Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m i n . Pocztówka źni wyobraźnia wiedzy a kulturze jako wyraz, (Ossolineum autorka d w ó c h t o m ó w poetyckich: Miasto. Zamek O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną poezji. historię wyobra­ w 1986). Pirenejach. A U T O R A C H popularny z a r y s literatury p o z y t y w i s t y c z n e j Pozytywiści i inni ( P W N ) oraz książkę p o ś w i ę c o n a p o w i e ś c i kobiecej ( o d Ż m i c h o w s k i e j do Nałkowskiej) (IBL). Jacek Borowski — absolwent i p o g r a n i c z e m filozofii IFiS i antropologii. U W . Zajmuje s i ę estetyka Pracuje w W y d a w n i c t w i e Naukowym P W N . W o j c i e c h J . B u r s z t a dr hab., profesor w Katedrze E t n o l o g i i U A M . J a n u s z B a r a ń s k i etnograf, filozof, absolwent U J , doktorant w I n ­ stytucie Etnologii U J w K r a k o w i e . Z a j m u j e s i ę problemami ant­ Autor m.in. K s i ą ż e k : Wymiary antropologicznego poznania kultury 1992; Czytanie kultury. P i ę ć s z k i c ó w , 1995. R o g e r C a i l l o i s etnolog, socjolog i filozof francuski, znany ze swoich ropologii polityki i metodologia polityki. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z antropolog kultury, redaktor „ K o n t e k s ­ t ó w " . K i e r o w n i k P r a c o w n i Antropologii is activated. A c h i l d w h o has experienced the j o y of Kultury. Filmu i Sztuki A u d i o w i z u a l n e j . Autor prac o w y o b r a ź n i s y m b o l i c z n e j i antropologii s z e r o k i c h z a i n t e r e s o w a ń , r ó w n i e ż literaturą. W Polsce w y s z ł y d w a zbiory j e g o t e k s t ó w Żywioł i lad oraz Odpowiedzialność i styl. R y s z a r d C i a r k a etnolog, p r a c o w n i k Instytutu S z t u k i P A N , P r a c o w n i a w s p ó ł c z e s n e j , m i n . k s i ą ż k i (z D a n u t a B e n e d y k t o w i c z ) Dom w trady­ Antropologii K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l n e j . Z a j m u j e s i ę cji a n t r o p o l o g i ą w s p ó ł c z e s n o ś c i , autor w i e l u a r t y k u ł ó w ludowej. G r a ż y n a B o r k o w s k a - krytyk i historyk literatury, pracuje w I B L P A N , w y d a l a Dialog 222 powieściowy i jego konteksty; z ł o ż y ł a do druku James Clifford profesor antropologii, wykładał między h i s t o r i ę ś w i a d o m o ś c i na U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z innymi Autor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/026acd376f4cd804bbc33cac6413b1fb.pdf eb57153a87e4a9aee2447a82a65fcb7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2784 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.223-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R y s z a r d C i a r k a THE HEAD AT THE BOTTOM OFTHE BED K r z y s z t o f OR P R O P A E D E U T I C O F E T N O G R A P N Y T h i s j o c u l a r text is an attempt at a slightly caricaturist! description of semiotic-structural reflections about K u b i a k T H ESPEECH OF WRITTEN WORDS T h i s is a venture at tackling recollections and their written form.The the dependence between author o f the article arrived at the c o n c l u s i o n that the specificity of the a manuscript and the colourful personality o f its author would be arrangement o f the quilt and the speed with w h i c h one falls asleep. best captured by a filmed record. H e thus presents a project for a film about O t y l i a Z a c h u r a . resident o f a solitary mountain homestead, W o j c i e c h M i c h e r a T H E BOUGH O F AENEAS and her childhood w a r t i m e r e m i n i s c e n c e s . T h e brief and strikingly M e n o f antiquity universally believed that this fatal bough w a s the authentic diary is cited in its entirety in the article, w h i c h is the basis G o l d e n B o u g h w h i c h A e n e a s , obedient to the c o m m a n d s of S y b i l , broke for a screenplay. off on the e v e o f his dangerous journey to the land o f the dead - wrote the birthdays o f assorted members of the Z a c h u r a family, and the James F r a z e r 150 years ago in his Golden by notes with the dates of T h e author of the most important events in the lives o f their children. T h i s element endows article refers to this v i e w , and presents the mythical theme of travellers the text with a characteristic . . b i b l i c a l " rhythm. It also shows Great on their w a y to the other-world. H e deals with the existential dimension History as seen by ordinary people, and ordinary people as a fragment of of the journey, alluding to paintings and poetic visions. He also indicates History. the significance o f the golden bough Bough. It is supplemented against the backdrop o f the symbolic of the holy tree, and depicts the connection between the predecessors of Aeneas (in accordance On the , , S o - c a l l e d Jackowski with the texts by V i r g i l ) - T h e s e u s . P o l l u x . O r p h e u s and Heracles - with the myth about Jason and his expedition in search suggestions contained for the G o l d e n in a sixteenth-century Fleece. An Following album So-called Naive Naive Art Art by Aleksander by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i w a s published in 1995. T h e book, w h i c h contains 91 biogramm.es o f naive a l c h e m i c a l w o r k , the artists, met with a lively response. T h e r e v i e w s indicated the necessity author examines the s y m b o l i c kinship o f this myth with the story o f of Heracles stealing apples from the garden o f the Hesperides. F i n a l l y , he non-professional art, and the relation between high and low culture. a new approach to such problems as professional and interprets the mediaeval legend of the H o l y G r a i l , the B i b l i c a l story of W e include a r e v i e w by H a n n а К i r c h n e r , T H E N I N E T Y S E C O N D the flood, and the S u m e r i a n epos about G i l g a m e s h as well as a mythical S I L H O U E T T E fragments o f r e v i e w s , w h i c h were presented in the prop - the staff o f Hermes and A e s c u l a p i u s , entwined by serpents. press, and an i n t e r v i e w h e l d b y Z b i g n i e w with the author o f So-called E w a D ż u r a k ELEMENTS NATIVE LITERATURE A N D RITUAL. IN C O N T E M P O R A R Y WRITTEN Benedyktowicz art and the autobiography Short cuts. TRADITIONAL NOVELS naive BY AMERICANS Danuta W a w i ł o w THEKLAN EXPERIMENT T h e typical feature o f the contemporary novel written by Native T h e history o f K L A N - C l u b of A r t i s t i c a l l y Inexhaustible People - is A m e r i c a n s is predominantly a combination of traditional and modern brief. It w a s founded in 1992 by young people aged from thirteen to over motifs, and a presentation of heroes balancing in a cultural void, situated twenty. T h e basic K L A N f o r m u l a w a s . and is. the right to creativity between cultures, and experiencing a feeling of alienation. T h e i r lot - writing poems, d r a w i n g , m a k i n g m u s i c , sculpting little clay birds and assumes the mythical dimension of a paradigmatic controversy between soon. F o r some participants o f the experiment it constitutes a significant good and evil. In an analysis of two novels: House stage in their life, a lesson in imagination and creative love. T h e founder Scott M o m a d a y and Ceremony Made of Down by N . by L e s l i e M a r m o n S i l k o . the author shows how myth and ritual interfere into the texts and help the heroes to overcome their complicated situation produced by the dissolution o f and author o f this article discovered K L A N to be a source o f knowledge about life, people, poetry and art. K L A N , w h i c h exists not only in W a r s a w but also in other towns, traditional culture. comprises a group o f people sharing a philosophy of life and art. W ł a d y s ł a w Ewa Ha s iо r ONPLEBEIAN ART K o r u l s k a CHILDREN KNOCK ONDOORS O F STONE T h e first contact with a poetic text is often d e c i s i v e for a child's T h i s is an interview with W . H a s i o r hold by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i . T h e outstanding artist speaks about his collection of plebeian art approach to poetry, a n d e a n stir or stifle his imagination. Polish language - several thousand slides documenting the phenomenon in question as school lessons offer an opportunity for a w a k e n i n g and stimulating the well as the iconospherc of communist Poland. c h i l d ' s sensitivity towards the w o r d . O n e o f the available methods is to In his o w n w o r k s Hasior uses elements of folk, plebeian art: in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. B y create possibilities for individual creativity, and to demonstrate the c i r c u m s t a n c e s in w h i c h e v e r y o n e ' s ability o f articulating impressions annulling ..aesthetic c r i t e r i a " and rejecting the notion o f kitsch, the artist and emotions draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, creation, starts treating the poetic text as a natural mode o f expressing his w h i c h offer their o w n vision o f beauty. thoughts and feelings. N O T Y O M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a poetka, krytyk i historyk literatury. A u t o ­ rka k s i ą ż e k : Pamiętnik zja. Ta jest wasze mistyczny. życie. Surrealistyczna masowej w: Problemy i poe­ Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m i n . Pocztówka źni wyobraźnia wiedzy a kulturze jako wyraz, (Ossolineum autorka d w ó c h t o m ó w poetyckich: Miasto. Zamek O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną poezji. historię wyobra­ w 1986). Pirenejach. A U T O R A C H popularny z a r y s literatury p o z y t y w i s t y c z n e j Pozytywiści i inni ( P W N ) oraz książkę p o ś w i ę c o n a p o w i e ś c i kobiecej ( o d Ż m i c h o w s k i e j do Nałkowskiej) (IBL). Jacek Borowski — absolwent i p o g r a n i c z e m filozofii IFiS i antropologii. U W . Zajmuje s i ę estetyka Pracuje w W y d a w n i c t w i e Naukowym P W N . W o j c i e c h J . B u r s z t a dr hab., profesor w Katedrze E t n o l o g i i U A M . J a n u s z B a r a ń s k i etnograf, filozof, absolwent U J , doktorant w I n ­ stytucie Etnologii U J w K r a k o w i e . Z a j m u j e s i ę problemami ant­ Autor m.in. K s i ą ż e k : Wymiary antropologicznego poznania kultury 1992; Czytanie kultury. P i ę ć s z k i c ó w , 1995. R o g e r C a i l l o i s etnolog, socjolog i filozof francuski, znany ze swoich ropologii polityki i metodologia polityki. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z antropolog kultury, redaktor „ K o n t e k s ­ t ó w " . K i e r o w n i k P r a c o w n i Antropologii is activated. A c h i l d w h o has experienced the j o y of Kultury. Filmu i Sztuki A u d i o w i z u a l n e j . Autor prac o w y o b r a ź n i s y m b o l i c z n e j i antropologii s z e r o k i c h z a i n t e r e s o w a ń , r ó w n i e ż literaturą. W Polsce w y s z ł y d w a zbiory j e g o t e k s t ó w Żywioł i lad oraz Odpowiedzialność i styl. R y s z a r d C i a r k a etnolog, p r a c o w n i k Instytutu S z t u k i P A N , P r a c o w n i a w s p ó ł c z e s n e j , m i n . k s i ą ż k i (z D a n u t a B e n e d y k t o w i c z ) Dom w trady­ Antropologii K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l n e j . Z a j m u j e s i ę cji a n t r o p o l o g i ą w s p ó ł c z e s n o ś c i , autor w i e l u a r t y k u ł ó w ludowej. G r a ż y n a B o r k o w s k a - krytyk i historyk literatury, pracuje w I B L P A N , w y d a l a Dialog 222 powieściowy i jego konteksty; z ł o ż y ł a do druku James Clifford profesor antropologii, wykładał między h i s t o r i ę ś w i a d o m o ś c i na U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z innymi Autor �Ewa z n a c z ą c y c h prac na lemat historii d y s k u r s u misyjnego, d o ś w i a d c z e n i a p o d r ó ż y i m u z e a l n i c t w a . A u t o r m.in. Predicament of Culture (1988) i w s p ó t e d y t o r zbioru t e k s t ó w o b r a z u j ą c y c h obecny p r z e ł o m w etno­ grafii Writing Culture Sztuki Orawie. s y m b o l u w filmie. Warszawa s i ę w s p ó ł c z e s n ą literaturą Indian A . P . M i e s z k a Kulturowej Zrealizował UW. Prowadzi pięć filmów K a t e d r z e Etnologii badania w dla T e l e w i z j i pod Lectures ( 1 9 8 1 ) Mea W h i t e m , 1987), The M i c h a ł G ł o w i ń s k i - prof., p r a c o w n i k n a u k o w y I B L P A N . Zaintereso­ Wojciech West is Dead Waters Michera - Dark archeolog, etnolog (studia UW); tradycji W y ż s z e j S z k o l e Teatralnej. A u t o r k s i ą ż k i AntyDiiniken zwłaszcza p o w i e ś c i X I X i X X w i e k u , z j a w i s k k o m u n i k a c j i literackiej. Autor min. Porządek, Poetyka Tuwima chaos, znaczenie. a polska tradycja 1968. Style odbioru literacka 1977, Mity Studium Kształcenia Otwartego ( U W ) , Marek N o w a k o w s k i - 1962. przebrane Pierwsze opowiadanie pisarz, autor w i e l u Kwadratowy p i e r w s z a k s i ą ż k a Ten stary złodziej Hasior - wybitny artysta, t w ó r c a rzeźb, pomników, K o l e j n o m i ę d z y i n n y m i : Robaki. inscenizacji p l e n e r o w y c h ( p o c h ó d ze sztandarami w Ł ą c k u ) . A u t o r Gdzie jest droga na Walne. Książę w i e l u w y s t a w w kraju i za g r a n i c ą . Powidoki. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i antropolog kultury, krytyk sztuki: redaktor w prowadzi Państwowej i programów w książek „Nowa ( 1 9 5 9 ) , Beniek Miz.erykordia. Nocy, Raport i opowiadań Kultura" (1957), Kwiaciarz. Wesele (1961). raz o stalnie jeszcze, wojennym. Jest laureatem w i e l u n a g r ó d , m.in.: Nagroda Wolność P E N c l u b u . F r a n c j a , nagroda J u r z y k o w s k i e g o . N o w y Jork. . . K o n t e k s t ó w " . A u t o r w i e l u prac z zakresu sztuki ludowej i naiwnej. M a r i a J a n i o n historyk literatury i historyk idei. krytyk (z E . telewizyjnych. 1990. Władysław Łamem Proof (1993). zajęcia w na realizacji. ( 1 9 8 3 ) . The of Thirst i Polskiej i siedem wania b a d a w c z e prof, s k u p i a j ą s i ę m.in. w o k ó ł w s p ó ł c z e s n y c h funkcji książek i Ant­ Beskidach A d a m M a r s - J o n e s brytyjski pisarz i krytyk f i l m o w y . Autor Bostonem. literackich, teorii i historii form narracyjnych, chłopa 1993, msp w Instytucie f i l m ó w dla Katedry, kolejne trzy filmy s ą w D ż u r a k - etnolog (studia U W ) , pracuje w bibliotece na Harvar- dzie. Z a j m u j e 1863—1939, K u b i a k etnograf, pracuje w ropologii oraz w redakcji „ K o n t e k s t ó w " ; n a p i s a ł r o z p r a w ę doktorska na temat i sztuce PAN. Krzysztof (1986). D a r i u s z C z a j a etnolog (studia U J ) , pracuje w Katedrze E t n o l o g i i U J Ewa K o r u l s k a polonistka, antropolog kultury, doktorat Mit w literaturze Mieszka w Warszawie. Aneta literacki. Pierzchała na KUL-u. Profesor w I B L P A N , w y k ł a d o w c a na U W . w latach 1 9 5 6 — 8 9 z a j ę c i a D y p l o m w Katedrze T e o r i i Literatury ( K U L ) . S t u d i o w a ł a również w d z i e n n i k a r s t w o na U W . P r a c o w a ł a na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i WS Pedagogicznej w Gdańskim. jrzałość. Rewolucja. meneutyka. Literaturo Poznanie Reduta. Romantyczna 1980; Seria 1989: krytyki i terapia, Życie poezja Uniwersytecie debiut gdańskie. i 1979: Konrada Wallenroda, współpracuje Sztuki UW. i filozofię UW, kultury „ Ż y c i a W a r s z a w y " . P u b l i k o w a ł a w „Akcencie" i „Dialogu". 1975: doktoranckie w I B L P A N . Pracuje w R e d a k c j i 1976: Polskiego. Z a j m u j e s i ę f i l o z o f i ą j ę z y k a , p o z n a n i a i teorią literatury. Odnawianie J u s t y n a S o b o l e w s k a studentka polonistyki U W . T e k s t jest fragmen­ 1984: 1990: Wobec Języka tem pracy magisterskiej pisanej na s e m i n a r i u m prof. Marii Janion. 1991. Kruk H i s t o r y k sztuki, filozof, autor w i e l u Słowników A n d r z e j S t a s i u k - poeta, pisarz. A u t o r k s i ą ż e k : Mury Hebronu, Projekt W i e s ł a w J u s z c z a k profesor w Instytucie Sztuki P A N i na W y d z i a l e Historii z działem polonistykę M a g d a l e n a S a g a n i a k s t u d i o w a ł a p o l o n i s t y k ę i f i l o z o f i ę U W . Studia Her­ i historia. Czas formy otwartej, do­ 1969: 1972; romantyczna. 1976; Romantyzm niepodległościowa. pośmiertne fantazmatycznej. Kolokwia 1974: Gorączka Transgresje; na Krasiński, Studia o ideach i stylu, W - w a Marksizm. wobec wojny i okupacji. znaczeń a następnie m.in.: Zygmunt W - w a 1962; Romantyzm. Romantyzm. z.la. Gdańsku, Opublikowała studiowała 1995. Wiersze K r a k ó w 1995 miłosne i nie, Opowieści galicyjskie. Biały Znak, Mieszka w Beskidzie Niskim L u d w i k S t o m m a profesor, etnolog, w y k ł a d o w c a w E c o l e Pratique des książek i artykułów, Hautes Etudes ( S o r b o n a ) . Hanna Kirchner i krytyk literacki, dr hab.. ur. w W a r s z a w i e , historyk t ł u m a c z k a . E d y t o r k a Dzienników Zofii kiej. Wieloletni p r a c o w n i k Instytutu B a d a ń Literatury P A N . l i c z n y c h rozpraw, s t u d i ó w i esejów M a r i l y n S t r a t h e r n profesor antropologii na U n i w e r s y t e c i e w literatury Nałkows­ chesterze a obecnie w Autorka pici. Autorka takich prac, j a k Gender Hasiora. i After Nature: Pokwitowanie dla wpłacającego wpłacający English Kinship Odcinek dla posiadacza rachunku zł wpłacający Zł Man­ badawcze k o n c e n t r u j ą s i ę przede w s z y s t k i m w o k ó ł kulturowego postrzegania o literaturze X X w i e k u . Z a ­ j m o w a ł a s i ę m.in. t w ó r c z o ś c i ą W ł a d y s ł a w a C a m b r i d g e . Jej zainteresowania of the Gift, Partial in the Twentieth Connections Century. Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający Dokładny adres Dokładny adres Dokładny adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Zuga 12, WARSZAWA ul. Zuga 12, WARSZAWA ul. Zuga 12, WARSZAWA VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 Ktcmpd stempel siempcl podpis przyjmujuccgn [WKjpis pr/yjmuJ4CCjjt> podpis pr/.yimum^ego �Kazimiera S z c z u k a studiowała polonistykę ( K U L , U W ) . Publikowa­ Jerzy S. Wasilewski - etnolog, pracuje w katedrze ła m.in. w , . T y g o d n i k u L i t e r a c k i m " , „ K i n i e " . Doktorantka S z k o ł y i Antropologii N a u k S p o ł e c z n y c h P A N . Z a j m u j e s i ę r o m a n t y c z n y m mitem kobiety. n i k i e m c o r o c z n e j e k s p e d y c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . M o n i k a S z n a j d e r m a n - etnolog (studia U W ) , studia doktoranckie w Instytucie S z t u k i P A N ; pisze p r a c ę doktorska p o ś w i ę c o n ą postaci b ł a z n a w kulturze. A u t o r k a k s i ą ż k i Zaraza. Mitologia dżumy, cholery Kulturowej U W . W też penetrację e t n o g r a f i c z n ą latach innych krajów Etnologii 1971-80 był uczest­ Prowadził A z j i . Autor książek: Podróże do piekieł, rzecz, o szamańskich misteriach. W - w a 1979. Tabu a paradygmaty etnologii, W - w a , 1989. i Aids. J a d w i g a W a i s adiunkt Z a k ł a d u F i l o z o f i i i S o c j o l o g i i A W F W r o c ł a w u k o ń c z y ł a s o c j o l o g i ę na W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u W a r ­ szawskiego w Danuta Wawiłow poetka, tłumaczka, autorka k s i ą ż e k dla dzieci i m ł o d z i e ż y , animatorka r u c h u K L A N . 1970 r. praca mgr. o F l o r i a n i e Z n a n i e c k i m u Prof. Jerzego S z a c k i e g o . doktorat o u k r y t y c h w nauce z a ł o ż e n i a c h aks­ A n n a W i e c z o r k i e w i c z absolwentka polonistyki j o l o g i c z n y c h (w P o z n a n i u u Prof. L e s z k a N o w a k a ) . Ostatnia publika­ adiunkt c j a to w 17 numerze pograniczem 1994 r. „ E d u k a c j i F i l o z o f i c z n e j " a r t y k u ł pt. Proces w „Procesie" Franza Kafki. w Zakładzie teorii Teorii kultury Kultury i IFiS literatury i etnografii P A N . Zajmuje oraz antropologią UW, się wę­ drówki. E r r a t a : W poprzednim zeszycie (2/1995) zdarzył się błąd, za który serdecznie przepraszymy Autorkę, pominięto bowiem w spisie treści jej nazwisko i tytuł artykułu. Należało po tekście p. Mariusza Czubaja podać: Magdalena Jaworska, Polesie. Pieśń o umieraniu. N a w s z y s t k i c h c z ę ś c i a c h blankietu n a l e ż y w p i ­ s a ć czytelni atramentem, d ł u g o p i s e m lub pis­ mem maszynowym jednakkowo kwotę PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" cyf­ PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" rami, i m i ę i n a z w i s k o w p ł a c a j ą c e g o , j e g o ad­ res, s i e d z i b ę o d d z i a ł u b a n k u w k t ó r y m p r o w a ­ dzony jest rachunek oraz numer i n a z w ę tego I półrocze I półrocze I I półrocze I I półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. rachunku. Z a skutki w y n i k ł e z m y l n e g o w y p e ł n i e n i a blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wyłącznie wpłacający. �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p t a i y na p r e n u m e r a t ę p r o w a d z o n a , przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e s ą na o k r e s y k w a r t a l n e . C e n a p r e n u m e r a t y w y n o s i 3 zt za n u m e r (1 i 2 k w a r t a ł ) o r a z 4 zł z a n u m e r (3 i 4 k w a r t a ł ) . P r e n u m e r a t a ze z l e c e n i e m d o s t a w y za g r a n i c ę j e s t o 100% d r o ż s z a , W p ł a t y na p r e n u m e r a t ę - przyjmują: na teren k r a j u - j e d n o s t k i kolportażowe opaską". Wpłaty „Ruch": od osób istnieje i instytucji również możliwość z miejscowości, w których prenumeraty nie ma „pod jednostek k o l p o r t a ż u „ R u c h " n a l e ż y w n o s i ć d o R u c h S A O d d z . W - w a , u l . T o w a r o w a 28, k o n t o j a k niżej. - na z a g r a n i c ę - Z a k ł a d K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o P B K , X I I I W-wa D o s t a w a z a m ó w i o n e j prasy - Oddział 370044-1195-139-11 następuje: przez jednostki k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " - w s p o s ó b u z g o d n i o n y z z a m a w i a j ą c y m . p r z e z u r z ę d y p o c z t o w e - p o c z t ą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w r a m a c h o p ł a c o n e j p r e n u m e r a t y z w y j ą t k i e m z l e c e n i a d o s t a w y na z a g r a n i c ę p o c z t ą l o t n i c z ą d o o d b i o r c y z a g r a n i c z n e g o , k t ó r e j k o s z t w p e ł n i p o k r y w a prenumerator. T e r m i n y p r z y j m o w a n i a p r e n u m e r a t y na kraj i z a g r a n i c ę - d o 2 0 X 1 n a l k w a r t a ł r o k u n a s t ę p n e g o , d o 20 I I - na I I k w a r t a ł , d o 20 V na I I I k w a r t a ł , d o 20 V I I I na I V k w a r t a ł . 2. P r e n u m e r a t ę „ K o n t e k s t ó w " prowadzi także firma AMOS. Warszawa, ul. Zuga 12. 0 1 - 8 0 6 Warszawa ( t e l . 3 4 6 5 2 1 ) . W p ł a t y na o k r e s y p ó ł r o c z n e ( d w a z e s z y ł y l u b jeden p o d w ó j n y ) i r o c z n e p r z y j m o w a n e s ą na konto: A M O S . V I I I O d d z i a ł P K O W a r s z a w a N r 1586-77578-136. Dla u ł a t w i e n i a zamieszczamy 3. C e n a p r e n u m e r a t y obok w y d r u k o w a n y blankiet. r o c z n e j przez „ R u c h " l u b A M O S w y n o s i 14 zł. P r e n u m e r a t a za I p ó ł r o c z e : 6 z ł ; z a I I p ó ł r o c z e : 8 z ł : n u m e r p o j e d y n c z y 3 zł. w I p ó ł r o c z u i 4 z ł w I I p ó ł r o c z u . 4 Z e s z y t y b i e ż ą c e o r a z n i e k t ó r e d a w n e m o ż n a k u p o w a ć w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N . W a r s z a w a u l . D ł u g a 28 (hall) lub tamże w D z i a l e W y d a w n i c t w , t e l . 31-32-71 w . 258. Sprzedaż także na r a c h u n e k , za zaliczeniem p o c z t o w y m l u b za g o t ó w k ę . 5. P r e n u m e r a t a z a p e w n i a o t r z y m a n i e p i s m a w cenie w y ż e j p o d a n e j , n i e z a l e ż n i e o d tego, o i l e d r o ż s z y w sprzedaży będzie numer. W y d a w n i c t w o Instytutu Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk publikuje książki i czasopisma z z a k r e s u sztuki, teatru, filmu, m u z y k i , folkloru S t a ł ą s p r z e d a ż k s i ą ż e k i c z a s o p i s m k W y d a w n i c t w a IS P A N , p r o w a d z ą n a s t ę p u j ą c e Warszawa księgarnie: - „ H a r c f i l m " Księgarnia Festiwalowa, . al. Krasińskiego 34 G ł ó w n a Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 - Księgarnia O R P A N . Pałac Kultury i Nauki - Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim. M a r s z a ł k o w s k a 74 " " ~ (kino ,.Kijów ) ..Hnrefilm", ul. Piłsudskiego 38 K s i ą g a n u a Akademicka, ul. Anny 6 K s i ą g a m i a „ S u s z c z y ń s k a " . pl. Wszystkich Świętych 7 K s i ą g a n u a Naukowa ..Elefent". ul. Podwale 6 - . /-лпг»лк! ™ u -лm-i , ,. • c Księgarnia O R P A N . Pl. M a n i Curie-Sklodowskiej 5 - Księgarnia Ossolineum. J a w o r z y ń s k a 4 Lublin - Księgarnia Uniwersytecka „ L i b e r " , K r a k o w s k i e P r / e d m i e ś - - Księgarnia w Centrum S/luki Współczesnej. Pałac Książąt - Ujazdowskich Księgarnia . . G r y f " . Foksal 10 Księgarnia ..Reprint". Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „ O d e o n " . H o ż a 19 oraz pl. Unii Lubelskiej Księgarnia Zamku Warszawskiego. Świętojańska 2 - Księgarnia ..Akcent". Kościuszki 4 - Księgarnia Ossolineum. Łagiewniki 56 Białystok Łódź _ Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznań - Księgarnia Uniwersytecka. Zwierzyniecka 7 Wrocław _ Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Gdańsk . . К Г а К О Ciugki spr/eda/ hurtową publikacji Wydawnictwa IS P A N prowadzi * Skład Księgarski „ E W A " - Antykwariat . . B i b l i o f i l " . Szpitalna 19 - „ H a r c f i l m " , Księgarnia Filmoznawcza, al. Krasińskiego 7 | Rodziewiczówny 4. 45-451 Opole tel. 374-28 u N u m e r liczy 28 ark. drukarskich. 4 0 ark. w y d a w n i c z y c h Fotoskład: „Iskra", ul. N i s k a 18/6, tel. 3 9 - 9 0 - 8 3 Druk: mgr i n ż . Piotr W ł o d a r s k i , ul. K s a w e r ó w 21: tel. 43-14-71 w. 240 N a k ł a d 1200 egz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f739c588142b2219fa060c29a550a5a.pdf 1170f1712f379e840b4619bcfe68a02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5602 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5208 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Ciało i dusza Redakcja w: r Marcin Bartoszek, Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat, Antonina Lisiecka, Dominika Misiak, Anna Mrozowska, Michał Nałecz-Niemewski, Katarzyna Nowak, Łukasz Sochacki, Dariusz Żukowski numerze, k t ó r y w ł a ś n i e oddajemy w r ę c e Czy­ telnika, pragniemy z a s t a n o w i ć s i ę nad c i a ł e m ( w i ę c t e ż p ł c i ą ) i d u s z ą (w r o z u m i e n i u z a r ó w n o psycho- jak i antropologicznym) oraz z a l e ż n o ś c i a m i , Współpracownicy Maciej Zborek, Justyna Żurek jakie z a c h o d z ą m i ę d z y m m i . Dusza m a s i ę do c i a ł a tak jak duch do materii. M e t a f i z y c z n ą równowagę Wydawca m i ę d z y t y m i elementami symbolizuje Dziewiątka. Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ D z i e w i ę ć (wynik m n o ż e n i a trzech przez trzy) pod k a ż d y m w z g l ę d e m oznacza p e ł n i ę . D z i e w i ę ć jest c h ó ­ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com r ó w anielskich, k r ę g ó w piekielnych, sfer niebieskich. Recenzje naukowe D z i e w i ę ć m i e s i ę c y trwa c i ą ż a . Cyfra d z i e w i ę ć m a nie­ Szminka i krew Przez d z i e w i ę ć d n i t r w a j ą eleuzyjskie misteria. D z i e ­ w i ę ć jest ż y w o t ó w Kota Fritza. D z i e w i ę ć m u z przy­ chodzi na ś w i a t wskutek d z i e w i ę c i u m i ł o s n y c h nocy. Prof. dr hab. Czesław Robotycki Pojęcie refleksyjnosci... z w y k ł e w ł a ś c i w o ś c i : 2x9 = 18, za zarazem 1 + 8 = 9 i tak a ż do 9x9. Ponadto 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9 = 4 5 a Głodomór... Prof. dr hab. Piotr Kowalski Ludzie progowi Prof. UJ dr hab. Zbigniew Libera „Arabska"polityka zagraniczna... | Dr hab. Adam Bieniek 4 + 5 = 9 i liczba 123456789 jest podzielna przez 9. K a ż d y z trzech ś w i a t ó w (niebo, z i e m i ę i podziemia) symbolizuje trójkąt, cyfra trzy. 3x3 = 9. Przy n a t ł o k u a r g u m e n t ó w me pozostaje n a m m c innego, jak p o d n i e ś ć c e n ę do najdoskonalszej Dzie­ Opieka edytorska i techniczna w i ą t k i , lepszej nawet od ś w i ę t e j S i ó d e m k i (bo rosną­ WYDAWNICTWO ce koszty d r u k u i u s ł u g me m a j ą t u mc do rzeczy). JAK Obiecujemy solennie, ż e kolejny wzrost ceny n a s t ą p i www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt n a j w c z e ś n i e j w 2011 r o k u do 13 z ł o t y c h . okładki Redakcja Dariusz Żukowski F o t o g r a f i e n a I i 4 s. o k ł a d k i Krzysztof Pękowski Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-maił {szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zapraszamy C z y t e l n i k ó w do n a d s y ł a n i a t e k s t ó w na temat szeroko rozumianego n e o n o m a d y z m u * zamieszkiwania. A r t y k u ł y zbieramy do p o c z ą t k u p k t . p l PfehH* miałki Tcłelonlcznr Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Redakcja dziękuje Spółce pkt.pl Polskie Książki Telefoniczne za finansowe wsparcie czasopisma. Sprostowanie: w 13. numerze pisma zdjęcia na s. 24 i 29 błędnie podpisaliśmy. Ich autorem jest Sławomir Guz, którego bardzo przepraszamy za pomyłkę. lipca 2009. S z c z e g ó ł y w dziale A k t u a l n o ś c i na naszej stronie internetowej barbarzynca.com. - BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/471d44f78749b3b8d4a5e7186838d54a.pdf 300ee3de269c0009d590dffd30381da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5596 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5203 Title A name given to the resource 1/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYÑCi PISMO NUMER 3 (13) 3DD8 ISSN ANTROPOLOGICZNE CENA 7 Zt 1343-9708 W TYM D% V AT i aa a a-Häftö) fkamasja % a©a i ^ ^ i D a ^íñiíi Í1 (ni a Ei ffl) | i ä n B i a e l ¿i a # % a at a (0) a (Br a a a® a a® a o a a ^ ar- i ® Ma® iua J Ä a " a a 'J. ni ^ a® a % a i ¡ m a a i ^ as a 2 11 a K l s a m f e l o s t r z y ł o "wywiad z Krystianem Lupą w T h e a m t r e ¡ J o w d z i e a lucky strike'ach o 'na styku cyberświata i rzeczywistości wybuch atomowy między metonimia i analogią b ó o i t w o psychoanaliza a tradycja żydowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9700aacedaf337641bce1139f1e5f4b2.pdf e751791d2757b40340aa1eebf1c4fb29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5206 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.87 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 87 natknięcia Ekwador w Krakowie Na początku września na ulicach Krakowa pojawiły się jaskrawożółte plakaty zapowiadające kolejną wystawę czasową w Muzeum Etnograficznym im. Udzieli. Wydrukowane na nich zoomorficzne rysunki przywodziły na myśl coś egzotycznego. Do tego jeszcze tytuł, „Ekwador", działał tak, że z perspektywy deszczowego środkowoeuropejskiego miasta ta wystawa wydawała się nierealna. Bo czym właściwie jest dla nas Ekwador? Co o nim wiemy poza tym, że to oj czyzna bananów, oddalona od naszej strefy wpływów i zainteresowań niczym egzotyczna wyspa? Niewiele. Może więc dlatego przyciąga nas nie tyle świetnie zaprojektowany plakat, co wizja Całkiem Innego Życia. Wystawa w MEK-u trochę ten mit podtrzymuje, ale robi to tak jak każda narracja: odpowiadając na zadane przez nas pytania, powoduje, że rodzą się następne. W naszej wyobraźni powstaje zamorska kraina, tworzą się nowe obrazy - dużo bardziej już sprecyzowane i bogatsze w szczegóły. Budzi się też ciekawość. Można przez chwilę poczuć bliskość tamtej kultury, a właściwie kultur, bo Ekwador jest bardzo zróżnicowany. Eksponaty, na pierwszy rzut oka zagadkowe, szybko ujawniają swoją funkcję i kontekst dzięki bardzo czytelnej strukturze wystawy. Stosunkowo niewielka liczba pokazanych przedmiotów jest wbrew pozorom zaletą, ponieważ tworzy bardzo kameralną i łatwą do objęcia przestrzeń. Poruszamy się od prehistorii, gdzie kilka ciekawie wystawionych figur uświadamia nam głębokie korzenie tego kraju, przez salę podzieloną na rejony geograficzne, dalej przez pomieszczenie ze współ­ czesnymi eksponatami, po salę poświęconą wybitnemu badaczowi rdzennych Ekwadorczyków Boryso­ wi Malkinowi (z którym wywiad zamieściliśmy w poprzednim numerze „Barbarzyńcy"). Z projektora, wśród zdjęć i indiańskich eksponatów, wyświetlane są dwa filmy dokumentalne, które bardzo trudno jest gdziekolwiek indziej zobaczyć. Jest to kawałek czystej, surowej etnografii, interesującej nawet dla ludzi, którzy nie są specjalistami w dziedzinie kultury materialnej Indian południowoamerykańskich. Ale tego, jakie myśli przywołuje, trzeba doświadczyć samemu. Artur Karwat n ^ t k n i ę c i a Archeologia niejedno ma imię Choć zdarzyło się to w maju, nie możemy pominąć tak znaczącego faktu: z uwagi na swoje osiągnięcia na polu pro­ mowania archeologii Harnson Ford został wybrany do zarzą­ du Amerykańskiego Instytutu Archeologicznego. Bostoński instytut zajmuje się prowadzeniem prac wykopaliskowych, badaniami i edukacją na całym świecie. 66-letm dziś aktor urzekł członków organizacji swoją najsłynniejszą kreacją ak­ torską. Mozę była niegdyś dla nich inspiracją, by zająć się ar­ cheologią? Tym bardziej w ostatnim czasie, skoro Ford wcielił się z powodzeniem po raz czwarty w postać Indiany Jonesa. Komentując nominację, prof. Jones... pardon, Harnson Ford 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA stwierdził, ze dzięki zrozumieniu przeszłości można sprostać zarówno teraźniejszości, jak i przyszłości... Źródło: naukawpolsce.pap.pl Odejdą do krainy wiecznych meczów... Jak donosił w lipcu „The Guardian", w Niemczech powstał cmentarz kibiców klubu Bundesligi, HSV Hamburg. Inspira­ cją dla tego niecodziennego projektu było zapotrzebowanie ze strony fanów zespołu, pragnących, by ich doczesne szczątki �natknięcia 88 mogły spocząć w obrębie boiska drużyny. Prośby o rozrzucenie prochów nad murawą lub pogrzebanie pod polem karnym były wcześniej odrzucane m.in. ze względu na przepisy prawne. Jako ze w Niemczech nie można rozrzucać prochów, a rozko­ pywanie boiska nie wchodzi w grę, za dobre wyjście uznano stworzenie specjalnego cmentarza tylko dla kibiców klubu w pobliżu stadionu Nordbank. Budowa kosztowała kibiców i sponsorów zaangażowanych w przedsięwzięcie 100 tys. euro. Pokryty murawą cmentarz ma kształt trybun, bramkę piłkarską zamiast wej ścia 1500 miejsc, z czego każde kosztuje 2,5 tys. euro i może być spłacane przez 25 lat. Dodatkowo w ofercie są trum­ ny i urny w barwach klubowych, pomalowane na mebieskobialo, kosztujące, odpowiednio, 23331350 euro. Parę zakładów pogrzebowych ma juz licencję klubu i organizuje ceremonie zgodne z potrzebami kibiców - z odśpiewaniem hymnu klubo­ wego i postawieniem nietypowego nagrobka włącznie. Kolejny dobry interes zbity na zaślepiającej miłości do piłki czy konsekwencja religijnego traktowania sportu? Pewnie jedno i drugie. Bo juz są pierwsi chętni... Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Wakacje pod paragrafem Wioska prasa zwróciła uwagę na przekraczającą normę ilość absurdalnych zakazów, utrudniających wakacyjny od­ poczynek. Jeśli mają być one odzwierciedleniem walki rządu Berluscomego ze wzrostem przestępczości, to jest to odbicie w krzywym zwierciadle. Oto niektóre z zarządzeń nadgor­ liwych burmistrzów, którym dano wolną rękę w stanowieniu lokalnych przepisów: § Za noszenie bikim na Capn poza plażą grozi grzywna; § Zabronione jest koszenie trawy w weekend w Forte dei Marmi; § W Olbii za palenie na plaży płaci się 360 euro kary; § Do 500 euro może wynosić mandat za publiczne okazy­ wanie sobie uczucia w miej scowości Eboli; § W Eraclei obowiązuje zakaz budowania zamków z pia­ sku, ponieważ stanowią przeszkodę w swobodnym chodzeniu po plaży; § Na terenie parków Novary po godzinie 23 przebywać mogą najwyżej dwuosobowe grupy; § Grzywną 50 euro ukarano mężczyznę za leżenie i czy­ tanie książki na trawie w parku w Yicenza... Źródło: p l a z e . o n e t . p l , wiadomosci.wp.pl Małpi bóg dyrektorem uczelni W Lucknow (północne Indie) uczestnicy odbywającej się w czerwcu narady w Wyższej Szkole Handlu i Technologii im. Sardara Bhagata Singha zdecydowali, ze na stanowisko pre­ zesa najlepiej będzie mianować małpiego boga - Hanumana. Wiceprzewodniczący nowej uczelni oświadczył telewizji FOX News, ze wybór padl po rozpatrzeniu wielu znanych w branży nazwisk. Wśród tych osobistości bóg okazał się bezkonkuren­ cyjny. Wszakże jest jednym z najpopularniejszych bóstw w hin­ duskim panteonie - każdy Hindus wie, ze Hanuman potrafi przenosić góry i przeskakiwać oceany. Jest uosobieniem odwagi, nadziei, mądrości i poświęcenia. Ramayana opisuje, jak dowo­ dząc armią małp, zwyciężył króla demonów i uratował porwaną księżniczkę, narzeczoną Ramy. .Wierzymy, ze każde przedsię­ wzięcie pobłogosławione przez boga Hanumana skazane jest na sukces", powiedział wiceprezes. Z drugiej jednak strony, bóg jako dziecko bywał niesforny, wykorzystywał swoje moce do zadręczania innych, a przed pożarciem słońca powstrzymał go dopiero Indra, który nadwerężył mu szczękę piorunem. Na stronie internetowej uczelni ten najważniejszy urząd nazwany jest „symbolicznym". Jednak z nowym stanowiskiem wiąże się dysponowanie własnym biurem, wraz z laptopem i sekretarką. Należy pamiętać, by przed wejściem do biura Hanumana zdjąć buty, a następnie pokłonić się prezesowi. Nazwa szkoły odwołuje się do jednego z bohaterów naro­ dowych, patrioty i bojownika o wolność Indii, skazanego przez brytyjskiego okupanta za ekstremizm na powieszenie. Praw­ dziwą ironią losu jest wyjątkowa niezgodność poglądów panu­ jąca pomiędzy patronem szkoły a jej nowym dyrektorem. Tak się bowiem składa, ze Sardar Bhagat Singh (1907-1931), jak każdy zafascynowany komunizmem i anarchizmem szanujący się rewolucjonista, był tez zagorzałym ateistą. Podejrzewamy, ze w tej kwestii Hanuman może mieć inne zdanie... Źródło: e d i t i o n . c n n . c o m , sbsctm.com, kamat.com, r r t d . n i c . i n , en.wikipedia.org Jak Obama Hanumanowi, tak Hanuman Obamie O wpływach, jakie ma dziś Hanuman, niech świadczy fakt, ze wybory w USA wygrał Barack Obama. W pewnym momencie kampanii nadmieniono o talizmanach przyno­ szących szczęście kandydatowi Demokratów: wśród nich nie zabrakło również małej podobizny świętej małpy. Ujęci tym faktem Hindusi postanowili pomóc mu w zwycięstwie. Jak pod koniec czerwca podała Informacyjna Agencja Radiowa, w Del­ hi odbyły się specjalne modlitwy dwunastu hinduistycznych kapłanów przed pozłacanym wizerunkiem Hanumana, który następnie został przesłany Obamie w prezencie. Wedle indyjskich mediów, kandydat Demokratów mógł mieć kontakt z hinduistami w czasie, kiedy wychowywał się w Indonezji. Wprawdzie Hindusi nie stanowią nawet jednego procenta mieszkańców Stanów Zjednoczonych, jednak hindu­ skie korzenie, do których przyznaje się 10 procent amerykań­ skich milionerów, mają duze znaczenie dla tamtejszych elit. Źródło: p o l s k i e r a d i o . p l W i a d o m o ś c i zebrat i o p r a c o w a ł Michał Nieniewski BARBARZVÑCA 3 (13) 3DD8 �Władysław N a j s t a r s z y działkowicz (zmarł w l u t y m 2 0 0 8 r., mając 9 2 lata) To j e s t grzeczne m i e j s c e i są t u d o b r z y ludzie Jako dziecko część wakacji spędzałam na działce moich dziadków. Wydarzenia nabierają tam jakiegoś magicznego i nieco absurdalnego wymiaru, który zaczął mnie niesamowicie fascynować, kiedy uświadomiłam sobie, że jest to teren ogrodzony wielką siatką. To małe miasteczko: są tam alejki mające nazwy, są władze gospodarz i prezes, co jakiś czas działkowicze zwołują zebranie, na którym omawiają bieżące sprawy. Ogródki najczęściej uprawiają emeryci mieszkający w blokowiskach, którzy nie mieli możliwości wybudowania własnego domu z ogrodem czy sadem. Na typowej działce stoi prowizorycznie zaaranżowany domek, zazwyczaj pomalowany na fantazyjne kolory, oraz mała szklarnia zwana foliakiem, gdzie uprawia się pomidory, paprykę, ogórki. W każdym ogródku jest także miejsce na kwiaty i różne rośliny stanowiące dumę działkowiczów. Sezon rozpoczyna się wczesną wiosną porządkowaniem działek, a kończy późną jesienią, kiedy pogoda nie sprzyja już pracy. Wśród działkowiczów są jednak i tacy, którzy czuwają nad ogródkiem także zimą. Każda działka jest inna, różni są także właściciele. Mają swoje małe radości i smutki związane z działkowymi sprawami. Wszyscy zgodnie przyznają, że nie wyobrażają sobie nie mieć takiego miejsca. Oszaleliby. Ogródki działkowe na fotografiach są własnością zakładów metalowych im. Szadkowskiego. Mieszczą się na krakowskiej Nowej Hucie. Uważa, że w całym wszechświecie chodzi tylko o świadomość wszystkiego, co się robi. „Jem dużo szpinaku, serów i nałogowo słucham muzyki". �Anto Uważa, że jeśli się lubi pracować i dbać o rośliny, działka n i g d y się nie z n u d z i . „Hodują kury, ponieważ zawsze j e s t jakieś świeże j a j e c z k o , a p o t e m nawóz do kwiatków". �, V A BHttM nisła Dziesięć lat t e m u przejął działką po s w o i m teściu „Wszystko zmieniłem na t e j działce. Kiedyś był odgórny nakaz u p r a w i a n i a w a r z y w kach działkowych, t e r a z j e s t pełna dowolność. U m n i e dominują k w i a t y i rośliny ozdobne". Terenia Jej d o m e k t o s t a r y kiosk Ruchu d o s t o s o w a n y do p o t r z e b działkowego życia. „Byłabym psychicznie c h o r a , g d y b y m nie miała działki i nie mogła na nią chodzić". ��„Ze względu na pomieszanie działkowych logik praca staje się tu zabawą; zabawa - czynieniem użytecznego; powtarzalne i typowe odbierane jest jako jedyne, istniejące wyłącznie tu i teraz. Ozdoba staje się czymś użytecznie funkcjonalnym, stare narzędzie staje się ozdobą". „Bricoleur nie ogranicza się do działań i dokonań; rozmawia on nie tylko z rzeczami (...), lecz i przy pomocy rzeczy: mówi o swym charakterze i życiu poprzez wybór wśród ograniczonych możliwości. Nigdy nie spełniając swych zamierzeń, bricoleur wkłada w nie zawsze coś z siebie". Roch Sulima, Antropologia codzienności Claude Lévi-Strauss, Myśl nieoswojona �nina Jako j e d n i z nielicznych mają m u r o w a n y d o m e k z b a l k o n i k i e m . „Lubimy szczepić d r z e w a o w o c o w e , m a m y jabłonie, g r u s z e , śliwy i b r z o s k w i n i e - t a k i mały sad . Mana i Krzysztof I c h d o m e k spłonął 14 l u t e g o 2 0 0 7 r., obecnie budują nowy. ,Lubiliśmy t u przychodzić przed pożarem, t e r a z rzadko b y w a m y , p i l n u j e m y naszych wnuków" �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db01a73abea03f321499164d93b3d6a1.pdf 65652b84847e60bb7f2b9f10cfc2c4c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5207 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Dariuszem Czają 3 rozmawia Szymon Uliasz Życie śmieje się z r o z u m u . O kłopotach z duszą, języku p o t o c z n y m , Emilu Cioranie i pograniczności a n t r o p o l o g i i Xawery Stańczyk |9 Szminka i krew Katarzyna Kubat 34 Głodomór w krainie pieczonych gołąbków Anita Kramarczyk 46 Ludzie p r o g o w i Z Jackiem Bombą 57 Kiedy pan i j e g o pies słuchają Mozarta rozmawia Katarzyna Fac-Biedziuk WojciGeh KruszGlnicki Pojęcie refleksyjności w e współczesnej teorii a n t r o p o l o g i c z n e j Filip Cycjsnik 73 „Arabska" polityka zagraniczna I arabskie techniki mediacyjne Recenzje Łukasz Sochacki 92 Łukasz Sochacki 93 Weronika Chodacz 94 96 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Tadeusz Gadacz, Historia Maria Popczyk. Estetyczne ekspozycji muzealnej Andrzej Kramarz, Natknięcia Rzeczy filozofii XX wieku. przestrzenie Nurty � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/427500a4e865311b2e6d15ebc0029967.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5597 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5204 Title A name given to the resource 10/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df39e09646de3ca22e85279cefccd23e.pdf 758127cac3c4b15b10bd9e062dde1e84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:866 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:796 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1976 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektowa! Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Maciej K s y c k i Printed in Poland Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw 1976. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: ark. wyd. 23,50, ark. druk. 18,13 + 1 wkl., ark. form. A 24,10. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 29 X I 1975. Podpisano do druku 5 I V 1976. Druk ukończono w kwietniu 1976 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 2514/75 — Ł-9 — Cena zł 55.— t �SPIS TREŚCI Ksawery Piwocki (1901-1974) — Jacek Olędzki Tadeusz Seweryn (1894-1975) — Bolesław Łopuszański Część I Lech M r ó z — Mit i myślenie mityczne Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Słowiański mit kosmogoniczny Ludwik S t o m m a — Mit Alkmeny Część 11 17 25 45 47 99 II Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania Leszek D z i ę g i e l — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym Joanna M a n t e l - N i e ć k o , Asef f a A b r e h a — Formy własności ziemskiej i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu histo­ rycznym Streszczenie w j . angielskim Roma K r z a n o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w północnym Peru Streszczenie w j . hiszpańskim Ayse K u d a t - S e r t e l — Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tureckiej , 111 127 147 180 185 213 215 KRONIKA Nowy księgozbiór naukowy — Leszek Dzięgiel Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 — Jerzy Sławomir Wasilewski Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę — Leszek Dzięgiel Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu — Adam Bartosz . . Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań — Danuta Kalinow­ ska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska 237 239 241 243 249 �6 SPIS TREŚCI ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Ryszard T o m i c k i — W kręgu m i t ó w peruwiańskich . . • A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, L u b u ­ skie Towarzystwo Naukowe — Lech Mróz M. Pokropek, Jarmark płocki. Katalog t w ó r c ó w ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974 — Maria Woźniakowa A. Theile, Sztuka Afryki, W A i F , "Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski . A. E . Ter-Sarkisjanc. Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Lon­ gina Jakubowska ¿ M. Sużikow, G . Diemakow, Wlijanie podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a A t a 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz Siemja как obiekt fiłosowskogo i socjołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz �СОДЕРЖАНИЕ Ксаверий Пивоцки (1901—1974) — Яцек Олендзки Тадеуш Северин (1894—1975) — Болеслав Лопушаньски 11 17 Часть I Лех М р у з — Миф и мифическое мышление Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Славянский космогенический миф Людвик С т о м м а — МифАлькмены 25 45 47 99 Часть II Барбара О л ь ш е в с к а - Д ы о н и з я к — Социальная антропология какпредмет препода­ вания i Лешек Д з е н г е л ь — Традиционное строительство вАфганистане как пример гармонии между естественной и культурной средой Иоанна М а н т е л ь - Н е ц ь к о , Асеффа А б р е х а —Формы землевладения и социальная стратификация в эфиопской деревне. Опыт анализа в исторической трактовке Резюме на английском языке Рома К ж а н о в с к а , Анджей К ж а н о в с к и — Гончарство в долине Альто Хикама в се­ верном Перу '. Резюме на испанском языке Аисе К у д а т - С о р т е л ь —Брак путем похищения и бегства в турецкой деревне . . . Ill 127 147 180 185 213 215 ХРОНИКА Новая научная библиотека — Лешек Дзенгель О работах экспедиции Кафедры Этнографии ИИМК ПАН в Монголии в 1974 году — Ежи Славомир Василевски Африкановедческая коллекция Роджера да ла Бурде — Лешек Дзенгель Исследования по культуре цыганского населения в районе Татр —Адам Бартош . . Исследования по преображениям в сельской семье (Валерианы, Новая Гута, Скерневицкий район лодзинского воеводства) — отчет по исследованиям — Данута Калиновска, Анна Кулеша, Малгожата Новик, Ельжбета Регульска 237 239 241 243 249 �8 SPIS TREŚCI РЕЦЕНЗИИ И СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ Рышард Т о м и ц к и — В кругу перувианских мифов А. Павловски, Цыгане. Исследования по преступности, Зеленая Гора 1973 Любуское Научное Общество — Лех Мруз М. Покропек, Плоцкая ярмарка. Каталог народных мастеров, участвовавших в яр­ марке народного искусства в Плоцке в 1968 — 1973 гг., Плоцкий культурный центр, Плоцк 1974 — Мария Возьнякова А. Тхеиле, Искусство Африки, Ваиф, Варшава 1974 — Марек Арпад Ковальски . . . А. Е. Тер-Саркисьянц, Современная семья у армян, Москва 1972 — Лонгина Якубовска М. Сужиков, Г. Демаков, Влияние подвижности населения на сближение наций, Алма Ата 1974 — Ивона Кабзиньска-Ставаж Семья как объект философского и социологического исследования, Ленинград 1974,— Ивона Кабзиньска-Ставаж 255 270 274 276 281 283 286 �TABLE OF CONTENTS Ksawery Piwocki (1901-1974) — Jacek Olędzki Tadeusz Seweryn (1894-1975) — Bolesław Łopuszański Part 11 1T I Lech M r ó z — The Myth and Mythical Thinking A Summary in English Ryszard T o m i c k i — The Slavic Cosmogonical Myth Ludwik S t o m m a — The Myth of Alcmena 25 45 47 99 Part II Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — Social Anthropology as a Subject of Teaching Leszek D z i ę g i e l — The Traditional Building in Afghanistan as an Example •of the Harmony between the Natural and Cultural Environment . . . Joanna M a n t e l - N i e ć k o , Aseffa A b r e h a — Forms of L a n d Tenure and the Stratification of the Rural Population Ethiopia. A n Attempt at an Historical Analysis . A Summary in English Roma K r z a n o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Folk Pottery in the Alto Chicama Valley, Northern Peru A Summary in Spanish Ayse K u d a t - S e r t e l — Marriage by Kidnapping and Elopement in the Turkish Countryside Ill 127 147 180 185 215 215 CHRONICLE A New Learned Library — Leszek Dzięgiel Works of the Mongolian Expedition 1974 of the Ethnography Department of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences —• Jerzy Sławomir Wasilewski The African Collection of Roger de la Burde — Leszek Dzięgiel Researches on the Culture of the Gypsy Population in the Region Bordering with the Tatra Mountains — Adam Bartosz Changes in a Rural Family (the Villages Waleriany and Nowa Huta, the Voivodship of Skierniewice, formerly Łódź), a Research Report — Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska . . . 237 239 241 243 249 �10 SPIS TREŚCI R E V I E W A R T I C L E S AND R E V I E W S Ryszard T o m i c k i — I n the Circle of Peruvian Myths 255 A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością (The Gypsies. Studies on Delinquency), Zielona Góra 1973, Lubuskie Towarzystwo Naukowe — Lech Mróz ,270 M. Pokropek, Jarmark płocki (The Fair at Płock. The Catalogue of Folk Artists Participating in the Folk Art Fairs at Płock from 1968 till 1973), Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974 — Maria Woźniakowa 274 A. Theile, Sztuka Afryki (The Art of Africa), W A i F , Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski , 276 A. E . Ter-Sarkłsjanc, Sovremennaya semya u Armyan (Contemporary Arme­ nian Family), Moskva 1972 — Longina Jakubowska 281 M. Suzhikov, G . Demakov, Vliyanye podvizhnosti naselenya na sblizhenye natsiy (The Influence of Social Mobility on the Relations between National Groups), A l m a A t a 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz 283 Semya как obyekt filosovskogo i socyologicheskogo issledovanya, (The Family as the Subject of Philosophical and Sociological Research), Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz 286 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81287c2c9bdf4922da5f18230c8f8e65.pdf e4ca9f62250f6dd0e2949a947ce68aff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:794 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.221-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ń 19-20 I V 1974 R O K Podjęte szereg lat temu w ośrodku poznańskim prace z zakresu amerykanistyki etnograficznej znalazły ostatnio swój wyraz w obradach kolejnego, V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to odbyło się w Poznaniu w dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r„ a zorganizowane zostało przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej P T L i Pracownię Etnografii I H K M P A N w Poznaniu przy w s p ó ł ­ udziale Oddziału Poznańskiego P T L . W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych pokrew­ nych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. Podobnie jak poprzednie konferencje, V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne poświęcone było względnie jednorodnej tematyce, która obejmowała — w pierwszym dniu obrad — zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu — problemy for­ mowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społeczeństwach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Obrady zapoczątkował referat prof, dr M. Frankowskiej (Poznań) pt. Elementy świeckie i sakralne i ich rola w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznych na terenie Mezoameryki. Autorka w swym wystąpieniu, omawiając szerzej zagad­ nienia kształtowania się i rozwoju wczesnych form państwowości oraz ośrodków urbanistycznych na obszarze Mezoameryki, przeciwstawiła się spotykanym często w literaturze przedmiotu poglądom uznającym te ośrodki za centra religijne, a nie za w ł a ś c i w e miasta. Zdaniem prof. Frankowskiej taka jednostronna ocena roli miast prekolumbijskich nie odpowiada istocie rzeczy. Miasta te, mając n i e w ą t p l i w i e duże znaczenie jako centra religijne, pełniły także i inne funkcje, tj. administracyjne, polityczne, handlowe, mieszkalne, a w i ę c były miastami w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Istniejące w i ę c poglądy na temat kształtowania się miast na obszarze Mezoameryki winny być poddane dokładnej weryfikacji na podstawie najnowszych b a d a ń wykopaliskowych. Następny referat, pt. Społeczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monu­ mentalnego, w y g ł o s i ł mgr P. Brykczyński (Warszawa), stwierdzając, iż pierwszą znaną kulturą Mezoameryki, w której obok ośrodków wiejskich w y s t ę p o w a ł y ośrodki budownictwa monumentalnego, była właśnie kultura olmecka. Autor, w oparciu o istniejące dość skąpe materiały archeologiczne i analogie z różnych ośrodków kulturowych Nowego i Starego Świata, omówił społeczną rolę tych ośrodków za­ strzegając się wszakże, że są to hipotezy, które należy traktować z dużą ostroż­ nością. Mgr Brykczyński omówił funkcje olmeckich ośrodków budownictwa monumen­ talnego; były one zarówno rezydencjami elity polityczno-religijnej, jak i ośrodkami rozwijającej się szybko produkcji rzemieślniczo-artystycznej. W zakończeniu wy­ sunął przypuszczenie, iż ośrodki te stanowiły centra odrębnych jednostek poli­ tycznych o charakterze pośrednim między strukturą plemienną i państwową. �222 KRONIKA Z kolei mgr A. Macierewicz (Warszawa) w y g ł o s i ł referat pt. Miasto inkaskie jako ośrodek władzy, w którym o m ó w i ł powstanie i ewolucją miast inkaskich, począwszy od budowy rezydencji ze świątynią słońca, aż do ukształtowania się miast o silnej władzy. Z biegiem czasu nabierały one znaczenia administracyjnego i militarnego, zwiększała się ich rola gospodarcza i znaczenie w stosunku do oko­ licznych terenów. Zaczęły p o w s t a w a ć regiony o jednostronnym systemie w ł a d z y i gospodarki, a ich centrum' stanowiło miasto. Zdaniem mgr Macierewicza w okre­ sie panowania ostatniego niezależnego' w ł a d c y Inków Wayna Qhapaq (koniec X V i pocz. X V I w.) miasta stały się rzeczywistymi ośrodkami władzy, i to nie tylko w stosunku do okolicznych terytoriów, ale w całokształcie struktury p a ń s t w o w e j Inków. Pierwszy dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ kończył komunikat red. J . Klimowicz-Osmańczyk (Warszawa) — Eksterminacja ludności Mapuche na południu Chile. B y ł o to sprawozdanie z I posiedzenia M i ę ­ dzynarodowej Komisji do spraw badania zbrodni dokonywanych przez chilijską juntę w o j s k o w ą , które odbyło się w dniach od 21 do 24 marca br. w Helsinkach. Red. Klimowicz brała udział w tych posiedzeniach, a przedstawiony materiał oparła na dokumentach opublikowanych w czasie trwania obrad Komisji oraz na zezna­ niach świadków. Międzynarodowa Komisja stwierdziła, iż w Chile odbywa s i ę obecnie planowe wymordowywanie ludności indiańskiej i Cyganów. Drugi dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ początkował referat dr M. Paradowskiej (Poznań) pt. Rola czynników zewnętrz­ nych w kształtowaniu się instytucji wodzostwa u Araukanów (Mapucze). W refe­ racie omówiono sytuację w e w n ę t r z n ą Araukanów przed przybyciem Hiszpanów oraz rozpoczynający się w X V I w. hiszpański podbój ziem chilijskich. Opór, jaki w ó w c z a s stawiali Araukanie w obronie swej niezależności, a dalej — przeszło 300 lat trwające boje, stanowią w y j ą t k o w y przypadek w dziejach Ameryki Ł a ­ cińskiej. Nieustanne walki i pogotowie zbrojne musiały znaleźć swoje odbicie w zmienia­ jącej się z biegiem lat, na skutek tych czynników, całej organizacji społecznej Araukanów. W ramach tych przemian do najbardziej istotnych należało w y k s z t a ł ­ cenie się silnej instytucji przywódcy wojennego. T a nowa forma wodzostwa roz­ w i n ę ł a się ze w z o r ó w przywództwa plemiennego, które w okresie prekolumbij­ skim miało charakter dziedziczny. Indianie zaczęli w y b i e r a ć jednego wodza dla wszystkich plemion araukańskich, wodza o znacznej władzy i uprawnieniach w y ­ łącznie na okres walk; po ich zakończeniu wygasała też władza przywódcy wojen­ nego. Zagrożenie zewnętrzne było w i ę c decydującym czynnikiem powstania i ukształ­ towania się silnej instytucji wodzostwa u Araukanów, acz n i e w ą t p l i w i e p e w n ą rolę odegrały tu również czynniki w e w n ę t r z n e , wynikające z procesu rozpadu ustroju rodowego i tworzenia się nowych plemiennych układów społecznych. Następnie wygłoszony został referat mgr M. Posern-Zielińskiej i dr A. Posern-Zielińskiego (Poznań) pt. Przywódca charyzmatyczny w indiańskich ruchach społeczno-religijnych Ameryki Północnej i Południowej, w którym autorzy przedsta­ wili etnograficzną analizę przywództwa charyzmatycznego w ruchach społeczno-religijnych Indian obu Ameryk w okresie od X V I do X X w. W referacie o m ó w i o ­ no mechanizmy, na skutek których powstają i funkcjonują ruchy społeczno-religijne, uwzględniając w ramach tych m e c h a n i z m ó w trzy ściśle ze sobą powiązane czynniki, tj. kryzysową sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczno-demograficzną, powodującą niezadowolenie społeczne, następnie — pojawienie się przywódcy cha­ ryzmatycznego (mesjasza, proroka, wodza), który potrafi wykorzystać tę atmosferę �KRONIKA 223 i skupić w o k ó ł siebie z w o l e n n i k ó w głoszonego przez siebie programu, i wreszcie — mit, który może posłużyć przywódcy do sformułowania programu, mającego dopro­ wadzić do przezwyciężenia odczuwanych trudności. Autorzy zaprezentowali takie ujęcie, które pozwoliło im na skonfrontowanie materiału p o ł u d n i o w o - i północnoamerykańskiego, umożliwiło charakterystykę spe­ cyfiki indiańskiego przywództwa charyzmatycznego i doprowadziło do wysunięcia sugestii odnośnie do korelacji między typem przywódcy a typem ruchu, przy uwzględnieniu sytuacji kontekstu kulturowego i historycznego. Z kolei dr B. Walendowska (Poznań) przedstawiła referat pt. Przywódca sa­ kralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim. Ze w z g l ę d u na różnorodność auto­ rytetów religijnych funkcjonujących w antylskich religiach synkretycznych ko­ niecznością było ustalenie ich hierarchii oraz zakresu w p ł y w ó w i sposobów ich od­ działywania na grupę kultową. Decydujący w p ł y w na to zróżnicowanie miał przede wszystkim autorytet określonego przywódcy religijnego. Autorka rozpatrzyła cechy tego przywódcy, jego doświadczenie, zasób wiadomości, inicjatywę, przenikliwość, zdolności organizacyjne oraz podstawowe kryterium wydzielenia autorytetu, tj. charyzmat religijny przywódcy, będący oznaką szczególnej siły, z a r ó w n o rodzącej, jak i egzekwującej autorytet u innych. Dr Walendowska za podstawę materiałową dla swych rozważań przyjęła haitański kult vodu, uzupełniając go do celów porównawczych analogicznymi przy­ kładami z innych antylskich religii synkretycznych. Obrady przedpołudniowe zakończył komunikat dr E . Nowickiej (Warszawa) pt. Rola Marcusa Garveya w kształtowaniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Północnej i Środkowej, w którym Autorka przedstawiając działalność Murzyna M. Garveya dała przykład jeszcze jednego typu przywódcy o charakterze społeczno-politycznym. Działał on od 1914 r. na Jamajce, w 1917 r. przeniósł się do Nowego Yorku gromadząc w o k ó ł siebie wielu z w o l e n n i k ó w głoszonej idei. Twierdził on mianowicie, że Afryka jest ojczyzną wszystkich Murzynów, którzy w dążeniu do poprawy swego losu winni przede wszystkim w y z w o l i ć ojczyznę. Deportowany w 1928 r. na Jamajkę, M. Garvey zmarł tam w 1940 r. Obrady popołudniowe drugiego dnia V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego zapoczątkował komunikat dr M. K u l i (Warszawa) — Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny, omawiający 2-letnią działalność rewolucjonisty k u b a ń ­ skiego, który zamordowany został w maju 1935 r. przez wojska Batisty. Guiteras głosił idee antyimperialistyczne, przeciwstawiając się dominacji S t a n ó w Zjedno­ czonych nad Kubą. Następnie mgr J . Szemiński (Warszawa) wygłosił referat pt. Tupac Amaru — ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów, Z uwagi na brak materiałów, na podstawie których można by opracować s y l w e t k ę Tupac Amaru jako przywódcy,, referent g ł ó w n ą u w a g ę skoncentrował na kwestii ostatniego powstania Inków lub — jak może je określić — pierwszego powstania chłopów peruwiańskich z k o ń c a X V I I I w. pod wodzą tegoż przywódcy. Program powstania oraz jego przywódców miał tylko jedną wspólną cechę z dawnymi, XVI-wiecznymi ruchami a n t y h i s z p a ń skimi, a mianowicie — odwołanie się do dawnej niepodległości, lepszych czasów i prawowitości w ł a d z y Inków. W powstaniu tym po raz ostatni Inkowie wystąpili jako zwarta grupa, tak jak i reszta szlachty indiańskiej, w czasie bowiem jego trwania grupa ta została zniszczona bezpowrotnie. W toku powstania doszło do identyfikacji tego co chłopskie, z tym co indiańskie, oraz tego co hiszpańskie, z tym co oligarchiczne. �224 KRONIKA Ostatni referat — Radykalny przywódca chłopski we współczesne} Ameryce Ła­ cińskiej, w y g ł o s i ł mgr Z. M. Kowalewski. Zamierzeniem autora było scharaktery­ zowanie podstawowych w a r u n k ó w społecznych, które doprowadzają do ukonstytu­ owania się rozmaitych typów przywódców chłopskich we współczesnych formacjach społecznych na terenie Ameryki Łacińskiej. Chodziło o typy przywództwa tradycjonalistycznego, reformistycznego, zredukalizowanego i rewolucyjnego. Mgr K o ­ walewski omówił te cztery typy przywództwa i stwierdził, iż w ruchu chłopskim, w którym hegemoniczną pozycję uzyskuje chłopska armia powstańcza, powstaje kom­ pleksowa struktura przywództwa, przy dominującej roli przywództwa rewolucyjnego, skupionego w partyzantce. W czasie obrad w y w i ą z a ł a się ożywiona dyskusja, w której poruszono szereg pro­ b l e m ó w związanych z w y g ł o s z o n y m i referatami. Przedstawienie w pierwszej grupie referatów społecznej funkcji ośrodków urbanistycznych w prekolumbijskich re­ gionach wysokich cywilizacji włączyło uczestników Seminarium w toczącą się od lat dyskusję nad genezą i funkcją indiańskich „miast". Są one często traktowane jako odbiegający od „typowości" przypadek, który zakłóca harmonijne schematy rozwoju społecznego i skłania do rewizji poglądów na temat formowania się p a ń ­ stwa i jego ośrodków dyspozycyjnych. Wielu dyskutantów w y p o w i e d z i a ł o się na temat problemów zawartych w dru­ giej grupie referatów, poświęconych analizie mechanizmu kształtowania się i funk­ cjonowania różnych typów przywódców kierujących grupami społecznymi, które znajdują się w stadium walki o prawa i przywileje — społeczne, polityczne, et­ niczne, religijne, kulturowe i gospodarcze. Poszczególne opracowania — charakte­ ryzujące przywódcę sakralnego stojącego na czele synkretycznej sekty, przywódcę charyzmatycznego sterującego ruchem społeczno-religijnym, przywódcę militarnego kierującego zorganizowaną w a l k ą antykolonialną, indiańskiego przywódcę peru­ wiańskiego ruchu wyzwoleńczego, radykalnego przywódcę we współczesnych r u ­ chach chłopskich Ameryki Łacińskiej — umożliwiły zarówno pełniejsze zrozumienie społecznej roli wybitnej jednostki w procesie przemian tradycyjnych struktur społecznych w Ameryce Indiańskiej i Łacińskiej, jak i bardziej wszechstronną dyskusję. W czasie obrad odbyło się zebranie wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej P T L . W skład Zarządu Sekcji weszli przedstawiciele szeregu dyscyplin huma­ nistycznych z różnych ośrodków naukowych w Polsce, a prezesem ponownie wy­ brana została prof, dr M. Frankowska, która też zamknęła obrady podsumowując całość konferencji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki. Wobec tragicznych w y d a r z e ń w Chile uczestnicy V Etnograficznego Semina­ rium Amerykanistycznego podjęli u c h w a ł ę o wystosowaniu do wszystkich amerykanistów świata apelu następującej treści: „W związku z tragicznymi wydarzeniami, jakie mają miejsce w Chile od dnia 11 września 1973 г., uczestnicy V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego w Poznaniu wyrażają swój protest przeciwko polityce barbarzyńskiej represji antynarodowej i rasistowskiej junty wojskowej, której charakter ujawnia się szczegól­ nie wyraźnie na południu Chile w ludobójczej eksterminacji Indian Mapuche, będących dziedzicami najstarszych tradycji w o l n o ś c i o w y c h na kontynencie amery­ kańskim. Zwracamy się do amerykanistów całego świata o kierowanie protestów w tej sprawie na ręce Sekretarza Generalnego pana Kurta Waldheima, aby swoim auto­ rytetem, przy użyciu wszystkich dostępnych środków, położył kres ludobójstwu, którego dokonuje junta wojskowa w Chile. �225 KRONIKA Zwracamy się do amerykanistów całego świata o wykorzystanie wiedzy nau­ kowej i podjęcie wszelkich możliwych działań w obronie ludu chilijskiego, w obro­ nie Indian Mapuche". * Apel ten przesłany został m. in. także do czasopism „America Indígena" i „Current Antropology". Maria WIELOASPEKTOWE VI UJĘCIE P R O B L E M A T Y K I Paradowska GMINY seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 roku w ośrodku Z H P w Waszecie Seminarium przygotowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną OBN-u miało na celu ukazanie najważniejszych spraw wsi związanych z organizacją i fun­ kcjonowaniem gminy po reformie administracyjnej. W wygłoszonych referatach i komunikatach (socjologicznych, ekonomicznych, demograficznych, etnograficznych) ujmujących problematykę gminy z różnych punktów widzenia można było zaobser­ w o w a ć dwa nurty: nurt rozważań modelowych oraz rozważań empirycznych. Zasy­ gnalizowanie wielu problemów świadczy o ż y w y m zainteresowaniu ludzi nauki aktualnymi problemami wsi polskiej. Nie minęły jeszcze dwa lata od momentu wprowadzenia w życie reformy administracyjnej na wsi, a już przeprowadzono wstępne badania nad nowo utworzonymi gminami. Na seminarium omawiano spo­ łeczne i gospodarcze funkcje gminy, problemy demograficzne oraz sprawy związane z kulturą i oświatą w gminie. Opierano się na charakterystycznych cechach robo­ czego modelu gminy, który służył za punkt wyjścia do porównań z rzeczywistymi cechami gminy. Z mechanizmem działania gminy można jednak zapoznać się do­ kładnie dopiero po konfrontacji danych z różnych okresów. Uzyskane wyniki mają doprowadzić do stworzenia takich modeli gminy, które umożliwią wprowadzenie korzystnych zmian w jej funkcjonowaniu. Referaty i komunikaty miały charakter informacyjny i postulatywny, zabrakło referatów poświęconych wyjaśnieniu prawnych aspektów ustawy. Różnymi drogami próbowano dojść do jednego celu: do utworzenia w przyszłości realnych i pożytecz­ nych w a r i a n t ó w modelu gminy uwzględniających warunki lokalne. V/ niektórych referatach przedstawiono wyniki konfrontacji rzeczywistości z modelem roboczym, w innych z kolei wyniki analizy rzeczywistej organizacji i funkcjonowania gminy. Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny władzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowa­ nych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje realizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i organizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. Doc. dr hab W a c ł a w Piotrowski w referacie pt. Procesy kształtowania się ponadlokalnej społeczności gminy scharakteryzował w i e ś jako kategorię socjologicz­ ną. Ukazał zasady organizacji gromady. Przedstawił zmiany zachodzące w społecz­ nościach wioskowych. Stwierdził, że tradycyjne społeczności wiejskie jako takie zanikają. Wieś jako suma indywidualnych gospodarstw włączona została w makrostrukturę. Gospodarstwa wiejskie są ściśle powiązane z instytucjami i organizacjami lokalnymi, które są agendami instytucji i organizacji ponadlokalnych i centralnych. Podporządkowanie gospodarstw społeczności globalnej spowodowało zanik „ w i e j 15 — E t n o g r a f i a P o l b k a , X I X / 2 �226 KRONIKA skości". Autor w swoich rozważaniach zastanawiał się, czy w ramach innych ukła­ dów, tzn. nowo utworzonych gmin, może nastąpić integracja? W swoich rozważa­ niach doszedł do wniosku, że realizacja podstawowych funkcji gminy powinna odbywać się w oparciu o miejscowy aktyw. Działanie gminy powinno być skierowa­ ne na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W tym celu należy zwrócić szczególną u w a g ę na integrację działań w układzie poziomym, a nie jak do tej pory w układzie pionowym. Uzupełnieniem teoretycznych rozważań doc. dr hab. W. Piotrowskiego były komunikaty przedstawiające wyniki wstępnych badań nad niektórymi problemami gmin woj. łódzkiego. Omówiono miejsce i rolę wsi gminnej w układzie osadniczym gminy (mgr Jan Jogusiak), przedstawiono integracyjne funkcje bieżących planów społeczno-gospodarczych w gminie (mgr P a w e ł Starosta) oraz organizacyjne i spo­ łeczne problemy wdrażania gminnego systemu władzy i administracji (mgr Andrzej Pilichowski). Koncepcję badań nad gminami Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa P A N przed­ stawił prof, dr Dyzma Gałaj. Badania nad gminami stanowią fragment badań 0 charakterze interdyscyplinarnym do tematu: „Podstawy technicznej i społeczno-ekonomicznej rekonstrukcji wsi i rolnictwa w Polsce". Zebrany materiał ma za zadanie ukazać przeobrażenia zachodzące w strukturze społecznej wsi i w rolnictwie na tle zmian w siłach wytwórczych i w ustroju agrarnym w Polsce oraz przeobra­ żenia w świadomości i postawach ludności wiejskiej i miejskiej. Badania nad gminami mają na celu uzyskanie danych empirycznych o konkretyzacji i stopniu realizacji ogólnych założeń programowych państwa w dziedzinie socjalistycznej przebudowy wsi i rolnictwa na szczeblu gminy. Szukają odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu naczelnicy gmin oraz urzędy, organizacje i instytucje kierują procesami rekonstrukcji rolnictwa w Polsce. Zebrany materiał będzie służył poznaniu ich udziału w przybliżaniu do socjalistycznych wzorów. Przedstawiane będą okre­ sowe oceny sytuacji oraz tendencji zmian. K o ń c o w y m efektem stanie się opracowa­ nie monografii gminy w Polsce. W badaniach gmina będzie traktowana z jednej strony jako przedmiot, z drugiej zaś jako teren badawczy dla różnych grup tematycznych wchodzących w skład problemu w ę z ł o w e g o I R W i R - u . Gminy jako forma administracji p a ń s t w o w e j na określonym terenie obejmują względnie jednorodne zbiorowości ukształtowane przez tradycję. Istota organizacji wszystkich gmin jest taka sama, jednak różnią je takie cechy, jak warunki geograficzne, wydarzenia historyczne, cechy demograficzne 1 ekonomiczne. Badania nad wybranymi gminami pozwolą na uchwycenie podstawo­ wych procesów zachodzących we wszystkich gminach w Polsce. Uzyska się dane do utworzenia modeli gmin. Opracowana w przyszłości monografia gmin w Polsce będzie obejmowała: — plan społeczno-gospodarczego rozwoju gminy jako czynnik induktorekonstrukcji wsi, — strukturę organizacyjną państwa na szczeblu gminy, — poglądy ludności wiejskiej na temat funkcjonowania urzędu gminnego, instytucji i organizacji, — treść i formy współpracy naczelnika urzędu z organizacjami i instytucjami na terenie gminy, — kształtowanie się przestrzennego, społeczno-gospodarczego i kulturalnego obrazu gminy na podstawie prognozy do 1999 r. Efektem w s t ę p n y c h badań b y ł referat dr Eugenii Jagiełło-Łysiowej na temat koncepcji gminnego ośrodka kultury oraz komunikat mgr Marii Halamskiej oma- �227 KRONIKA wiający trudności napotykane przez naczelnika gminy podczas jego pracy. Referat dr E . Łysiowej zawierał wiele cennych myśli inspirujących program pracy gminnego ośrodka kultury, który powinien być ściśle związany ze środowiskiem. Działalność jego powinna opierać się na inwencji przedstawicieli społeczności oraz być zaakcep­ towana przez odbiorcę. W programowaniu działalności ośrodka kultury należałoby uwzględnić charakterystyczne cechy regionu. Dopełnieniem obrazu gminy w Polsce były referaty i komunikaty omawiające problemy gmin w woj. olsztyńskim. Omówiono społeczne i gospodarcze funkcje ośrodków gminnych (dr Henryk Dąbrowski) oraz ich perspektywy ze szczególnym zwróceniem uwagi na udział gospodarki uspołecznionej w nowej organizacji wsi (dr Jerzy Suchta). Z sytuacją demograficzną mieszkańców gmin woj. olsztyńskiego zapoznał doc. dr Mikołaj Latuch. Doc. dr Anna Szyfer przedstawiła na podstawie w y n i k ó w badań terenowych w gminie Ryn sprawę integracji kulturowej poprzez uczestnictwo jednostek w życiu społecznym. Na seminarium poruszono wiele problemów, jednak mało uwagi poświęcono kulturze w gminie. Jest to wyraźną w s k a z ó w k ą dla etnografów, aby czynnie włączyli się do badań nad kulturą w gminie oraz wykorzystując istniejące dane pomagali w organizowaniu życia kulturalnego na wsi. Małgorzata ETNOGRAFIA W PRACACH I N F O R M A C J I N A U K SPOŁECZNYCH INSTYTUTU AN Orlewicz ZSRR 1 Działalność Instytutu winna wzbudzić zainteresowanie w związku z przygo­ towaną tam informacją bibliograficzną i poszerzoną informacją o treści publikacji naukowych. Pragnę zwrócić uwagę, że jest to informacja nie tylko o pracach nauko­ wych publikowanych w Z S R R i pozostałych krajach obozu socjalizmu, ale również w innych państwach świata. Korzystający z wydawnictw Instytutu otrzymuje zatem stosunkowo pełny, uporządkowany przegląd światowej literatury z interesującej go dziedziny wiedzy . Instytut Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Institut Informacji po Obszczestwiennym Naukam, Moskwa, ul. Frunze 11) utworzony został w roku 1969' na podstawie zbiorów i zespołu pracowników działającego od roku 1918 Biblioteki 2 1 Notatkę przygotowano dzięki informacjom uzyskanym w Instytucie Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R w czasie pobytu naukowego w Z S R R w 1974 roku. Przy okazji warto w s p o m n i e ć o informacji dotyczącej prac nieopublikowanych: sprawozdań z zakończonych prac badawczych, opracowaniach analityczno-syntetycznych i obronionych pracach doktorskich oraz habilitacyjnych z krajów należących do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, przygotowywanej przez Międzynarodowe Centrum Informacji Naukowej i Technicznej (Mieżdunarodnyj Centr Naucznoj i Tiechniczeskoj Informacii, Moskwa, ul. Kuusinena 21b). Ośrodek ten zbiera dane za pośrednictwem centrów informacji naukowej w poszczególnych krajach człon­ kowskich R W P G i publikuje w „Sprawozdaniach z Prac Naukowo-Badawczych" (Riefieratiwnyj sbornik nauczno—issliedowatielskich rabot), otrzymywany przez nie­ które biblioteki i ośrodki informacji naukowej w Polsce. Dane o pracach etnogra­ ficznych zamieszczane są w serii I „Sprawozdań wydawanej od roku 1972 i z a ­ wierającej ponadto informacje o działalności badawczej w zakresie historii, filozofii, socjologii, psychologii i innych nauk społecznych. 2 �228 KRONIKA Podstawowej Nauk Społecznych (Fundamientalnaja Błbliotieka po Obszczestwiennym Naukam). Obecnie obok biblioteki, chroniącej ponad piąć milionów w o l u m i n ó w , w strukturze Instytutu pracują oddziały informacji i dokumentacji naukowej wy­ specjalizowane w poszczególnych dziedzinach wiedzy lub terytoriach: historii, filozofii i socjologii, komunizmu naukowego, ekonomii, państwa i prawa, literaturo­ znawstwa, językoznawstwa, naukoznawstwa, krajów socjalistycznych oraz Azji i Afryki. Niezwykle pożytecznymi a jednocześnie g ł ó w n y m i wydawnictwami Instytutu są biuletyny bibliograficzne z poszczególnych dziedzin wiedzy — „Nowaja ... litieratura po wychodzące co miesiąc, oraz sprawozdania z o m ó w i e n i a m i treści publikacji naukowych: „Riefieratiwnyje żurnały", ukazujące się jako kwartalniki. Zarówno biuletyny, jak i sprawozdania wydawane są -w dwóch seriach. Pierwsza z nich poświęcona jest literaturze radzieckiej, druga literaturze pozaradzieckiej. Informacje 0 literaturze etnograficznej zawarte są w sprawozdaniach i biuletynach bibliogra­ ficznych poświęconych naukom historycznym: „Riefieratiwnyj żurnał. Obszczestwiennyje nauki w SSSR. Sierija V. Istorija", „Riefieratiwnyj żurnał. Obszcziestwiennyje nauki za rubieżom. Sierija V. Istorija", „Nowaja sowieckaja litieratura po istorii, archieołogii i etnografii" oraz „Nowaja inostrannaja litieratura po istorii, a r chieołogii i etnografii". Etnografów mogą oczywiście zainteresować także niektóre inne serie biuletynów i sprawozdań, m. in. filozofia i socjologia, orientalistyka 1 afrykanistyka. Instytut wydaje ponadto bibliografie tematyczne i tematyczne zbiory sprawozdań z literatury (Riefieratiwnyje tiematiczeskije sborniki). Biuletyny bibliograficzne „Nowaja ... litieratura po istorii, archieołogii i etno­ grafii" dostarczają bieżących informacji o książkach i artykułach i zawierają, obok podstawowych danych bibliograficznych, kilkuzdaniowe adnotacje o treści pracy. Każdy z b i u l e t y n ó w serii poświęconej naukom historycznym przynosi co miesiąc informację o kilkudziesięciu pracach etnograficznych, uporządkowanych w działach tematycznych i geograficznych. Przygotowywane są one na podstawie kwerendy literatury w bibliotece Instytutu oraz w innych bibliotekach naukowych Moskwy i informują o wszystkich nowo ukazujących się pracach radzieckich i dużej części zagranicznych. Sprawozdania „Riefieratiwnyje żurnały. Sierija V . Istorija" wychodzą od roku 1972 i zawierają w każdym z k w a r t a l n i k ó w kilka dwu-, trzystronicowych o m ó w i e ń książek z zakresu etnografii. Możliwość przekazania o m ó w i e ń tylko ok. 5% publikacji pomieszczonych w biuletynach zmusza do selekcji — wyboru do sprawo* zdań prac uznanych przez specjalistów za w a ż n e i posiadających walor dyskusyj­ ności. Autorami sprawozdań z literatury są pracownicy Instytutu oraz referenci z zewnątrz, niekiedy autorzy omawianych prac. Współpracuje ich z Instytutem ponad trzystu. Biuletyny bibliograficzne Instytutu docierają do niektórych naszych w a ż n i e j ­ szych bibliotek naukowych, przy czym są to biuletyny z serii poświęconej literaturze radzieckiej. „Riefieratiwnyje żurnały", również wyłącznie dotyczące nauk społecz­ nych w Z S R R , przysyłane są, jak dotąd, tylko do trzech bibliotek polskich: Biblio­ teki Narodowej, Biblioteki P A N oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Nauko­ wej P A N . Duża przydatność, wręcz niezbędność wydawnictw Instytutu w warsztacie naukowym wymaga, aby obie serie b i u l e t y n ó w i sprawozdań, zarówno radziecka, jak i pozaradziecka, sprowadzane były do wszystkich naszych w i ę k s z y c h bibliotek naukowych i ośrodków dokumentacji i informacji naukowej. Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecaecf8e4d2a39f6f5ab8a26ee3bde7d.pdf db8ca073e2a967c24b51de8fbcb5f406 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:795 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.229-287 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 LECH M R Ó Z N I E P R Z E S K O C Z Y S Z WŁASNEGO Recenzja z książki: Jan Yoors, Cyganie, CIENIA Kraków 1973, Wyd. L i t . Cyganie Yoorsa są książką unikalną nie tylko w literaturze cyganologicznej, jest to rzetelna, ujęta w formę retrospektywnej opowieści relacja z kilkuletniego przebywania autora m i ę d z y Cyganami. Opowieść dotyczy nie którejś z grup osiadłych, ale Cyganów Lowari, w ę d r o w n y c h , przywiązanych do tradycji i niechętnych bliższym kontaktom z innymi ludźmi. By zrozumieć, jak głęboko w n i k n ą ł w ich sprawy i życie, należy cofnąć się do początków tej historii. Jan Yoors jest z pochodzenia Belgiem, ale rodzina prezentowała charakter dość kosmopolityczny. Ojciec jego, malarz, spędził wiele lat w Hiszpanii, w Andaluzji, i Cyganie, którzy są tam liczni, stanowili jeden z stałych m o t y w ó w jego twórczości i tematów opowieści. Atmosfera w domu, pobyty z rodzicami za granicą sprawiły, że od młodych lat posługiwał się swobodnie kilkoma językami. To spowodowało, że — jak pisze — nie czuł przywiązania do żadnego z nich, jak i do określonego kraju. W domu stale przebywali artyści, pisarze, uczniowie ojca; Jan Yoors w y ­ c h o w y w a ł się w atmosferze wolności poglądów, poszanowania dla cudzego zdania i fascynacji Cyganami, którzy często bywali przedmiotem rozmowy — ich swoboda i ruchliwość były, jeśli nie wzorem, to przedmiotem zazdrości lub choćby uwagi bohemy zbierającej się w domu Yoorsów. Nic w i ę c dziwnego, że od najmłodszych lat ciągnęło go do Cyganów. Kiedyś. — gdy miał dwanaście lat — do miasta przybył tabor Cyganów roz­ bijając na peryferiach obóz. Poszedł popatrzeć na nich. Na wejście do obozowiska nikt początkowo nie zareagował, pierwsze były dzieci — jego rówieśnicy; to one wprowadziły go do społeczności. Wchodząc na teren obozu nie planował — jak pisze — pozostać z Cyganami, ale zbliżała się noc, a gdy rano obudził się, Cyganie zwijali namioty i przygotowywali się do drogi; wkrótce ruszyli dalej, Yoors po­ jechał z nimi. Dopiero po kilku miesiącach, późną jesienią, przejeżdżali Cyganie powtórnie w pobliżu miasta, gdzie mieszkał. Wtedy dopiero odwiedził rodziców: „Wracałem do rodzinnego domu po sześciomiesięcznej prawie nieobecności z poczuciem, jakbym całe (dotychczasowe) życie spędził poza domem [...J dość w y z y w a j ą c o uwydatni­ łem [...] fakt, że była to ucieczka z Cyganami. Z rzadko spotykaną przenikliwością i rozumem odparli [rodzice], że było to powodem ich wielkiego zmartwienia, gdyż kochają mnie, tym niemniej pragną uszanować moją osobistą decyzję, a także ufają, że wiem, czego chcę, nawet przy moich dwunastu latach [...] Ojciec m ó j dodał, że od dawna miał nadzieję, iż zostanę jak on artystą; ale jeśli w o l ę zostać członkiem taboru koczowników, życzy sobie, by decyzja w tej sprawie całkowicie należała do mnie" (s. 59). Wiosną z n ó w wyruszył i od tej pory przez wiele lat w ę d r o w a ł z Cyganami, jedynie w zimie opuszczając czasami tabor. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Gdy podczas w ę d r ó w k i , w tym początkowym okresie, zginął przejechany przez samochód przyjaciel autora, Pucyna — którego rodzina przygarnęła go do swojego wozu, Yoors zajął miejsce Pucyny, otrzymał jego imię, został przyjęty do rodziny. Od tego czasu stał się jednym z Cyganów, przestał być traktowany jak Gadżo (nie-Cygan), uznany został za członka społeczności. Pulika, przybrany ojciec Jana Yoorsa, m a w i a ł : „te ne khuczos perdal czo uszalin" — „nie usiłuj przeskoczyć w ł a s n e g o cienia"; dzięki wyrozumiałości rodziców i ich poszanowaniu decyzji dwu­ nastoletniego młodego człowieka oraz dzięki mądrości przybranego ojca — Puliki, Yoors przeskoczył swój cień. Na całe lata przestał być Gadżem-Europejczykiem, stał się — mimo jasnych w ł o s ó w i oczu — egzotycznym Romem, przybyszem z Indii. Dopiero wojna, rozproszenie taboru przez N i e m c ó w i aresztowania oderwały go od tych, którzy stali się dla niego na długo jedyną rodziną i z którymi w ciągu kilku lat przemierzył całą Europę od Hiszpanii po Bałkany i od Włoch po Polskę. Cyganie Yoorsa to nie tylko relacja z podróży, to także studium cygańskiej obyczajowości i praw rządzących społecznością, to studium życia i osobowości, mentalności i cygańskiego spojrzenia na mijane społeczności ludzi osiadłych, a cza­ sami oskarżenie tych społeczności, ich stosunku do Cyganów i nietolerancji. Jego informacje i opisy cygańskiego życia są zdementowaniem fałszywych opinii, jakich sporo zawartych jest w literaturze i wiedzy potocznej, ukazaniem fałszu stereoty­ p ó w i mądrości narodu, który skazany w ł a s n ą decyzją i sytuacją na życie w ę d r o w n e wszystko robi, by nie stracić osobowości. Wędrówka z nimi, życie życiem Cygana umożliwiły Yoorsowi zaznanie radości, jaką daje posuwanie się przed siebie, szeroka przestrzeń, noce pod gołym niebem i poznawanie nowych ludzi i nowych miejsc. Czasami, gdy żal było opuszczać okolice, które swoim pięknem zachęcały do pozos­ tania dłużej, gdy jeszcze odzywały się cechy osiadłego Gadża, Rupa — przybrana matka — „strofowała mnie w opryskliwy sposób. Powiadała, że tracąc je, tym bardziej będę pielęgnował wspomnienie tego miejsca z tkliwością, jaką zachowuje­ my dla pragnień, których nie zaspokoiliśmy całkowicie, powiadała też, że i j a z czasem nauczę się w pełni i namiętnie korzystać z każdej pojedynczej przemija­ jącej chwili, nie odczuwając potem żalu" (s. 50). Nade wszystko jednak interesująca jest z Cyganach widoczna stała konfrontacja i ścieranie się dwóch psychik, dwóch ś w i a t ó w — cygańskiego i gadżowskiego; studium postaw i sposobu myślenia, co, może czasami nawet niezamierzenie przez autora, wynika z jego opisów i relacji. Yoors pisze o cygańskiej kulturze, insty­ tucjach i zasadach organizacji rodziny, organizacji życia, o zwyczajach; w dalszej części mojej relacji zajmę się jednak bliżej stylem i filozofią życia Cyganów, i tym, jak widzą Cyganie Gadżów — to bowiem wydaje mi się w książce najcenniejsze i wyróżniające ją w literaturze cyganologicznej. Prócz samej egzotyki grupy najbardziej uderzały autora książki reakcje i za­ chowania towarzyszy wędrówki, świadczące o ich wrażliwości i delikatności w sto­ sunkach między sobą. Zwracała też u w a g ę zupełna zmiana, gdy przychodziło do zetknięcia z nie-Cyganami. Uderzała głębokość odczuć przy jednoczesnej skąpej formie wyrażania ich — coś, co tak różniło znanych mu Cyganów od społeczeństwa, w jakim w y c h o w y w a ł się do tej pory. Pompatyczność i powierzchowność reakcji, ostentacja w stosunkach Gadżów między sobą uderzały i śmieszyły Cyganów n a j ­ bardziej, dostrzegali bowiem rozbieżność między bogatą formą i płytkością kryjącego się za nią zaangażowania w e w n ę t r z n e g o . Dla Rom szacunek dla kogoś, poszanowanie osobowości to przede wszystkim daleko posunięta uprzejmość i powstrzymanie swej chęci podpatrywania czy wtrącania się w życie innych ludzi. Z tej delikatności i poszanowania cudzych spraw w y n i k a ł o szereg norm regulujących życie społeczne, zabraniających zbyt wścibskiego interesowania się innymi. Poszanowanie w ł a s n e j �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 231 osobowości idzie w parze z uczciwością w stosunkach w e w n ę t r z n y c h pomiędzy po­ szczególnymi osobami czy rodzinami. Kradzież, oszustwo wewnątrz grupy, nielojal­ ność są surowo piętnowane. Nie do wszystkich ludzi odnoszą się surowe kanony współżycia, jedynie do Rom. Z Gadżami można postępować inaczej, tak dziwny jest ich świat, tak śmieszne namiętności, że człowiek wędrujący, który wiele widzi i w różnych znajduje się sytuacjach, który ma możność porównywania — czyli Rom — nie może traktować ich poważnie, mimo siły, którą dysponują i przy pomocy której potrafią zmusić także R o m ó w do uległości. Tak jak Gadżowie nie znali życia i kultury Cyganów, tak i Romom obca była kultura europejska — filozofia i życie Gadżów. To, z czym najczęściej mieli do czynienia, ograniczało się do brudu i nieprawości marginesu społecznego. Do osób, które oczekiwały usług wróżbiarskich, obnażając swoje wnętrze pełne niepowodzeń i żądz, zawiści i strachu, braku spokoju i równowagi; wnętrze ludzi, którzy — w od­ różnieniu od Rom — dysponowali rozwiniętą techniką, ale wnętrze posiadali nikczemne. Policjantów i urzędników, którzy występując w imieniu prawa sami go nadużywali, śmiesznych etnografów czy innych miłośników, poszukujących sensacji i wypisujących sensacyjne informacje, zabawnych misjonarzy kupczących religią i życiem wiecznym, występujących w imieniu kogoś, o kim w ogóle nie wiedzieli, czy istnieje, zdziecinniałych paniuś z twarzystw dobroczynnych, traktujących R o m ó w jak krnąbrne dzieci. Czy ten rodzaj znajomości, poznanie tych stron życia Gadżów m o g ł y inaczej nastawić Cyganów? Dlatego nie należy, zdaniem opisywanych Ro­ m ó w , traktować Gadżów tak jak swoich, dlatego można zakpić sobie czasami z ludzi, którzy, śmieszni i prymitywni — zdaniem R o m ó w — w odczuciach, nie zdają sobie nawet ze swojej śmieszności sprawy. Niekiedy Cyganie sami prowokowali kontakt z Gadżami, zapraszali ich do ogniska czy obozu, siadali wokół i opowiadali naiwnemu słuchaczowi niesamowite i nieprawdziwe historyjki. Komedia grana była poważnie, uśmiech nie zagościł na twarzach Romów, jedynie może większa nonszalancja i rozmowność mogły wskazać na mistyfikację. Nieświadom swojej śmieszności odchodził Gadżo urzeczony, kol­ portując dalej zasłyszane opowieści. W ten sposób doszło do tak dużej ilości fan­ tastycznych informacji o rzekomych cygańskich zwyczajach — dzikości, kanibalizmie; powtarzane potem przez innych coraz szerszy zataczały krąg, coraz bardziej fał­ szując obraz rzeczywistej wiedzy. Było to zgodne chyba z intencjami Romów, aletakże stało się pożywką dla różnych uprzedzeń, rasowych przesądów i stereotypów — co nieraz odbijało się niekorzystnie i na samych Cyganach; ale tej konsekwencji żartu chyba nie przewidzieli. Gdy jednak w grę wchodzi faktyczna obrona interesów, niechęć do ujawnienia swojej kultury wobec dociekliwości i prób poznania przez Gadżów, wtedy żart przeradza się w zorganizowany, sprawny mechanizm, który nie pozwala przekroczyć bariery podziału. Yoors podaje przykład, w jaki sposób zostały zniweczone usiło­ wania przybyłych z zamiarem przeprowadzenia badań w taborze antropologów: „Rom udawali, że niczym dzieci pełni są podziwu dla nich, a także dla wszystkich przedmiotów, jakie posiadali — takich jak buty, odzież, zegarki, okulary, pierścionki. Następnie zadawali im nie kończące się i szczegółowe pytania dotyczące tych przedmiotów [...] Indagację tę skwapliwie przeprowadzało kilku Cyganów na zmianę, powtarzając wielokrotnie to samo pytanie. Gadżowie chętnie odpowiadali uszczęśli­ wieni, iż tak ł a t w o i szybko zdołali nawiązać pierwszy kontakt badawczy [...] Pod­ danie wścibskich Gadżów takim kilkugodzinnym nieprzerwanym zabiegom nużyło ich, ale zarazem też napełniało zadowoleniem do czasu, aż zorientowali się, że im samym uniemożliwiono w ten sposób zadawanie jakichkolwiek pytań. Gdy wrócili, �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE by podjąć zapoczątkowany już kontakt, na miejscu przekonali się, że Cyganie tymczasem wcześniej odjechali" (s. 72). Staranność i precyzja w ukrywaniu prawdy widoczna jest i w rozmowach z przedstawicielami władz i administracji. Różne, często sprzeczne wypowiedzi poszczególnych członków grupy czy nawet tego samego Cygana prowadzą po pewnym czasie do zupełnego ogłupienia urzędnika, który nie wie, skąd Cyganie przybyli, dokąd chcą się udać, czym się zajmują, ile osób liczy tabor. Wykazywanie zaś Cyganom niekonsekwencji nie peszy ich bynajmniej ani nie w p ł y w a na zmianę sposobu rozmowy, bowiem — jak m ó w i ą — „czaczimo Romano" — prawda wy­ rażona jest w języku Romani. Przymuszając Cyganów, by m ó w i l i w obcym języku, sami Gadże są sprawcami kłamstw. Niemożność porozumienia się nie jest regułą; jeżeli kontakt dotyczy spraw handlowych czy uzależnione jest od niego uzyskanie przez Cyganów paszportu, zgody na pobyt lub uprawianie działalności handlowej, przebiega on przy budującej zgodzie i rzetelności w wykonaniu umowy. To także zrozumiałe, bowiem „maj miszto les o thud katar i gurumni kaj tordżot" (łatwiej jest doić krowę, która stoi spokojnie), po co w i ę c drażnić Gadża; ta pozorna niekonsekwencja jest faktycznie tylko inną formą realizacji filozofii życia. Podobna zgodność emanuje z Cyganów często także w czasie kontaktów z misjonarzami. Jeżeli w zamian za zgodę wstąpienia do Kościoła można uzyskać materialną pomoc, sprawa wydaje się oczywista, ale niekiedy pozwalają sobie na zrobienie po prostu przyjemności człowiekowi, któremu na tym bardzo zależy. Kardynał belgijski Mercier, zaprzyjaźniwszy się z grupą Cyganów, zaproponował im udzielenie ślubów zgodnie z liturgią Kościoła Katolic­ kiego i nadanie w ten sposób ich rodzinnym stosunkom pozbawionej grzechu formy. Zorganizowano wielkie uroczystości w bazylice w Koekelbergh, podczas których udzielono Cyganom ślubów, „bardzo uszczęśliwiliśmy kardynała" — m ó w i ł ze śmiechem Pulika opowiadając Yoorsowi przebieg uroczystości. Czy należy się dziwić Cyganom, że Gadże często w y d a j ą się im śmieszni przez chęć narzucenia swojej woli, chęć dominacji, dufne przekonanie o uniwersalności i walorach swojej kultury, swoich instytucji, organizacji, techniki i sposobu życia, przez nieuznawanie w a l o r ó w i brak szacunku dla innych kultur. Rozwinięta tech­ nika wielokroć już w historii cywilizacji prowadziła do pogardy dla kultury i dla subtelności życia, do agresji i wyniszczenia innych w z o r ó w myślenia. Cygańska ocena Gadżów była dość jednoznaczna. Nie spodziewali się niczego prócz niechęci, żadnej zmiany. Swego świata bronili barierą ruchliwości i stałej pamięci o podziale na R o m ó w i Gadżów, „Nie oczekiwali niczego od świata, który nie był ich światem, i z logiczną konsekwencją nie poddawali się nigdy pokusie na­ dziei" (s. 173). Przejawem tej agresywności i gadżowskiej chęci dominacji jest zakreślanie granic, nakładanie różnych rygorów i zakazów, jako etapu poprzedzającego dalszą ekspansję i jako obrony przed ekspansją. Dlatego dla w ę d r o w n y c h Cyganów systemy polityczne są jedynie odzwierciedleniem obsesji Gadżów opętanych żądzą gromadze­ nia dóbr materialnych, która z biegiem czasu czyni zawsze z ludzi niewolników. Normalny, zdrowo myślący Rom nie przywiązywał zupełnie wagi do posiadania sprzętów, stroju itd. Wielu piszących o Cyganach zwraca u w a g ę na niechlujstwo ich stroju, noszenie postrzępionych i podartych ubrań. Można zrozumieć to właśnie w świetle powyższej cechy. Dlatego często kupiwszy najmodniejsze ubranie Cygan śpi w nim, pracuje, je, tak że wkrótce doprowadza je do stanu „trwałej ruiny", póki zniszczenie nie każe pomyśleć o nowszym; wartość bowiem życia nie leży w jego zewnętrznych cechach czy atrybutach, ale w niewyrażalnej głębi. To nie- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 233 dostrzeganie zewnętrznych form i brak potrzeby podkreślania ich były dla Yoorsa jedną z bardziej zaskakujących cech w początkach jego cygańskiego życia. Sytuacja Cyganów, niemożność pogodzenia ich życia z procesami, jakie w y ­ stępują w kulturze i historii narodów Europy, jest zasadniczą niemożnością pogo­ dzenia odmiennych światopoglądów i odmiennych filozofii — z jednej strony spo­ łeczności nastawionej na ruch i płynność, a z drugiej zamkniętych, stabilnych społeczności Gadżów. Dla Cyganów, zwłaszcza tych mniej zeuropeizowanych, życie jest stałym ruchem, stałym przepływem: „Któregoś dnia przed zmierzchem zo­ baczyłem, jak stary Bidżika pogrążony w myślach nachyla się nad paroma kałużami pozostałymi po deszczu, który spadł poprzedniego dnia. Swoją ciężką laską, i n ­ krustowaną srebrem, robił rowek z jednej kałuży do drugiej. Kiedy po pewnym czasie podniósł do góry głowę i ujrzał, że patrzę, rozbawiony tym i zdziwiony po­ wiedział po prostu: «То, co dzieli, jest złem, a to, co łączy, wiąże, płynie, jest do­ brem. Życie jest przepływem, dialogiem, a śmierć izolacją, oddzieleniem, prowadzi do chaosu, a następnie do rozkładu». S ł o w a te Bidżika wypowiedział bezwiednie, niczym uwagę, że mamy bardzo upalny dzień. Zdanie to nie padło po to, by pouczać, przekonywać o głębi spostrzeżenia czy też mądrości wypowiadającego je" (s. 227). Życie Gadżów jest dla Cygana życiem bezbarwnym i nieprawdziwym, „jest leżeniem na jednym boku przez całe życie". Nietolerancja, agresywność, chęć dominacji i po­ siadania nie pozwalają zwrócić uwagi na radosne, na prawdziwe piękno życia; nie pozwalają po prostu — z punktu widzenia R o m ó w — żyć. Ten charakter życia Gadżów nie wykształca w nich cierpliwości i umiejętnego znoszenia przeciwności, jakie niesie życie, nie uodparnia ich. Brakuje im pasji życia, a często i siły, gdy stają wobec niemożności realizacji programu, na jaki ich kultura i oni sami są nastawieni; wtedy uciekają się do umierania. Pulika mawiał: „zbyt często gotowość umierania oznacza tchórzostwo wobec życia" (s. 11): cygańskie zaś istnienie n a ­ stawione jest na to, by żyć. Ta różnica — tak zasadnicza — postaw i wartości niejednokrotnie i Yoorsowi utrudniała współżycie z Cyganami, akceptacja ich filozofii i sposobu życia pozosta­ w a ł a w sprzeczności z wychowaniem i dotychczasowym jego życiem. Należało w i ę c stopniowo w y z b y ć się tego minionego życia, odrzucić je, bowiem, jak m ó w i cygańskie przysłowie, „jekka buliasa naszti beszespe done grastende" (nie można siedzieć jednym tyłkiem na dwóch koniach); nie można jednocześnie b y ć Romem i Gadżem. Chcąc być Romem, należy przestać m y ś l e ć jak Gadżo. Yoors dokonał tej drogi, utożsamiającej go z Cyganem, „przekroczył swój cień", dzięki temu powstała ta piękna książka. I jeżeli nawet autor czasami zbyt idealizuje życie i ludzi, wśród których przebywał, to zrozumiałe jest to zachłyśnięcie się wartościami, jakich nie podejrzewał będąc Europejczykiem i jakich zazwyczaj nie dostrzegamy u Cyganów; to odkrycie głębi w kulturze tak fałszywie ocenianej jako prymitywna. Myślę, że ta fascynacja i jednocześnie rzeczowość relacji, autentyzm dostrzeżeń i przeżyć, stanowiąc o wartości Cyganów, zjednają książce wielu czytelników. T y m bardziej że, jak wykazuje historia lat ostatnich, coraz bardziej świat, jaki przedstawił Yoors, staje się światem umarłym. Współczesne życie Cyganów coraz bardziej różni się od opisanego i przypomina to, którym my, Gadże, żyjemy. Wielusetletnie wysiłki złamały wreszcie opór, to, przed czym bronili się przez pięć w i e k ó w , dosięgło ich w naszych czasach. Udało się nam, Gadżom, złamać ich osobowość, ich inność, która tak nas raziła, obrzydzić w ę d r o w a n i e ; udało się doprowadzić do wypowiedzenia słów rozpaczliwych, że dość już mają bycia Cyganami, że chcą być tacy jak inni. Powszechnie nazywa się to uświadomieniem Cyganów, ale może właściwiej byłoby to n a z w a ć utratą świadomości. Dla coraz większej ilości Cyganów" �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE świat Puliki i Yoorsa-Pucyny, przedstawiany w Cyganach świat romantycznej swobody, w ę d r ó w k i i ognisk jest takim samym nierealnym światem marzeń, jak jeszcze niedawno dla ludzi sztuki; tym m o ż e boleśniejszym, ż e kiedyś doświadcza­ nym, ś w i a t e m , który odszedł wraz z młodością. Zastrzeżenia m o ż e budzić u ż y w a n i e w polskim przekładzie określenia horda w odniesieniu do grupy cygańskiej. W literaturze anglosaskiej termin ten jest stosowany także współcześnie w odniesieniu do grup zbierackich i wędrownych. U nas ma on inne znaczenie i należałoby się zastanowić, czy nie da się go zastąpić bardziej w ł a ś c i w y m lub przynajmniej wprowadzić przypis wyjaśniający użycie i zakres pojęcia. W przeciwnym przypadku m o ż e się zdarzyć, że to, z czym autor tak starannie walczy — pejoratywne rozumienie Cyganów, zostanie podważone przez zbyt wierny, aczkolwiek różny znaczeniowo termin. �LESZEK D Z I Ę G I E L B U R Z L I W E D Z I E J E GÓRSKIEGO N A R O D U Siedmiomilionowy naród kurdyjski doczekał się ciekawego studium polityczno-historycznego, które — mimo że wydane w roku 1966 — ostatnio stało się bardzo aktualne *. Jak wiadomo bowiem, kwestia kurdyjska (przynajmniej w Iraku) ma wreszcie doczekać się rozwiązania. Tak głoszą komunikaty Bagdadu i w podobny sposób wypowiada się manifest rządzącej w Iraku partii Baath oraz dokumenty rządzącej, irackiej Rady Rewolucyjnej . P o n i e w a ż jednak w samym tylko Iraku na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat parokrotnie uroczyście deklarowano rozstrzy­ gnięcie kwestii Kurdów, a w ościennym Iranie i Turcji problem ten raz po raz ulegał zaognieniu, przeto warto zwrócić u w a g ę na książkę Hassana Arfy zatytuło­ w a n ą Kurdowie, w której autor usiłuje bezstronnie naświetlić całą sprawę. Bezstronnność jego wydaje się nieco problematyczna, ponieważ H. Arfa, generał armii irańskiej, były szef sztabu generalnego w latach 1944-1946, a następnie ambasador Iranu w Turcji, sam brał udział w walkach z powstaniami Kurdów irańskich, między innymi zaś w likwidacji Kurdyjskiej Republiki w Mahabadzie, tak zwanej „Repu­ bliki Komula". T y m niemniej jego uwagi na temat powstań kurdyjskich są bardzo powściągliwe. Autor zaznacza zresztą, iż mimo że brał udział w walkach z Kurdami po stronie przeciwnej, z wieloma z nich dziś zaprzyjaźnił się i ma dla ich sprawy zrozumienie. Co prawda nawet w okresie najgorętszych walk powstańczych zarów­ no Persowie, jak Turcy czy Arabowie iraccy mieli wśród plemion kurdyjskich stosunkowo licznych sprzymierzeńców, którzy gorliwie zwalczali wraz z wojskami rządowymi swoich zbuntowanych pobratymców, otrzymując potem ordery i nagrody z rąk szacha czy też władz bagdadzkich. Zatem o n a w i ą z y w a n i e serdecznych przyjaźni z Kurdami nie było trudno. Przynajmniej z ich częścią. 2 Pomijając wszelako te zastrzeżenia, zachęcające do ostrożności w czasie lektury w y w o d ó w Arfy, książka tego wykształconego i dobrze zorientowanego w historii najnowszej Azji Przedniej polityka dostarcza nam wielu informacji pozwalających na głębsze zrozumienie sytuacji narodu kurdyjskiego. Kurdowie, naród o bliżej nie wyjaśnionej naukowo genezie, mieszkający w górach na styku Turcji, Iraku, Iranu i Związku Radzieckiego, tylko pozornie są mieszkańcami niedostępnego, m a ł o znaczącego zakątka Azji. W rzeczywistości bowiem od kilkudziesięciu lat znaleźli się oni w punkcie, który z przyczyn politycznych, gospodarczych, a nawet strate­ gicznych może mieć w każdej chwili kapitalne znaczenie dla pokoju na kontynencie Eurazji, a tym samym i dla pokoju na całym świecie. Wystarczy wspomnieć, że 1 H . A r f a , The Kurds. An Historical and Political Study, London 1966. The Implementation of March 11 Manifeste — Ministry of Information, Baghdad 1972. 2 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE pola naftowe K i r k u k u to w ł a ś n i e iracki Kurdystan oraz że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat podsycanie kurdyjskich ruchów niepodległościowych na terenach sąsiada było częstą i chętnie stosowaną metodą wśród rywalizujących tu ze sobą państw. K i m byli jednak i s ą Kurdowie, których w jednym miejscu swoich rozważań przyrównuje Arfa do Polaków, też niegdyś żyjących pod władzą trzech wrogich sobie państw? Z pewnością poza rozdarciem ich ojczyzny między trzy obce orga­ nizmy p a ń s t w o w e niewiele można by wynaleźć analogii do naszej historii u tych górskich w o j o w n i k ó w . Niektórzy uczeni skłonni są ich w y w o d z i ć od starożytnych Medów, tworzących niegdyś z Persami początki państwa staroperskiego. Nazwa Kurdystan przyjęła się powszechnie dopiero za czasów panowania w tych stronach średniowiecznych Turków Seldżuków. Kurdowie m ó w i ą językiem pokrewnym per­ skiemu, różniącym się znacznie między sobą w co najmniej trzech odmianach regionalnych. Hassan Arfa uważa, że modernizacja języka kurdyjskiego i szerokie wprowadzenie jego literatury, dziś na ogół ustnej, do piśmiennictwa, wzbogaciłoby kulturę narodów W y ż y n y Irańskiej. Wiadomo skądinąd, iż pierwsze utwory literackie w języku kurdyjskim, zanotowane alfabetem arabskim znano już w średniowieczu. Mimo tak zdawałoby się starożytnych tradycji, Kurdowie bardzo długo nie wy­ tworzyli poczucia jakiejś ogólnokurdyjskiej wspólnoty etnicznej. Właściwie do początków X X wieku ci nomadzi lub półnomadzi znali jedynie lojalność i poczucie wspólnoty w obrębie rodu czy najwyżej plemienia, a czasami w obrębie lokalnej sekty religijnej. Ciekawe, że Kurdowie, muzułmanie-sunnici, swoje pierwsze, po­ w a ż n e powstanie na terenach T u r c j i rozpoczęli w obronie tradycyjnych, religijnych prerogatyw obalonego przez wojsko ostatniego sułtana. Hassan Arfa cały rozdział poświęca syntetycznemu zarysowi historii Kurdów od czasów najdawniejszych do wieku X I X i tu należy uczciwie zauważyć, iż prze­ czytanie go wymaga dość dobrej znajomości dziejów Persji, Turcji i Mezopotamii z Asyrią. Czytanie utrudnia angielska transkrypcja imion poszczególnych w ł a d c ó w i dynastii. Nie byłoby naszym celem streszczanie tych w y w o d ó w , natomiast ważna wydaje się konkluzja, iż od czasów najdawniejszych plemiona kurdyjskie chętnie współdziałały z w ł a d c a m i państw, które obejmowały ich terytoria ojczyste, służyły w ich armiach, a nawet dostarczały czasami rządzących dynastii. Takim sztandaro­ wym bohaterem b y ł przecież sułtan Salah-ed-Din, słynny Saladyn, pogromca krzy­ żowców, a zarazem rycerski przeciwnik najsławniejszych rycerzy europejskiego średniowiecza, sławiony na równi z nimi przez współczesnych poetów chrześcijań­ stwa i islamu. Lecz ci sami Kurdowie przy wszelkich próbach ujmowania w karby poddaństwa, opodatkowywania czy nawet ograniczania zwyczajowej grabieży sąsia­ dów umykali w głąb swojej górskiej twierdzy i zaczynali nękającą rebelię, z reguły sprzymierzając się z ościennym władcą. Ich terytorium było obszarem odwiecznych wojen i sporów między tureckim Imperium Ottomańskim a państwem szachów perskich, co Kurdowie znakomicie wykorzystywali. Dodajmy, że groźne burze dzie­ jowe, niszczycielskie wyprawy Mongołów itp. na ogół omijały niedostępną, ubogą ziemię Kurdystanu, nie stanowiącą dla nikogo podówczas atrakcyjnego łupu. Rozpatrując dzieje kurdyjskich rebelii i powstań pamiętać należy o ruchliwości tego ludu, jego koczowniczej lub półkoczowniczych obyczajach. Atakowani przez poważniejsze siły arabskie, perskie czy tureckie górale kurdyjscy bez wahania przenosili się z całymi rodzinami i dobytkiem (który stanowiły głównie stada bydła) w inne okolice. Bez trudu przekraczali niemalże niestrzeżone granice sąsiadujących ze sobą w górskich pustaciach państw, powodując tym zresztą wybuchanie lokalnych konfliktów granicznych, wymiany not protestacyjnych i ciągnące się bez końca �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 237 rokowania dyplomatyczne. Dopiero w połowie X X wieku, w wyniku skutecznego zamykania granic i obsadzania ich przez wyszkolone oddziały wojskowe armii tureckiej i irańskiej, swobodnym Kurdom poczęło być w górach ciasno. Jeszcze w latach 40-tych, w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , klasycznym manewrem przejścia granic był przemarsz przez granicę perską w o j o w n i k ó w mułły Mustafy al-Barzaniego, wycofującego się przed naporem wojsk irackich i wspomagającego ich R A F - u z irackiego Kurdystanu. Uzbrojeni i świetnie dowodzeni barzańczycy stworzyli na­ stępnie trzon siły zbrojnej krótkotrwałej Republiki Kurdyjskiej w Mahabadzie, zorganizowanej w zachodniej części perskiego Azerbejdżanu, co nie przeszkodziło Barzaniemu w parę lat później, po upadku republiki i powrocie z emigracji na Zakaukaziu, w północnym Iraku stanąć ponownie na czele kurdyjskiego ruchu nacjonalistycznego. Arfa, znając z autopsji obyczaje Kurdów, opisuje ich tradycyjne sposoby wo­ jowania i styl postępowania. Szkicuje też ewolucję poczucia wspólnoty etnicznej, poczynając od lojalności w z g l ę d e m tradycyjnych w o d z ó w szczepowych, szeików, emirów, poprzez wykształconych duchownych muzułmańskich, przebywającą na emigracji inteligencję, aż do stworzonej w ostatnich czasach partii Part Demokrat Kurdistan. Jeżeli wierzyć autorowi, narody i ludy tych obszarów Azji były po I wojnie światowej o krok od uzyskania niepodległości na gruzach Imperium Ottomańskiego. Lecz nieufność wzajemna tych nacji, animozje Ormian wobec K u r ­ dów, których Turcy podjudzali przeciwko ormiańskim chrześcijanom, kurdyjskie łupiestwa w z g l ę d e m tureckich Azeri, zastarzała nienawiść między sunnickimi K u r ­ dami a nestorianami asyryjskimi — wszystko to doprowadziło do trwających latami wzajemnych rzezi, lecz nie do powstania niepodległych państw. Nieuczciwa gra mocarstw europejskich i sukcesy militarne tureckiej armii Kemala Paszy przypieczę­ towały sprawę ewentualnego państwa kurdyjskiego, a także zresztą i utworzenia niepodległego państwa dla tureckich Ormian. Hassan Arfa opisuje krwawe stłumienie przez Turków powstania kurdyjskiego we wschodniej Anatolu i metody policyjnej przemocy w z g l ę d e m tego narodu trwa­ jące praktycznie do dziś. Tak np. obecnie w terminologii urzędowej Turcji naród kurdyjski zupełnie nie istnieje. Kurdowie nazywani są „Górskimi Turkami". Zabra­ nia się im noszenia tradycyjnych strojów narodowych, poszczególne szczepy zostały rozbrojone, a ważniejsi przywódcy deportowani z rodzinami, lub zmuszeni do emigracji. Sukcesy irackich Kurdów w ich powstaniu narodowym w latach 60-tych odbiły się w tureckiej części terytoriów kurdyjskich represjami i w z m o ż e n i e m nadzoru policyjnego. Wydaje się, iż Ankara dąży do detrybalizacji i turkizacji obszarów w pobliżu granicy radzieckiej. Obszerniejszy znacznie materiał historyczny daje książka na temat najnowszej historii Kurdów irańskich, z których szczególną aktywność w y k a z y w a ł y zawsze plemiona mieszkające nie w g ł ó w n e j ich prowincji, Kordestanie, lecz w zachodniej części irańskiego Azerbejdżanu, na zachód od jeziora Rezayeh (Urmia). T u działał wojowniczy watażka Simko, walczący z niemniej rozbójniczymi intruzami asyryj­ skimi Dżelu, ale także z armią i policją perską. T u właśnie w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , gdy na terytorium Iranu stacjonowały oddziały brytyjskie i radzieckie, powstała w Mahabadzie wspomniana Republika Komula pod przewodnictwem prawnika i mułły zarazem, K a z i Muhammeda, z mułłą Mustafą al-Barzanim w r a n ­ dze generała na czele lokalnej siły zbrojnej. Podobnie jak w Turcji, tak i tu na przeszkodzie do realizacji zamierzeń niepodległościowych stanęła nie tylko nie­ sprzyjająca w latach 1945-1946 ogólnoświatowa sytuacja polityczna, lecz także tragiczna w skutkach dla jednych i drugich w a ś ń między góralskimi Kurdami a ich �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE sąsiadami z nizin, rolniczym ludem tureckiego pochodzenia, Azeri, czyli Azerbej­ dżanami. Z tym wszystkim łagodniejsza polityka szachów, zwłaszcza obecnego Rezy Pahlawi, zakładająca pluralizm etniczny państwa i unikająca niepotrzebnych z a zadrażnień emocjonalnych, a także poczucie wspólnoty językowej z Persami powo­ dują, iż dwu i półmilionowa rzesza Kurdów irańskich nie stanowi zagrożenia dla całości tego wielonarodowościowego państwa. Ulegają oni stopniowej detrybalizacji i modernizacji kulturowej. Ostrożna polityka Teheranu doprowadziła do dobrowol­ nego rozbrojenia szczepów kurdyjskich, co w przeszłości było operacją ponad siły władz centralnych. Jaką rolę przeznaczy Teheran tej etnicznej mniejszości pogranicza zachodniego w zaognionym sporze z Irakiem — przyszłość wykaże, aczkolwiek podsycanie nastrojów nacjonalistycznych i solidarystycznych z irackimi Kurdami mogłoby okazać się zbyt kosztowną dywersją polityczną dla szacha. Mogłaby odżyć idea państwa kurdyjskiego wykrojonego z Iraku, Persji i Turcji, czego politycy tych trzech państw usiłują uniknąć za wszelką cenę i pomimo dzielących ich różnic oraz rywalizacji. Fakt, że na północy, na radzieckim Zakaukaziu mieszka k i l k a ­ dziesiąt tysięcy Kurdów i że po upadku Republiki w Mahabadzie tam w ł a ś n i e znalazł schronienie Barzani razem ze swoimi współtowarzyszami broni, odgrywa niepoślednią rolę w ideologicznej sferze kurdyjskiego ruchu narodowego, z czym również liczą się rządy w Ankarze, Bagdadzie i Teheranie. Na koniec i Związek Radziecki dawał w ostatnich czasach do zrozumienia, iż nie leży w jego interesie stan permanentnego napięcia militarno-policyjnego oraz wszelkiego rodzaju poli­ cyjne akcje represyjne wobec Kurdów, rozgrywane o miedzę od Zakaukazia, na południu. O ile walki z Kurdami w Turcji n a d a w a ł y swoiste piętno wydarzeniom azja­ tyckim lat 20-tych, a lata 40-te u p ł y w a ł y w tym rejonie geograficznym pod znakiem ruchów narodowych Kurdów azerbejdżańskich, to w latach 50-tych i 60-tych kwestii kurdyjskiej rumieńców nadali Kurdowie iraccy. W chwili upadku związanego z p a ń s t w a m i centralnymi imperium tureckiego w a ż y ł y się losy ziem, które dziś tworzą iracki Kurdystan. Tamtejsi Kurdowie od całych pokoleń służyli w armii sułtańskiej, w czasie I wojny ś w i a t o w e j walczyli przeciwko Anglikom na Bliskim Wschodzie, a w początkach lat 20-tych wciąż mieli nadzieję, że znajdą się raczej w obrębie administracji tureckiej niż podporządko­ wanego Brytyjczykom Iraku. Anglicy, w czasie wojny posługujący się przeciwko Turkom i służącym w ich armii Kurdom pustynnymi szczepami nestoriańskich chrześcijan, m. in. asyryjskimi Dżelu, nie zdołali w porę pozyskać sobie opinii kurdyjskiej starszyzny plemiennej w obliczu zmienionej sytuacji politycznej i mili­ tarnej. Zrazili sobie i zniechęcili do idei współpracy plemiona zamieszkujące w o k ó ł górskiej miejscowości Suleymaniah, nade wszystko zaś cieszącego się dużą popu­ larnością szeika Mahmudá Barzinja, który następnie przez wiele lat inicjował ruchy antybrytyjskie i antyirackie w tym rejonie. W 1927 roku w y b u c h ł y tam poważne rozruchy i pojawia się na widowni politycznej rodzina obecnego mułły, a zarazem generała Mustafy al-Barzaniego. Byli to przywódcy lokalnej sekty sunnickiej, mie­ szkający nad północnym brzegiem d o p ł y w u Tygrysu, rzeki Wielki Zab, w miejscu zwanym „Bar Zan", czyli „miejsce wędrówek". Bracia Barzani wśród których dziś sławny Mustafa bynajmniej początkowo nie odgrywał najważniejszej roli, wojowali kolejno z Turkami, Anglikami i Arabami irackimi ze zmiennym szczęściem, prze­ chodząc granice ościennych państw, rokując z przeciwnikami, kapitulując, podle­ gając zsyłkom i amnestiom. Ogólnie rzecz biorąc charakterystyczną cechą tych trwających całe lata walk i rozejmów było krzepnięcie kurdyjskiego ruchu nacjo­ nalistycznego w Iraku, bez w z g l ę d u na chwilowe sukcesy jego przeciwników. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 239 Rebelie kurdyjskie w y b u c h a ł y z caraz większą gwałtownością i w momencie kolej­ nych rokowań ich przywódcy stawiali coraz ambitniejsze żądania. Wystarczy tylko przytoczyć fakt, iż w roku 1943 za poradą angielskiego ambasadora premier k r ó l e w ­ skiego rządu irackiego Nuri Said godził się na żądania autonomii stawiane przez irackich Kurdów, lecz spotkał się z kategorycznym sprzeciwem reszty arabskich ministrów w Bagdadzie. Zadecydowano próbę zgniecenia powstania i przy poparciu A n g l i k ó w przepędzono nawet mułłę Barzaniego do Iranu, gdzie działał •— j a k wspomniano — w Republice Mahabadzkiej. Lecz gdy następnie już po I I wojnie światowej króla i Nuri Saida obalił w Bagdadzie gen. Kassem i gdy uroczyście zaproszono niesfornego Mustafę Barzaniego na powrót do Iraku, rząd bagdadzki nadal w a h a ł się, czy warunki kurdyjskie przyjąć. Tymczasem Barzani już domagał się udziałów w zyskach ze źródeł naftowych Kirkuku, wyodrębnionej, kurdyjskiej siły zbrojnej itd. Dalsze dzieje kurdyjsko-irackiego konfliktu aż po dzień dzisiejszy były nieustającym pasmem prób Bagdadu stłumienia ruchu powstańczego na pół­ nocy siłą na przemian z p r z e w l e k ł y m i negocjacjami. Kolejne przewroty polityczne w Bagdadzie pociągały za sobą kolejne uroczyste zawieszenia broni z Kurdami. Nowe ekipy rządzące w stolicy odżegnywały się od linii obalonych poprzedników, obiecywały dużo. Lecz żądania Kurdów prowadziły do faktycznej, chociaż niefor­ malnej secesji Kurdystanu i Bagdad zawsze obawiał się, by przykład kurdyjski nie okazał się zaraźliwy dla pewnych ludów szyickich mieszkających nad Zatoką Perską, w rejonie Basry. Bezskutecznie próbowano — jak opisuje Arfa — zdyskre­ dytować Barzaniego, wygrać przeciw niemu rywali z Demokratycznej Partii K u r ­ dyjskiej. Ale ó w zręczny i śmiały żołnierz okazał się niemniej przebiegłym poli­ tykiem. Dziś pozycja jego i Kurdów irackich jest mocna. Kiedy w roku 1963 Rada Bezpieczeństwa odstąpiła od zamiaru dyskutowania sprawy Kurdów, a ś w i a t arabski zajmował wobec tego krwawego i b e z w z g l ę d n y m i środkami rozgrywanego konfliktu postawę co najmniej dwuznaczną, Barzani w y ś m i a ł politycznych negocjatorów międzynarodowych mówiąc: „Nie oczekujemy, by nasza sprawa zwyciężyła po­ przez rokowania w kancelariach, lecz wywalczy ją oręż w naszej świętej wojnie o wolność". Po dziesięciu latach idea, o którą walczy, zdaje się rzeczywiście zwy­ ciężać. Przyszłość w y k a ż e jednak, czy tak było naprawdę. W mądrej i zwięzłej konkluzji swojej książki Hassan Arfa reasumuje sytuację Kurdów w trzech opisywanych państwach. W Turcji władze m ó w i ą Kurdom: nie jesteście Kurdami, nie ma Kurdów w naszym państwie. Kurdowie zaś milczą, bo inaczej grozi im los oskarżonych o zdradę stanu. W Iranie władze akceptują fakt istnienia narodowości kurdyjskiej, lecz ponieważ zakładają, że państwo irańskie złożone jest z wielu nacji i że Kurdowie są językowo pokrewni Persom, zatem kwestia etniczna tych plemion nie jest brana pod uwagę. Podzieleni i nawet skłóceni ze sobą Kurdowie irańscy — jak twierdzi Arfa — nie mają sprecyzowanego poglądu wspólnego na tę sprawę. W Iraku wreszcie w ł a d z e godzą się na uznanie narodowości kurdyjskiej, odrębnej od arabskiej. Lecz usiłują tworzyć ponadnarodowe pojęcie Irakczyków. Skłonne są dać Kurdom autonomię, lecz bez prawa do oderwania się. Kurdowie iraccy natomiast pragną zacząć od szerokiej autonomii, ale ich ambicje sięgają dalej. Badacz zjawisk społeczno-kulturowych znajdzie w książce Arfy szereg faktów, potraktowanych niestety marginesowo, które m ó w i ą o stopniowym wytwarzaniu się warstw oświeconych, inteligencji politycznie radykalnej i o konfliktach między tą grupą ludzi a starszyzną rodową, posiadającą wielkie zasługi w przeszłości, lecz hamującą nieraz proces rozwoju. Obserwujemy także charakterystyczne odrywanie się przebywających na emigracji polityków-inteligentów od reszty społeczeństwa �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kurdyjskiego, w którym obowiązuje nadal tradycyjny obyczaj i dawne zasady lojalności. N i e u w z g l ę d n i a n i e tych faktów kulturowych kosztowało nieraz emigra­ cyjnych przywódców kurdyjskich wiele i nawet decydowało czasem o całkowitej porażce. Autorowi można by postawić zarzut minimalizacji kwestii kurdyjskiej w Iranie. Z drugiej strony należałoby przypuszczać, iż sporo dodatkowych informacji histo­ rycznych zainteresowani tą k w e s t i ą mogliby uzyskać z jego innej książki, zatytuło­ wanej Pod pięcioma szachami , a także monografii Republiki Mahabadzkiej pióra W. Eagletona . Cokolwiek głosiłyby poszczególne rządy państw azjatyckich na temat istnienia lub nieistnienia narodowości Kurdów, zgodzić wypadnie się chyba z Hassanem Arfą, że kwestia kurdyjska pozostanie aktualna. I , dodajmy od siebie, że na długo. 3 4 3 4 H . A r i a , Under Five Shahs, London W. E a g l e t o n , The Kurdish Republic 1964. of 1946, London 1963. �MARIUSZ Z I Ó Ł K O W S K I NAJNOWSZE BADANIA NAD K O M P L E K S E M TIWANAKU i MIEJSKIM Po okresie pewnego zastoju w latach pięćdziesiątych w badaniach nad kulturą Tiwanaku wiele nowych danych dostarczyły prace prowadzone przez Centro de Investigaciones Arqueológicas en Tiwanaku (CIAT). C I A T powstał 20 X 1958, jego kierownikiem od początku jest Carlos Ponce Sangines. Zadaniem tej instytucji, oprócz ściśle rozumianych prac wykopaliskowych, jest również rekonstrukcja budowli T i w a n a k u . Wyniki dotychczasowych badań pozwoliły w dużej mierze na wyjaśnienie wielu kwestii spornych, na które nie dały odpowiedzi poprzednie prace m. in. A. Stubela i M. Uhle , A. Posnanskyego , W. C. Bennetta czy Stig R y d e n a . I. Tiwanaku znajduje się w dep. L a Paz w Boliwii, na wys. ok. 3820 m, ok. 20 km na południe od jeziora Titikaka. Poprzednicy Ponce Sanginesa uważali, iż obszar Tiwanaku obejmuje tylko kompleks monumentalnych budowli kamiennych, i w y ­ nosi ok. 45 h a . Na podstawie obecnych prac ustalono, że istniał również bardzo rozległy kompleks mieszkalny, składający się z b u d y n k ó w glinianych, rozmytych z czasem przez deszcz (stąd i trudności w ich obecnej lokalizacji). Zatem rzeczy­ wisty obszar Tiwanaku wynosi ok. 420 ha (wielobok o dł. 2,8 km i max szer. 1,6 km), z czego na budowle kamienne przypada 16 ha (ok. 4% powierzchni ). 2 3 4 5 6 7 8 1 Zgodnie z pisownią kichwańską, C I A T wprowadziło między innymi formę Tiwanaku zamiast dawnego Tiahuanaco. Dalej w tekście wszystkie nazwy z obszaru stanowiska archeologicznego Tiwanaku pisane będą zgodnie z n o w ą nomenkla­ turą C I A T - u , natomiast inne nazwy geograficzne podane będą według pisowni tradycyjnej (wyjątek — nazwa Titikaka). C. Ponce S a n g i n e s , G . Mogrovejo T e r r a z a s , Acerca de la procedencia del material Utico de Tiwanaku, L a Paz 1970, Academia de Ciencias de Bolivia, Nr 21, s. 52. A. S t u b e l , M. U h l e , Die Ruinenstaette von Tiahuanaco im Hochlande des Alten Peru. Eine Kulturgeschichtliche Studie, Veiiag von K a r l W. Ilierseman, Leipzig 1892. Głównie A. P o s n a n s k y , La cuna del hombre americano, J . J . Augus­ tin, New York 1945, t. I , I I . W. C. B e n n e t t , Excavations at Tiahuanaco, American Museum of Natural History, Anthropological Papers vol. X X X I V , part I I I , New York 1934; także: W. С. B e n n e t t , J . B i r d , Andean culture history, American Museum of Na­ tural History, Handbook series, Num. 15, New York 1949. S. R y d e n, Archaeological rechearches in the highlands of Bolivia, E l a n ders Boktryckoni Aktiebolag, G0teborg 1947. ' B e n n e t t , op. cit., s. 367, opiera się głównie na Posnanskym. С. Ponce S a n g i n e s , La ciudad de Tiwanaku. A proposito del ultimo librosobre planeamiento urbano precolombino de Jorge Hardoy, „Arte y Arqueologia", nr 1: 1969, s. 22. 2 3 4 5 6 8 16 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X I X / 2 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE I I . Wielkie rozmiary i staranność obróbki bloków kamiennych użytych do bu­ dowli w Tiwanaku budziły podziw i zdumienie już u pierwszych kronikarzy h i s z p a ń s k i c h , tym bardziej że nie zlokalizowano żadnych k a m i e n i o ł o m ó w w bez­ pośrednim sąsiedztwie Tiwanaku. Snuto często fantastyczne teorie na temat pocho­ dzenia tych głazów, sposobu ich obróbki, a szczególnie transportu. Problemy te zostały chyba ostatecznie w y j a ś n i o n e przez C . Ponce Sanginesa i Gerardo Mogrovejo Terrazasa . 9 10 Na podstawie dokładnych analiz pektograficznych oraz badań archeologicznych ustalili oni pochodzenie 5 zasadniczych gatunków kamienia, używanych w T i w a ­ n a k u : 1) czerwony piaskowiec — podstawowy materiał budowlany z południowej Wyżyny, w odległości ok. 8-15 km; 2) andezyt — materiał „luksusowy", u ż y w a n y do zdobień, rzeźb, steli, portali — częściowo z półwyspu Copacabana i Catavi na jeziorze Titikaka; 3) bazalt — głównie do produkcji narzędzi rolniczych — z ko­ palni w Querimita, 8 km na pd.-zach. od jeziora Poopo; 4) w a p i e ń — z północnej Wyżyny; 5) sodalit — ozdoby, biżuteria — Palca w departamencie Cochabamba, Boliwia. I I I . W jaki sposób odbywał się transport na tak wielkie odległości? O ile bowiem bazalt i sodalit przenoszone w niewielkich, kilogramowych klockach nie sprawiały chyba trudności transportowych , o tyle andezyt i piaskowiec dostarczane były w potężnych blokach пр.: a) p i a s k o w i e c — platforma Puma Punku, segment 2, nr 9 — 7, 81 X 5,15 X 1,07 m — waga 131 ton; Monolit Bennetta (tzw. stella 10) — 7,30 X 1,80 X 1,27 ok. 37 ton; b) andezyt — blok nr 5 na pd. zachód od Akapana (zapewne miano z niego w y c i ą ć filary) 7,20 X 2,12 X 1,12 m i ok. 41,35 tony; filar P. 143 z Chunchukala — 4,95 X 1,95 X 1,20 waga ok. 26,95 tony . Po odrzuceniu bardzo ponętnego i prostego wyjaśnienia, że głazy zostały przeniesione dźwiękiem t r ą b k i , czy też w wyniku ingerencji przybyszów z kos­ mosu, pozostaje nam tylko wierzyć w siłę mięśni ludzkich (bowiem o ile lamy stosowano jako zwierzęta juczne, o tyle nie nadają się one jako zwierzęta po­ ciągowe). C. Ponce Sangines wylicza następujące metody transportu lądowego, będące w zasięgu możliwości technicznych budowniczych Tiwanaku: 1) ciągnięcie bloków za pomocą lin po lekko zwilżonej ziemi; 2) użycie drewnianych sań; 3) toczenie na pniach; 4) ręczne nosze; 5) stosowanie platform, równi pochyłych, ramp przy ustawianiu głazów . Doświadczenia przeprowadzone przez C I A T oraz inne wcześniejsze próby wy­ kazały, że możliwości trakcyjne jednego człowieka wahają się w graniczach 50-100 kg. 11 12 18 14 15 9 Między innymi J Diez de B e t a n z o s , Suma y narración de los Incas, L i m a 1924, s. 82-83. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit. Ibidem, s. 62, oraz С. Ponce S a n g i n e s , A propós des fouilles de Tiwanaku, „Archeologia", nr 53: 1973, décembre, s. 65. Istnieje przypuszczenie, że do transportu bazaltu używano lam; drogi pro­ wadzące do miejsca wydobycia, na terenie Querimita, flankowane są murami, zapewne w celu ułatwienia dostępu stadom tych zwierząt. W pobliżu odkryto również konstrukcje interpretowane jako zagrody dla lam; patrz: Ponce S a n ­ g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 62. Wszystkie wymiary i uwagi w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Mongrovejo T e r ­ r a z a s , op. cit., s. 74. В. C o b o , Historia del Nuevo Mundo, Madrid 1956, t. I I s. 197. Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit, s. 95-96. 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 243 RECENZJE Zatem do przetransportowania segmentu 2 z Puma Punku (131 ton) wystarczyłoby maximum 2620 l u d z i . Sprawa transportu andezytu jest nieco bardziej skomplikowana. Złoża tego budulca znajdują się m. in. na półwyspie Copacabana. P o n i e w a ż ze w z g l ę d u na przeszkody terenowe droga lądowa wzdłuż pd. zach. brzegów jeziora byłaby niemożliwa, narzucała się konieczność transportu wodnego. Dowodem istnienia drogi wodnej są porzucone głazy, znajdowane na Copacabana i w Iwawe, miejscowości nad jeziorem Titikaka, 22 km na południe od Tiwanaku. Iwane była portem docelowym, skąd dalej prowadziła droga lądowa do Tiwanaku . Z przeprowadzonych badań źródłowych i prób na modelach wynika, że optymalnym środkiem transportu głazów jest tratwa z drzewa balsa . I tak np. do przetranspor­ towania bloku nr 5 (41,35 ton) potrzebna była tratwa o powierzchni 122 m , czyli o wymiarach 10 m X 12,2 m i grubości 0,33 m . Tratwy, zależnie od miejsca załadunku, przebywały 94 lub 28 k m . IV. Odnośnie do charakteru i funkcji Tiwanaku do niedawna rozpowszechnione było mniemanie, iż Tiwanaku nie było miastem, lecz tylko w a ż n y m ośrodkiem kultowym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów z całego Altiplano. Przy­ bysze ci mieli pracować przy wznoszeniu ś w i ą t y ń Tiwanaku. Stałymi mieszkańcami sanktuarium mieli być tylko nieliczni kapłani i artyści. T a interpretacja lansowana była szczególnie przez W. C. Bennetta, a za nim przez Busnella, von Hagena . Słuszną krytykę tego poglądu przeprowadził C. Ponce Sangines , opierając się m. in. na pracach innych badaczy, szczególnie Jorge Hardoy'a . Dyrektor C I A T stwierdził mianowicie, że: 1. Tiwanaku oprócz tzw. centrum religijno-administracyjnego posiadało roz­ ległe „dzielnice" mieszkaniowe, co obalało tezę o nielicznych, wybranych m i e s z k a ń ­ cach i braku osadnictwa. 2. Teoria o pielgrzymach budujących świątynie Tiwanaku również nie wytrzy­ muje krytyki, w ó w c z a s bowiem m i e l i b y ś m y w Tiwanaku do czynienia z licznymi znaleziskami z różnych kultur Altiplano, a nie z jednolitą, bardzo swoistą kulturą Tiwanaku . 3. W świetle ostatnich ustaleń, część monumentalnych budowli Tiwanaku (np. tzw. pałac Putuni) miała charakter ś w i e c k i . Sangines twierdzi dalej, że Tiwanaku było miastem od tzw. I I I okresu (Early Tiahuanaco Bennetta), i to miastem o zaplanowanym założeniu urbanistycznym . Jako dowód przytacza m. in. fakt, że wszystkie monumentalne budowle Tiwanaku mają plan prostokątny i są zorientowane na osi pn. pd., przy czym ich ściany północne i południowe są dłuższymi bokami. Stara się również w y k r y ć p r a w i d ł o M 17 i8 2 1 9 2 0 21 22 23 24 25 26 16 Ibidem, s. 96-97. Ibidem, s. 145-146. Ibidem, s. 129-137. Ibidem, s. 140. Ibidem s. 142. B e n n e t t , B i r d , op. cit., part 2, s. 185, oraz G. К u b i er, The Art and Architecture of Ancient America, The Pelican History of Art. Penguin Books, Harmondsworth 1962, s. 303. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 11-22. J . H a r d o y, Ciudades precolombinas, Buenos Aires 1964, oraz tenże, Urban Planning in Precolumbian America, New York 1968. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 12. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 23-25. 17 18 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 26 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE w o ś c i w rozmieszczeniu poszczególnych budowli". Najbardziej przekonujące jest jednak stwierdzenie, że ogromny zakres prac budowlanych, np. transport i ob­ róbka budulca czy usypanie platformy Kalasasaya z 35 tys. m ziemi, w y m a g a ł istnienia centralnego ośrodka projektodawczego. Dowodem dużej wiedzy konstruk­ cyjnej i planistycznej budowniczych Tiwanaku jest chociażby doskonale zaplanowany i zrealizowany system kanalizacyjny lub też Chunchukala (inaczej halconera — konstrukcja przy zachodniej ścianie Kalasasaya), której ściana, zbudowana z 30 to­ nowych bloków, jest odchylona o 2° do tyłu i wsparta na kamiennym cokole. Za nieco pochopne przy obecnym stanie badań należy uznać stwierdzenie S a n ginesa, że Tiwanaku było pierwszym zaplanowanym kompleksem urbanistycznym w regionie andyjskim i stanowiło wzór dla miast Costy, a następnie dla urbanistyki Inków . Nie wykryto bowiem „klucza" do planistycznego rozwiązania Tiwanaku, a suponowane przez w. w. badaczy orientowanie wszystkich monumentalnych b u d y n k ó w Tiwanaku w z g l ę d e m Akapana jest dość trudne do udowodnienia. V. Bardzo interesujące są prace C I A T nad periodyzacją kultury Tiwanaku, prowadzone na podstawie w y n i k ó w b a d a ń (tab. 1). W okresie I i I I , Tiwanaku pozostaje osadą wiejską, podobną do osady sąsiednich kultur Wankarani (na połud­ nie i Chiripa — nad jeziorem Titikaka). Ś w i a d e c t w e m utrzymywania kontaktów 3 2S 2 9 PERIODYZACJĄ K U L T U R Y TIWANAKU wg C. Ponce Sanginesa ok. 1200 r. p. n. e. (TIAHUANACO) wg W. Bennetta Okresy I i I I (etap wiejski) 133 r. n. e. 374 r. n. e. 724 r. n. e. ok. 1200 r. n. e. Early Tiahuanaco Okres I I I (pocz. etapu miejskiego) Okres I V (tzw. klasyczny) Okres V (tzw. Imperialny) Classic Tiahuanaco Decadent Tiahuanaco handlowych z sąsiadami są w Tiwanaku narzędzia z bazaltu, sprowadzonego z Querimita. W początkach naszej ery, na skutek bliżej nie znanych procesów, roz­ poczyna się w Tiwanaku tzw. rewolucja miejska. Powstają pierwsze monumentalne budowle z czerwonego piaskowca (andezyt nie jest używany). Jest to tzw. okres I I I . Okres I V , inaczej klasyczny, charakteryzuje się wspomnianym rozkwitem kultury Tiwanaku, świątynie są przebudowane i upiększone dekoracjami z andezytu (np. Brama Słońca), którego sprowadzanie w i ą ż e się prawdopodobnie z opanowaniem przez Tiwanaku wybrzeży jeziora Titikaka. W p ł y w kultury dotarł do nadbrzeżnych osad kultury Chiripa chyba wcześniej, bowiem jeszcze w okresie I I I w miejscowości Chiripa zostaje wybudowana tzw. świątynia półpodziemna, bardzo podobna do Templete °. 3 27 Ibidem, s. 24. Ibidem, s. 27. Periodyzacją w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Monogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 55, oraz Ponce S a n g i n e s , A propos des fouilles s. 27. C. Ponce S a n g i n e s , Wankarani y Chiripa y su relación con Tiwanaku, Academia Nacional de Ciencias de Bolivia, Nr 25, L a Paz 1970, s. 59: 26 2 9 3 0 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 245 RECENZJE Okres V jest świadkiem ekspansji kultury Tiwanaku na obszar całego Peru, okoliczności tego procesu pozostają niejasne, niemniej jednak w p ł y w y kultury Tiwanaku odciskają się przemożnym piętnem na sztuce peruwiańskiej, dlatego okres ten, ok. I X - X I I w., nazywany bywa Horyzontem Tiahuanaco. Upadek kul­ tury następuje dość nagle, zapewne ok. 1200 г. п. е.; Tiwanaku zostaje opuszczone, tak że w ok. 250 lat później nikt nie potrafi w y j a ś n i ć zdobywcom inkaskim, kim byli jego budowniczowie. Wyniki badań C pozwoliły uchwycić sekwencję chro­ nologiczną i chyba raz na zawsze położyły kres spekulacjom na temat rzekomo niezwykle dawnych początków Tiwanaku, które zdaniem niektórych, miałoby po­ chodzić z okresu trzeciorzędu (sic!) . Dla przypomnienia podaję, że najstarsza próbka K-16, otrzymana z wykopalisk na Kalasasaya, dała datę 1580 lat ± 120 p. n. e. (Chodzi oczywiście o ślady najstarszej osady, a nie o świątynię zbudowaną w okre­ sach I I I i I V — przyp. autora) . 1 4 31 32 Pewnym błędem podanej przez Sanginesa periodyzacji jest, co paradoksalne, jej dokładność. W żadnym ze znanych mi dzieł nie podaje on metod, na podstawie których osiągnął takie daty graniczne, jak np. 133 г. п. е., 374 г. п. е., czy 724 r. n. e. Tak ścisłe datowanie za pomocą radiowęgla jest nieosiągalne, a z drugiej strony zupełnie brak przekazów literackich, które uzasadniłyby taką p e r i o d y z a c j ę . V I . Na zakończenie parę uwag o strukturze społecznej ludności Tiwanaku. Posnansky, opierając się na badaniach antropologicznych (niedokładnych, jak się później okazało) sformułował hipotezę o istnieniu dwóch grup rasowych w T i w a ­ naku. Pierwsza brachicefaliczna, nazwana przez niego koiła, wojownicza, miała stanowić rasę panów, z której wywodzili się wojownicy i kapłani. Druga, dolichocefaliczna, zwana aravak, była tą „gorszą", jej przedstawiciele stanowili siłę ludzką, dzięki której wzniesiono Tiwanaku. Hipoteza rasistowska wyrosła z nie­ zbyt naukowych spekulacji i na dodatek nie poparta ż a d n y m dowodem antropo­ logicznym, w s z y s t k i e bowiem odkryte w Tiwanaku czaszki są brachicefaliczne . Sangines twierdzi natomiast, że zróżnicowanie ludności Tiwanaku było wy­ łącznie natury klasowej i pojawiło się wraz z początkiem tzw. rewolucji miejskiej po roku 133 n.e. (?). N a d w y ż k i w produkcji rolnej, uzyskane dzięki polepszeniu techniki upraw, umożliwiły wykształcenie się grupy arystokracji, kapłanów oraz wyspecjalizowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w . Sangines suponuje również, chyba nieco pochopnie, istnienie trójpodziału własności m i ę d z y „osoby prywatne, państwo i świątynie", jak to miało jakoby miejsce w późniejszym imperium Inków. W y r a ­ finowanie sztuki w okresie I V świadczy prawdopodobnie o wzroście zamożności klas panujących i postępującej polaryzacji społecznej (porównanie monumentalnych budowli kamiennych ze skromnymi, glinianymi chatami ludności). Uprawa roli na Altiplano wymaga około 4 miesięcy pracy rocznie. Przez pozostałe 8 miesięcy ludność była zapewne zatrudniona przy wznoszeniu ogromnych budowli lub innych p r a c a c h . Sangines podkreśla, że na Altiplano nie wykształciło się niewolnictwo, 33 34 35 36 3 1 H . S. B e l l a m y , P. A l l a n , The calendar of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1956, s. 18, 21, oraz t e n ż e , The great idol of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1959, s. 25. Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 63. A. P o s n a n s k y , Antropologia y sociología de las razas interandinas y de las regiones adyacentes, L a Paz 1938, s. 32-33, cytuję za Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 147. Czaszki, które Posnansky wziął za dolichocefaliczne są po prostu czaszkami brachicefalicznymi, celowo zdeformowanymi. Ponce Sangines, MongrovejoT e r r a z a s , op. cit, s. 148. Ibidem, s. 148. Ibidem, s. 149. 3 2 3 3 3 4 35 36 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE m. in. nie ma żadnych śladów tradycji niewolniczych wśród obecnych wspólnot ludności Aymara. Twierdzenie to nie jest w świetle ostatnich badań całkowicie zgodne z p r a w d ą . Warto tu również w s p o m n i e ć o pewnych tradycjach ludności Altiplano z okolic Tiwanaku, a wskazujących na istnienie interesujących analogii pomiędzy kulturą Tiwanaku a kulturą Inków. W obecnej osadzie Tiwanaku, założonej ok. 1570 г., istnieje nadal podział na 2 części: Arasaya i Masaya, ta druga zajmuje część południową, ta pierwsza północną (obserwacja Bandeliera z 1894 r . . Nasuwa się tu podobieństwo do podziału inkaskiego Cuzco na Yanan i Urin. Prawdopodobnie ten prekolumbijski schemat został przeniesiony z Cuzco na kolonialną osadę, być może jednak samo Cuzco otrzymało go od Imperialnego Tiwanaku. Ten wniosek Sanginesa wydaje się być niezbyt przekonywająco udokumentowany, znacznie ciekawsza jest druga informacją cytowana za jezuitą Anęllo de O l i v a . Zanotował on w początkach X V I I wieku, iż w Tiwanaku wierzono w podział świata na 4 części (wg kierunków geograficznych), i że podział ten miał zostać skopiowany przez w ł a d c ó w inkaskich Tłumaczyłoby to n a z w ę Taypikala, która to według Bernabé Cobo miała być wcześniejszą n a z w ą Tiwanaku, sprzed podboju inkaskiego i znaczyła w jęz. aymara „Kamień Środka", ponieważ tubylcy wierzyli, iż Taypikala (Tiwanaku) znajduje się w środku świata . Są to niestety przekazy dość późne i należy zachować ostroż­ ność przed ich zbyt pochopną interpretacją. Problem w p ł y w ó w Tiwanaku na Wybrzeża jest dość dobrze znany, natomiast niewiele jak dotąd zajmowano się ewentualnymi powiązaniami Tiwanaku z ludźmi zamieszkującymi Selvę. Sangines wymienia następujące analogie: a) zażywanie substancji narkotycznych w formie proszków wdmuchiwanych w nos. Max Uhle opisuje odkrytą w 1895 r. w Tiwanaku tubę-rurę (z kości lamy) posiadającą dwa otwory na zakończeniu. Przyrząd ten miał służyć do zażywania jakiejś substancji narkotycznej . Według tegoż autora oraz H. W a s s e n a zwyczaj zażywania narkotyków w tej formie znany jest głównie z nizin należących do zlewiska atlantyckiego; b) Sangines, na podstawie analizy pewnego naczynia tiwanakockiego z okre­ su V, udowodnił, że już w ó w c z a s znana była coca ; c) w okresie wykopalisk C I A T odkryto dwie czaszki należące wg wszelkiego prawodopodobieństwa, do m a ł p z gatunku występującego w puszczy nadamazońskiej. Pierwsza czaszka datowana jest na okres I I I ; 37 № 39 40 42 4S 44 46 4 6 37 Ibidem, s. 149. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s 27. ibidem, s. 27. A. de O l i v a , Historia del Peru y varones insignes en santidad de la Compana de Jesus, ed. Imprenta y Librería S. Pedro, L i m a 1895, cytuję za Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 27. ibidem, s. 27. „E1 nombre que tuvo este pueblo antes que fuese señoreado de los Inkas, era Taypicala, tomado en la lengua aimara, que es la materna de las naturales, y quiere decir „la piedra de en medio", porque tenían por opinion los Indios Collao que este pueblo estaba en medio del mundo", C o b o , op. cit., s. 195. M. U h l e , A snuffing Tube from Tiahuanaco, Bulletin of the Museum of Science and Art, University of Pennanum, 4 vol. 1, Philadelphia 1898, s. 1. I I . W a s s e n, Trie use of some specific kinds of South American Indian snuff and related paraphernalia, Etnologika Studier, 28, Goteborg 1965, s. 13. C. Ponce S a n g i n e s , Cerámica tiwanacota. Vasos con decoración prosopomorfa, Buenos Aires 1947, fig. 28. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. eii., s. 144. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE 247 I RECENZJE d) częsty w plastyce Tiwanaku (i nie tylko) motyw w ę ż a pochodzi chyba z te­ renów cieplejszych, leśnych, gdzie gady te są powszechne; na samym Altiplano występuje tylko jeden niewielki i zupełnie niegroźny gatunek w ę ż y . Do tych i jeszcze kilku innych, mniej przekonujących analogii wymienionych przez Sanginesa dodać chyba można często występujący w przedstawieniach sztuki Tiwanaku motyw ściętej i b y ć może spreparowanej g ł o w y •— trofeum, tzw. tzanza. Zwyczaj ścinania i preparacji głów ludzkich znany jest szczególnie u plemienia Jívaro, zamieszkującego m. in. tereny wschodnie Ekwadoru i Peru. Jednakże z podjęciem dalszych badań zarówno nad strukturą społeczną, demo­ grafią i funkcją Tiwanaku, jak i jego powiązaniami z innymi kulturami, trzeba będzie poczekać do czasu publikacji w y n i k ó w wykopalisk C I A T , szczególnie z terenów tzw. kompleksu mieszkalnego. 4 7 H E N R Y K A C Z A J K A , Bohaterska epika ludowa Słowian południowych. Struk­ tura treści, Polska Akademia Nauk, Komitet Słowianoznawstwa, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1973, ss. 220. Epika ludowa południowych Słowian to jeden z najbarwniejszych — obok ruskich bylin — f e n o m e n ó w kulturowych słowiańskiej części Europy. W porów­ naniu z bylinami jest ona u nas stosunkowo mniej znana, toteż praca H . Czajki zasługuje na szczególną uwagę. Szeroko sformułowany tytuł zdaje się sugerować, że aspiracje autorki wykraczały poza analizę jednego cyklu epickiego, gdyż — jak pisze we wstępie — badaniami objęty został przede wszystkim tzw. cykl królewicza Marka. Wykorzystane materiały pochodzą w ł a ś c i w i e z całej południowej S ł o w i a ń ­ szczyzny (Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia i B u ł ­ garia), przy czym część nie była dotąd publikowana (pochodzą z archiwów Insty­ tutu Etnograficznego w Belgradzie oraz Instytutu Folkloru Macedońskiego w Skopiu). Nadzieję na oryginalne ujęcie problemu wzbudza podtytuł pracy — Struktura treści — oraz wiążąca się z nim deklaracja zastosowania „metody analizy pozio­ mej" zamiast tradycyjnej analizy pionowej, polegającej na rozpatrywaniu od­ dzielnych grup pieśniowych po ich uprzednim usystematyzowaniu. Na czym polega ta nowa metoda? Otóż autorka „najpierw zapoznała się z całym dostępnym ma­ teriałem pieśniowym, wyodrębniła warstwy, które występują w bohaterskiej epice ludowej, następnie zajęła się każdą z nich" (s. 8). Zabieg ó w ma ujawnić strukturę treści, przy czym „strukturę rozumie się tutaj w podstawowym znaczeniu tego wyrazu jako budowę, układ treści" (s. 8). Dodajmy, że jest to raczej potoczne niż podstawowe rozumienie tego pojęcia. Już w s t ę p n e uwagi, krótko tu zasygnalizowane, rodzą szereg niejasności. Doty­ czy to głównie sposobu wydzielenia warstw oraz ich zakresu, czyli — m ó w i ą c inaczej — kryteriów klasyfikowania w ą t k ó w do poszczególnych warstw. Autorka ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że w epice daje się wydzielić w sposób wy­ raźny pięć warstw — historyczną, mityczną, chrześcijańską, baśniową i obycza­ jową — i nie poświęca tej sprawie w i ę c e j uwagi, chociaż w trakcie lektury kolej­ nych rozdziałów bardzo często trudno pojąć dlaczego tu, a nie gdzie indziej, umiesz­ czono dany zespół faktów. Odnosi się to zwłaszcza, ale nie wyłącznie, do warstwy mitycznej i baśniowej. Co prawda każdy z rozdziałów otwierają ogólne dywagacje 47 Ibidem, s. 144-145. �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE np. na temat mitu, baśni itd., ale nie ułatwiają one, a czasem wręcz utrudniają zorientowanie się w zakresie danej warstwy. Do sprawy tej powrócimy jeszcze w dalszej części recenzji. Ponadto, począwszy od kilkustronicowego wstępu, daje się zauważyć nadmierną deklaratywność i równocześnie niejasność pewnych sformułowań. Przykładem o m ó ­ wienie ustalonej kolejności warstw. Autorka pisze: „Umieszczenie na początku warstwy historycznej jest sprawą u m o w n ą ; nie ulega wątpliwości, że warstwa mityczna jest w epice bohaterskiej chronologicznie starsza, lecz taki układ pozwala na ujęcie materiału pieśniowego w pewne ramy czasowe" (s. 8). Powstają tu od razu dwa pytania: 1) na jakiej podstawie tzw. warstwa mityczna uznana została za starszą od historycznej? — przypomnijmy, że w ramach epiki bohaterskiej, a nie w ogóle; 2) co to znaczy, że warstwa historyczna pozwala na ujęcie pieśni w „pewne ramy czasowe"?; czy a) najstarsze możliwe do zidentyfikowania fakty pojawiające się w epice umożliwiają datowanie genezy pieśni, czy też b) świadczą jedynie 0 utrwaleniu się pewnych wydarzeń historycznych w tradycji ludowej? Na żadne z tych pytań nie ma odpowiedzi. Podobnych zagadek i n i e d o m ó w i e ń jest w pracy znacznie w i ę c e j . Wróćmy do struktury treści bohaterskiej epiki Słowian południowych. J a k już powiedzieliśmy, pod tym pojęciem kryje się pięć dość dowolnie wyodrębnionych grup w ą t k ó w , m o t y w ó w i pojedynczych faktów. Metoda analizy poziomej sprowa­ dziła się zaś do czynności pogrupowania ich i opatrzenia odpowiednim n a g ł ó w ­ kiem. Jako pierwsza omówiona jest warstwa historyczna epiki. Rozdział ten zawiera próbę identyfikacji faktów historycznych, których echem mają być spotykane w pieśniach wzmianki. Nawiązują one głównie do okresu najazdu tureckiego w X I V 1 X V w. Autorka prezentuje spis i charakterystykę postaci konfrontując je w miarę możliwości z wiadomościami historycznymi, streszcza ważniejsze teksty ludowe, omawia problemy w nich się pojawiające — np. islamizację Słowian. W ten sposób otrzymujemy wielostronicowy wykaz bohaterów epickich, krain i miast, których nazwy pojawiają się w pieśniach. Wniosek z tych żmudnych dociekań jest dość prosty, ale bynajmniej nie jednoznaczny: „Bohaterów epicznych w większości wy­ padków można powiązać z postaciami historycznymi, podobnie w y g l ą d a sprawa z nazwami miast, gór, rzek, nie znaczy to jednak, że wszystkie imiona i nazwy są autentyczne" (s. 31). K i l k a zdań dalej czytamy zaś: „Identyfikacja bohaterów pieśniowych nastręcza poważne trudności, a zidentyfikowanych można traktować tylko umownie jako postacie historyczne, ponieważ ich historyczność sprowadza się w ł a ś c i w i e tylko do imienia i nazwiska, a i one często są zniekształcone" (s. 31). Identyfikacja historyczna faktów występujących w pieśniach, mająca na celu osadzenie tekstów ludowych w pewnych ramach chronologicznych — tak jak można to zrobić z dokumentem historycznym — mija się w i ę c wyraźnie z celem. Prawda, że niektóre wydarzenia i postaci z przeszłości stały się swego rodzaju punktami ogniskującymi wyobraźnię społeczności chłopskich i mniej lub bardziej zniekształ­ cone pojawiają się w twórczości ludowej. Jednak w y ł u s k i w a n i e okruchów prawdy historycznej przez badaczy niewiele w istocie daje, co przyznaje także H. Czajka pisząc na zakończenie rozważań o warstwie historycznej: „Jak w i ę c widzimy, niewiele da się powiedzieć na temat historii w pieśni bohaterskiej" (s. 30). Mimo tego pesymistycznego stwierdzenia wydaje się, że na podstawie zebranego przez autorkę materiału można o wiele więcej powiedzieć o historii pod warunkiem, że nie będziemy wszystkiego dopasowywali do własnej wizji przeszłości, a zaj­ miemy się ludową recepcją historii i ludowym obrazem przeszłości. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 249- Z etnograficznego punktu widzenia najwięcej kontrowersji budzą dwa n a ­ stępne rozdziały, a w ł a ś c i w i e ich w s t ę p n e części. Rozdział „Warstwa mityczna" rozpoczyna autorka od odważnego, ale niczym nie uargumentowanego stwierdze­ nia: „Mit pogański przetrwał w wierzeniach, baśniach i poezji ludowej południo­ wej Słowiańszczyzny do naszych czasów" (s. 32). Co w i ę c e j , stoi ono w wyraźnej sprzeczności ze zdaniem z następnej strony (por. niżej). Po tym efektownym wpro­ wadzeniu zgromadzone zostały cytaty z kilku prac, które w zamierzeniu autorki mają być „kilkoma s ł o w a m i o mitach w ogóle", poprzedzającymi prezentację m i ­ tycznych elementów pieśni. Są w i ę c trzy zdania z pracy Rene Welleka i Austina Warrena, kilka więcej autorstwa Mircea Eliadego, Claude Lévi-Straussa i wreszcie Bronisława Malinowskiego. Trudno zaiste o w i ę k s z ą mozaikę poglądów kryjących się za tymi nazwiskami. T y m bardziej zaskakujący jest brak jakiejkolwiek próby ustosunkowania się do nich, najmniejszego choćby komentarza. Zresztą meryto­ ryczna strona cytowanych poglądów nie ma żadnego znaczenia o czym świadczy odautorska definicja mitu: „Mit rozumie się tutaj jako opowieść o specyficznej strukturze narracji wchodzącą w skład pewnego systemu — mitologii" (s. 33). Owa „specyficzna struktura narracji" brzmi jeszcze bardziej tajemniczo w kon­ tekście zdania następnego: „Mit jest w i ę c opowieścią o bóstwach w starożyt­ ności antycznej, o nimfach wodnych czy górskich, o mojrach". A dalsze zdanie, że „Do rzędu m i t ó w nieznanych należą ciągle jeszcze mity słowiańskie" porównane ze zdaniem otwierającym rozdział utwierdza tylko w przekonaniu, że autorka chce coś ukryć przed czytelnikiem. Do zabiegów upiększających zaliczyć wypada parę kolejnych stron miesz­ czących wykaz badaczy religii i mitologii słowiańskiej z okresu przedchrześcijań­ skiego oraz pobieżny skrót poglądów kilku z nich, łącznie z jakże autorytatywnym a jednocześnie pokrętnym cytatem z popularnej książeczki T. Margula Mity z pięciu części świata, gdzie stwierdza on: „Wszelkie Lechy, Czechy, Rusy, Wandy i Popiele, Krakusy czy znów Boruty to tylko mity m i t ó w , to późniejsze sztuczne wytwory lite­ rackie bez oparcia o narodową glebę, bez zasług kulturotwórczych" (sic, s. 35) Wśród luźnych dywagacji nie brak śmiałych i zaskakujących w n i o s k o w a ń . Na s. 39 przytaczając interesujący tekst (nazwany nota bene bajką) o Dabogu panu­ jącym na ziemi i Panu Bogu w niebiosach autorka orzeka, że imię tego pierwszego „świadczy o mitycznym pochodzeniu bóstwa". Co to znaczy? Zaraz potem imię jakiegoś bóstwa Odirei „przypomina egipskiego Ozyrysa". Dlaczego nie germańskiego Odyna? Zapewne ze względu na bliskość Egiptu (przestrzenną) albo u m i ł o w a n i e religii egipskiej, co zdaje się potwierdzać passus na s. 42, gdzie przy okazji ma­ wiania postaci w ę ż a w wierzeniach słowiańskich autorka niespodziewanie wybiera jako analogie wierzenia egipskie. Wszystkie wspomniane wyżej dywagacje nie mają większego związku z zasad­ niczą częścią tego rozdziału, zawierającą szczegółową charakterystykę istot nad­ przyrodzonych występujących w epice Słowian południowych. Właściwie mowa jest o trzech grupach istot — rodzanicach, żmijach i wiłach. Przytoczony materiał fak1 Bezpodstawności twierdzenia T. Margula nie uzasadnia popularna forma książki, z której zdanie to pochodzi. Jeszcze bardziej dziwi bezkrytyczność autorki, posiadającej wykształcenie filologiczne; nawet, jeśli wszystkie wspomniane postacie w y w o d z ą się z legend będących wytworem wyobraźni literackiej naszych kronika­ rzy, bez wątpienia miały oparcie o „glebę narodową" i odegrały niemałą rolę w kulturze polskiej. Literatura na ich temat jest obszerna, por. bibiografie przy hasłach: „Lech, Czech, Rus", „Krak", „Popiel" oraz „Wanda" w Słowniku folkloru polskiego red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965; Cz. D e p t u ł a , Średniowieczne mity genezy Polski, „Znak", R. X X V : 1973, nr 233-234 (11-12), s. 1365-1403. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tograficzny, podobnie jak i w innych rozdziałach, stanowi największą zaletę tej pracy. Jednak celem autorki nie jest rzetelny opis; stara się ona odnaleźć genezę i sens wyobrażeń ludowych, a nawet zrekonstruować podłoże mitologiczne, z k t ó ­ rego one wyrosły. I stąd mnożą się w pracy zdania trywialne bądź pozbawione uza­ sadnień chociaż formułowane z dużą dozą pewności, np. s. 40: „Pieśń bohaterska Słowian południowych zachowuje ślady dawnych wierzeń dotyczących wyznaczania losu człowieka, co j a k w i a d o m o [podkr. moje — R T ] , wywodzi się z czasów antycznych". Warto zatrzymać się na moment przy postaci żmija. Sposób omówienia tej istoty ukazuje dość dobrze, że ograniczanie s i ę do analizy utworów o charakterze mniej lub bardziej literackim nie pozwala na w ł a ś c i w ą ocenę znaczenia danego faktu w całokształcie wierzeń. Praktyka ta, rozpatrywanie pieśni w oderwaniu od wierzeń i obrzędów ludowych, jest dość znamienna dla prac folklorystycznych. Ale autorka odrzuca w zasadzie analizę literacką zgromadzonego materiału, kon­ centrując się na swego rodzaju analizie kulturologicznej. Co w i ę c e j , we w s t ę p i e znajdujemy stwierdzenie, że materiał pieśniowy „trzeba było [...] konfrontować ze źródłami historycznymi, wyobrażeniami mitycznymi [...], zwyczajami, obycza­ jami, obrzędami ludowymi" (s. 8). Niestety, znajdujemy co prawda nie najlepsze streszczenie poglądów na religię przedchrześcijańskich Słowian nie mające żadnego znaczenia, pominięte zostały natomiast wierzenia istniejące współcześnie z p i e ś ­ niami. Tymczasem wydaje się, że rzetelna znajomość niepieśniowego materiału źródłowego pozwoliłaby uniknąć wielu braków w tej części pracy. Fragment po­ święcony żmijowi jest tego dobrym przykładem. T a mityczna istota znana była na terenie całej Słowiańszczyzny; pojawia się w wierzeniach, w ruskich bylinach, a jak przyznaje H . Czajka także w pieśni bohaterskiej Słowian południowych „obraz żmija" zajmuje poczesne miejsce. W dotychczasowych publikacjach etno­ graficznych narosło w o k ó ł tej mitycznej postaci wiele nieporozumień spowodo­ wanych przede wszystkim terminologią. Zainteresowanie się autorki żmijem oraz bogaty materiał źródłowy, jakim dysponowała, stwarzały nadzieję na rozwikłanie tej sprawy. Jednakże już w pierwszych zdaniach, idąc śladami swych poprzedni­ ków, autorka bezpodstawnie utożsamia żmija (rodz. męski) ze smokiem, w ę ż e m i żmiją (rodz. ż e ń s k i ) , mimo że w licznie cytowanych przez nią tekstach różnice między tymi istotami są zwykle dość wyraźne. Prowadzi to oczywiście do niepraw­ dopodobnego chaosu (na marginesie nasuwa się uwaga, czy tak często podkreślana niejasność i brak logiki w wierzeniach ludowych nie są w jakimś stopniu wynikiem arbitralnych interpretacji badaczy). Tymczasem zarówno w przytaczanych p i e ś ­ niach, jak i w opisach (strzeszczeniach) najwyraźniej chodzi o kilka (co najmniej dwie) różnych postaci. Jedna to w ł a ś n i e żmij (zmaj), a druga smok (smok lub to­ rreja). Także między żmijem a żmiją należałoby, zgodnie z pieśniami, przeprowadzić rozdział. Przykładem następujący fragment: „Proczuła se ż m i j a trojogława, / zapreła ie carewi drumowe, / zapreła ie toj tesni klisuri" itd. (s. 148). Przytoczmy teraz tekst mówiący o żmiju, który w intymnych celach odwiedza księżnę Milicę: „Sva planina suncem zasjajala / od prokleta o g n j e v i t a z m a j a / on podvije krila ispod sebe / P a mi к njome leti u čardake" (s. 144). [Podkreślenia w obu cytatach moje •— R T ] . 2 2 Konieczność rozróżnienia tych istot wskazuje ponadto ludowa wersja genezy s m o k ó w ; powstają one ze żmij lub w ę ż y (te dwa gady były często utożsamiane przez ludność wiejską), por. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968, t. I I , cz. 1, s. 580-581. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 251 RECENZJE Oprócz wyraźnie zaznaczonej użytym rodzajem odmienności płci u w a g ę z w r ó ­ cić trzeba także na ognistość żmija. Jest to — obok jego pozytywnego związku z płodnością, w pieśniach uwidocznionego g ł ó w n i e jako aktywność seksualna, w i n ­ nych wierzeniach także poprzez przypisanie mu piorunowładności i zabijania smo­ k ó w — najistotniejsza cecha ż m i j a . O ile postać żmija w wierzeniach rysuje się dość jasno, o tyle w twórczości ludowej nazwa ta używana jest z dużą dozą dowol­ ności. Gdy jednak dokona się analizy cech przypisywanych tak nazywanym istotom jasne staje się, że mamy do czynienia z przeniesieniem nazwy żmij na potwora zwykle zwanego smokiem. Dobrym przykładem tego jest klasyfikacja w ą t k ó w p i e ś ­ niowych dokonana przez B. N. Putiłowa; analizując pieśni o walce z potworem wyróżnił on trzy zasadnicze grupy w ą t k ó w : 1) potwór jest strażnikiem wody, źródła, 2) potwór niszczy zasiewy, pożera ludzi, nakłada daniny, zamyka w ą w o z y , 3) potwór zagraża orszakom weselnym odbiera dary i żąda wydania panny m ł o ­ dej . Wszystkie wymienione tu cechy charakterystyczne są dla s m o k ó w na terenie całej Słowiańszczyzny, bez w z g l ę d u na to, jak je ludność wiejska nazywa — smo­ kiem, lamją, halą czy wreszcie — jak to ma miejsce nieraz w pieśniach — żmijem . Można więc sądzić, że w części pieśni i bylin nazwa ta została użyta wyłącznie jako synonim potwora. Naszym zdaniem decydujące znaczenie posiadają cechy obu istot, zwłaszcza te podstawowe — akwatyczność smoka i ognistość żmija. W p i e ś ­ niach, legendach i bajkach wschodnio- oraz południowosłowiańskich •— nawet jeśli używa się w nich nazwy żmij — potwór ginie bardzo często od ognia lub traci s w ą siłę przebywając zbyt długo poza wodą, na żarze słonecznym itd. 3 4 s 6 Warto ponadto zwrócić u w a g ę na inny aspekt klasyfikacji Putiłowa. Otóż wyróżnione przez niego grupy w ą t k ó w (2) i (3) są w ł a ś c i w i e rozwinięciem grupy (1) — strzeżenia wody, czy m ó w i ą c inaczej zamykania dostępu do wody. „Zamy­ kanie" lub „wiązanie" to jedna z podstawowych cech przypisywanych smokom i istotom smokopodobnym. W wierzeniach ludowych, gdzie smoki p o r ó w n y w a n e 3 Por. M o s z y ń s k i , op. cit. s. 464-465, 668-670. B. N. P u t i ł o w , Russkij i jużnosławjanskij gieroiczeskij epos, Moskwa 1971, s. 31-38. Warto przytoczyć pokrótce charakterystykę tych istot z terenu Bułgarii. Christo Wakarelski w swej pracy Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, pisze o lamjach •— „smok rodzaju żeńskiego o wyglądzie wielkiego gada [...] Ma też skrzydła z błony. Ciało lamji pokryte jest żółtą łuską. Spotyka się obrazy smoka z trzema lub dziewięcioma głowami" (s. 224). W pieśniach i bajkach o smoku m ó w i się, że „mieszka na dnie morza albo w jaskiniach, gór, że zatrzymuje wody studzien i rzek i tym samym zmusza ludzi do składania mu ludzkiej ofiary" (ibidem). Walczą z l a m j ą - s m o k i e m bohaterowie, m. in. królewicz Marko, Branko, Chrabro, a zwykle św. Jerzy. Z odciętych smoczych karków „płynie często rzeka żyzności dla rolników i hodowców bydła". Synonimem lamji jest hala. Następnie Wakarelski pisze wyraźnie: „Wrogami lamji i hal są zmeeve (1. p. zmej) — smoki, młode istoty płci męskiej do pasa w postaci ludzkiej, z ogonem żmii i skrzydłami" (s. 224). Użycie i w tym wypadku nazwy smok jest już tylko uproszczeniem badacza jasno zdającego sobie jednak sprawę z różnicy między tymi grupami istot nadprzyrodzo­ nych. W języku polskim nazwa żmij w ł a ś c i w i e nie funkcjonuje i wszystkie istoty o kształcie w ę ż o w y m zwykło się określać mianem smok. Nie powinno to jednak w p ł y w a ć na rezultaty prac badawczych. Dodajmy jeszcze dla ścisłości, że w połud­ niowej Słowiańszczyźnie żmije tworzą całą społeczność, w której istnieją równie istoty tego gatunku płci żeńskiej, zwane w Bułgarii zmeici. Silnie podkreślaną przez Wakarelskiego cechą żmijów jest ich aktywność seksualna. Por. fragment pieśni bułgarskiej o zaślubinach żmija z dziewczyną ( M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 2, s. 774). Mówią o tym byliny i legendy ruskie przytaczane przez A. A f a n a s j e w a , Poeticzekija wozzrienia Sławian na prirodu, Moskwa 1858, t. I I , I I I . t 4 5 6 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE są czasem do chmur lub z nimi utożsamiane, uważa się, że smoki pochłaniają wody i zamykają je w sobie, „wiążą". Powodują w ten sposób podwójne niebezpieczeń­ stwo — suszy bądź powodzi. Istoty władające piorunami, w tym także na n i e k t ó ­ rych terenach ż m i j e , zmuszają smoki do wypuszczenia wody albo odpędzają j e nie dopuszczając tym samym do powodzi lub gradobicia. W pieśniach i legendach ludowych cecha „wiązania" czy „zamykania" uległa rozszerzeniu — smoki nie tylko zamykają wody i dostęp do nich, ale także drogi i w ą w o z y , porywają i w i ę ż ą ludzi i orszaki weselne. Sama postać potwora uległa również transpozycjom — już nie musi to b y ć gadopodobny smok, lecz antropomorficzny potwór w rodzaju wspomnianego kilkakrotnie przez autorkę Arapa (np. s. 47) albo trzygłowy woje­ woda Balačko z Ledjan (s. 131). Niezwykle interesującą sprawą jest przystosowy­ wanie tego archaicznego obrazu do konkretnych sytuacji społecznych i historycz­ nych — wspomniany Arap w y s t ę p u j e mianowicie nieraz jako element tureckiego systemu administracyjnego, pobiera daniny od ożenku, gnębi, zabija lub uprowadza do niewoli chrześcijan. W takich wypadkach sens w ą t k u walki z potworem ulega zasadniczym zmianom. 7 Nie miejsce tu na szczegółowe i kompleksowe omawianie zespołu wierzeń o żmiju, smoku i walce istoty nadprzyrodzonej lub bohatera z groźnym potworem, choć — jak się wydaje — analiza tych w i e r z e ń ludowych rzuciłaby nowe światło zarówno na system wierzeń religijnych ludności słowiańskiej, jak i miejsce oraz znaczenie epiki bohaterskiej w życiu społeczności wiejskiej. Niestety, mimo dyspo­ nowania ogromnym materiałem źródłowym autorce nie udało się wykroczyć poza opis kilkunastu w ą t k ó w pieśniowych. Zaważyło na tym w dużym stopniu utożsa­ mienie żmija z istotami opozycyjnymi w stosunku do niego. Pomieszanie żmija ze żmiją doprowadziło zresztą do paradoksalnej sytuacji, kiedy autorka przytaczając poglądy P u t i ł o w a zarzuca radzieckiemu badaczowi, ż e w swej klasyfikacji nie uwzględnił pieśni, „gdzie żmij pojawia się jako motyw, obraz" (s. 45). Na dowód przywołuje przykłady, w których mowa jest bez wątpienia o najzwyklejszych gadach — żmijach (rodz. żeński). Z tej różnicy wspomniany badacz zdawał sobie zapewne doskonale sprawę. Niepokój autorki budzi natomiast powtarzająca się trzygłowość potwora: „Nie wiadomo jednak dokładnie — pisze H . Czajka — czy należy to rozumieć dosłownie jako trzy głowy, czy też jako trzy twarze, co przypisywano różnym postaciom z mitologii i religii greckiej i rzymskiej" (s. 47). Dociekliwość godna lepszej sprawy, świadcząca jednak niewątpliwie o lekturze znanego i w dużym stopniu nieaktual­ nego już dzieła Pettazzioniego . Fragment o trójgłowych bóstwach za nim przyto­ czony niczego nie wyjaśnia; żmij, który w swej klasycznej postaci nigdy nie ma trzech głów, zostaje uznany za „pewien obraz, wzór, który prawdopodobnie ma jakiś związek z mitologią pogańską tamtejszych Słowian [ani słowa na poparcie tego przypuszczenia — przyp. moje R T ] , ale w poezji ludowej zatracił wszelkie cechy archetypu". Trójgłowość zaś „podkreśla monstrualność postaci" (s. 48). 8 9 Wyłącznie opisowy charakter ma również obszerna część poświęcona charak­ terystyce w i ł . I tu analizę zastąpiono bezkrytycznym p o w o ł y w a n i e m się na ustale­ nia W. Klingera oraz K . Moszyńskiego. Przykładem powtórzone zapewne za tym 7 Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 486-487, 568-569, 652-654. R . P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967. Istnieje szereg danych wskazujących na możliwość funkcjonowania postaci żmija w wierzeniach religijnych S ł o w i a n w średniowieczu, por. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przedchrześcijańskich Sło­ wian, „Archeologia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. 8 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 253 RECENZJE ostatnim badaczem twierdzenie, że rusałki charakteryzują się innym zespołem cech niż wiły. Tymczasem wystarczy uważnie przestudiować odnośne rozdziały Kul­ tury ludowej Słowian, by dojść do zgoła odmiennych w n i o s k ó w . Bardzo dokładny opis w i ł i ich swoistej społeczności nie doczekał s i ę analizy, choć autorka — dzięki lekturze książki Mircea Eliadego pt. Sacrum, mit, historia — trafnie odnajduje paralelę między cechą „zamykania" czy „wiązania" w ó d u tych demonów oraz u indyjskiego potwora Wrtry. Szkoda, że własność ta nie została zauważona u smoków, co na podstawie niepieśniowego materiału porównawczego mogłoby doprowadzić do ustalenia między tymi dwoma rodzajami istot nadprzy­ rodzonych łączących je związków. Niestety, poza konstatacją podobieństwa z Wrtrą nie zostają z tego faktu w y c i ą g n i ę t e żadne wnioski. To samo tyczy się symboliki św. Jerzego, jednego z bohaterów, który walcząc o dostęp do źródła pokonuje w i ł ę (s. 71) . Treść całego rozdziału „Warstwa mityczna" w żaden sposób nie uzasadnia w n i o s k ó w końcowych. Czytamy tam między innymi, że „Słowianie południowi posiadali na swój sposób rozwinięte mity, które oparły się wiekom i odegrały olbrzymią rolę w powstawaniu epiki bohaterskiej" (s. 93). Zresztą na podstawie przytoczonych w książce materiałów źródłowych trudno w ogóle m ó w i ć o mitach; co najwyżej o zespole wierzeń.. Luźne dywagacje o mitach towarzyszą jednak czy­ telnikowi ciągle, prowadząc w rezultacie do następującej konkluzji: „[Mity — przyp. R T ] Nie próbują [...] wyjaśnić poszczególnych zjawisk przyrody, [...] nie interpretują początku świata, nie doszukują się praelementu materii. Sprawy te znajdują się poza zasięgiem mitycznego myślenia środowiska, które próbuje uczy­ nić z mitu pewien obraz, wzór, nieustannie kontrolowany z aktualną rzeczywis­ tością, w której bohaterowi przyszło żyć i działać" (s. 98). Trudno zaiste o więcej nieporozumień w dwóch zdaniach. Autorka zdaje się zapominać, że ma do czy­ nienia z drobną cząstką w y t w o r ó w kulturowych i do tego tych, które nie aspi­ rowały do pełnienia roli mitów. Przypisywanie na tej podstawie ludności wiejskiej braku zainteresowania kwestiami „filozoficznymi" jest zupełnie bezpodstawne, pomijając nawet fakt, że w końcu X I X wieku zanotowano wśród Słowian połud­ niowych oryginalne mity kosmogoniczne i wierzenia kosmologiczne , o których — mimo deklaracji konfrontowania pieśni z innymi materiałami — autorka nawet nie wspomina. T a k oczywista fałszywość w n i o s k ó w wynika przede wszystkim z faktu, że do rangi mitu podniesiony został skonstruowany przez autorkę na pod­ stawie licznych pieśni opis świata w i ł . 10 11 12 1 0 Sam K . Moszyński zwraca wielokrotnie uwagę, że istnieją cechy wspólne pewnym grupom demonów na obszarze niemal całej Słowiańszczyzny oraz cechy lokalne. Obok nich wyróżnić można cały szereg cech, które nazwiemy tu dla wygody przypadkowymi; są one najczęściej wynikiem „ingerencji" informatorów w tekst tradycyjny. Chociaż czytając odnośne fragmenty Kultury ludowej Słowian odnosi się wrażenie, że autor nie starał się dokonywać hierarchizacji cech i z zało­ żenia traktował je jako równorzędne, to jednak w końcu wskazuje wyraźne kilka z nich. S ą to m. in. zawiązek demonów z księżycem oraz związek z w o d ą (Moszyński określił ten ostatni, jako w ą t e k „prania bielizny nocną porą nad rzekami", ale naszym zdaniem należy włączyć tu wszystkie rodzaje łączności z -wodą jako elementem wszechświata, a w i ę c zarówno zbiornikami wodnymi jak i deszczem). Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, § 529. Autorka nie uwzględnia w ogóle w ą t k u walki św. Jerzego ze smokiem, który w wierzeniach religijnych S ł o w i a n — szczególnie wschodnich i południowych — odgrywał w a ż n ą rolę. Mity kosmogoniczne rejestrowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich w końcu X I X i na początku X X wieku nie doczekały się — o ile nam wiadomo — szczegółowego i kompleksowego opracowania. 1 1 1 2 �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Wspomniane w y ż e j braki powtarzają się w kolejnych rozdziałach książki. W „Warstwie chrześcijańskiej", gdzie wyliczone są wszystkie występujące w p i e ś ­ niach fakty mające jakikolwiek związek z chrześcijaństwem, autorka pisze na z a ­ kończenie: „Mitologia chrześcijańska jest w i ę c jednym z k o m p o n e n t ó w epiki na południowej Słowiańszezyźnie" (s. 123). I znów trudno zgodzić się z tak ogólnym sformułowaniem, gdyż mowa była przede wszystkim o ludowych poglądach i w y ­ obrażeniach, które jakkolwiek wyrosły na bazie idei chrześcijańskich (a czasem odwrotnie — są wierzeniami ludowymi, w których tylko używanie np. słowa Bóg jest w p ł y w e m tej religii), to jednak ani śladu nie ma jakiejś mitologii chrześci­ jańskiej. Co najwyżej m ó w i ć można o elementach genetycznie chrześcijańskich, zwykle poddanych daleko idącym modyfikacjom, na co zresztą autorka sama wie­ lokrotnie zwraca uwagę. Nie brak w tym fragmencie pracy również zdań budzących zdziwienie, takich jak choćby poniższe: „Nowa religia [chrześcijaństwo — R T ] po­ sługiwała się abstrakcją i idealizacją pojęć, nie zawsze była dostępna dla szerszego ogółu, żyjącego w sposób prymitywny" (s. 101). Kolejny rozdział zatytułowany „Warstwa baśniowa", a w ł a ś c i w i e jego część początkowa, gdzie jak w każdym rozdziale prócz „warstwy obyczajowej" cytowane są poglądy słynnych badaczy, jest doskonałym przykładem naukowej niefrasobli­ wości. Oto bowiem po stwierdzeniu wspólnych cech baśni, m i t ó w i legend, po zdaniu: „klasyfikacja e l e m e n t ó w baśniowych w epice bohaterskiej południowej Słowiańszczyzny jest rzeczą umowną, a w każdym razie nie może to być klasyfi­ kacja arbitralna" (s. 124), autorka przytacza cytat z jednej z prac Claude L é v i -Straussa. Pisze on m i ę d z y innymi, iż wzajemny stosunek mitu i bajki „nie jest stosunkiem tego, co dawniejsze, do tego co późniejsze, pierwotnego do pochod­ nego". W następnym zaś zdaniu, bez najmniejszego komentarza cytowanego poglądu czytamy: „Prawdopodobnie elementy baśni zaczęły pojawiać się, kiedy bogów nie było jeszcze na świecie, mity istniały nieukształtowane, a postacie mityczne nie były pojęte antropomorficznie" (s. 124). O ile można zrozumieć to skompli­ kowane zdanie, jest ono zupełnym zaprzeczeniem poglądu Lévi-Straussa. A jeszcze dalej, jakby na przekór kolejnemu cytowanemu zdaniu tego badacza, że „Bajki są mitami w miniaturze, w których te same opozycje przetransponowane są na małą skalę" autorka przywołuje również bez żadnego komentarza cytat ze Świata baśni T. Sinki. On zaś pisze: „Baśń jest ciekawym zabytkiem myślenia przedlogicznego, ciekawym tworem pierwotnej fantazji, w której czynności są identyczne z czyn­ nościami fantazji estetycznej i poetyckiej". Nawet przy maksimum dobrej woli trudno uznać, że te wszystkie stwierdzenia łączą się, że pozwalają pojąć, jak rozu­ mie autorka baśń. Mimo to w przeświadczeniu H . Czajki rozdział poświęcony mo­ tywom bajkowym, w porównaniu z dotychczasowymi opracowaniami, „stanowić będzie krok naprzód" (s. 125). Podobnie jak w poprzednich rozdziałach omówiono tu wszystkie występujące w epice motywy tzw. bajkowe, jak np. odporność bohatera na rany, ilość posiadanych przezeń serc, rzuty kamieniem na nieprawdopodobne odległości, perypetie związane z poszukiwaniem żony itd. Wśród nich jest wiele takich w ą t k ó w , które z całą pewnością można zaliczyć do innych warstw. I tak walka ze smokiem, działalność wił, n i e z w y k ł e poczęcie bohatera i im podobne kwalifikują się do warstwy mitycznej, różne zaś wątki obyczajowe związane z cyk­ lem ż y c i o w y m bohatera pasują doskonale do rozdziału ostatniego pt. „Warstwa obyczajowa". Wszystkie tego rodzaju niejasności są bezpośrednim wynikiem braku jasno określonych kryteriów ograniczających zakresy poszczególnych warstw. Książka opatrzona jest zakończeniem zawierającym wnioski z „analizy" epiki bohaterskiej S ł o w i a n południowych. Stwierdza się tam, że głównymi komponen- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 255 RECENZJE tami epiki są „mit pogański i obyczajowość". Trzecie miejsce przypada warstwie baśniowej, „Mit chrześcijański nie zajmuje w epice bohaterskiej zbyt dużo miejsca" (s. 213). „Historia odegrała w epice rolę raczej inspirującą" (s. 214). T a k w i ę c dowiadujemy się wreszcie, iż istota „metody analizy poziomej" polega na usta­ leniu miąższości warstw wyodrębnionych w bliżej nieokreślony sposób. Natomiast miąższość warstw jest podstawą dla ich uszeregowania i zhierarchizowania ich ważności: „Warstwa mityczna i warstwa obyczajowa reprezentowane są w pieśni najbardziej okazale, jedna utkana jest z e l e m e n t ó w cudownych, a w i ę c irracjo­ nalna, druga natomiast jest racjonalna, powiązana silnymi nićmi z życiem, z co­ dziennym bytowaniem człowieka" (s. 213). Tego, iż tzw. warstwa mityczna jest r ó w ­ nież powiązana z życiem codziennym, tyle że nieco inaczej, autorka nie zauważa. Wspomniany na wstępie brak określenia kryteriów klasyfikacji faktów podważa w znacznym stopniu zasadność tych skromnych wniosków. W zależności od nich można by bowiem dość znacznie zmniejszać lub zwiększać objętość poszczególnych rozdziałów książki, a tym samym ilościową zawartość warstw. Pomijając tę sprawę i zakładając, że intuicje autorki są trafne, również trudno stwierdzić, by w y s i ł e k H . Czajki przyczynił się w jakimkolwiek stopniu do poznania struk­ tury treści epiki południowych Słowian. Ryszard Tomicki J U O Z A S K U D I R K A , Lietuvos puodžiai ir puodai, Lietuvos T S R Mokslu, A k a demija Istorijos Institutes, „Mintis", Vilnius 1973, ss. 116, fot. 53, rys. 33. Praca Garncarstwo na Litwie omawia rzemiosło garncarskie na przełomie X I X i X X wieku, z zaznaczeniem kierunku zmian zachodzących do 2 pol. X X wieku. Autor opisuje szczegółowo techniki garncarskie, proces produkcji oraz warsztaty i piece do wypalania naczyń, a także rodzaje naczyń wyrabianych w różnych regionach Litwy, ich zdobienie i polewanie. Szczególnie interesujące jest w y ­ stępowanie na Litwie jeszcze do lat 30-tych X X w. techniki lepienia naczyń znanej na terenie Polski jedynie z wykopalisk archeologicznych. W tym czasie w kilku rejonach wschodniej i południowo-wschodniej Litwy 32 osoby w y k o n y w a ł y na­ czynia tą techniką, a sądząc z dokładnych zdjęć ilustrujących proces produkcyjny jeszcze dziś istnieją osoby znające tę technikę. Lepieniem, będącym techniką sto­ sunkowo nieskomplikowaną, zajmowały się kobiety, posługując się ręcznie obracanym kołem sponowym. Naczynia lepiono ze specjalnego gatunku gliny, występującej w miejscach wilgotnych. Zwraca także u w a g ę stosunkowo późne wyspecjalizowanie się rzemiosła garn­ carskiego na terenie Litwy. Wiejscy garncarze na przełomie X I X i X X wieku wykonywali naczynia w kuchni i wypalali w piecach polnych, w miasteczkach mieli wydzielony kąt mieszkania. Dopiero w latach 20-tych X X w. zaczęto w tym celu stawiać specjalne pracownie z piecami do wypalania. W tym także okresie rozszerzyły się rynki zbytu na naczynia gliniane, z 20-30 km od miejsca produkcji na obszar nieomal całego kraju. W związku z rozwojem hodowli bydła w różnych regionach Litwy utrzymują się do dziś tradycyjne formy naczyń. Na przykład w zachodniej Litwie używa się szerokich dzbanków, we wschodniej wąskich, garncarze zaś przenosząc się do innych miejscowości musieli przystosowywać się do w y m a g a ń miejscowych odbiorców. Najbardziej archaiczne, bo sięgające X w. n. e. formy i techniki wyrobu naczyń zachowały się na wschodnich obszarach L i t w y , natomiast wyspecjalizowane rzemiosło rozwinęło się w częściach zachodnich. Maria Woźniak �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE N A R O D N O J E I S K U S S T W O SSSR, wydawnictwo „Izobrazitjelnoje iskusstwo", Moskwa 1972, 229 reprodukcji w e d ł u g wyboru W. A. J e ł k o w a i Ł. F . Romanowa, w s t ę p 2,5 str. i tłumaczenie w języku angielskim, strony nlb. Książkę typu albumowego przygotowaną z okazji obchodów 50 rocznicy Z S R R przyjąć należy z aplauzem. Jest to bowiem pierwszy tego rodzaju zbiorowy przegląd współczesnej ludowej twórczości artystycznej różnych narodów zamieszkałych na terenach Związku Radzieckiego, P o w s t a ł on na podstawie materiałów Funduszu Wystawowego Dyrekcji Wystaw Związku Artystów ZSSR, zebranych w ekspedycjach Komisji Zarządu Związku Artystów Z S S R poświęconych sztuce ludowej. Widać w nim odrębność sztuki i twórczości poszczególnych republik wyrastającej z etnicz­ nego charakteru, rozwoju historycznego, sposobu życia, specyfiki środowiska oraz pracy, która stanowi główne zajęcie i podstawę egzystencji miejscowej ludności. Jest ona również wynikiem specyficznych w a r u n k ó w geograficznych i klimatu. Na przykład na dalekiej północy podstawowym materiałem i tworzywem jest skóra i futro upolowanych zwierząt oraz kość, a wśród pasterskiej ludności środkowej Azji — w e ł n a i sierść. W dzisiejszych czasach wiele dawnych w y t w o r ó w sztuki ludowej utraciło swoją pierwotną wartość użytkową, niektóre z nich jednak znalazły n o w ą funkcję, zwłaszcza ze względu na swój dekoracyjny charakter. Oto np. dymkowskie zabawki służą obecnie za elementy upiększające wnętrza mieszkalne. Tak samo wyroby jubilerskie, wykonywane przez rzemieślników centralnej Azji, są dziś poszukiwaną biżuterią dla uzupełnienia modnej sylwetki kobiecej. Duże zastosowanie w deko­ racji wnętrza mieszkalnego znajdują także ceramiczne naczynia rosyjskie, ukraiń­ skie lub z republik centralnej Azji, czarna ceramika mołdawska nadto koronki i hafty z północnych regionów Rosji, dagestańskie wyroby srebrne, dywany z A r ­ menii i Azerbejdżanu oraz wiele innych w y t w o r ó w sztuki ludowej. Żaden z m i ę d z y ­ narodowych festiwali, czy kongresów nie obejdzie się dziś bez w y s t ę p ó w zespołów regionalnych, prezentacji strojów, pieśni, tańców, czy pamiątek. Fakty te świadczą 0 głęboko zakorzenionych tradycyjnych upodobaniach i nawykach. Album zawiera tylko wybrane, najbardziej typowe prace wykonane przez różne narody Związku Radzieckiego w ostatnich pięciu latach. Są to przeważnie prace indywidualnych twórców oparte na wzorach tradycyjnych oraz pracach artystów, którzy w swej twórczości nawiązują do przekazów tradycji. Materiał jest tutaj podzielony w e d ł u g kryteriów, jakie stosuje się przy organizowaniu wystaw sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego, tzn. w e d ł u g charakterystycznych grup poszczególnych narodów. Przegląd ten otwierają wyroby republiki rosyjskiej. Są to: malowane drewniane naczynia z regionu Gorkowskiego i Swierdłowskiego, gliniane malowane zabawki w postaci g w i z d k ó w •— koników, kurek i babek z okolicy Tuły, Kirowa i Archangielska oraz z surowej gliny z regionu Penza, ceramika riazańska 1 dagestańska o ozdobnej, wyszukanej formie, hafty wladymirskie, mordwińskie, dagestańskie, czuwaskie, tatarskie, karelskie, kabarowskie, jakuckie o swoistej technice wykonania i elementach zdobniczych oraz kolorystyce, pokrywające części garderoby, zarówno futra, kaftany, rękawice, jak ręczniki, serwety, narzuty; dalej haftowane i aplikowane części garderoby, zwłaszcza z rejonów północnych; misterne o gwieździstych motywach koronki z Wołogdy, przeróżne tkaniny lniane i lniano-bawełniane o przetykanych, geometrycznych wzorach rombowych w kompozycji pasowej, np. z rejonu Brjansk, Komi (zwłaszcza krajki), czy Karelii — w biało-czerwonym kolorze, to znów tkaniny wełniane, w postaci kilimów, dywanów, s u m a k ó w , o zróżnicowanej kolorystyce i ornamentyce, np. z Baszkirii, Udmurtu, �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 257 Dagestanu. Te ostatnie odznaczają się szczególnym zestawem m o t y w ó w , w których dominuje kolor czerwony, czarny i żółty oraz motywy o nieregularnej linii brze­ gowej. Osobną u w a g ę zwracają dywany sukienne i w o j ł o k o w e w naturalnych kolorach, o bardzo prostym, sercowato-ślimacznicowym ornamencie z rejonu Kabardino-bałkarskiego i futro focze z haftami z Jakucji, czy aplikowane części garderoby z kolorowymi, esowatymi ornamentami, pochodzące z okolic Kabarowska. Z innych w y t w o r ó w tej grupy terytorialnej w y m i e n i ć jeszcze należy filigranowe ozdoby burjackie na kształt medalionów z dekoracyjnymi formami d z w o n k ó w i guzów uzupełnionych koralami i drogimi kamieniami oraz precyzyjnie grawero­ wane srebrne naczynia z Dagestanu i m e t a l o w ą paterę z Wołogdy o bardzo mister­ nym ornamencie roślinnym. Na u w a g ę zasługują także: osetyński uroczystościowy róg do picia zdobiony metalem i płaskorzeźba o ornamencie roślinnym; jakuckie rzeźby w kości; dagestański drewniany, inkrustowany srebrem moździeż; kałmuckie naczynie skórzane na kumys z tłoczonym ornamentem i srebrnymi okuciami; archangielskie naczynia drewniane ażurowo zdobione snycerską robotą oraz malo­ widła kwietne na emaliowanym metalu i malowidła ze scenami rodzajowymi na papierze. Rzeźba nie zajmuje tu pierwszoplanowego miejsca. Z powyższego zaś przeglądu widać, że na czoło w twórczości ludowej w y s u w a j ą się takie ośrodki, jak: Tuła, gdzie powstają gliniane, zabawki i ceramika, Kirów, Rjazań, Penza i Archangielsk — również jako ośrodki ceramiczne, Gorkowsk i Swierdłowsk znane z malo­ wanych kolorowo naczyń drewnianych, Dagestan produkujący ceramikę, hafty, tkaniny, zwłaszcza wełniane, grawerowane metalowe naczynia, wyroby drewniane i zdobione srebrem, Wołogda •— odznaczająca się misternymi koronkami i ozdobami oraz naczyniami metalowymi, Władimir znany z haftów, jak Jakucja, gdzie wyrabia się także ozdobną odzież, głównie futra. W kolejnej części albumu pokazane są wyroby z Ukrainy, Białorusi, Mołdawii, przy czym ukraińskie zajmują najwięcej miejsca. W grupie w y r o b ó w mołdawskich pokazano stosunkowo bardzo mało, bo tylko s i w ą ceramikę w postaci dużych garnków i dzbanów z Kobolchina, gliniane zabawki — gwizdki w postaci jeźdźców na koniach i kogutka z rejonu Rezin oraz wełnianą krajkę w kolorze czerwono-czarnym o romboidalnych motywach, narzutę z pasiaka z Orgiejewskiego rejonu i obrzędowy ręcznik ze współczesnymi roślinnymi kolorowymi haftami i szydełkową koronką. Bardzo skromnie przedstawiona jest także sztuka ludowa Białorusi, nie pozba­ wionej przecież bogactwa tradycyjnej twórczości. Współcześnie prezentuje ją je­ dynie siwa ceramika z okolic Mogilewa i Brjesta, o wiele uboższa od mołdawskiej pod w z g l ę d e m dekoracyjnym, ozdobne tkaniny z gwieździstymi i rozetowymi moty­ wami zamkniętymi w rombowych i wielobocznych obramieniach z rejonu Gómela, obrzędowe ręczniki, bardzo dekoracyjne w symetrycznych kompozycjach poziomych pasów, również z rejonu Gómela i miniatury skrzynek drewnianych — jedna zdo­ biona inkrustacją ze słomy ze Złobina, druga malowana z tradycyjnym podziałem na dwa pola w y p e ł n i o n e trzema dużymi, kolorowymi kwiatami. Za współczesne formy kompozycyjne uważać należy jeźdźca na koniu wykonanego ze słomy z Mo­ gilewa i trzy rozpędzone konie ze szkła z rejonu Grodna, nota bene pod w z g l ę d e m artystycznym bardzo udane, lecz nie mające związku z twórczością ludową. Po­ dobny charakter mają także dwa wytwory ze szkła z okolic Lwowa, zaliczone do grupy ukraińskiej. Bogactwo tradycyjnej twórczości ukraińskiej znalazło potwierdzenie we w s p ó ł ­ czesnych tendencjach. W y s u w a j ą się tu zarówno wyroby tekstylne, jak ceramiczne, wyroby drewniane inkrustowane i podpalane, malowidła i elementy stroju regio17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nalnego. Z jednej strony nie odbiegają one w niczym, tj. ani w surowcu, ani w technice wykonania i technice zdobniczej oraz motywach i kompozycji od w z o r ó w tradycyjnych, z drugiej strony natomiast poza zupełnie nowym, wspom­ nianym już szkłem, pojawiają się tu także nowe kompozycje, opierające się jednak na wzornictwie tradycyjnym. Jako ośrodki twórcze w y s u w a j ą się znane od dawna okolice Czerniowiec, Czernihowa, Kojowa, Iwano-Frankowska, rejony zakarpackie, połtawskie. Odmienną twórczość grup kultury wschodu prezentują wyroby gruzińskie, azerbejdżańskie i armeńskie. Dominują wśród nich okazy jubilerskie, ceramiczne i tekstylne, odmienne i bogate zarówno w swej formie, jak i elementach dekoracyj­ nych. W Gruzji rejon Tbilisi jest ośrodkiem srebrnictwa, w którym obok niepowta­ rzalnych form naczyń zwracają u w a g ę zdobnicze filigranowe elementy koliste i ślimacznicowe w przeciwieństwie do ozdób azerbejdżańskich z Baku o kształcie guzikowatym, czy wachlarzowatym z licznymi zwisającymi blaszkami, kulkami i perełkami, świadczące o wysoko rozwiniętym kunszcie rzemieślniczym. Konty­ nuację tradycji widzi się także w przykładach gruzińskich dzianin z wielokolorowej włóczki, tj. w skarpetach i bogato zdobionych częściach garderoby męskiej lub specjalnym nakryciu g ł o w y kobiecej. Poza tym w wyrobach zdradzających zupełnie nowoczesne tendencje twórcze w i d a ć albo archaizowanie form, np. w haftach na wojłoku z rejonu Achmetskiego, albo korzystanie z nowszego wzornictwa z dwu­ dziestych lat bieżącego wieku, czego dowodem dywan abchazki ze stylizowanymi jeleniami. Natomiast podane przykłady ceramiki gruzińskiej nie odznaczają się żadną specjalną cechą, a naczynie do wina z kolumną zakończoną pięcioramienną gwiazdą rosyjską wykazuje wręcz nieporadność kompozycji. Wypracowaną formę związaną z wzornictwem tradycyjnym wykazują za to naczynia azerbejdżańskie i armeńskie z surowej gliny, z dyskretnym ornamentem plastycznym lub rytym, jak w czasach archaicznych. Bogate w archaiczne motywy zdobnicze typu geometrycznego, zróżnicowane kolorystycznie są azerbejdżańskie wyroby tekstylne z w e ł n y , mające zastosowanie jako części tradycyjnej odzieży, nadto dziane skarpety, dywany i batikowane szale, na których występują motywy arabesek. Ośrodkami twórczymi są tutaj: Baku, rejon Lenkoran, Ismail, Ordubad, Szeki. D a w n ą formę użytkową i zdobniczą przejawiają także armeńskie w e ł n i a n e su­ maki i worki na sól (rejon Gorijski i Szamszadinski) z motywami rombów, u k o ś ­ nych równoramiennych krzyży, rombów z odrostkami, esownic. Widać, że niemałą rolę odgrywa tu także pasiak oraz kompozycja pasowa o urozmaiconej szerokości pasów stanowiących także tło dla pojedynczych m o t y w ó w powtarzających się rytmicznie. Kolejna część albumu prezentuje uzbecką, kazachską, kirgizką, tadżycką i turkmeńską twórczość ludową •— rejonów w y s u n i ę t y c h daleko na wschód. Naturalne środowisko oraz warunki ekonomiczne i rodzaj uprawianej gospodarki, nadto pa­ nujące niegdyś stosunki społeczne są w prezentowanych wyrobach w y r a ź n y m odbiciem zakorzenionych od pokoleń przeżyć i potrzeb, które przechodzą kolejne stadium adaptacji do współczesnej rzeczywistości. Obok przedmiotów o w y r a ź n y m przeznaczeniu na zbyt, jak niektóre uzbeckie ozdobne patery, rzeźbione misternie drewniane części drzwi, naścienne kilimy, większość w y t w o r ó w ma szerokie zasto­ sowanie, czy to od święta, czy też w życiu codziennym. Na czoło w y s u w a j ą się tu uzbeckie wyroby tekstylne z w e ł n y , b a w e ł n y , jedwabiu, wzbogacone haftami o du­ żych kolistych i gwiaździstych, motywach płaszczyznowych lub rombowych i r ó w ­ noramiennymi krzyżami. S ą to naścienne kilimy, pasy do wzmacniania jurty, części �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 259 kobiecego ubioru, ż y w e w kolorach i o bogatym wzornictwie. Drugie miejsce zaj­ mują tu wyroby z gliny o funkcjonalnych, tradycyjnych formach, np. czarny dzban, malowane i glazurowane p ę k a t e naczynia z pokrywą lub dwoma uszkami, malowane i glazurowane talerze, naczynia o kształtach zwierzęcych — wszystkie 0 swoistym ornamencie zapełniającym niemal całe powierzchnie, pochodzące z oko­ lic Chorjezmska, Kaszkadarii, Fjerganiji, Buchary, Samarkany, Urgud, Kizduwanu. Do tego dochodzi jeszcze sprzęt w postaci ozdobnej skrzyni malowanej i srebrno-złote ozdoby jubilerskiej roboty uzupełnione koralami i turkusami z gęstym puklem drobnych wisiorków. Z w y r o b ó w kazachskich zaprezentowano tutaj wyłącznie tekstylia. Są to tkane dywany o ornamentach geometrycznych z motywami w ę ż y k ó w , meandrów, linii łamanej w różnym układzie kompozycyjnym; nadto aplikacje w e ł n i a n e na w o j ł o ­ kach używanych do pokrywania legowisk •— o dużych arabeskowych, symet­ rycznych motywach; naścienne tkaniny haftowane o motywach roślinno-geometrycznych składających się z drobnych e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Pochodzą one z rejonu Kzył—Ordynskiego, Ałma-ata, Dżambulu, Karagandy, Czimkent. Kirgizkie zdobnictwo tekstylne w i ą ż e się przede wszystkim z dekoracją wnętrza jurty. Są to aplikacje na wojłokach i skórze oraz hafty o dużych asymetrycznych motywach k r z y ż o w o - w o l u t o w y c h , zawiniętych rogów i arabesek, a w haftach — w postaci wirujących gwiazd i m o t y w ó w zamkniętych w kolistym otoku. Domi­ nuje w nich kolor czerwony na ciemnym — czarnym lub brązowym tle oraz od­ cienie zieleni, z akcentami żółtego. Drugą gałęzią kirgizkiego zdobnictwa są prezen­ towane w albumie wyroby jubilerskie w formie nausznic, grawerowane i z w i ­ siorkami z korali. Pochodzą one z Naryna. Twórczość l u d o w ą republiki tadżyckiej reprezentują przede wszystkim wy­ roby ceramiczne głównie o białokremowej polewie z geometryczno-roślinnym orna­ mentem w postaci rozet, wachlarzy, wolut. Mają one swoiste formy czar, flako­ nów, dzbanów, waz o kulistym, p ę k a t y m brzuścu i dość szerokiej stopie. Pochodzą z kilku ośrodków, z których wyróżniają się: Czorku, Kanibadam, Gumbułak, Dasztldżum, Karatag, Ura-Tjube; z tych dwu ostatnich miejscowości pokazano gliniane zabawki o zoo- i antropomorficznych kształtach w y w o d z ą c e się z magicznych 1 apotropeicznych tradycji. Funkcje te spełniały pierwotnie również srebrne ozdoby z licznymi wisiorkami, na wzór których wykonuje się współczesną biżuterię. Spe­ cyficzne motywy zdobnicze, wynikające z kultury regionu, o ż y w y c h kolorach i zwartej, kolistej kompozycji wykazują współcześnie wykonane części tradycyj­ nej odzieży z Nuszor. Wyroby ludowe turkmeńskiej S S R zamykają zestaw prezentowany w niniej­ szym rozdziale. Są to przykłady tekstyliów, jak gruby, w e ł n i a n y dywan o moty­ wach rombowych ze spiralnie zwiniętymi rożkami i dywan strzyżony w w i ś n i o ­ wym kolorze o delikatnym geometrycznym ornamencie — obydwa wykonane w Aszchabadzie, nadto delikatna, jedwabna tkanina w szeroki pas fioletowy i zie­ lony z żółto-czerwonym obramowaniem przeznaczonym na część kobiecego stroju i jedwabne wyszywane nakrycie g ł o w y kobiecej o motywie wirującej gwiazdy — także z Aszchabadu. Natomiast g ł ó w n y m ośrodkiem ceramiki jest tutaj, jak daw­ niej: K u n j a — Urgencz, gdzie wyrabia się naczynia o tradycyjnej formie i zdob­ nictwie w postaci dużych rozet i gwiazd utrzymanych w kolorach żółtej i zielo­ nej polewy, lub jednokolorowe z reliefowym ornamentem lekko zaznaczonych w a ­ łeczków, jak w przykładzie dużego naczynia na wodę. W srebrnych ozdobach biżuteryjnych wymienionych terenów w i d a ć wyraźnie łączenie e l e m e n t ó w starego rzemiosła z nowym. Dwa zaprezentowane przykłady ta �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kwadratowy i prostokątny medalion z dużym szlachetnym kamieniem pośrodku — jeden w filigranowej oprawie stanowi przeciwwagą dla rzędu m a ł y c h w i s i o r k ó w 0 kształcie lancetowatym, drugi w prostej oprawie na grawerowanym tle blaszki. Centrum dla tego rodzaju w y r o b ó w jest również Aszchabad. Nawiązanie do tradycji stanowią nadto grawerowane tabakierki wykonane z małych owoców tykwy. Ostatnia część albumu poświęcona jest sztuce ludowej Litwy, Ł o t w y i Estonii, tj. krajów, gdzie bogate wzornictwo tradycyjne znalazło odbicie w szerokim asor­ tymencie współczesnych w y r o b ó w . Należą do nich litewskie w e ł n i a n e krajki i ba­ w e ł n i a n e lub lniane tkaniny oraz ręczniki z Radwiliszek o charakterystycznych geometrycznych motywach kostek komponowanych w szachownicę, gwiazdy i r ó w ­ noramienne krzyże; dalej ceramika siwa lub malowana z Merkinje i Kurszenaj oraz barwne palmy wielkanocne ze sztucznych kwiatów, wiązane w wydłużone kiście zakończone pióropuszem, a pochodzące z okolic Wilna. Ozdobne tkaniny łotewskie w różnych kolorach z motywami kostek, pasów 1 urozmaicone skomplikowanym przetykaniem pochodzą z rejonu Rygi, natomiast kraciaki stosowane przede wszystkim na chusty — z Lepaji. Łotwa słynie również z bursztynowych ozdób, których centrum znajduje się w Rydze. Tutaj także, oraz w okolicy, wykorzystuje się stare techniki plecionkarskie do wyrobu koszy o no­ woczesnych formach. S w ą przysadzistością i pękatymi brzuścami nawiązują do glinianych naczyń, których bogaty zestaw o glazurze w odcieniach zielono-żółto-brązowych sugeruje, iż tradycje ceramiczne w rejonie Prejli i Ludzenu są nadal bardzo żywotne. Plecionkarskie tradycje w y r o b ó w z korzeni i szerokich taśm w i ó r k o w y c h oraz technika obróbki drewna zdobionego wypalaniem lub łączeniem kontrastowych jego odcieni charakteryzują ludową twórczość estońską. Są to drewniane, małe i duże kufle z okolicy Talina, Hijumaa, Saaremaa, z ozdobnie w y c i ę t y m i uchwy­ tami, bańki i flasze oraz puzderka. Innym przykładem są kolorowe hafty płaskie o motywach roślinnych wykorzystane na narzutach, jak z okolicy Haapsalu lub wyspy Muku, skąd pochodzi w e ł n i a n a torebka z popularnym na początku X X w* barwnym, kwietnym haftem. Na końcu zestawu pokazano miedzianą, grawero­ w a n ą spinkę z motywami sześcioramiennych gwiazd zamkniętych w kole, oraz w e ł n i a n y kilim z podobnymi, gwieździstymi motywami w różnych kolorach na czarnym tle, wykonany przez twórcę z Haapsalu. Przykłady estońskiej sztuki ludowej zamykają ostatecznie listę współczesnych w y t w o r ó w pochodzących z republiki rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, m o ł d a w ­ skiej, gruzińskiej, azerbejdżańskiej, armeńskiej, uzbeckiej, kazachskiej, kirgiskiej, tadżyckiej, turkmeńskiej oraz litewskiej i łotewskiej. Wykazują one kierunki roz­ wojowe i dążności twórcze ostatnich paru lat zmierzające nie, jak dotąd, w kierunku integracji w ą t k ó w , lecz podkreślenia specyfiki regionalnej i jej tradycyjnego podłoża. Barbara E L L E N M A R I E M A G E R 0 Y , Norsk treskurd, Oslo Bazielich 1972. W serii Norsk Kulturarv — archiwum kultury norweskiej, publikującej wiado­ mości z zakresu kultury tradycyjnej, z końcem 1972 roku ukazała się kolejna po­ zycja. Jest to już dziewiąta książka tego wydawnictwa i jak poprzednie, o sta­ rannej szacie graficznej i edytorskiej. Oprawiona w twardą, kolorową okładkę za­ wiera tekst w układzie dwuszpaltowym i dużą ilość fotografii o wysokim poziomie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 261 artystycznym i dokumentalnym. Do tej pory ukazały się: 1) Olav B 0 , Norsk skitradisjon, również w tłumaczeniu angielskim; 2) Arne E m i l Christensen, Fra vikingskip til motorsnekke, również w tłumaczeniu angielskim; 3) Gilde og gjestebod, pra­ ca zbiorowa pod redakcją Halvor Landsverk; 4) Erling Eriksen, Vor gamie sjefartskultur; 5) Lars Reinton, Til seters. Norsk seterbruk og seterstell; 6) Leif 0sty, Med kunstnarauge. Norsk natur og jolkeliv i biletkunsten; 7) Albert Steen, Med lys og lampe gjennom tidene; 8) Ood Vollan, Sildefisket gjennom tusen ar; 9) Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd. Ostatnia z wymienionych pozycji jest bardzo starannie przygotowanym opra­ cowaniem na temat snycerstwa zarówno sakralnego, jak świeckiego, zdobiącego różne przedmioty codziennego użytku, portale, sprzęty, naczynia, a w kościołach: ołtarze, ambony, stalle itp. Norweska snycerka trwa od tysiąca lat i przeszła przez różne okresy stylowe do czasów współczesnych. Najstarsze okazy sięgają p o ł o w y ósmego wieku. G ł ó w ­ nymi narzędziami były w ó w c z a s dwa typy dłut — hakowate i proste, krótkie. W 1904 roku archeolog Gabriel Gustafson znalazł w Osebergu, u wybrzeży Oslo-fjordu starą łódź w i k i ń s k ą z 800-850 roku, której dolny brzeg kadłuba oraz ozdobne zakończenie wysoko wystającego dzioba mają ażurowo wycięty ornament składający się z m o t y w ó w zoomorficznych stanowiących splatający się ciąg pasowy. Motywy te, jak i inne, zdobiące dziób łodzi, wykonane są bardzo precyzyjnie i przedsta­ wiają formy antropomorficzne, b y ć może duchów i diabłów morskich, a na szer­ szych płaszczyznach przyozdobione są nacięciami w formie rybiej łuski. O wiele bogaciej ornamentowany jest kadłub drewnianego wozu z tej samej łodzi, pokryty płaskorzeźbą w układzie pasowym. Na motywy składają się męskie i żeńskie po­ stacie ludzkie, jeźdźcy na koniu, syreny, rekiny i potwory morskie, a poniżej ple­ cionki z dwu splotów oraz w ę ż e i hydry; cały tył wozu natomiast pokryty jest splatającymi się motywami antropomorficznymi. Podobnie bogate ornamenty, łączące się ze sobą w gęstą plecionkę, zdobią również sanie z Osebergu, zarówno ich górną obudowę, jak płozy. Zakończenia i narożniki mają nadto rzeźby prze­ ważnie w formie zwierzęcych g ł ó w lub gryfów. Reliefowe plecionki, tworzące asymetryczne kompozycje, głównie o charakterze zoomorficznym, w tym najdaw­ niejszym okresie są kompozycjami zamykającymi się w kolistych medalionach. K o ń c o w y okres tego zdobniczego stylu można określić jako reliefowo-plastyczny, połączony nierzadko z inkrustacją. Na szczególną u w a g ę zasługują tu g ł o w y gry­ f ó w z narożników obudowy sań z bogatą plecionkową, ażurową lub inkrustowaną ornamentacją. Około 950 roku w zdobnictwie norweskim pojawia się w p ł y w stylu romańskiego i kolisto-medalionowe formy zanikają na rzecz linearnych, ó s e m k o w y c h splotów w ę ż o w y c h , łączących się z postaciami ssaków o smukłych, subtelnych kształtach. Ś w i e t n e ich przykłady znane są z drewnianych portali kościołów np. w Urnes, Ornes, Sogn, Ulvik. Formy te z czasem rozbudowują się w fantastyczne, ażurowe sploty, w których motywy roślinne, zwłaszcza liści, przenikają się z zoomorficznymi — skrzydłami i g ł o w a m i ptaków, hydr, s m o k ó w , a około 1100 r. wplatają się w to liście akantu. Grubość reliefu nie przekracza 4 cm. Bogaty w sceny figu­ ralne jest portal z Hylestad. Opiewa on legendarne wydarzenia zawarte w księdze Eddy, związane z Sigurdem Favnesbane. Autorka opisuje liczne podobne przykłady, jakie zachowały się w wielu miejscowościach. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w okresie późnego gotyku wymienione motywy zdobnicze ustępują miejsca kom­ pozycjom symetrycznym, zachowującym rytmiczną ciągłość m o t y w ó w . Należą do nich obecnie formy esowate, sercowate, owalne, wiążące się z drobnymi elemen­ tami roślinnymi, głównie liśćmi. �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE W wystroju wnętrz sakralnych znaleźć można w tym czasie również różne rzeźbione maski, rzeźbione przęsła i wiązania konstrukcyjne, kolumny z kapitelami 0 przekroju kwadratu, na których występują półkoliste tarcze z figuralnymi p ł a s ­ korzeźbami. W niektórych przypadkach były one polichromowane, zwłaszcza póź­ niejsze, tworzące koronkowe ażury, odznaczające się rytmiczną kompozycją i sy­ metrią budowy m o t y w ó w roślinnych i zwierzęcych oraz zamkniętymi scenami, czy postaciami świętych. W sprzętach występują też motywy krzyża i plecionek, a w sterczynach, stanowiących np. górną część oparcia ław, foteli lub wykończenia architektoniczne, g ł ó w n y m motywem są g ł o w y węży, gryfów, psów, l w ó w , nawet g ł o w y postaci świętych. Nie są one pozbawione cech naturalizmu. W sterczynach 1 wykończeniach pojawiają się także duże formy kolistych tarcz ze snycerką ge­ ometryczną, często skomplikowaną. Obok tego występują proste motywy geomet­ ryczne, np. ryzowane, jak na sarkofagowej skrzyni o wysokich nogach, znanej z Heddal w Telemarku. Przez zastosowanie wspomnianej techniki uzyskiwano walory kolorystyczne surowego, jasnego drewna. Wpływ renesansu uzewnętrznia się przede wszystkim w zdobnictwie i w y ­ stroju wnętrz sakralnych. Wiąże się to z doborem m o t y w ó w , tematyką religijną, zwartą i miarową kompozycją oraz polichromią, co widoczne jest zwłaszcza na licznych przykładach ambon, ołtarzy, stall, ław, ram itp. Dotychczasowe formy zdobnicze wzbogacone są coraz liczniejszymi rzeźbami figuralnymi spiętrzającymi się nieraz w kilka poziomów, rozrastającymi się na boki, a umieszczanymi w ołta­ rzowych wnękach. T y m samym przybliżają się one swym charakterem do sztuki ogólnoeuropejskiej, głównie barokowej. Podobne tendencje obserwuje się w meblarstwie X V I I wieku, w naczyniach i drobnym sprzęcie. Ale obok tego, poza wykształcającą się sztuką profesjonalną, ulegającą ówczesnej modzie, zwłaszcza w architekturze i wystroju sakralnym, rozwija się twórczość rodzima kontynuująca przekazy tradycyjne. Dowodzi tego zdobnictwo sprzętów i mebli znajdujących się we wnętrzach mieszkalnych, jak łoża o szerokiej, deskowatej obudowie z tarczowymi ster czynami, lub też przypomi­ nające swym w y g l ą d e m postać zwierzęcą; kredensy i szafy z rzeźbionymi orna­ mentami roślinnymi, krzesła, stoły, ławy, skrzynie itp. Dopiero, gdy zdobnictwo sakralne X V I I I w. przeżywało rozkwit form akantu i jego niesłychaną rozbudowę, w p ł y w tego obserwuje się także w sprzętach i meb­ lach tradycyjnych w szczególnej mierze. Warto jednak podkreślić, że autorami w obydwu przypadkach byli ci sami rzemieślnicy tworzący na z a m ó w i e n i e różnych odbiorców. Po 1800 r. obserwuje się w snycerce eklektyzm i nawrót do minionych s t y l ó w i upodobań, jak i w innych krajach Europy, i dopiero po 1900 r. zaczyna kształcić się nowy styl, zwany powszechnie sztuką nowoczesną. Na zmiany te w p ł y n ę ł a industrializacja i idąca z tym w parze produkcja masowa. Na zakończenie autorka podkreśla zasługi m u z e ó w przemysłowych i etno­ graficznych, które dzięki swym bogatym zbiorom są nieocenionym źródłem przy szczegółowych opracowaniach tego typu. Omówiona praca, podobnie jak inne z tej serii, w m y ś l jej zasadniczego zało­ żenia, jest popularnym przedstawieniem jednej z dziedzin artystycznej twórczości ludowej w Norwegii w historyczno-dokumentalny sposób od czasów najdawniej­ szych po współczesne. Czytelnikowi norweskiemu ułatwia uporządkowanie wiedzy w tym zakresie, dla obcokrajowca natomiast, interesującego się zdobnictwem i sztuką ludową, stanowi ciekawy i cenny materiał porównawczy. Barbara Bazielich �ARTYKUŁY R A N D I A S K E R , Rose-painting Drugie, poszerzone wydanie. RECENZYJNE I RECENZJE in Norway, Oslo 1971, ss. 56 + 263 ilustracje nib. Książka w ładnej kolorowej obwolucie i z kolorowymi w k ł a d k a m i ilustracji dotyczy określonej dziedziny twórczości ludowej Norwegii, występującej jako dekoracja na ścianach, stropach i meblach wiejskich oraz na wielkiej ilości m a ­ łych przedmiotów z drewna, nadto również jako dekoracja kościołów. Pod nazwą rose-painting, czyli malarstwo rozetowe, autor rozumie nie tylko mniej lub bardziej naturalistyczne reprodukcje róż lub innych m o t y w ó w florystycznych znajdujących zastosowanie w ornamentyce, lecz ludowe malarstwo w ogóle, łącznie z motywami figuralnymi, geometrycznymi lub krajobrazowymi widokami. Nie chodzi tu jednak o malarstwo obrazów w dosłownym znaczeniu. Malarstwo rozetowe w Norwegii było nieuczonym, lokalnym rzemiosłem, i to w ł a ś n i e tłumaczy jego świeżość i niekonwencjonalny charakter. Rozwinęło się ono zwłaszcza w X V I I I w., kiedy miasta i osiedla weszły w okres n i e z w y k ł e g o powodzenia. Nowe metody uprawy ziemi i zwiększone rynki sprzedaży drewna budulcowego przyniosły wsi dostatek. Wzmożona komunikacja i związki gospo­ darcze z miastem znacznie oddziałały w tym względzie; wieśniacy nie byli już tak odseparowanym społeczeństwem. Brzmi to humorystycznie, ale pochodzenie malarstwa rozetowego przypisuje się niechęci w i e ś n i a k ó w do marnowania czasu i pracy przy szorowaniu i czyszcze­ niu sprzętów domowych wykonanych pierwotnie z niemalowanego, surowego drew­ na. Jest ono również wynikiem norweskiego umiłowania barw i ornamentów przejawiających się znacznie wcześniej w formie zdobnictwa tekstyliów i rysunków naściennych. Tak przynajmniej podaje tradycja. Zanim jednak rozwinęło się malarstwo rozetowe, wnętrze mieszkalne jakiego­ kolwiek osiedla np. wschodniej Norwegii jeszcze do końca X V I I w. — a w nie­ których, dalej położonych miejscowościach nawet do X I X w. — wyglądało zupełnie inaczej. Było ono przeważnie ciemne, bez okien, z otwartym ogniem na środku klepiska. Dym uchodził przez otwór w dachu, a wszystko było poczerniałe od sadzy. Jedyną kolorową dekorację stanowiły tkaniny zawieszane z okazji świąt. Zmiany następować zaczęły w ciągu X V I I w., a jedną z podstawowych stało się wybudowanie komina. Piec zatem przeniesiono w kąt izby, zaczęto zakładać pod­ łogi i okna. Rozjaśnienie wnętrza przyczyniło się do wprowadzenia doń ozdób rzeźbionych i malowanych. W zachodniej Norwegi dymne domy istniały jeszcze do 1800 г., a jedyną w nich zmianą było przeniesienie pieca w naroże izby. W tych warunkach ozdobne tka­ niny zawieszano też tylko od święta, a dodatkową dekoracją były kredowe rysunki wykonywane przez kobiety na ciemnych ścianach. Ich geometryczne motywy w y ­ kazują związek z ozdobnym tkactwem. Malarstwo rozetowe po raz pierwszy pojawia się we wschodniej i zachodniej Norwegii w unowocześnionym wnętrzu z wybudowanym w narożu piecem z ko­ minem. Najstarsze jego ślady pochodzą z czasu około 1700 r. i w niektórych rejonach przetrwały mniej w i ę c e j do 1850 r. osiągając swój szczytowy okres przy końcu X V I I I w. i w pierwszej dekadzie X I X w. Zwyczaj dekorowania ścian i su­ fitów przejęto z kościołów i domów mieszczańskich, skąd zaczerpnięto np. szeroko rozpowszechniony motyw akantu i inne florystyczne motywy renesansu i baroku, zwłaszcza motyw rozetowy. Spopularyzowali je w ę d r o w n i malarze, którzy przeszli z miast do osiedli malując najpierw w n ę t r z a kościołów. Tutaj w ł a ś n i e farmerzy mieli możność pierwszego zetknięcia się z owymi ornamentami. Od tego czasu coraz częściej zaczynają pojawiać się malowane skrzynie, czary na piwo, dzbany. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Kupowano je zazwyczaj na jarmarkach lub zamawiano bezpośrednio u w y t w ó r c ó w . Wiele z tych przedmiotów posiada datowania jeszcze z końca X V I i z początku X V I I w. Początkowo były to nawet importy z Niemiec i Holandii oraz z norweskich miast. Charakteryzowały się one przeważnie jasnymi, przejrzystymi ornamentami z przewagą koloru czerwonego, żółtego i zielonego. Jeżeli początki malarstwa rozetowego odnosi się w przybliżeniu do 1700 г., to nie znaczy, że było ono odbiciem aktualnie panującego w Europie stylu. Należy je uważać raczej za mieszaninę cech renesansu, baroku, rokoka i empiru, lecz wyrosłą jeszcze w swym zrębie w czasach średniowiecznych. Wiadomo bowiem, że aktualne style europejskie nie docierały bezpośrednio od razu do twórczości wiejskiej w swej pierwotnej formie, lecz nierzadko już nieco przestylizowane. Rezultatem był w i ę c ani nie barok, ani nie rokoko, lecz ż y w y , S M Í generis styl wiejski, w którym mie­ szało się stare z nowym. Malarstwo rozetowe jest przykładem, jak świeże impulsy w różnej postaci przejawiają się w twórczości różnych okolic prezentując specyfikę regionalną. Dzięki temu właśnie można określić ośrodek, z którego pochodzą. Forma i ornamentyka przemawiają tutaj w swoisty sposób. Na przykład rozety w odniesie­ niu do poszczególnych regionów występują w różnej postaci i kolorystyce. Malarstwo rozetowe w y s t ę p u j e w Norwegii zwłaszcza w pewnych określo­ nych regionach wyznaczonych linią biegnącą od 0sterdalen i poniżej ku wschodowi, przez Hallingdal, Numedal, Tellemark, Aust-Agder włączając Setesdal, Vest-Agder i Rogaland. Natomiast rejony zachodnie ubogie są pod tym w z g l ę d e m chyba głównie dlatego, że w tej części Norwegii dominowały motywy geometryczne bardziej dogodne w snycerce niż w malarstwie. Pewne dane o malarstwie rozetowym pochodzą także z Trendelag, gdzie g ł ó w n y m centrum było Oppdal. Natomiast Gudbrandsdal znane jest przede wszystkim ze snycerki nierzadko barwnie podmalowywanej. Dużą rolę w malarstwie rozetowym odegrały głównie dwa ośrodki: Hallingdal i Telemark. Tutaj działał cały zastęp lokalnych artystów i malarstwo to osiągnęło swoisty wyraz, aczkolwiek i w innych częściach Norwegii stało ono na wysokim poziomie. Artyści z Telemark i Hallingdal pracowali także i w sąsiednich regionach zachodniej Norwegii, gdzie pozostawili ślady lokalnej specyfiki. Zdobiono głównie wnętrza, tj. ściany i sufity, meble — jak skrzynie i kredensy, drobne przedmioty, zwłaszcza czary na piwo, dzbany, misy, szkatułki itp. W starych wnętrzach motyw akantu w i ł się przez całą długość ścian w kolorze niebieskim lub czerwonym na białym tle. Uznać go można za bardziej rozwiniętą w e r s j ę prymitywnego zdob­ nictwa kredą, stosowanego także przy dekorowaniu wieka skrzyń. Pierwotnie więc splatało się ze sobą malowanie farbami olejnymi na ścianach z zachowanym jesz­ cze na suficie rysunkiem kredą. Takie białe sufity czyniły izbę przestronniejszą. Stopniowo na ścianach motywy stawały się coraz większe pokrywając nawet kilka belek. Były to już różne sceny figuralne zaczerpnięte z wzornictwa rokokowego i empirowego. W pierwszej kolejności malowano ścianę za g ł ó w n y m miejscem przy stole przeznaczonym dla głowy rodziny, stąd w i ą z a ł o się ono często z całą genea­ logią rodu, scenami rodzinnymi lub portretami. Specjalną u w a g ę Zwracano również na zdobnictwo wokół łóżka, gdzie umieszczano motywy figuralne. Prawdopodobnie był to relikt wcześniejszego zdobienia tych miejsc zawieszanymi tkaninami — k i ­ limami, na których mądre i głupie panny w e d ł u g Nowego Testamentu były po­ pularnym motywem, zwłaszcza w X V I I w. Wykorzystywano także inne sceny zaczerpnięte z Biblii, postacie królewskie lub przywódców wojskowych oraz mo­ tywy dzikich zwierząt. Malowano też sceny z życia, stosownie do fantazji twórcy, stąd obok m o t y w ó w rodzimych pojawiają się równocześnie egzotyczne. Odbicie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 265 RECENZJE wiejskiej rzeczywistości w malowaniu ścian jest wyraźnie widoczne, obok zdobnictwa barokowego w y s t ę p u j ą c e g o w malarstwie Hallingdal i Telemark w X V I I I w. Odpowiadały one temperamentowi miejscowej ludności i były stosunkowo ł a t w e w wykonaniu. Rzecz charakterystyczna, czym cechuje się w ogóle całokształt ludowej twór­ czości norweskiej, że zachowało się wiele oryginalnych i datowanych okazów, a na­ wet nazwiska ich autorów. Autor książki wymienia najbardziej znanych malarzy, o których najstarsze dane pochodzą z 1690 r. Było ich sporo i każdy prezentował swoisty styl bardziej lub mniej florystyczny bądź animalistyczno-figuralny, wyróżniający się odrębną techniką, kolorystyką i kompozycją. W drugiej połowie X I X w. rozetowe malarstwo weszło w stadium końcowe z dominacją motywu liści i gałęzi dębu oraz przewagą białego koloru. Jeśli chodzi o uchwycenie specyfiki rozetowego malarstwa charakterystycz­ nego dla poszczególnych regionów, to pamiętać trzeba, że zachowało się ono w Nor­ wegii dzięki zróżnicowanemu położeniu geograficznemu oraz utrudnionej komu­ nikacji. Nowe idee i zmiany następowały bardzo powoli i nie wszędzie r ó w n o ­ miernie, ponieważ wieśniacy byli konserwatywni i mieli swoisty pogląd na sztukę. Proces adaptacji miał dlatego różne przejawy, co nie pozostawało również bez związku z religią. Malarstwo rozetowe na ogół jednak cechowało u m i ł o w a n i e jas­ nych kolorów stanowiących kontrast w stosunku do codziennego, szarego życia ludu mieszkającego w jednym z najdalej na północ wysuniętych krajów Europy. Barbara A A G O T NOSS, Johannes Flintoes draktakvarellar, Bazielich Oslo 1970, ss. 104, ilustracje nlb. W bogatej serii wydawnictw Norsk Folkemuseum w Oslo jest również dział poświęcony norweskim strojom ludowym. Ukazały się w nim ostatnimi czasy dwie podobne do siebie książki przygotowane przez Aagot Noss, konserwatorkę tegoż muzeum, zajmującą się i prowadzącą dział ubiorów i ich zdobnictwa. Obok wy­ mienionej pozycji, tą drugą jest Joachim Frichs draktakvarellar, wydana w 1973 r. Obydwie prace mają doskonałą wartość źródłową i dokumentacyjną połączoną z walorami artystycznymi; akwarele i rysunki nie są bowiem martwym, statycz­ nym odtworzeniem ubiorów pojedynczych osób i życia na wsi, lecz na przykładzie licznych scen rodzajowych prezentujących obyczajowość w społecznej zbiorowości sprawiają wrażenie, że ubiór jest nierozerwalną częścią składową kultury i ż y w y m jej elementem dostosowanym do potrzeb i okoliczności. Dzięki wielości scen po­ wtarzanych na kilku przykładach ilustracji z tego samego regionu artysta ukazuje wielość odmian i wersji zarówno kobiecego, jak i męskiego ubioru stosownie do wieku i pozycji społecznej. Jochannes Flintoe urodził się w Kopenhadze najprawdopodobniej z początkiem 1787 r. W 1811 r. przeniósł się do Oslo (jego matka była Norweżką, ojciec D u ń ­ czykiem), gdzie przebywał do 1851 г.; zmarł w 1870 r. B y ł artystą malarzem i rysownikiem, a kwalifikacje zdobywał w Kopenhadze w Akademii Sztuki, częściowo u prywatnych nauczycieli. Między 1820 a 1851 r ; �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE zetknął się ze środowiskiem artystycznym w Oslo. B y ł bardzo ruchliwy i aktywny: m a l o w a ł scenerie dla teatru oraz w y k o n y w a ł rozmaite prace dekoratorskie, malo­ w a ł portrety, obrazy o tematyce historycznej, krajobrazy i widoki. G ł ó w n y m jednak przedmiotem jego zainteresowań było życie na wsi i dlatego odbywał wiele wypraw terenowych. W wyniku tego pozostawił po sobie 22 kolorowe ilustracje, które po­ wstały między 1819 a 1830 r. Flintoe był jednym z pierwszych artystów interesujących się strojami ludo­ wymi. Jego poprzednikiem w tej materii był Joh. F . L . Dreier (1775-1883), którego rysunki strojów opublikował w Kopenhadze między 1812 a 1815 r. Johannes Seen pod tytułem Norské Nationale Klaededragter. Na przełomie X V I I I i X I X wieku na tę tematykę zaczęto zwracać coraz baczniejszą u w a g ę pod w p ł y w e m rodzącego się prądu romantyzmu, który w Norwegii miał szczególnie duże znaczenie. Flintoe w ł a ś n i e był pierwszym z młodej generacji artystów, którego poruszyły i zafascyno­ w a ł y romantyczne przeżycia i doznania wyrastające na tle zainteresowań wsią, jej życiem, strojami i krajobrazem. W gronie tego typu artystów znaleźli się: I . C. Dahl (1788-1857), Johan Fredrik Eckersberg (1822-1870), Joachim Frich (1810-1858) i Adolph Tidemand (1814-1876). Akwarele strojów ludowych Flintoe, któremu poświęcona jest omawiana książka, powstały w wyniku dokładnych i szczegółowych obserwacji. Wielu późniejszych artystów nie tylko go naśladowało, ale także kopiowało jego prace. Dwie kopie opublikowano jako litografie w Norské Nationaldragter samlede og udgivene af J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter af Prof. R. Keyser, Christiania (Oslo) 1847. Poza tym dziewięć akwarel Flintoe, przedsta­ wiających stroje ludowe, zostało opublikowanych jako część wydawnictwa Norské Nationaldragter wydanego przez Chr. Tensberg'a, Christiania 1852. Z innych jego ilustracji strojów wykonano litografie, które Georg C. C. W. Prahl opublikował w 1827-1830 roku w serii Norské National-Dragter, a w 1848 r. w Norské Bondedrager. Istnieje także znaczna ilość nieopublikowanych prac autora. Akwarele strojów ludowych nie zostały dotychczas wydane w całości i obecna monografia jest pierwszą publikacją 22 ilustracji z tej serii. Większość z nich prezentuje stroje noszone do kościoła i od święta. Wyjątek stanowi kobieta w codziennym ubiorze z Vang w Valders oraz kobieta z Górnego Telemarku. Flintoe był oczywiście ś w i a ­ dom, że ubiory mają różnego rodzaju przeznaczenie i że istnieją między nimi różnice regionalne. Świadczą o tym noty poczynione przez autora obok rycin. Zawierają one także uwagi, dlaczego do ilustracji w y b r a ł autor mężatkę lub dziewczynę. Jego notatki są dokładne i tylko w paru przypadkach widać, że od­ stąpił od miejscowej tradycji. K i l k a przykładów znanych jest z oryginalnych za­ chowanych egzemplarzy strojów. Ryciny Flintoe przeważnie o rozmiarach 41,5 X 34,5 z lat 1819, 1821, 1822, 1826, 1828, 1830, 1831 należą do zbiorów sztuki w Oslo. W 1966 r. zostały one zdeponowane w Norsk Folkemuseum i zarejestrowane pod numerem ŃF 7830 a — w Depositum. Przedstawiają stroje z następujących terenów: Valdres 3, Gudbrandsdal 1, Halling­ dal, 2, Telemark 5, Aomli, Aust — Agder 1, Hordaland 2, Sogn 3, Sor — Trandelag 2 oraz 3 ilustracje Lapończyków. Są to ubiory kobiet, młodej pary, pary małżeńskiej, mężczyzn, dziewcząt, w grupach kilkuosobowych, pokazane z różnej strony i w róż­ nych sytuacjach życia na wsi, a nierzadko na tle słabo zaznaczonego krajobrazu czy b u d y n k ó w farmy. Wiele z tych ubiorów nosi się w Norwegii po dzień dzisiejszy niemal w niezmienionej formie, co świadczy o ciągłości tradycji nie poddającej się łatwo zmianom niesionym nurtem bieżącego życia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 267 RECENZJE Książka wydana jest bardzo starannie. Zawiera kolorowe ilustracje, opisy strojów poszczególnych regionów i komentarze oraz katalog i m a p ę części Norwegii, na któ­ rej zaznaczono miejsca, skąd pochodzą stroje przedstawione na rycinach. U z u p e ł ­ nieniem jest zestaw literatury dotyczącej strojów ludowych. Barbara cje A A G O T NOSS, Joachim nlb. Frichs draktakvarellar, Oslo 1973, Bazielich ss. 135 + ilustra­ Drugą pozycją w y d a n ą przez Norsk Folkemuseum w serii Norské Folkedrakter jest książka o norweskich strojach ludowych w akwarelach Joachima Fricha. Na­ leżał on do grupy artystów, którzy pierwsi, pod w p ł y w e m romantycznych haseł znajdujących ż y w y oddźwięk w Norwegii, zainteresowali się kulturą ludową, zwłaszcza strojami. Akwarele Fricha winno się w pewnym sensie traktować jako suplement kolorowych rycin Johanna Flintoe. Dla wprawy w tego rodzaju pracy F r i c h skopiował 15 kolorowych rycin wymienionego autora. Niezależnie jednak od tego Frich w y k o n a ł wiele własnych, podobnych rycin i one stanowią pryncypalną część omawianej publikacji. Wartość jego ilustracji strojów regionalnych jest nawet tym większa, że obrazują przykłady z takich zakątków Norwegii, do których Flintoe nigdy nie dotarł. Znaczna ich część pochodzi przede wszystkim z zachodniej Nor­ wegii, podczas gdy Flintoe koncentrował się głównie na rejonach wschodnich. A zatem są tutaj stroje ludowe z Sunnm0re, Sogn, Fjordane, Hordaland, Tinn, Numedal i Hallingdal, lecz z tych okolic, skąd Flintoe nie brał przykładów. Joachim Christian Geelmuyden Giildenkreutz Frich urodził się w Bergen 24 lipca 1810 г., a zmarł w Oslo 29 stycznia 1858 r. Przez pewien czas studiował teologię, którą jednak przerwał przerzucając się na studia sztuki i malarstwa. Od 1833 r. do 1840 г., kiedy ostatecznie osiadł w Oslo, przebywał za granicą. Studiował na Akademii Sztuk P i ę k n y c h w Kopenhadze, potem przeniósł się do Drezna, a w 1837 r. k o n t y n u o w a ł studia w Monachium. Z kolei powrócił do Bergen, by wkrótce udać się do Sztokholmu, gdzie pracował na zlecenie króla tego kraju. Oskarhall w Oslo został wykonany przez Joachima Fricha i Adolfa Tidemanda, również czołowego artystę owych czasów. W 1840 r. Frich osiadł w Norwegii (Christiania •— Oslo) na stałe. Był nauczycielem w szkole artystycznej (Tegneskolen) —• obecnej Szkole Sztuki i Rzemiosła i szybko stał się ośrodkiem życia artystycznego i kulturalnego w Oslo. Był nadto założycielem Stowarzyszenia Ochrony Norweskich Starożytności (Foreningen for Norské Fortidsmindesmaerkers Bevaring). Do końca swego życia podejmował liczne podróże po Norwegii odwiedzając różne miejsca, z których przywoził wiele prac — rysunków i akwareli. Czas jego największej aktywności zwie się często norweskim renesansem, w którym narodowe wartości Norwegii zostały odkryte na nowo i szeroko rozpowszechnione także poza granicami tego kraju. Wielu badaczy i miłośników kultury narodowej zwróciło u w a g ę na język i dialekty, pieśni, ludowe opowiadania i legendy, m u z y k ę wprowadzając te narodowe w ą t k i do swojej twórczości. Artyści dojrzeli piękno norweskiego krajobrazu i ty­ powych scen rodzajowych. Twórczość tego okresu jest wyrazem zarówno ekspresji, jak i ż y w e g o dokumentu. F r i c h oprócz tego typu twórczości w y k o n a ł również około 400 rysunków na prywatne zlecenia lub jako ilustracje do książek, a tematem ich były treści za­ czerpnięte z natury, krajobraz, drzewa, konary, pnie, listowie, kwiaty. Na tle tego, częstym zjawiskiem były wierne dokumenty budownictwa, mostów, statków. �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Najciekawiej oczywiście przedstawiają się jego rysunki i malunki strojów ludowych, które do dziś mają wartość dokumentu historycznego. Od 16 marca do 9 kwietnia 1940 r. Towarzystwo Sztuki w Oslo eksponowało w y s t a w ę , na której zaprezentowano wymienione wyżej prace. W 1847 r. Frich opublikował ryciny strojów jako wynik studiów nad dawnymi ubiorami norweskimi (Norské Nationaldragter samlede og udgivne av J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter av Prof. R. Keyser). Było w tym 9 jego w ł a s n y c h prac. Obecna publikacja zawiera 43 akwarele i jeden rysunek Joachima Fricha, aczkolwiek wiadomo, że w y k o n a ł ich w i ę c e j . Do dziś jednak nie zostały odkryte. Większość z nich znajduje się w zbiorach muzealnych. Według geograficznego po­ działu przedstawiają się one następująco: Sunnmore (4). Nordfjord (3), Sunnfjord (2), Sogn (4), Hordaland (13), Telemark (5), Numedal (2), Hallingdal (3), Valdres (2), Gudbrandsdal (1), oraz 4 akwarele z Laponii i rysunek z Kradsherad. Przegląd ten zawiera także rysunki Fricha wykonane na wzór Flintoe. Wszystkie akwarele są reprodukowane w kolorze, a kopie prac Flintoe, s k ł a d a ­ jące się z 15 przykładów (opublikowanych w książce Johannes Flintoe's water-colour paintings of costumes — Johannes Flintoe draktakvarellar) zestawione są p o r ó w ­ nawczo. Tylko dwie, opierające się na nieznanych akwarelach Flintoe, są w kolorze, reszta zreprodukowana czarno—biało. Akwarele Fricha z 1840 r. podobne są do wykonanych przez Flintoe w 1820 r. Szkoda, że nie udało się wykorzystać akwareli, które F r i c h w y k o n a ł w 1848 r. w czasie podróży do Hallingdal, Numedal i Telemarku w towarzystwie Adolfa Tidemanda, który także przywiózł podobne swoje materiały z tej wyprawy. W i a ­ domo bowiem, że niektóre z nich Frich skopiował. Zresztą kopiował on ryciny również innych artystów, jak: Joh. F . L . Dreiera (1775-1833), Hansa Legangera Renscha (1800-1854) i Adolfa Tidemanda (1814-1876). Jak należy się spodziewać, Frich rriiał w i ę c e j osobistego stosunku do w ł a s n y c h rycin niż do kopii. Zaopatrywał je jeszcze w bliższe określenia, пр.: strój letni, strój zimowy, strój 7- lub 75-letniej osoby (przy czym notował jej imię i nazwisko), albo uwagę, że jest to stary ubiór, co w sumie jest dowodem wyczucia wartości historycznej, jakie autor posiadał. Na kopiach umieszczał również określniki m ó ­ w i ą c e o regionie, z którego dany strój pochodził i podawał źródło, stąd wiadomo, co kopiował. Datowane akwarele Fricha pochodzą z lat 1844-1850, a połowa z nich powstała w 1845 r. Bez wątpienia mają one wartość źródłową jako oryginalne odtworzenie stanu faktycznego. Okazuje się, że one także były kopiowane, np. przez J . F . Eckersberga (Norské Nationaldragter) w 1852 г., który jednak nie podał bezpośredniego źródła. Toteż w badaniach nad strojami ludowymi, o ile korzysta się z podobnych źródeł, należy zwrócić uwagę, czy ryciny są oryginalne, czy są kopiami. Drugą w a ż n ą sprawą jest stwierdzenie, czy przedstawione stroje pochodzą z tego czasu, kiedy wykonano ryciny, czy też są jakimś odtworzeniem lub obrazem starej, nie­ używanej już od dawna formy ubioru. Nieobojętne jest także stwierdzenie, o ile rycina jest różna od oryginału stroju. Książka zaopatrzona w komentarze autorki daje szczegółowy przegląd i opisy strojów z wymienionych regionów Norwegii. Oprócz kolorowych, oryginalnych rycin podano tu jeszcze adnotacje artysty tyczące się kolorystyki poszczególnych części garderoby oraz paralele z podobnymi rycinami innych autorów. Całość dotyczy nie tylko pełnych kompletów strojów, ale także ich detali. W porównaniu z podobnymi �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 269 RECENZJE rycinami polskich artystów tego czasu (Daniel Chodowiecki 1726-1809, Jan Piotr Norblin 1745-1830, Michał Stachowicz 1768-1825, Aleksander Orłowski 1777-1832) norweskie przykłady dają znacznie bogatszy i bardziej autentyczny zestaw ilustracji, cenny ze w z g l ę d u na dużą autentyczność również dla studiów porównawczych polskich badaczy. Barbara ss. Bazielich V R U L J E — G L A S I L O N A R O D N O G O M U Z E J A U Z A D R U , Zadar 1972, nr 2, 91. Drugi numer „Vrulje" wydanego przez Narodowe Muzeum w Zadarze w Jugo­ s ł a w i i poświęcony jest tematyce etnograficznej wynikającej z materiałów znajdu­ jących się w zbiorach Oddziału Etnograficznego tegoż muzeum oraz problematyki badań prowadzonych w północnej Dalmacji. Jest to pierwsza tego rodzaju okazja do ujawniania szerszemu ogółowi stanu wiedzy z zakresu ludowej kultury tegoż regionu. Patronują jej: dr Milován Gavazzi — profesor uniwersytetu w Zagrzebiu, Olga Ostrić — kierowniczka Etnograficznego Oddziału Muzeum Narodowego w Z a ­ darze, Zdenka Palćić — kustosz Etnograficznego Muzeum w Splicie i Andrija Stojanovic — pracownik naukowy Zakładu Etnografii Uniwersytetu w Zagrzebiu. Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze powstał we wrześniu 1945 r. dzięki staraniom zasłużonego konserwatora Grga Ostrić. Za pośrednictwem gazety „Narodni list" zwrócono się w ó w c z a s do społeczeństwa, aby dopomogło w zbieraniu eksponatów. W formie wystawy stałej uprzystępniono je zwiedzającym w 1950 r. w osobnym budynku — dawniej strażnicy miejskiej, gdzie po dzień dzisiejszy mieszczą się zbiory etnograficzne. Pomieszczenie to nie odpowiada już obecnym wymogom i w przyszłości projektuje się zaadoptowanie na cele muzealne starego szpitala. W organizacji wystawy dopomagało etnograficzne muzeum w Zagrzebiu pod kierunkiem pani prof. Mariny Gusić, byłej dyrektorki tegoż muzeum i kierow­ niczki Zakładu Etnografii Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki (JAZU) w Z a ­ grzebiu. Inicjatorem pierwszej kolekcji b y ł Dušan Jurkovic prowadzący Oddział do 1951 г., a po jego śmierci kierownictwo objęła pani Olga Ostrić, wychowanka uniwersytetu w Zagrzebiu i etnografka z wykształcenia. W 1952 r. Oddział został powołany jako odrębna placówka — Muzeum Etnograficzne w Zadarze, a w 1962 r. Muzeum Etnograficzne i pozostałe muzea miasta Zadar włączono we w s p ó l n y or­ gan — Muzeum Narodowe. Oddział Etnografii posiada obecnie 3500 okazów przede wszystkim tekstyliów i złotnictwa wysokiej wartości ze w z g l ę d u na fakt, że są historycznym materiałem z północnej Dalmacji o dobrze notowanej dokumentacji. Pozostałe zbiory dotyczą kultury materialnej, narzędzi pracy, zwyczajów i wierzeń. „Vrulje" wydane bardzo starannie na kredowym papierze, w dwuszpaltowym układzie, prezentuje czarno-białe i kolorowe ilustracje zabytków jako uzupełnienie kilku artykułów składających się na treść całości napisanej w języku chorwackim i p e ł n y m tłumaczeniu angielskim. Artykuły dotyczą różnorakiej tematyki. Tak np. Milován Gavazzi pisze o kilku etnograficznych problemach rejonu zadarskiego zastanawiając się na przykładzie trzech charakterystycznych nazw w y t w o r ó w kulturowych (litar, uris, staćel), etymo­ logicznie obcego — greckiego pochodzenia, nad drogami kontaktów i w p ł y w ó w oraz kulturowych zapożyczeń. Na te tereny mogły one dotrzeć drogą morską (przez Adriatyk), za czym przemawiałby fakt, że w y s t ę p o w a n i e tych elementów nie po7 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE twierdza się wzdłuż wschodniego wybrzeża oraz, że elementy kulturowe, które z basenu Morza Śródziemnego przedostają się na wschodnie wybrzeże Adriatyku, po większej części nie docierają w rejony zaplecza dynarskiego ani w dynarską dalmatyńską Zagorę. Mogły też dotrzeć drogą kontynentalną za pośrednictwem bałkańskich w a ł a c h ó w (arumunów), których wprawdzie nie ma na tych terenach, lecz istnieją ślady podobnie uprawianej gospodarki pasterskiej po tutejszych wsiach, co wskazuje na kulturowe i j ę z y k o w e w p ł y w y greckie na całym p o ł u d n i o w y m Bałkanie. Wreszcie trzecia droga mogła prowadzić także lądem przez przybyszów dynarskich (szczególnie od X V w.) z południowego wschodu z Czarnogóry i okolicy podległej od dawna w p ł y w o m greckim. Obce także kulturowo są ślady techniki garncarskiej z Velog Iža. Swoje zainteresowania genetyką etniczną autor ujawnia i w innym artykule p o ś w i ę c o n y m wschodnioadriatyckim pieśniom ś p i e w a n y m przy zgniataniu i mieleniu oliwek. Muzykologa może także zainteresować artykuł Andrija Stojanovica o adriatyc­ kiej lirze występującej niegdyś na wyspie Silba, na której nikt już dziś nie potrafi zagrać, a której jedynie dwa zachowane okazy znajdują się w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze i Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu. Największa część „Vrulje" zawiera opracowania Olgi Ostrić. Pierwsze z nich jest na temat zwisających metalowych ozdób przypinanych przez kobiety do warko­ czy. Ze względu na formę można je podzielić na trzy grupy: 1) blaszka o kształcie półksiężyca z pięcioma łańcuszkami i drobnymi wisiorkami; 2) w postaci nanizanych monet i innych metalowych ozdób na skórzanym rzemyku lub mocnej nitce, po­ przedzielane metalowymi naparstkami; 3) na kształt łańcuszkowatych w i s i o r k ó w z monet, metalowych blaszek, naparstków, nicianych chwastów z obydwu k o ń c ó w długiej witki, którą zakłada się na szyję i w połączeniu ze splotami puszcza wolno. Wszystkie wspomniane ozdoby charakterystyczne są dla ubioru typu dynarskiego; poza zdobniczą funkcją miały także magiczne znaczenie, ale o tym autorka już nie pisze. Kolejny natomiast jej artykuł poświęcony jest ozdobnej fibuli špijuda używanej w stroju kobiecym, w postaci zwisającej na igle do zapięcia metalowych wisiorków, monet i filigranowych guzów. W rzędzie o podobnej treści opracowań umieścić trzeba także o m ó w i e n i e na podstawie zbiorów innej ozdoby stroju kobiecego, tzw. szkaplerza „Matija" z ele­ mentami dekoracyjnymi, na które składają się kolorowe oczka z kamieni i korali, metalowe grawerowane i wytłaczane o ozdobnych kształtach blaszki oraz kolorowe w e ł n i a n e i jedwabne nici. Następny artykuł tejże autorki poświęcony jest haftom i motywom zdobniczym wyszytym na sukmanach i sukniach kobiecych. Wykonane są przeważnie w e ł n i a ­ nymi nićmi na sukiennym podkładzie, a charakterystyczne elementy zdobnicze w postaci esownic, wąskoramiennych gwiazdek, spirali, iksów, wykonane po większej części ściegiem łańcuszkowym, zakomponowane są w kwadracie lub prostokącie powtarzając się rytmicznie w ciągu pasowym. Wielość tych z e s t a w ó w ilustruje sadak Chorwatek z północnej Dalmacji, tj. długa kamizela z samodziałowego sukna, o podobnych jak poprzednie elementach dekoracyjnych. W omawianym numerze „Vrulja" znajduje się jeszcze artykuł Zdenki P a l ć i ć o hodowli owiec na wyspie Pag omawiający miejsce wypasu, schronienie pasterza, ubiór pasterza, znakowanie owiec, parzenie się owiec, w y r ó b sera i strzyżenie, nadto krótki przyczynek do studiów nad zapustnymi zwyczajami na temat obrzędo­ wych masek z Oliba, podany przez Andrija Stojanovica. �ARTYKUŁY 271 RECENZYJNE I RECENZJE Jak wynika z przyczynkarskiego charakteru opublikowanych artykułów wy­ dawnictwo nie jest nastawione na bardziej syntetyczne opracowania, lecz na publikowanie materiałów w formie poszerzonego i w miarę możliwości udokumento­ wanego katalogu naukowego zabytków. Bez wątpienia miałoby większą wartość, gdyby zapowiadało omawianie pełnych, zwartych kolekcji znajdujących się w zbio­ rach tegoż muzeum, a nie wybiórczo, ze w z g l ę d u na ciekawsze czy bardziej osobliwe, pojedyncze okazy. Zbiory muzealne są cennym źródłem w opracowaniach różnego typu i dokładny zestaw kolekcji z możliwie wyczerpującą dokumentacją może być niezwykle przydatny do badań porównawczych i genetycznych. Barbara Bazielich A B O R I G I N A L M A N A N D E N V I R O N M E N T I N A U S T R A L I A , Editors D. J . Mulvaney i J . Golson, Australian National University Press, Canberra 1971, s. 389, mapy, ryciny, tabele, wykresy. W okresie między październikiem i grudniem 1968 r. odbył się w Australian National University cykl seminaryjny poświęcony środowisku naturalnemu Australii i działającemu na tych obszarach człowiekowi od chwili zaludnienia kontynentu \ Efektem tego seminarium, na którym wygłosili referaty reprezentanci wielu dyscyplin nauki (24 uczonych; specjalności: archeologia, etnologia, lingwistyka, an­ tropologia, genetyka, demografia oraz geomorfologia, biologia, ekologia i klimato­ logia), jest książka wydana przez D. J . Mulvaneya i J . Golsona , aktywnych uczest­ ników seminarium. Jest ona dobrym przykładem badań interdyscyplinarnych. Zagadnienie znaczenia środowiska i jego w p ł y w u na proces kształtowania się modelu życia, gospodarki i działalności kulturotwórczej człowieka jest niezmiernie interesujące i dające o sobie znać szczególnie wtedy, gdy rozpatruje się je w związku z tak zwanymi kulturami prymitywnymi, prostymi. W omawianym przypadku asumpt do szerokiego rozpatrzenia roli, jaką odegrało środowisko naturalne w kształ­ towaniu się kultur plemiennych dały powolność procesów ewolucyjnych, niemal niewidoczne zmiany w sposobach gospodarowania i stabilność poziomu kulturo­ wego, jaką obserwuje się od tysiącleci u rodzimej ludności Australii. Książka składa się z 25 artykułów; są to zarówno prace rekonstrukcyjne, jak i klasyfikacyjne oraz porównawcze. Jakkolwiek ich przedmiotem jest przede wszystkim Australia, to jednak już niektóre tytuły opracowań świadczą, że „ucie­ kano" także poza kontynent, aby pełniej omówić niektóre problemy. A w i ę c , są opracowania dotyczące np. prahistorii wyspy Timor (I. C. Glover, Prehistorie Research in Timor) lub Nowej Gwinei (J. P. White, New Guinea and Australian Prehistory: the „Neolithic Problem"), nie m ó w i ą c już o Tasmanii co jest zupełnie zrozumiałe. Wyspy Sundajskie (Timor) i Nowa Gwinea leżą w najbliższym sąsiedztwie Australii, na szlaku migracyjnym pierwotnej ludności, która przybyła 2 3 1 Człowiek dotarł na kontynent australijski w końcu epoki plejstoceńskiej w okresie lodowcowym (jak stwierdzają znaleziska z wykopalisk archeologicznych około 30 tys. lat p.n.e.). Znani naukowcy z A N U (Australian National University). D. J . Mulvaney, archeolog i historyk, opublikował szereg prac z zakresu archeologii Australii i hi­ storii ludności tubylczej. J . Golson, profesor archeologii, ukończył w y d z i a ł arche­ ologii i historii na Uniwersytecie w Cambridge, prowadził badania wykopaliskowe w Australii i na Nowej Gwinei. Brak tzw. „rewolucji neolitycznej" na tym kontynencie. 2 3 �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tubylców australijskich w porównaniu z innymi wyselekcjonowanymi grupami spoza Australii (tubylcy z Nowej Gwinei, Ainu, Wedda). Autor po przeprowadzonych analizach dochodzi do następującej konkluzji: tubylcy Australii są genetycznie heterogenicznym zbiorem ludności. Niejednorodność wynika najprawdopodobniej z 3 powodów: 1) z działającego dryftu genetycznego w m a ł e j izolowanej i wykrzyżowanej populacji, 2) z powstawania i rozprzestrzeniania się mutacji i 3) z mie­ szania się genów z różnych grup. S p r a w ą pochodzenia dzisiejszych rodowitych mieszkańców Australii zajmuje się A. G. Thorne. W swojej pracy pt. The Recial Affinities and Origins of the Australian Aborigines omawia aspekty porównawczej osteologii tubylców żyjących i kopalnych. Autor przeprowadza dokładną analizę argumentów rzeczników dwóch skrajnych teorii o pochodzeniu rodzimej ludności Australii: teorii hybrydyzacji i homogeniczności. Jeden z uczonych, którzy podtrzymują tę ostatnią hipotezę, A. A. Abbie, wyraził się doić znamiennie obstając przy swojej teorii. Stwierdził, że T a s m a ń czycy są Melanezyjczykami i nigdy na kontynencie australijskim nie mieli b y ć . Pracę zamyka esej jednego ze w s p ó ł w y d a w c ó w tej książki D. J . Mulvaneya (Aboriginal Social Evolution: A Retrospective View). Zawiera on rozważania nad „starożytnością" kultury australijskich plemion. Australię nazywano przecież „ m u ­ zeum żyjących kultur kopalnych". Autor przytacza szereg wypowiedzi luminarzy nauki o człowieku i jego kulturze, dotyczących prymitywności kultur australij­ skich. Na przykład, Baldwin Spencer m i a ł wyrazić się o Tasmańczykach, że są żyjącymi reprezentantami paleolitycznego człowieka, a Australijczycy to relikt wczesnego dzieciństwa ludzkości (Tasmanians as living represenattives of palaeolit­ hic man and the Australians as a relict of early childhood of mankind, s. 371). Ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie wszystkie opracowania zostały tutaj omówione, z tego też powodu spis t y t u ł ó w pozostałych rozpraw pozwoli na pełne zapoznanie się z treścią tej pozycji: J . H. Calaby, Man, Fauna, and Climate in Aboriginal Australia; J . Golson, Australian Aboriginal Food Plants: Some Ecological and Culture-Historical Implications; Nicolas Peterson, Open Sites and the Ethnographic Approach to the Archaeology of Hunter-Gatherers; J . P. M. bong, Arid Region Aborigines: The Pintubi; Diane E . Barwick, Changes in the Aboriginal Population of Victoria, 1863-1966; D. T. Tryon, Linguistic Evidence and Aboriginal Origins; Robert Edwards, Art and Aboriginal Prehistory. Niemal każde opracowanie w tym zbiorze zawiera mapy, diagramy, wykresy itp., które są bardzo pomocne w odczytaniu całości. Tak jak praca „Australian Aboriginal Anthropology" jest jednym z podsta­ wowych monograficznych opracowań dotyczących przejawów życia społecznego tubylców australijskich, tak ta pozycja — starannie wydana i poparta szeroką bazą źródłową — stanowi podstawowe kompendium wiedzy o przeszłości australijskiej» 8 9 Adam 8 Paluch Jest to wyraźnie przeciwny pogląd do tego, jaki głoszą rzecznicy teorii hyb­ rydyzacji, a dokładniej trójhybrydyzacji, której twórcą jest amerykański antro­ polog J . B. Birdsell. Hipoteza ta zakłada migrację trójfalową zróżnicowanej pod w z g l ę d e m antropologicznym ludności na kontynent australijski, przy czym pierwszą falę stanowić miała ludność tasmanoidalna, która dotarła do dzisiejszej Tasmanii przeszedłszy cały Sahul band, z północy na południe. Australian Aboriginal Anthropology, ed. Ronald M. Berndt, Australian Instytute of Aboriginal Studies, The University of western Australia Press, Perth 1970, s. 341. T a praca, podobnie jak w y ż e j recenzowana, jest także rezultatem sympozjum, które odbyło się w Canberze w maju 1968 roku. Organizatorem tego spotkania był Australian Institute of Aboriginal Studies. 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 275 RECENZJE A. T R E I C H E L , Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgesehichte im Dobriner Land, Braunschweig 1969, ss. 320, 24 nlb. des Deutschtums Ziemia dobrzyńska nie doczekała się dotąd większych opracowań etnograficz­ nych. Z końcem ubiegłego stulecia o ludzie ziemi dobrzyńskiej pisał A. P e t r ó w , nieco materiałów do etnografii Dobrzyniaków daje O. Kolberg . Zgodnie z ó w c z e s ­ nym nastawieniem obaj ci autorzy bardzo pobieżnie traktują dziedzinę kultury materialnej, a z dziedziny kultury duchowej i społecznej omawiają tylko niektóre zagadnienia. Niewiele nowego wnosi opublikowany już po wojnie w pracy zbiororowej Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej artykuł R. Kukiera . Jest to praca niewielka, a przy tym kompilacyjna, oparta prawie w y ł ą c z n i e na dawnych publikacjach. W tej sytuacji każda nowa praca na temat kultury ludowej tego regionu budzi za­ interesowanie, nawet w ó w c z a s , gdy obejmuje ona tylko część ludności zamiesz­ kującej do 1945 roku ziemię dobrzyńską, mianowicie niemiecką mniejszość naro­ dową. Jak wiemy, ludność niemiecka osiedlała się tam począwszy od X I V w. aż po koniec X I X wieku. Większość kolonistów niemieckich przybyłych na ziemię do­ brzyńską w 2 połowie X I X w. i do 1939 roku nie zdążyła z a s y m i l o w a ć się z lud­ nością polską. Zachowali oni s w o j ą odrębność w y z n a n i o w ą i językową, podtrzy­ m y w a n ą nb. przez istniejące w Polsce międzywojennej nacjonalistyczne organi­ zacje mniejszości niemieckiej. W 1945 r. opuścili oni nasz kraj. Jednym z nich był A. Treichel ze wsi Starorypin w pow. rypińskim, nauczyciel najpierw w po­ bliskiej wsi Somsiory, a później kierownik niemieckiej szkoły powszechnej w Zgie­ rzu, autor omawianej książki. Do zebrania materiałów etnograficznych z rodzinnych stron n a m ó w i ł Treichela jego były uczeń Albert Breyer oraz K u r t Luck wydający w Poznaniu w latach m i ę d z y w o j e n n y c h serię Unsere Heimat, poświęconą kulturze mniejszości niemiec­ kich w Polsce. Praca niniejsza ma być wg autora kontynuacją wydanej w 1942 r. książki Geschichte des Deutschtums von Rippin und Umgegend . Książka, o której mowa w niniejszej recenzji, została przygotowana do druku przed 1945 r. Rękopis zaginął jednak autorowi w czasie wojny i musiał go on na nowo odtworzyć częś­ ciowo z pamięci, częściowo przy pomocy swych krewnych, którzy dostarczyli mu starych zeszytów ze zbiorami niemieckich wierszy i pieśni z omawianego terenu. Zbadanie i przedstawienie kultury ludowej mniejszości narodowej może być cennym przyczynkiem do teorii akulturacji, adaptacji, charakteru narodowego i in­ nych pokrewnych zagadnień. Dzieje się tak w ó w c z a s , gdy autor przedstawia daną grupę w zestawieniu ze społeczeństwem, w którym ona żyje i z którym się styka. Niestety jednak książka Treichela zadania tego nie spełnia. Oczywiście trudno w y m a g a ć od nieetnografa i w ogóle nienaukowca pełnego opanowania naukowego, warsztatu badawczego, dlatego do pracy Treichela musimy przykładać tę miarę, jaką się stosuje do monografii amatorskich. I w tym wypadku jednak stawia się pracy pewne wymagania, przede wszystkim obiektywizmu, rzetelności i logicz­ nego układu. Zobaczymy, jak ta sprawa przedstawia się w pracy Treichela. 1 2 8 4 1 A. P e t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego zwyczaje, mowa, obrzędy, pieś­ ni, leki, zagadki, przysłowia itp. Kraków 1878, odb. z „Rozpraw Komisji Antro­ pologicznej", Z W A K t. 2. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 41, Mazowsze, cz. 6, Wrocław— Poznań 1969, s. 3-19. W pracy zbiorowej: Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej (Materiały Sesji Popu­ larnonaukowej na 900-lecie istnienia Dobrzynia nad Wisłą), Toruń 1966. A. T r e i c h e l , Das Deutschtum von Rippin und Umgegend, Rippin 1942. Druck, Thorner, Freiheit, Thorn. 2 3 4 �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sądząc z tytułów rozdziałów pracę należy traktować nie tyle jako monografię całokształtu kultury ludowej, co raczej folkloru niemieckiego na Ziemi Dobrzyń­ skiej. Proporcjami w opracowaniu poszczególnych działów kultury przypomina ona owe X I X - w i e c z n e monografie Kolberga czy Petrowa. Pierwsza część pracy (s. 13131) zawiera literaturę ludową, tj. teksty pieśni, r y m ó w dziecięcych, opisy gier i zabaw oraz rymowane teksty z nimi związane, „wyliczanki", zagadki, krótkie wierszyki. Całość poprzedzona jest krótkim w s t ę p e m , w którym autor informuje o źródłach pozyskania wymienionych tekstów. Niektóre z nich, szczególnie pieśni, znał od swojej matki, rodzeństwa, inne zostały zaczerpnięte z rękopiśmiennych zbiorków rodzinnych, o których była mowa w y ż e j . Niektóre z cytowanych pieśni poznał autor za pośrednictwem niemieckiej ewangelickiej szkoły w Rypinie, do której uczęszczał. Pieśni zostały podzielone na: 1) pieśni poważne, 2) pieśni wesołe, 3) kołysanki i inne pieśni dziecięce. Jest to materiał niewątpliwie ciekawy dla folklorysty, mogący posłużyć do ana­ lizy porównawczej z polskimi tekstami z tych terenów o podobnym charakterze, do wykrycia ewentualnych oddziaływań. Część druga (s. 132-313) poświęcona jest zwyczajom: a) rodzinnym (Im Lebenslauf, s. 163-194), b) dorocznym (Im Jahreslauf, s. 163-194), c) różnym (Verschiedenes, s. 194-259), a także tekstom literackim, jak życzenia (Patenbriefe, Glückwünsche, s. 259-268), przysłowia i porzekadła (Sprichworter, Redensarte, s. 268-291), wreszcie wyrażeniom i s ł o w n i k o w i gwarowemu (Ausdrücke, Plattdeutshe Ecke, s. 291-313). W rozdziale poświęconym zwyczajom rodzinnym omawia autor tok życia na wsi poczynając od urodzin, chrzcin, poprzez zwyczaje związane z dzieciństwem, naukę w szkole, zajęcia dzieci w gospodarstwie, obrzęd konfirmacji, przygotowanie do małżeństwa, wesele, zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem. Przy każdym z tych zwyczajów omówione zostały dotyczące ich wierzenia i przesądy. Wiele z nich jest identycznych z polskimi, o czym jednak autor nie wspomina. Protestancki rok obrzędowy jest uboższy w folklor od katolickiego. W związku z tym w opisie Treichela dominują różne ceremonie kościelne, przytaczane są teksty modlitw, pieśni kościelnych itp. Niektóre zwyczaje doroczne, jak smażenie pączków we wtorek zapustny czy dyngus wielkanocny, są identyczne jak u Pola­ ków. W rozdziale tym podkreśla zresztą autor pewne różnice zwyczajowe przema­ wiające jego zdaniem na niekorzyść katolickich Polaków. Oburza się, że wychodzą oni do pracy w polu w W. Piątek, choć na ogół nie zachodzi w tym czasie konieczna potrzeba pośpiechu w pracach rolnych . Robią to nawet wówczas, gdy pogoda jest wybitnie niesprzyjająca. W W. Sobotę, zamiast z a c h o w y w a ć się z pobożnym skupieniem, czynią zamieszanie biegnąc do kościoła ze święconym, strzelają z pe­ tard w Wielką Niedzielę. W tym rozdziale omawia również Treichel cykl prac rolnych i zwyczaje agrarne, jak również terminy zaczynania i kończenia pewnych prac. Rozdział zatytułowany „Różne" liczy 65 stron. Nic w i ę c dziwnego, że zamiesz­ czone w nim dość liczne działy kultury zostały potraktowane pobieżnie. Stosunkowo najbardziej szczegółowo omówiono pożywienie, przy czym wymienia tu autor szereg potraw identycznych z naszymi, których nazwy zdają się przemawiać za zapożycze­ niem ich od Polaków, jak: zacierki (Satchirken), placki-bugaje, kluski (Klosse), barszcz (Bartsch) itp. (s. 196-200 n.) Opis zagrody i budynku mieszkalnego jest 5 5 W niektórych częściach Polski istnieje przesąd, że gdy rozpocznie się jakąś pracę w Wielki Piątek, wszystko będzie się wiodło. Być może i w rypińskim mamy do czynienia z takim wierzeniem. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 277 niezbyt dokładny, m o ż e m y jednak zorientować się z niego, że nie było większych różnic między zagrodą niemiecką a zagrodami ludności polskiej spotykanymi przez nas na tym terenie. Podobnie, jak domy Polaków, domy niemieckie wznoszone były przeważnie z drzewa i kryte słomą. Nieco szerzej omawia autor lecznictwo ludzi i zwierząt, w którym — podobnie, jak u nas — praktyki magiczne odgry­ w a ł y dużą rolę. Omówienie w i e r z e ń ogranicza się do pewnych opowiadań związa­ nych z wiarą w duchy, diabły i sny. Nic szczególnego nie wnoszą rozdziały poświę­ cone życiu towarzyskiemu i pomocy sąsiedzkiej, gdzie m ó w i się o gościnności, stosowanych formach grzecznościowych itp. W dalszych rozdziałach przytacza autor teksty życzeń, jakie rodzice chrzestni ofiarowywali wraz z datkiem pieniężnym na chrzciny swym chrześniakom, tzw. Patenbriefe , życzenia imieninowe, porzekadła, przysłowia, przepowiednie pogody, wreszcie najważniejsze cechy gwarowe, słowniki w y r a z ó w gwarowych. Jak z tego widzimy, układ rozdziałów nie jest zbyt logiczny. Niewiadomo dla­ czego literatura ludowa została rozbita przez inne działy kultury. Ponadto mate­ riały nie zostały zebrane w trakcie systematycznych badań terenowych. Autor redagując pracę po raz drugi opierał się w dużej mierze na w ł a s n e j pamięci. Jest to w ł a ś c i w i e wspomnienie tej kultury, z jaką autor zetknął się w młodości w swym domu rodzinnym i ten charakter wspomnieniowy dominuje w pracy. Nie byłoby w tym nic złego, gdyby nie to, że zatracił się w tej książce obiektywny charakter rzeczywistości. Autor przedstawia s w ą rodzinę jako w y i z o l o w a n ą i obcą w morzu ludności polskiej. Rodzina Treichelów była jedyną rodziną niemiecką w Starorypinie, krewni ich mieszkali w Rypinie i w okolicznych wioskach. Porównanie k u l ­ tury niemieckiej z polską spotyka się tylko w ó w c z a s , gdy mają one przemawiać na niekorzyść ludności polskiej. J a k jednak wynika z relacji zebranych przeze mnie od starszych informatorów ze Starorypina, Treichelowie znali dobrze język polski, żyli w dobrych stosunkach ze swymi polskimi sąsiadami i często się z nimi kon­ taktowali. P e w n ą barierę stanowiły zapewne różnice wyznaniowe trwające na ogół dłużej niż różnice języka, ale i one nie były zaporą nie do przebycia. Bardzo nieprzekonujące są również przykłady rzekomej wyższości kultury nie­ mieckiej nad polską. Są to przeważnie odosobnione fakty gorszego gospodarowania P o l a k ó w czy niedostatku w rodzinach polskich. I tak pisze autor, że ojciec jego. kupił gospodarstwo od Polaka w stanie opłakanym i dopiero ciężką pracą i gos­ podarnością doprowadził je do rozkwitu (s. 17-18). J a k wynika z relacji mieszkańców Starorypina, jest to prawda, trzeba jednak dodać, że gospodarstwo to stanowiło własność rządcy z majątku nb. z pochodzenia Niemca, który w nim ani nie miesz­ kał, ani nie gospodarował. Przedstawiając złą sytuację szkolnictwa polskiego (s. 138) w latach przed I wojną ś w i a t o w ą i niechęć rodziców do posyłania dzieci do szkół nie zwraca uwagi na fakt, że były to ziemie znajdujące się w ó w c z a s pod zaborem rosyjskim, n a których, przynajmniej po wsiach, egzystowały, i to nie wszędzie, tylko szkoły ro­ syjskie. Dowodem żenującej nieznajomości historii Polski jest wreszcie twier­ dzenie autora, że najlepiej pod w z g l ę d e m gospodarczym stała Polska za rządów królów saskich, czego wyrazem miało b y ć porzekadło „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa". 6 6 Podobne kartki z życzeniami w ozdobnych pudełkach ofiarowywali rodzice chrzestni swym chrześniakom w Wielkopolsce, zob. Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, praca zbiorowa, Poznań 1967, s. 115, 121. Od tradycyjnego daru k u m ó w dla dziecka noszą one n a z w ę wiązanek. Zwyczaj ofiarowywania kartek z życzeniami jest jednak w naszej kulturze n i e w ą t p l i w i e pochodzenia zachodniego. �278 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Z różnych wzmianek i wtrąceń autora zdaje się w y n i k a ć , że nie znalazł on sobie miejsca także w swej starej ojczyźnie, do której powrócił jako Niemiec. To jego wyobcowanie tłumaczy może do pewnego stopnia jego rozgoryczenie i wrogą postawę wobec tych, których dawniej za w r o g ó w nie uważał — swych dawnych towarzyszy zabaw i sąsiadów ze starorypińskich łągów. Zastanawia jednak, że książka powstała w tych samych latach, gdy jak wynika z relacji informatorów ze Starorypina, toczyła się między nimi serdeczna korespondencja. Miejmy jednak nadzieję, że tego rodzaju patologiczna postawa jest zjawiskiem ginącym wśród dzisiejszych N i e m c ó w . Teresa M. W. K R I U K O W , Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija Moskwa 1972 ss. 328, Instytut Etnografii A N Z S R R . i Karwicka zakonomiernosti), Książka Kriukowa wydaje się sygnalizować nowy etap w kształtowaniu pro­ blematyki radzieckich badań etnograficznych, a mianowicie intensyfikację zaintere­ sowania systemami pokrewieństwa. Temat ten, stanowiący tak w a ż n y dział wiedzy o społeczeństwach ludzkich, znajdował się przez czas dłuższy na marginesie, m i ­ mo świetnych tradycji reprezentowanych przez prace L . Szternberga i mimo sy­ stematycznego podejmowania go przez D. Olderoggego. Ten ostatni jednak nie potrafił swym indywidualnym w y s i ł k i e m sprawić, by radzieckie studia nad pokre­ w i e ń s t w e m zaczęły się liczyć w literaturze przedmiotu. Być może dokona tego grupa autorów wykazujących od pewnego czasu poważniejsze zainteresowanie tematem, wśród których obok Kriukowa można w y m i e n i ć M. Czlenowa czy J . Lichtenberga. Recenzowana praca próbuje nadrobić powstałe zaniedbania systematyzując podstawowe pojęcia i niektóre koncepcje stosowane w badaniach nad p o k r e w i e ń ­ stwem. Stanowi ona w ten sposób niejako wprowadzenie do tematu, niezbędne dla wielu badaczy, którzy nie mieli z nim kontaktu przez czas dłuższy. Wskutek tego część ogólna pracy, nie związana bezpośrednio z problematyką tytułową, jest dość obszerna. Nie ma ona przy tym bynajmniej w y ł ą c z n i e sprawozdawczego cha­ rakteru, gdyż niektóre zagadnienia przedstawia w sposób oryginalny, wnioski zaś płynące z analizy konkretnego materiału etnograficznego odnoszone są do potrzeb teorii pokrewieństwa. Zasygnalizowawszy tę w a ż n ą cechę pracy Kriukowa zatrzy­ mamy się niżej nad jednym w zasadzie podjętym przez nią zagadnieniem, miano­ wicie na propozycji taksonomii s y s t e m ó w pokrewieństwa, którą umownie nazwiemy klasyfikacją Kriukowa. Nie różni się ona zasadniczo od dwu poprzednio stosowanych klasyfikacji — Lowiego i Murdocka, wnosi jednak pewne nowe elementy. Jest to klasyfikacja kpnsekwentniejsza od przeprowadzonej przez Murdocka, gdyż operuje stale dwoma kryteriami: 1) linii prostej i bocznych oraz 2) płci osoby pośredniczącej (tzw. bifurkacji). Murdock tymczasem zastosował te same kryteria jedynie w odnie­ sieniu do trzech klas swojej 7-członowej klasyfikacji. Dzięki tej konsekwencji próba Kriukowa przypomina klasyfikację Lowiego i różni się od niej jedynie tym, iż obejmuje prócz generacji w s t ę p n e j również generację ego. F a k t ten stanowi o istot­ nej różnicy między dwoma wcześniejszymi oraz o m a w i a n ą próbą. Pomijamy tu mniej ważną k w e s t i ę przyjętego nazewnictwa. Ograniczając się do dwu wspomnianych kryteriów Kriukow pominął część znanych etnografii s y s t e m ó w terminologii pokrewieństwa, dla usystematyzowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 279 których Murdock uciekł się do kryteriów dodatkowych. Zabrakło m. in. odrębnego miejsca dla w a ż n y c h z teoretycznego punktu widzenia s y s t e m ó w typu Crow i Omaha. Nie należy tego uważać za w a d ę propozycji Křiukowa, gdyż żadna ze znanych typologii p o k r e w i e ń s t w a nie ma charakteru uniwersalnego i stosowana być może zależnie od potrzeby dla rozwiązywania konkretnych zadań. Z tego też jednak w z g l ę d u nie należy traktować ich jako klasyfikacji, a jedynie jako typologie. Fakt, iż Kiukow podjął próbę połączenia w swojej taksonomii charakterystyk obu generacji niosących najważniejsze informacje o systemie pokrewieństwa, spra­ wia, że jest ona w pewnym sensie uniwersalniejsza od propozycji Lowiego. W prak­ tyce jednak okazało się, iż może ona objąć tylko trzecią część znanych s y s t e m ó w z próby liczącej 529 s p o ł e c z e ń s t w (por. s. 43). Oznacza to mianowicie, że w takiej tylko liczbie społeczeństw w y s t ę p u j e zgodność typu terminologicznego w obu po­ koleniach — w s t ę p n y m i ego. Brak takiej zgodności w pozostałej, tak bardzo licz­ nej grupie, nie stał się na szczęście argumentem na rzecz porzucenia podjętej próby jako nieudanej. W istocie, dopiero od tego momentu rozpoczyna się orygi­ nalny w k ł a d Kriukowa. Autor w y s z e d ł bowiem ze słusznego założenia, że dotychczasowe typologie sta­ tycznie traktują opisywane terminologie, a tym samym i systemy pokrewieństwa. Charakteryzują one tylko część systemu obserwowaną na przykładzie sytuacji w jednym tylko pokoleniu. Tymczasem można przyjąć, że idealny model odpo­ wiadający systemowi pokrewieństwa w społeczeństwie znajdującym się w stanie r ó w n o w a g i wymaga zgodności typów w obu pokoleniach. Jej brak oznacza z a ­ chwianie tej równowagi i równa się stanowi przejściowemu, prowadzącemu do przy­ jęcia nowego typu, wspólnego dla dwu generacji. Wychodząc z założenia, że dyna­ mika rozwojowa jest tak samo prawidłowością s y s t e m ó w społecznych, jak ich chwi­ lowe ekwilibrium, Kriukow wprowadził do swej typologii obok czterech t y p ó w zasad­ niczych również pięć przejściowych. S t a n o w i ą one w sumie typologię, którą pro­ ponuje w recenzowanej pracy. W tej wersji znajduje ona pokrycie w ponad 90% analizowanych społeczeństw. Wynika z niej, że w stadium zmiany znajduje się dwukrotnie więcej s y s t e m ó w terminologicznych niż pozostających w stanie stabi­ lizacji . Można wprawdzie twierdzić, że dotychczasowe typologie czyniły m o ż l i w y m i p o r ó w n y w a n i e typów, do jakich należą terminologie w obu zasadniczych pokole­ niach. Wykonanie takiego zestawienia jest praktycznie ł a t w e dla dowolnej liczby konkretnych społeczeństw, na takim zresztą zestawieniu zbudował Kriukow swoją propozycję. Dopiero ona jednak zawiera w sobie element dynamiki i to uspra­ wiedliwia jej powstanie. Jest to w istocie model zmienności s y s t e m ó w terminolo­ gicznych, tak bardzo potrzebny w sytuacji, w której zmiana pokrewieństwa zeszła w studiach etnograficznych i etnologicznych na dalszy plan ustępując badaniom nad samą strukturą pokrewieństwa. Model ó w Kriukow przedstawia następująco (por. s. 64). Liczby arabskie oznaczają ilość społeczeństw, których terminologia pokrewieństwa zalicza się do danej kategorii. 1 2 W powyższym modelu niekwestionowalne są zbiory reprezentujące poszcze­ gólne typy terminologiczne. Trudna do podważenia wydaje się również teza, iż tzw. typy przejściowe stanowią rezultat procesu zmiany. Dyskusji może podlegać 1 Dotyczy to próby przedstawionej w pracy G . P. M u r d о с к a, Kin term patterns and their distribution, „Ethnology", 1970:2. Gdybyśmy zresztą chcieli uwzględnić sytuację jeszcze innych pokoleń, do czego mielibyśmy pełne prawo, mogłoby się okazać, że dynamika jest cechą stałą wszystkich lub niemal wszystkich s y s t e m ó w terminologicznych. 2 �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jedynie kierunek zmienności (sugerowany zresztą przez miejsce poszczególnych s y s t e m ó w w modelu), a zwłaszcza problem jego nieodwracalności. W tej ostatniej kwestii autor nie wypowiada się, ponieważ całą omówioną tu konstrukcję uważa za część składową uniwersum przekształceń ewolucyjnych kultury człowieka kie­ rującego się w s p ó l n y m i prawami. Korzystając z praw recenzenta można jednak w y s u n ą ć kilka wątpliwości pod adresem przedstawionej tu koncepcji bynajmniej nie w celu jej bezpośredniego pod­ ważania, gdyż znany nam materiał etnograficzny o przekształceniach terminologii p o k r e w i e ń s t w a daje się pogodzić z jej założeniami. Nie świadczy to jednak na jej korzyść, ponieważ jest to materiał ilościowo skąpy, ponadto odnosi się w z a ­ sadzie do jednego tylko etapu zmiany. Uzyskanie sekwencji kilku stadiów prze­ kształceń jest bowiem dla etnografa — zwłaszcza terenowego — praktycznie nie­ możliwe bez odwołania się do pisanych źródeł historycznych. Z kolei niewiele jest takich społeczeństw, któreby dawały podobne możliwości. Zatem schemat rozwo­ jowy Kriukowa jest praktycznie niezwykle trudny do zweryfikowania. Wynika to m. in. z jego konstrukcji, w której typy pośrednie odgrywają rolę buforową tak wobec zasadniczych t y p ó w terminologicznych, jak też wobec ewentualnej polemiki merytorycznej. Sprecyzowania wymaga bowiem sam mechanizm tworzenia się typu pośredniego (autor wskazuje na taką potrzebę i przyznaje, że przy obecnym stanie wiedzy źródłowej zadośćuczynienie jej jest nadzwyczaj trudne). Konieczne jest też jego zdefiniowanie, co obejmowałoby również określenie roli dwu wariantów każdego typu. Z uwagi bowiem na w y s t ę p o w a n i e dwu pokoleń rozkład cech w wersji pośredniej może przybierać postać xz lub zx. Wprawdzie dane liczbowe (por. tabl. na s. 42) wskazują na zdecydowaną przewagę jednego wariantu w każdym z typów przejściowych z w y j ą t k i e m typu I - I I I , to jednak przypadki pozostające w mniejszości również w y m a g a j ą wyjaśnienia, ponieważ operując modelami nie wolno zbyt daleko posuwać się w abstrahowaniu od materiału empirycznego. Warianty przeważające pozwalają m ó w i ć o tym, że zmiana rozpoczyna s i ę od pokolenia ego na linii I - I I oraz I I I - I V , od pokolenia zaś w s t ę p n e g o na linii I I - I V . Jednakże ilość wariantów w trybie przejściowym I - I I I jest niemal w y r ó w n a n a (w pokoleniu w s t ę p n y m 91 s y s t e m ó w charakteryzuje się typem I I I , zaś 62 typem I). Sytuacja taka stanowczo wymaga dalszego wyjaśnienia, tym bardziej że autor uważa, iż stwierdzona przez �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 281 niego wrażliwość na zmianę w pokoleniu w s t ę p n y m przy przejściu od typu I do I I I może mieć szczególne znaczenie dla badania innych społeczeństw, dla których brak materiału historycznego (s. 280-281). Wypada w tym miejscu zauważyć, że w podsu­ mowaniu książki autor przewidział przejście od typu I I I do I I wskazując, że zmiana rozpoczyna się w pokoleniu ego (s. 305), mimo iż jego model dynamiki terminolo­ gicznej (por. diagram) nie zawiera takiej możliwości. Kriukow skłania się ku traktowaniu zaprezentowanego tu modelu jako sche­ matu ewolucji s y s t e m ó w terminologicznych i odpowiadających im etapów roz­ woju s y s t e m ó w pokrewieństwa, utrzymując, że na podstawie tych pierwszych można określić w z g l ę d n y stopień rozwoju społecznego (por. s. 282-283). Odrzuca przy tym funkcjonalistyczną tezę o chronologicznej zgodności s y s t e m ó w terminologicznych z odpowiadającymi im instytucjami społecznymi (s. 283), co osłabia poprzednie założenie. Punktem w y j ś c i o w y m takiego ciągu ewolucyjnego byłby typ irokezki (I), zwany inaczej bifurkacyjno-łącznym, a w ł a ś c i w i e ta jego wersja, która jest idealnie dostosowana do symetrycznej wymiany małżeńskiej między dwoma grupami. Właściwy typ irokezki następowałby dopiero po tym typie początkowym określonym jako „australijski" (s. 225). Ponieważ autor uważa go za uniwersalny, być może należałoby go wyodrębnić w przytoczonym diagramie. Dalszy rozwój następowałby w dwu alternatywnych liniach prowadzących nie­ odmiennie do typu angielskiego (IV), czyli liniowego. Etapami pośrednimi mogą być typy hawajski (II), czyli generacyjny, albo arabski (III), czyli bifurkacyjno-boczny. W ten sposób autor wyraźnie określa swój stosunek do dawnej morganowskiej koncepcji o pierwotnym w y j ś c i o w y m charakterze typu generacyjnego („malajskiego" u Morgana) oraz do spotykanej jeszcze w etnografii radzieckiej i wśród neoewolucjonistów amerykańskich idei uniwersalności tego typu. Kriukow nie przewiduje bezpośredniego przejścia od typu początkowego do końcowego (we wspo­ mnianej próbie Murdocka w y s t ę p u j e 5 s y s t e m ó w terminologicznych łączących cechy obu tych typów, a w i ę c niejako stanowiących bezpośrednie przejście). Autor nie wypowiada się na temat tego, czy w procesie rozwoju m o ż l i w e jest ominięcie etapu pośredniego, skoro jednak schemat ma mieć walory uniwersal­ ności trudno jest przyjąć takie rozwiązanie. Wynika to również z założenia, że nierównomierność zmiany terminologicznej w sąsiadujących ze sobą pokoleniach, jest cechą stałą (s. 236-238). Materiał etnograficzny jest na tyle bogaty, że dostarcza różnorodnych przy­ kładów sprzecznych z założeniami dowolnej hipotezy. Chciałbym w tym miejscu przytoczyć dwie takie sytuacje powodowany nie złościwością, lecz potrzebą w s k a ­ zania, że nawet zamknięta i logiczna konstrukcja teoretyczna wymaga stworzenia narzędzi dla zgodnego z jej założeniami wyjaśniania niekonwencjonalnych przy­ padków. Jeden z nich dotyczy dwukierunkowego rozwoju o rozbieżnych wektorach. We współczesnej mongolskiej terminologii pokrewieństwa mamy do czynienia ze sta­ bilizowaniem się typu liniowego (angielskiego) w pokoleniu w s t ę p n y m oraz gene­ racyjnego (hawajskiego) w pokoleniu ego, przy czym punktem wyjścia jest typ bifurkacyjno-boczny (arabski). W rezultacie tworzy się typ przejściowy I I - I V odległy od wyjściowego (III) o trzy etapy. Drugi przypadek dotyczy kierunku roz­ woju odwrotnego niż to przewiduje model Kriukowa. Mapucze mieli w X V I I I w. terminologię odpowiadającą typowi przejściowemu I - I I , w początkach zaś X X w. terminologia ich należała całkowicie do typu I . s 8 Por. L . C. F a r o n, The Dacota-Omaha continuum in Mapuche „Journal of the Royal Anthropological Institute", 1961:91 cz. 1, s. 14. society, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oba te wypadki można interpretować jako rezultat chwilowego anomalnego rozwoju powracającego do stanu równowagi przewidzianej modelem Kriukowa. Mapucze mogli inicjować zmianę od typu I i do niego powrócili. Mongołowie rozwijają typ I I na poziomie generacji ego, lecz mogą powrócić do typu I I I . Taki zabieg interpretacyjny wskazuje na w s p o m n i a n ą już podwójną rolę buforową typów przejściowych. Dopóki nie będziemy dysponowali uszczegółowioną teorią wyjaśniającą przyczyny zmian w terminologii pokrewieństwa, dopóty ranga teoretyczna podob­ nych s c h e m a t ó w rozwojowych m o ż e być kwestionowana. T y m niemniej autor tych słów sam uważa, że propozycja Kriukowa jest w zasadzie przekonująca, z w y j ą t ­ kiem może hipotezy o uniwersalności początkowego etapu w postaci typu „austra­ lijskiego". Wspomnianą wyżej w y j ą t k o w ą sytuację w typie przejściowym I - I I I m o ż ­ na próbować wyjaśnić skoncentrowaniem w tym w ł a ś n i e punkcie wielu s y s t e m ó w typu Crow i Omaha, które mogą zakłócać w ł a ś c i w y obraz. W niniejszym o m ó w i e n i u pozostawiliśmy na uboczu zasadniczą część książki, mianowicie analizę przekształceń chińskiej terminologii pokrewieństwa. W p o r ó w ­ naniu z dotychczasową literaturą przedmiotu wydaje się to być najbardziej kompe­ tentna i wyczerpująca praca . Autor zadał sobie trud odtworzenia najwcześniejszych etapów tej terminologii i śledzenia jej ewolucji przez trzy tysiąclecia. Możliwość taka stwarza dla etnografa w y j ą t k o w ą okazję obserwowania historycznego rozwoju terminologii przez trzy zasadnicze etapy — od bifurkacyjno-łącznego, przez bifurkacyjno-boczny po liniowy. Podnosi to znacznie wartość tej pracy i dostarcza do­ statecznego materiału do szerszych uogólnień mających znaczenie dla studiów porównawszych, dzięki czemu książka Kriukowa nie ma charakteru partykular­ nego, lecz zalicza się do literatury o systemach p o k r e w i e ń s t w a w ogóle. Pracy można zarzucić stosunkowo małą przejrzystość w prezentowaniu samej sekwencji kolejnych etapów zmian terminologii chińskiej. T a bowiem kwestia interesuje najbardziej czytelnika, który nie chce wgłębiać się w problemy tech­ niczne zmian. T y m niemniej cały w y k ł a d prowadzony jest przejrzyście. Można też mieć do autora pretensję o to, że stosuje pojęcie „terminów klasyfikacyjnych" nie w rozumieniu morganowskim, lecz jako synonim „terminów zbiorowych", czym pogłębia tylko panujące w tej kwestii zamieszanie. Autor wytyka niektórym badaczom n i e w ł a ś c i w e rozumienie znaczenia terminów pokrewieństwa (s. 17) prze­ jawiające się w prostym ich tłumaczeniu (пр.: „lud X siostrę matki nazywa matką"). Sam natomiast w podobnej sytuacji, gdy idzie o termin zbiorowy, twierdzi, że dana relacja pokrewieństwa w ogóle nie jest nazywana (w systemach Crow i Omaha „terminy dla kuzynów przeciwległych nie istnieją", s. 40). Tamże również błędnie definiuje typy Crow i Omaha jako identyfikujące terminy dla kuzynów równoleg­ łych z terminami dla rodzeństwa, która to cecha jest dla tych typów całkowicie obojętna. Warto wspomnieć, że autor na s. 56-57 krótko charakteryzuje pewne elementy współczesnej polskiej terminologii pokrewieństwa. Potencjalnych czytel­ ników należy też uprzedzić, że drukarnia popełniła sporo omyłek w symbolach notacyjnych relacji pokrewieństwa oraz przestawiła diagramy na s. 37 i 38. 4 Sławoj 4 Szynkiewicz Na marginesie warto wskazać, że chińskiemu systemowi pokrewieństwa po­ święcony jest fragment wydanej w 1973 r. polskiej wersji Istoty kultury A. L . К r o e b e r a. Nie przedstawia on sobą niestety większej wartości (może poza krótkim postscriptum) i wydaje się, że w wyborze artykułów do polskiego wydania mógł on zostać pominięty na rzecz bardziej interesującego. �ARTYKUŁY RECENZYJNE KSIĄŻKI В i о с с a Ettore, Yanoáma. szawa 1974, ss. 407. Opowieść 283 I RECENZJE NADESŁANE kobiety porwanej przez Indian, P I W , War­ Yanoáma to nazwa grupy plemion indiańskich, tzw. leśnych nomadów zamiesz­ kujących dżungle na pograniczu Brazylii i Wenezueli. N i e z w y k ł y m dokumentem ich życia, o dużych walorach poznawczych, jest relacja kobiety, która porwana w dzieciństwie spędziła wśród nich wiele lat. E . Biocca, włoski uczony, uzupełnił zarejestrowaną przez siebie opowieść unikalnym materiałem ilustracyjnym, a we w s t ę p i e przedstawił krótko historię kontaktów z tymi mało znanymi plemionami. R.T. B i r k e t — S m i t h K a j , Ścieżki kultury, ss. 574, 113 ilustr. czarno-białych. Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, „[...] jak stare są składniki kultury i jak stały się one jej częścią? [...] czy zrodziły się w środowisku, czy zostały zapożyczone? Jeśli zostały zapożyczone, to skąd?" — oto pytania, na które ma być odpowiedzią synteza kultury napisana przez znanego duńskiego badacza kultury Eskimosów. Książka ta, łącząca materiał arche­ ologiczny i etnograficzny, mająca za cel ukazanie dróg rozwoju kultury ludzkiej, wyróżnia się spośród współczesnych prac tego typu przystępnością wynikającą m. in. z jej opisowego charakteru. Stąd też nierzadko spotykamy brak precyzji, pochopne uogólnienia przy równoczesnym podziwie dla erudycji autora. Przed­ mowa do wydania polskiego i w s k a z ó w k i bibliograficzne Zofii Sokolewicz. R.T. Bylina Stanisław, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Ossolineum, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1974, ss. 234. Praca historyczna dająca obraz wybranych ruchów społeczno-religijnych w Europie ( X I I - X I V w.). Jest ona kolejnym w k ł a d e m do studiów nad reakcjami społecznymi w sytuacji kryzysu s y s t e m ó w wartości. Godne uwagi jest coraz częstsze wkraczanie n a u k o w c ó w polskich w tę trudną, ale i nadzwyczaj aktualną pro­ blematykę. R.T. E c o Umberto, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczes­ nych, Czytelnik, Warszawa 1973, ss. 307. Autor dał się już poznać polskim czytelnikom swym kontrowersyjnym Pejzażem semiotycznym. T y m razem przedmiotem analizy są poetyki, które stanowią w e d ł u g Eco model odzwierciedlający charakter kultury i obrazu świata funkcjonującego w określonym okresie historycznym. „Zamknięte i jednoznaczne dzieło artysty średniowiecza odzwierciedlało koncepcję wszechświata jako raz na zawsze ustalonego hierarchicznego porządku [...] — wielokierunkowy świat kompozycji serialnej [...1 jest bardzo bliski Einsteinowskiej wizji [...] rzeczywistości." R.T. �284 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Estudios Latinoamericanos, Instytut Historii P A N , Ossolineum, Wrocław •— War­ szawa — Kraków — Gdańsk 1974, nr 2, ss. 317. Niepewność, jaką wzbudził pierwszy numer Estudios... wydany bez oznaczenia numerycznego, rozwiał omawiany tom noszący cyfrę 2 na okładce i zawierający w z m i a n k ę redakcji, że seria będzie kontynuowana. Znajdujemy w nim następujące artykuły: J . Szemińskiego, L a insurrección de Tupac Amaru II: guerra de inde­ pendencia o revolución"?; E . Nowickiej, The Ras Tafari Movement — its Genesis and Functions; A . Posern-Zielińskiego, Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas (Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas margina­ les del siglo XX en Sudamérica); Z. M. Kowalewskiego, El café y la revolución en los valles andinos del sur del Perú. Ponadto szkic Т. Łepkowskiego o sto­ sunkach polsko-meksykańskich w latach 1934-1939, polemikę A. Posern-Zielińskiego i Z. M. Kowalewskiego w o k ó ł problemu antropologii wojny partyzanckiej, publikacje źródeł, kronikę i recenzje. R.T. Euhemer. Przegląd religioznawczy, Warszawa 1974, nr 3, ss. 187. Polskie Towarzystwo Religioznawcze, P W N , W numerze tym znajdujemy kilka artykułów wkraczających w problematykę szeroko rozumianej etnologii. Wymienić można trzy prace poświęcone kosmologii egipskiej, hetyckiej i Starego Testamentu (I. Pomorskiej, M . Popko i W. Tylocha), artykuł M. Nowaczyka, Schemat ewolucji religii Lewisa Henry Morgana oraz szkic J . J . Prawdzic-Gałęskiego, Wyznaniowo-etniczna społeczność Knorydy, poruszający zagadnienie stosunków w e w n ę t r z n y c h w prawosławno-katolickich społecznościach wiejskich na Podlasiu. ft.T. • Gonionskij S. A., Kolumbia. Istoriko-etnografiezeskije Moskwa 1973, ss. ЗЭЗ, ilustr., 1 mapa. oczerki, Izd. Nauka, Kolejna monografia z serii poświęconej krajom Ameryki Łacińskiej. Autor prezentuje panoramę dziejów Kolumbii począwszy od X V / X V I w. i kończąc na współczesnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wiele miejsca poświęcono formowaniu się społeczeństwa kolumbijskiego, problemom narodotwórczym oraz ruchom wyz­ w o l e ń c z y m i sytuacji politycznej w X X w. Każdy rozdział zaopatrzony w biblio­ grafię. R.T. G r a n e t Marcel, Cywilizacja chińska, P I W , Warszawa 1973, ss. 420, 74 ilustr. czarno-białe, 9 ilustr. barwnych, mapy w tekście. Po 44 latach od ukazania s i ę pierwszego wydania, dzięki Mieczysławowi J . Künstlerowi przyswojone zostało językowi polskiemu dzieło należące już do klasyki nauki o człowieku i kulturze. Granet, związany ze szkołą socjologiczną Durkheima, ukazuje w syntetyczny sposób historię kształtowania się cywilizacji chińskiej, zwracając u w a g ę przede wszystkim na stosunki społeczno-gospodarcze. Tłumacz dzieła napisał we wstępie: „Książka Marcela Graneta umożliwia poznanie tych istotnych e l e m e n t ó w cywilizacji chińskiej, bez których znajomości n i e m o ż l i w e jest w ł a ś c i w e spojrzenie na wiele zjawisk zachodzących w Chinach dzisiejszych". Należałoby oczekiwać na uzupełnienie tego obrazu drugim wielkim dziełem tego autora poświęconym myśli chińskiej — La pensée chinoise. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 285 RECENZJE Pracę uzupełnia bibliografia dopełniona wykazem dorobku polskich sinologów oraz indeks. R.T. G u i r a u d Pierre, Semiología, 1974, ss. 127. Biblioteka Wiedzy Współczesnej Omega, Warszawa Krótki zarys ogólnej teorii znaku połączony z rozważaniami nad różnymi ko­ dami — logicznymi, estetycznymi, społecznymi. Interesująca praca znanego języ­ koznawcy francuskiego rozszerzająca teoretyczne podstawy semiotyki kultury. B i ­ bliografia. R.T. Kępiński Antoni,, Melancholia, P a ń s t w o w y Warszawa 1974, ss. 340, ilustr. w tekście. Zakład -Wydawnictw Lekarskich, Rzadko się zdarza, by psychiatra łączył s w ą wiedzę fachową z głęboką refleksją filozoficzną nad człowiekiem jako istotą egzystującą na pograniczu natury i k u l ­ tury. Olbrzymie zainteresowanie pracami przedwcześnie zmarłego prof. A. K ę p i ń ­ skiego świadczy, że niezaspokojona potrzeba tego typu przemyśleń jest głęboko zakorzeniona wśród przynajmniej części społeczeństwa. Po Psychopatologii nerwic, Schizofrenii i Rytmie życia otrzymaliśmy oto kolejne dzieło, będące cennym w k ł a d e m do dorobku nauk o człowieku. Uzupełnieniem studium o melancholii jest szkic J . Mitarskiego Z dziejów melancholii, który — gdyby chcieć go klasyfikować — zaliczyć należy do dziedziny historii kultury. T a cenna pozycja wydawnicza zna­ leźć się powinna w polu zainteresowań każdego etnologa. R.T. K o m o r o w s k i Zygmunt, Tradycje 1973, ss. 226 bibl., mapy (skrpyt). i współczesność Afryki Zachodniej, Warszawa Jest to skrypt przygotowany w Studium Afrykanistycznym Uniwersytetu War­ szawskiego, noszący podtytuł: Wstęp do antropologii kulturowej regionu. Składa się on z trzech części: W pierwszej omawia autor geograficzne podstawy życia społecznego oraz przedstawia rys historyczny Afryki Zachodniej. Część druga jest charakterystyką grup etnicznych tego regionu, a trzecia przedstawia przemiany społeczno-kulturowe zachodzące pod w p ł y w e m rozwoju gospodarki, oświaty i u r banizacj i. B. M r o z e k Bogusław, Historia szawa 1973 г., ss. 507, bibl. najnowsza Azji południowo-wschodniej, Ż. K i W , War­ Książka jest przeglądem historii politycznej państw południowo-wschodniej Azji. Autor wychodzi od omówienia struktur terytorialnych istniejących w danym momencie dziejowym. Książka omawia zagadnienia szczegółowe, typowe dla jedne­ go państwa, oraz ogólne, do których przede wszystkim należą: charakterystyka ruchu n a r o d o w o - w y z w o l e ń c z e g o oraz system rządów w poszczególnych krajach, zwłaszcza typowego dla tamtego rejonu system tzw. „demokracji kierowanej". B. Z. �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Książka jest zbiorem artykułów przygotowanych w Instytucie Krajów Wschodu AN Z S R R . Pogrupowane one zostały następująco: historia, ekonomika, literatura, badania na Oceanie Spokojnym. Artykuły zawierają cały szereg nowych danych o historii i współczesnej problematyce Australii i Oceanii. T a k w i ę c omówione zostały mało zbadane dotychczas problemy dotyczące podróży Johna Cooka w pół­ nocnej części Oceanu Spokojnego. Po raz pierwszy w radzieckiej literaturze naukowej przedstawiono przemiany polityczne, ekonomiczno-spcłeczne i kulturowe w latach sześćdziesiątych naszego stulecia na Samoa, Fidżi i Tonga. Zamieszczone są także artykuły dotyczące współczesnej Australii, tj. rozwoju współczesnej literatury i k u l ­ tury oraz intensyfikacji rolnictwa. W bibliografii zostały zebrane radzieckie pozycje z lat 1959-1970 dotyczące Australii i Oceanii. B.2. Pacific Islands Year Book, ed. Judy Tudor, Pacific Publication, Sydney 1972, s. 542, mapy. Już z górą od 40 lat wznawiana jest pozycja informacyjna dotycząca wysp Oceanu Spokojnego. W styczniu 1972 r. ukazało się już 11 wydanie (pierwsze w 1932 r.) tej wartościowej publikacji. Znajdują się tam różnorodne informacje dotyczące obszaru Pacyfiku począwszy od historii, zaludnienia wysp, a skończywszy na zagadnieniach politycznych, gospodarczych, turystycznych i szeregu innych da­ nych, często w ujęciu historycznym. Praca zawiera ponadto, już w bardziej skróco­ nej formie, informacje dotyczące wysp i p a ń s t w należących do tzw. West Pacific Periphery. J a k przystało na dobre wydawnictwo encyklopedyczno-informacyjne zamieszczono tu ponad 100 map, planów wysp, regionów i miast. A. P. Panorama des sciences humaines, Paryż 1973, indeks nazwisk, ss. 667. Kolejna publikacja serii edycyjnej L e Point du Jour spotka się n i e w ą t p l i w i e z pochlebnym przyjęciem i szerokim zainteresowaniem. Przedstawiony w niej został dorobek dyscyplin tradycyjnych: psychologii i socjologii, nauki o pracy oraz ekonomii, psychoanalizy, etnologii, lingwistyki i semantyki, historii. Poszczególne części książki odnoszą się do jednej z wymienionych w y ż e j nauk. Zostały w nich zawarte wybrane teksty wybitnych przedstawicieli danej gałęzi wiedzy. I tak na przykład w części dotyczącej etnologii znalazły się prace takich jej reprezentantów, jak Levi-Strauss, Caillois, Metraux, Radcliffe-Brown, Mauss, Evans-Pritchard i inni. Z kolei socjo­ logię reprezentują m. in.: Marks, Durkheim, Weber, Parsons, Mertou, a historię: Hegel, Aron, Lukacs, Toynbee, Althusser, Panofsky, Leroi-Gourhau. Poszczególne części pracy poprzedzają komentarze pióra n a u k o w c ó w francuskich, w s t ę p zaś do całości napisał Denis Holliér, pod kierunkiem którego przygotowano całą publikację. B. Z. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpań­ skiej Ameryki Południowej ( X V I — X X го.), Ossolineum, Wrocław — Warszawa — K r a k ó w — Gdańsk 1974, ss. 227. Tak zwane ruchy społeczno-religijne to zjawisko kulturowe pojawiające się wśród wielu ludów Trzeciego Ś w i a t a w wyniku konfrontacji z ekspansją „Białych" �ARTYKUŁY RECENZYJNE 287 I RECENZJE i ich kultury. W Ameryce mają one miejsce już w X V I w. przybierając na prze­ strzeni kilku w i e k ó w różnorodne postaci oscylujące między typem ruchu religijne­ go i ruchu świeckiego. Szkicując zmieniające się tło stosunków społeczno-ekonomicznych autor omawia różne formy ruchów społecznych Indian na terenach Peru, Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii, traktując je — co warte jest szczególnego podkreśle­ nia — jako wyraz żywotności tubylczych kultur i siły witalnej tkwiącej w ich systemach społecznych. R. T. Sołodownikow ss. 399. W. G., Problemy sowremiennoj Afriki, „Nauka", Moskwa 1973, Autor pracy jest znanym radzieckim afrykanistą, dyrektorem Instytutu Afryki A N Z S R R . W swej pracy porusza on cały szereg problemów o fundamentalnym znaczeniu dla Afryki współczesnej — politycznych, ekonomicznych, społeczno-kul­ turowych. Na pracę złożyły się artykuły publikowane uprzednio na łamach czaso­ piśmiennictwa radzieckiego i zagranicznego oraz teksty w y s t ą p i e ń na radzieckich i międzynarodowych konferencjach i sympozjach dotyczących Afryki. B. T a r k o w s k a Elżbieta, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej: Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, ss. 278. Durkheim, Ż. Mauss, Trzy wymienione w tytule nazwiska sygnalizują trzy punkty zwrotne w roz­ woju francuskiej myśli kulturoznawczej. Autorka zajmuje się analizą wybranych aspektów założeń metodologicznych tych wybitnych uczonych oraz ukazuje ich dorobek teoretyczny w dziedzinie badań nad m y ś l ą pierwotną (na przykładzie ana­ lizy mitu i kategorii czasu). Jest to pierwsza praca, jaka ukazała się w Polsce, poświęcona tej w a ż n e j karcie w historii etnologii i socjologii. R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894255f4a8ce1585a7afb1bd7ad00a8a.pdf 9cdf9f3a328b087c7dc0f59005e48125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4555 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.245-248 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY H I PUBLISHED F B Y T H E ART INSTITUTE OF T H E POLISH No. 4 YEAR BOOK S U M M A R Y S t a n i s l a w B ł a s z c z y k — LITHOGRAPHS FROM POZNAN PAINTINGS OF WITH Three pictures painted on canvas w i t h lithographs s t u c k o n t h e m a r e t o b e f o u n d i n t h e e t h n o g r a p h i c sec­ t i o n of the N a t i o n a l M u s e u m i n P o z n a ń . T h e y are t w o p i c t u r e s o f S t B a r b a r a ( f i g . 1, 2) a n d o n e o f S t J o s e p h w i t h t h e C h i l d J e s u s ( f i g . 3). T h e y w e r e d i s c o v e r e d i n t h e near v i c i n i t y of P o z n a ń . T h e author analyses i n detail the w a y the pictures are painted, p a y i n g a t t e n t i o n t o t h e i r o r n a m e n t a t i o n a n d colours. I n P o l i s h 19th c e n t u r y f o l k paintings the p r a c t i c e w a s k n o w n o f s t i c k i n g w o o d cuts u n d e r p i c t u r e s p a i n t e d o n glass. T h e f o l k a r t i s t s used t h e m t o a v o i d h a v i n g t o p a i n t h u m a n b o d i e s a n d faces. T h i s w a s i n connection w i t h the decline of s k i l l i n t h e p e r i o d w h e n f o l k p i c t u r e s w e r e d y i n g o u t . W e do n o t k n o w o f attempts to combine g r a p h i c a r t w i t h p a i n t i n g on c a n ­ vas. T h e p i c t u r e s f r o m P o z n a ń a r e u n i q u e i n t h i s respect. T h e l i t h o g r a p h w a s a p p r o p r i a t e l y c u t o u t a n d f i t t e d i n t o t h e c o m p o s i t i o n of t h e ^ p i c t u r e ' a n d t h e n p a i n t e d over. T h e artists l e f t some of t h e parts o f the f i g u r e s u n p a i n t e d : faces, a r m s lees T h e .Dictures h a v e rich decoration i n gaudy colours A n a l y s i n g w o r k s i n the field of religious graphic a r t , t h e a u t h o r has n o t f o u n d a n y c o u n t e r p a r t s o f t h e P o z n a ń lithographs i n Poland. They were imported, but it is nDt k n o w n f r o m w h e r e . T h e a u t h o r t h i n k s t h a t t h e p i c t u r e s o f St. B a r b a r a are a t r a n s f o r m a t i o n of the pictures of the H e a r t of M a r y , so w i d e s p r e a d i n 1 9 t h c e n t u r y g r a p h i c a r t . T h i s is i n d i c a t e d b y n u m e r o u s f o r m a l f e a t u r e s A s regards t h e i r artistic value, the P o z n a ń pictures are not of i n t e r e s t . T h e c o m p o s i t i o n , d e c o r a t i o n a n d c o l o u r s m a k e i t p o s s i b l e to i n c l u d e t h e m i n t h e c a t e g o r y of f o l k p a i n t i n g s . T h e colours used i n t h e decoration are k i n d r e d to the decoration of W i e l k o p o l s k a f u r n i t u r e . T h e h o m o g e n o u s c h a r a c t e r Df t h e t h r e e p i c t u r e s as regards technique and artistic value indicate that they c a m e f r o m one centre or are even t h e w o r k o f one author. T h e present author puts f o r w a r d the hypothesis that the authors of the paintings were pedlars selling d e v o t i o n a l objects or glass- w o r k e r s engaged i n r e s t o r a ­ tion of pictures. T h e y are not mass produced. W a c ł a w TUMES S u ł k o w s k i K O ŁUKÓW REGIONAL COS- T h i s a r t i c l e is the f i r s t a t t e m p t to describe t h e r e ­ gional costumes f r o m the Ł u k ó w district ( L u b l i n V o i v o d s h i p ) . O n the basis of l o c a l studies a n d m a t e r i a l s f r o m m u s e u m s , t h e a u t h o r describes this version of the regional costume of the Mazowsze region. The s t a r t i n g p o i n t f o r t h e studies w e r e i l l u s t r a t i o n s and d e s c r i p t i o n s f r o m 19th c e n t u r y l i t e r a t u r e . T h e a u t h o r has t r i e d t o t r a c e t h e changes t h a t the Ł u k ó w r e g i o n a l c o s t u m e s u n d e r w e n t at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n ­ t u r y . I n the i n t e r w a r period only the women's costume s u r v i v e d , a n d n o w o n l y a f e w o f i t s e l e m e n t s c a n be f o u n d . T h e m e n ' s c o s t u m e s d i s a p p e a r e d at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . U p to t h e e n d o f the 19th c e n t u r y , t h e basic r a w m a t e r i a l s f o r m a k i n g clothes w e r e w o o l , l i n e n and hemp. F a c t o r y produced m a t e r i a l s w e r e f i r s t used for costumes w o r n on feast days. G r a d u a l l y , u n d e r the i n f l u e n c e of t o w n fashions, the cut of t h e costumes w a s also c h a n g e d . T h e a u t h o r , a p a r t f r o m i l l u s t r a t i o n s , also gives d r a w i n g s o f the cut o f some parts o f t h e c l o t h e s ( f i g . 9, 27). T h e basic m a t e r i a l u s e d f o r t h e c o s t u m e s w a s i n a s t r i p e d p a t t e r n s p e c i f i c f o r t h e Ł u k ó w d i s t r i c t ( f i g . 16). A ACADEMY T R OF SCIENCES 1963 XXII ARTICLES T h e s t r i p e d p a t t e r n u n d e r w e n t c h a n g e s b o t h as r e g a r d s f o r m and colours. T h e oldest s t r i p e d p a t t e r n s w e r e d a r k (the colours b e i n g : 'black, w h i t e , d a r k green, blue) a n d the stripes w e r e n a r r o w . I n the i n t e r - w a r years, the " C r a c o w " t y p e of s t r i p e d p a t t e r n a n d t h e Ł o w i c z t y p e w i t h w i d e r stripes a n d b r i g h t e r colours (orange, r e d violet) were the fashion. A t present the w o m e n still w e a r aprons — striped o r p l a i n l i n e n . N o o t h e r e l e m e n t s of t h e c o s t u m e h a v e survived. T h e changes that t o o k place i n t h e Ł u k ó w costumes w e r e due to influences of t o w n fashions a n d t h e f o l k costumes o f n e i g h b o u r i n g regions. T h e q u i c k disappea­ rance of the regional costume was due to the settlement of t h e p e t t y g e n t r y i n l a r g e n u m b e r s i n t h e Ł u k ó w district. D e s p i t e t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e r e g i o n a l c o s t u m e , w e a v i n g is s t i l l d o n e i n t h e v i l l a g e s o f t h i s d i s t r i c t . C l o t h w o v e n b y t h e v i l l a g e r s is s t i l l u s e d i n t h e h o u s hold. H a l i n a RACKS W ó j c i k — RZESZÓW TIERED SPOON P u b l i c a t i o n s so f a r h a v e d e a l t w i t h ' s p o o n r a c k s f r o m t h e Podhale region. T h e authoress attempts t o describe the c a r v i n g w o r k o n t i e r e d spoon racks. T h e y are f o u n d in large numbers i n the R z e s z ó w region, m o s t l y i n the h o m e s o f w e a l t h y f a r m e r s . T h e m a p ( f i g . 29) g i v e s a n idea w h e r e t h i s t y p e of spoon r a c k is f o u n d o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s . T h e spoon racks are r i c h l y o r n a m e n t e d w i t h d i f f e r e n t techniques b e i n g a p p l i e d . T h e authoress deals e x t e n s i ­ v e l y w i t h t h e f r e t - w o r k t e c h n i q u e ( f i g . 3, 8, 10, 19). Geometrical patterns predominate i n the fret-work. T h e e n g r a v i n g t e c h n i q u e is f o u n d w i t h f r e t - w o r k . T h e r e are h a r d l y any examples of f u l l c a r v i n g . T h e r e are a f e w e x a m p l e s of b u r n t o u t p a t t e r n s , m o s t l y c o m b i n e d with fret-work. T h e decorative g e o m e t r i c a l m o t i f s are of a s t r i p e d a r r a n g e m e n t . T h e m o s t r i c h l y decorated are t h e f r o n t p a n e l a n d b a c k p a n e l ( b y w h i c h i t is h u n g ) ( f i g . 12). L a c k of p r i m a r y s o u r c e m a t e r i a l s a n d d a t e d e x a m p l e s have made it impossible t o trace t h e h i s t o r y of the t i e r e d s p o o n r a c k s . T h e a u t h o r uses f o r h e r s t u d y a f e w c o m p a r a t i v e examples f r o m Silesia and M o r a v i a (Cze­ c h o s l o v a k i a ) ( f i g , 25). T h e l i m i t e d scope o f o c c u r r e n c e of t h e s p o o n r a c k s i n t h e R z e s z ó w v o i v o d s h i p i n d i c a t e s t h a t t h e y w e r e a l o c a l p r o d u c t of n o t v e r y l o n g t r a d i ­ tions. Among the anonymous spoon r a c k m a k e r s , the a u t h o r e s s w a s a b l e t o e s t a b l i s h s e v e r a l o u t s t a n d i n g ones who were k n o w n for their work. They were mostly carpenters or f u r n i t u r e m a k e r s s k i l l e d i n w o o d - w o r k . I n conclusion t h e authoress describes the individual spoon r a c k m a k e r s a n d t h e i r w o r k m a n s h i p . E a c h t y p e of w o r k m a n s h i p used a d i f f e r e n t t y p e o f o r n a m e n t a t i o n to decorate t h e spoon racks. B a r b a r a P o l o c z k o w a — KONIAKÓW LACE T h e w o r k comprises three parts: i n the first, the authoress describes t h e b e g i n n i n g s a n d development of l a c e - m a k i n g i n t h e f i r s t h a l f o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , i n t h e second p a r t she d e a l s w i t h l i t u r g i c a l l a c e a n d in the t h i r d — lace m a k i n g today. T h e b e g i n n i n g s of lace m a k i n g can be traced b a c k to t h e f i r s t years of the 2 0 t h c e n t u r y . H a n d i c r a f t l e s s o n s at t h e schools i n K o ­ n i a k ó w and J a w o r z y n k a started the fashion for crocheted w o r k . T h e p a t t e r n s of t h e f i r s t l a c e s m a d e w e r e b a s e d 245 �ón patterns i n periodicals and publications on the s u b j e c t , p a r t i c u l a r l y V i e n n e s e ones. T h e p a t t e r n s w e r e popularized i n the villages bv the h a n d i c r a f t teachers; t h e a u t h o r d e s c r i b e s t h e a c t i v i t y of e a c h of t h e m a n d t h e p a t t e r n s t h e y used. T h e f i r s t lace articles w e r e Cieszyn bonnet f r o n t s and later the assortment of f o r m s was g r a d u a l l y w i dened. I n the i n t e r - w a r period the K o n i a k ó w lace m a k e r s began to m a k e lace to sell. T h e y m a d e doilies a n d i n l e t s f o r b e d - l i n e n , etc. T h e p a t t e r n s , b a s e d o n t h e t r a d i t i o n a l f o r m s of the Cieszyn bonnets w e r e added to b y t h e m o r e s k i l l e d l a c e m a k e r s , w h o i n t r o d u c e d n e w m o t i f s . T h e t r a d i t i o n a l f o l k patterns of the K o n i a k ó w d i s t r i c t a r e p l a n t m o t i f s : b u n c h e s o f g r a p e s , f i r cones, f l o w e r s ( f i g . 6, 8, 14). T h e period of the Second W o r l d W a r d i d n o t h a m p e r the d e v e l o p m e n t of lace m a k i n g . I t w a s at t h a t t i m e t h a t the f i r s t lace m a k e r s of i n d i v i d u a l i t y began t o emerge. A f t e r the Second W o r l d W a r the development of t o u r i s m h a d t h e g o o d e f f e c t of i n t e n s i f y i n g lace m a k i n g . A l a c e m a k i n g c o o p e r a t i v e w a s set u p t h e r e i n 1949. T h e l a c e - m a k e r k n o w n f o r t h e m o s t o r i g i n a l w o r k a t t h a t t i m e w a s M a r i a G w a r k o w a . E a c h of t h e m o r e talented lace m a k e r s developed their s k i l l and i m p r o v e d t h e i r patterns. T h e n u m b e r of purchasers g r e w a n d a l o t of l a c e b e g e n t o be e x p o r t e d a b r o a d L a c e m a k i n g became not o n l y a n a d d i t i o n a l source of i n c o m e , b u t a l s o s t r e n g t h e n e d n e i g h b o u r l y ties. I n t h e s e c o n d p a r t of h e r , w o r k , t h e a u t h o r e s s deals w i t h l i t u r g i c a l l a c e . T h i s k i n d of lace b e g a n t o b e m a d e a f t e r t h e .Second W o r l d W a r . T h e i n c r e a s i n g o r d e r s f o r this t y p e o f lace caused m a n y of the lace m a k e r s t o leave the cooperative. K o n i a k ó w became a l a c e - m a k i n g centre, i n J a w o r z v n k a and Istebna, only single w o m e n w e r e engaged i n lace m a k i n g . T h e g r o w t h of orders for l i t u r g i c a l lace l e d to t h e emergence of a c e r t a i n c a t e g o r y of m i d d l e - m e n r e c r u i t e d f r o m a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of K o n i a k ó w T h e s e m i d d l e - m e n s o l d t h e lace all over the country. D e s c r i b i n g t h e p a t t e r n s of t h e l i t u r g i c a l lace, the authoress d r a w s a t t e n t i o n to t w o categories of lace used to d e c o r a t e c h u r c h l i n e n . L a c e s t r i p s w e r e m a d e b v t h e j o i n i n g of s m a l l e l e m e n t s c i r c u l a r i n s h a p e { f i g . 22) a n d t h e o t h e r t y p e c o n s i s t e d of s t r i p s o f n e t o n w h i c h t h e p a t t e r n is c r o c h e t e d . T h e f i r s t c a t e g o r y is t h e o l d e s t a n d is b a s e d o n t h e p a t t e r n s t r a d i t i o n a l l y used f o r bonnets. T h e lace m a k e r s crocheted l i t u r g i c a l symbols o n t h e n e t s t r i p s : t h e H o s t , t h e Cross, t h e i n i t i a l s o f C h r i s t a n d t h e V i r g i n . T h e p a t t e r n s of l i t u r g i c a l e m b l e m s are of u r b a n o r i g i n , a n d w e r e imposed on t h e lace m a k e r s b v those w h o o r d e r e d t h e lace. I n m a k i n g lace t h e h i g h l a n d w o m e n also u s e d t h e m o t i f s e m b r o i d e r e d on t h e i r r e g i o n a l cestumes; t h e y took p a t t e r n s from those p u b l i s h e d i n w o m e n ' s magazines too. T h e most skilled lace m a k e r s designed t h e i r o w n patterns. A n o t h e r k i n d of l i t u r g i c a l l a c e w a s t h a t m a d e f o r the pastors of the E v a n g e l i c a l C h u r c h . T h e patterns of this lace w e r e most s t r o n g l y based o n t r a d i t i o n and w e r e not i n f l u e n c e d b y u r b a n designs. I n t h i s p a r t o f h e r w o r k , t h e a u t h o r e s s a l s o discusses t h e m a t e r i a l s u s e d , t h e t o o l s a n d also t h e e a r n i n g s o f t h e l a c e m a k e r s a n d t h e sale o f t h e l a c e . T h e b a s i c m a t e r i a l u s e d is c o t t o n t h r e a d , s o m e t i m e s , t h o u g h n o t so o f t e n , c h e n i l l e . T h e t o o l s f o r t h e w o r k , c r o c h e t hooks, are m a d e l o c a l l y b y t h e h i g h l a n d e r s , sometimes t h e l a c e m a k e r s use i m p o r t e d c r o c h e t h o o k s f r o m C z e choslovakia. T h e authoress deals quite extensively w i t h the p r o b l e m of earnings and the a m o u n t of w o r k p u t i n . I n c o n n e c t i o n w i t h t h e sale o f lace b y m i d d l e - m e n , t h e e a r n i n g s of t h e lace m a k e r s are not v e r y good. I n t h e s u m m e r season t h e l a c e m a k e r s t h e m s e l v e s s e l l t h e n w o r k d i r e c t l y t o t o u r i s t s . L i t u r g i c a l lace is s o l d e x c l u sively b y the m i d d l e - m e n , w h o t r a v e l a i l over Poland f o r t h i s purpose. I n recent years the d e m a n d f o r l i t u r g i c a l l a c e has b e e n d e c r e a s i n g i n c o n n e c t i o n w i t h t h e propagation by the C h u r c h of plainer linen w i t h only a little embroidery. T h e t h i r d p a r t o f t h e w o r k discusses l a c e m a k i n g today, the w i d e assortment of articles to meet the r e q u i r e m e n t s o f the customers. T h e lace m a k e r s of t o t h e p r o d u c t i o n o f t a b l e c l o t h s a n d d o i l i e s so p o p u l a r i n t h e i n t e r - w a r p e r i o d . T h i s k i n d of p r o d u c t i o n a l l o w s t h e lace m a k e r s t o sell t h e i r p r o d u c t s d i r e c t l y w i t h o u t w h o l e b o u s e s a n d e v e n dresses. T h e y h a v e g o n e b a c k K o n i a k ó w w i l l u n d e r t a k e any j o b to w i n m a r k e t s f o r t h e i r w o r k . T h e y h a v e s t a r t e d m a k i n g sets o f c o l l a r s and cuffs ( f i g . 34), g l o v e s , i n l e t s f o r b l o u s e s and the m i d d l e - m e n . T h e m i d d l e - m e n have p e r m a n e n t stalls s e l l i n g l a c e i n C i e s z y n ( f i g . 37), W i s l a a n d S o c z ó w . T h e p a t t e r n s u s e d b v t h e l a c e m a k e r s of K o n i a k ó w , d e s p i t e t h e e n r i c h m e n t of t h e r a n g e w i t h ' n e w f o r m s , keep t o the t r a d i t i o n a l m o t i f s t a k e n f r o m t h e Cieszyn b o n n e t s . T h e p r e d o m i n a n t m o t i f s a r e t h e p l a n t ones so c h a r a c t e r i s t i c of o r n a m e n t a t i o n i n f o l k a r t . T h e lace m a k i n g done i n the s t i l l a l i v i n g b r a n c h DÎ f o l k a r t . Beskid Mountains i : �n O J I b C K O E H ñ P O A H O E H C K V C C T B Ô KBAPTAJIbHEI» acyPHAJI, H3.H.ABAEMHÎÎ MHCTUTyTOM HCKVCCTBA nOJILCKOÎÏ AKMEMMH H A V K No 4 TOA M3flAHMH X X I I 1 9 6 8 PE3IOME n03HAHbCKME KAP- B nacTOHuiee Bpeiwa j K e i n m i H b i e m e H O C H T nepe^HHK M — nojiocaTbio H J I H oflHO^BeTHbIe JibHaHbie. ¿ p y r H e 3JieMeHTbi HapoflHoro K o c n o w a He coxpaHHJiwcb. B 3THorpacpjiHecK0M oTflejienMw iio3Haiii>cKoro H a u . n o HajibHoro M y 3 e a n a x o ^ H T c a 3 o6pa3a Ha xoJiCTe c BKJieCHHbTMH JIHTOrpaCpHaMH. flfie H 3 H H X H306pajf£aiCT CB. B H p B a p y (HJIJI. l , 2), a o a n a — C B . Mocwcpa c MJiafteHueM (una. 3). K a ¡ TOU 3 T H 6 M J I H o&napyîKeHW B fjjiwîKaiiuiwx OKpeCTHOCTSX H03HaHH. IlepeMeHbi B ayKOBCKOM HapSfle HacTynaJiM nofl B ^ î t a HHeM M e m a u c K o í i MOflbi, a Tanate n o n BjiHHHweM H a p o a noiï ofleîKflti coceflHHx perwoHOB. C T a i m c j a a Ejiam.nK — TMHbl C JrMTOrFA*MHMM ABTOP noflpo5Ho aHajin3npycT xyflojKecTBemiyio M;I- n e p y roicbMa, opuaineHT H KpacKM o6pa30B. B nüJitCKOíí îiapoflKotî acHBonticu X I X B . npaKTMKOBajjoeb rroaKJieMBaHMe flepesaiiiiLix rpaBiop noa KapTKHbi n a cTCKJie. f l a p o f l H b i e îKHBonHCUbi nojib30Bajnicb rpacpMKOM, M36eran nwcaTb lejioBeHecKoe Tejio H JIHU.LV 3TO 05-bHCHiieTCn ynaflKOM Hapofliiofi MKûtionwcH Toro nepnofla. B H Í M B D I I H C H Ha noJioTHe rpaipnnow ne nojib30BajIHCb. B 3T0M QTHOUieHTOÍ n03HaHbCKMe o6pa3a flBJlHK>TCH HCKJiíOHeHMeM. HeKOTopbte lacTM Tejía xy^oatiriiK ocTaBHji HepacKpameimi.iMH: m . ua pyKH, H O M . J I . C K O paTHBHafl HacTt ô o r a i a H KpacoHna. AHajiK3Hpyfl p e j i [ i r i i o 3 H y i o rpaebwKy B I l o J i b m e , a r o p CTaTbll He HaXOflMT npOH3BCJjeHMH, COOTBeTCTByiOIUHX nc-3HaHbCKHM jiHTorpacpHHM. 3 T O 5biJia HMnopTHaa Î K H B O n n c b Ren3BecTHoro npoHcxojKfleHHa. A B T O P n o n a r a e T , H T O H3o5paiKeHMH C E . B a p B a p w H B JIHIOTCH nepeBonjioLuenHeM mnpoKo pacnpocTpaHeHHoro B rpacpHKe X I X B . C e p f l u a EoroMarepii, o H C M C B H A C TejibCTByeT p a s HHCTO ç p o p M a j i b H b i x aJieMeirroa, B B xyaoxecTBeHtioM O T H O U I O H I Î H oo3HaHbCKne o&pa3a He .npeflCTaB^HiOT OCOÔOTO WHiepeca, no KOMno3HUTiii, a e KOpaiMBHOil CpOpMe M KpaCKaM MX MOÎKHO OTHeCTM K H a pO/IHJOÏÏ HtHBOnMOM. CBOMM KOJIOpwTOM OHM POACTBOHHbt «eKopaTKBHofi OTAejiKe BejiMKonojibCKOft MeSejiH. T e x H K H e c K a a H x y f l û î K e c T B e s i n a a oAEiopoJiîiacTb B C C X Tpex xapTMH roBOpHT 3a T O , MTO OHM BMriojiitHJiHCb B onHlQfk MacTGpCKOii M BnO.lHe B03MOÎK110 OflHMM H T 6 M 2KC MaCTCpoM. A B T O P npe^nojiaraeT, H T O H X wcnojiHHTejiHMi: SbiJiM Toprosubi npeflMCTaMH pejiwrMOîHoro xyjibTa JIHÔO cTeKOJibHbix fleji Maciepa, pecTaBpHpoBaBiui-te KapraHbi. B o BCHKH'M c j i y n a e o n u c b m a e i n b i e aBTopoM o6pa3a n e npHHa^jiestaT K npon3BeAe-nHSM MaccoBoro npoM3BOflCT3a. Eaujiac C y n K c c c K H — JiyKOBCKMR HAPÎIA B cTaTbe B i i c p s t i c a c i a e T C a nonwTKa o n n c a T b H a UHOHaJIbHLlii KOCTÎOM ORpCCTHOCTCÜ JlyKOUa (JIWÔJIHHCK06 BOeBOACTBO). H a OCHOBe MCCrablX HCCJIOAOBaHHfl H My3CHHblX MaTepHa.lOB Ma30BC^oro aBTOp HapH.ua. McxoflHOíi OIIHCblBaCT 9TOT TO'ÎKOU HBJIAIOTCÎI BMfl HJIJIIO- CTpaTMBHbie uaTepHajibi H aanweM B jiMTeparype X I X B . B neîKBoeHHbifi nepuofl MOMÍHO Obuio eme BCxpci'HTb HíeiicKHií napHA, B iiacTOiimee Bpewfî c o x p a i î u . m c b jiwuib tieMHorne ero s a r a e n T b i . MystCKofi K O C T I O M i i c i e 3 yate B iianajo X I X B. OciIOBHblM CbipbeM flJIH BbipaBoTKH O ^ Ê Î K a b l Obl.TO flo Koiiua X I X B . mepcTb, j i e n , K O H O I U I H . «I>a5pHMHhie TKaHn ynoTpeôJiHjincfa cnepBa fljifl npa3flHHHHbix HaptiAOB. IIocTeneHHo, nofl BJiMaHHeM MemancKoft i i o ^ b i CTAJI MCHÎITCH r a x a c e x p o i i o ^ e î K A t i . P H ^ O M C wJiJUOcTpaunaMH aETop noMemaeT TaKîKo B M K P O W I C H HCKOTOpwx nacrew OfleîKflbi (HJIJI. 9, 27). B JlyKOBCKoM paiioHC 0A«KAy iuujin npOHMyinecTBCHMO H3 HOJIOCaTOH aOMOTKaiIHOH MHTepHM (HJTJt. 16), n p i i 4eM dpopMa H pacu,BeTKa noJioc c teuenHCM sspeweiiH noflBeprajjHCb n3MetieHwaM. B cxapniiy TKam-r Gbinn T C W Ubix* L(BeTOB B y 3 K y » nojioCKy ^ e p H y i o , ôenyio, TeiinosejieHyio, rojiyuyio. B MejKBOeiiiîoe speMH CTajiw MOfliibi apKwe KpaKOBCKPie M jiOBHUKue TKaHH C Sojiee niHpoKHMM nojiocKaMH. n p e o O j i a a a j i H o p r a j K e ü t m , KpacHbiM, *H0JieTOBbrfi l i s e r a . JlyKOBCKMil HapHfl cTaJí SbiCTpo BbixoflHTb M3 y n o Tpe6jienKfi noA BJîMHHneM MOJTKOÍÍ ujjiHXTbi, HacejiHBiueft OTOT paííon. HecMoTpa n a T O , H T O Hapoanw& K O C T W M Bbiuieji wi ynoTpe5jieHMS, B ^ e p e s H n x JiyKOBCKoro pawona no c e i i flenb 3anHMawTca TKanecrBOM. AoMOTKaHHbie MaTepwa^bi Bce eme ynorpeSjiHioTCH B flOMauiiieia oSwxofle. TajiHHa TAK HA3. B y ü m i K — ÎKEIHOBCKWE „JIHiKHMKM" nOJIOHKM. flo eux nop B jiMTepaType yflejiajiocb BiiKMaHue TOJibnoflrajiHHCKHM „jiuK«HKan", T.e. flopeBiiiiHbiM nojioMKaM RJIH jioiKeK. A B T O P HacTonmew cTaTbn nbiTaeiCH oxapaKTepn3MpoBaTb pe3b6y cryneHMaTUx . . J I B I J K H M K O B " . Haine Bcero O H H BCTpctaiOTca Ha 3KemoBinwHe, rjiaBHbiM o6pa30M E 6oJiee 3aHcnroMHbix ^oMax. K a p i a (HJIJI. 29) noMoraeT nam pa3o5paTbCH B K ^ K I I X itecTKO nocTHx no 06e CTopOHbi KapnaT ynoTpe6jiHioTCH „jibiHC- H H K H " OToro runa. „JIbDKHHKn" CioraTo y K p a ï u a ^ H C b npw ITOMOIHH p a 3 rexHiiKH. A B T O P yflejiHBT Miioro BHHMatiKH aïKypiioii TexHKKe (HJIJI. 3, 8, 10, 19), B K O T O P O Î Î npeoQjiaaajoT reoMeTpw-iecKHe MOTHBbi. T e x H H K a pe3bGbi nepenjieTaeTCH e ajxypiibiM ysopoM. JIH™OH 3 j i e M M i T b i n o j i H o ü pesbObi He a c T p e i a i o T c a . B H C K J I I C 'iHTejibiibix C J i y i a a x npHMeHaerca r e x H H K a RbiiKHraHua n o flepCBy, rJiaBiibtvi o5pa30M B co ieTat!HM c aîKypHbiM y3opoM. l ííeKopaTHBHbie reoMeTpjinecKHe M O T H B W pacnojioJKeHbi noJiocaMM; ocoôeHHO 5oraTo y K p a ï u e H b i J I H U C B Û H M 3 a a H H H c r o p o H a (BemajiKa) (HJIJI. 12). OxcyTCTBHe M C T O H H H K0B M flaTMpOBaHHblX 3K3CMÍIJIHpOB jTMliiaeT BO3M0JKH0CTH OTo6pa3HTb HCTopMio „jibi3KHHK0B". A B T O P pacnoJiaraoT n e SoraibiM cpaBHMîejtbHbiM M a r e p H a j i o n c TeppHTopww C n jieaiiM M M o p a B ( H O X O C J I O B R K H H ) (HJIJI. 25). EoroToe « u jiwHwe „jibiwHHK0B" Ha TepptiToptiH ^ieiuoBCKoro aoeROACTBa Bbi3biBaer npeanoJîOaceHMe, H T O B TIûJibLUB OHM DblJIM HBJIGHHeiV! MCCPHOl'O XapaKTepa 0e3 npO^OJlKHTejtbHoií T p a j H q n M . Cpenw B o j i b i u o r r . ™ c j i a 6 e 3 b i M a i i H b i x McnoJïtiKTejieu asTop cy.Meji BbiaejiHTb HecKOJibKHx B H f l i i e i i m n x , n p o c j i a • H B i i i H x c s KaK TaaaiiTJiHBbie MacTepa. 3 T O 6 L . I Î I H raaBHbiw o5pa30M njioTiuiKH J I H 0 O CTOJiapbi, 3HaKOMbic c o D p o C O T K O H flcpeua. B 3aKjno'ieHMH a s T o p c r a T b i i aaeT x a p a K - TCpHCTKKy OTflCJlbHblX XyflOJKHHKOB H HX MaCTepCKWX. K a j K , i a a H3 H H X oT^MHa^acb CBoeo5pa3HbiM HblM OpHaM &HTOM. BapBupa >KEBA IIojtëHKOBa — ^cKopaTHE- KOHHKOBCKME KPy- C T H T L H C O C T O H T us Tpex 'lacTeíi: B nepeofl ' l a c n i aBTop onwcwBaer B03HHKH0BeHHe H pa3BHT«e KpyïKCBHoro MacrepcTBa B nepsow nojioBWHe X X B e s a ; eTopaa Macrb iiocBameua KpyatcBQM Kyjibroaoro H a 3 H a n e n u « , TpeTbHCOCTOHHWK) COBpeMCHIlOrO KpyïKeBHOrO IIPOI13B0ACTB3 lIJsecTM KpyaieBa CT&JÎH B Hanane X X B . B K O H S K O B C H H B O J K H H K C iiana^M y m n b s uiKOJiax BH3aTL npiO'iKoK. Ysopbi iiopsbix KpyjKCB KonMposajiHCb nu o0pa3t(aM orpacjiesbix îKypHaJiOB H nyOjiHKanwñ, rjiuBiibiM oôpa- 3OM BencKHx. PacnpocTpaHeHMeM y3opoB B flepesHSx 3aiiHMajiHCb yHHTejibHHqbi pyKOflejiba; o wx fleaTeabHOCTOl nOflpo5H0 I1HUJOT aBTOp HaCTOHIUeft CTaTbH. 247 �K nopBŁiM xpyaceBHtiM HSflejiHaw npMHajuieJKajiti HajioôHMKH ueuiHHcroix nermoB. riocTOneHHO accopraM C I I T KpyJKOBHblX W3flejlnfi MaHajï paCLUHpnTbCil M BHflOHSMGHHTŁCH. B MeîKBoeHHblH IîepïlOfl KOHSIKOBCKMe KpyjKeEHMHŁi C T 3 J I M njiecTM KpyHicaa n a npoflaacy. 3 T O 6b:jiH cajjtbeTKH, npouiBbi Rsin n o c T e J i Ł H o r o 6eJiba u T . ^ . OnwpaHCb Ha TpaflimnoHHwe ctoopiwbi ueuMHCKMx Henups, ö o j i e e cnoco&Hbie MacTepim.br pa3Hoo6pa3iijiM ysopbi H O BbiMH M 0 T H B 3 M H . TpaflHUHOHHHü HapoflHbiñ y3op B K.OHHKOBe •— 3TO paCTHTejIbHbIM OpHaMeHT: BHHOrpaflHbIC rpo3nbH, I1IH11IKH, HBOTbl (MJM. 6, 8, 14). B T o p a a MiipoBan sofiHa He noMemajia pa3BJMnio KpyJKeBKoro npoH3BüHCTBa. B Te ro^bi C T S J I M BbiflejiHTbCfl H n p H o ö p e r a T b H3BecTHOCTb Gojiee c n o c o ö H b i e n a c r e p u i(bi. n o c j i e BTopoii M H P O B O M B O M H W pa3BHTHK> K p y m e o Horo npoMSBOflcxBa 3Ha*inTeJibHo cnoco&CTBOBajio p a c i u n peMiie TypH3Ma. B 1949 r. oeiioBajiCH KOonepaTHB KpyHteBHMu, CaMOfi aLiflawnieficfl MacTepHneii 6i>ma Toraa MapMa r e a p K o s a . Bojiec c n o c o ö H b i e KpyJKeBHHUbi pa3BHaajtw TA coBepuieHCTBOBajiH y3apbi C B O H X vj3£e.iiîï&. K p y r noTDeÖMTejieii 3HSMHTejibHo D S C U I H D I Í J I C H : MHoro KT>V}KeB CTa™ 3arpaHHL(y. 3 T O T BHfl MacTepcTEa He TOJiBKO npHîiocMJi jtorrOjiHiriTejïbHLre ¿joxoflbij n o TaK5Ke cnocoScTBOBäji aHaMi'iTejiLHOMy yxpenjieiiHio CBÍÍ3M MejK^y eoceaaMH. BOK Ha pa3jlHHHMX laCTHX HapOflHbDt KOCTÏOMOBJ OHÎ1 n e p n a ^ H TaKHce y 3 o p b i H3 J K C H C K M X s c y p n a j i o s . Eojiee cnocoSHbie MacTepimu c o c T a s j i n ^ K coöcTBeHHbie inaGnoHbi. B o BTOpoii nacTM CBoeri paGoTbr asTop i r a m e o K p y s c e B a x KyjiBTOBoro HaaHaneHHH, KOTopwe HanaJiH njiecTii n o c j i e BTopoñ i i u p o B o ü B O Ü H W . B CBÎÎ3ÎI c pocTOM 3aK930B Ha OTH K p y m e B a ainorne KpysceBHimbi noKímyjiH KoonepaTMB. K O H H K O S C T S J I i^eHpoM BWfleJiKH K p y j K e a , B H B O J K H H K O M McTeSirafi Jimm, HeKOTopwe iKeHiyHHbi 3aiiïiMaJiMCb 9TJ1M. BBMfly yBejumeiyiH 3aKa30B sa Kpya t e s a K J I H j i n T y p r n i e c K M x u e j i e i ï cpeflw HïHTejiefi K o H a Koea B03HHK-7a KaTeropwH ToproBueB—nocpeflHHKOB. T o p r a a u b i pacnpocTpaiiHJiM KpyatGBa no Been crpaHe. O n w c b i B a a y3opbi n p y j i ï e B j i M T v p r m o c K o r o x a p a K T e p a , asTop o ö p a m a e T BHUMarote Ha asa sii^a KpyîKeB flan y s p a r u e n i i H KocreJibHoro 6cnbH: K p y m e a H w e n p o u i B b i COCTaBJIBHHb;e K3 MejIKHX 3JieHSHT0B B BHRe KpyiKOHKOB (HJia, 22), M ceinaHbix n p o i n a c ¡Ba3aHbiii K P K ^ I K O M y3oPOM. nepBbrä, ooaee c x a p u w Tiin KpyjKeB o n n p a e r c a Ha TpaRHUHonHbie y3opbt ienrtOB. y 3 o p b i Ha ceTnaTBix npouiBax M3oGpawiaioT jiMTyprH^ecKwe C H M B O J I B I : oôJiaTKH, KpecT, HHHiyiajiŁi X p H c r a u BorowaTepH. Y 3 o p w JiHTyp- B TpeTbew HacTii aBTop nwuiei o coBpeMeHHOM cocTonHTiH KpyaieBHoro npon3BOACTBa, oTcßpajKaH lUHpoKHii accopiMMeHT M3fteíiKñ, npHHopoaJieHHtix K Tpe6oBaHnaM KII^ieHTOB. KOHSKOBCKMe KpyjKeBHHUbl noAXBaibmaioT n ¡ o 6 y i o HHMi^MaMBy, HanpaBjieHHyio Ha 3aBoeBaHMe ptinKa CBOHMH H3ÄejtHHMM. O H K HaHaMH fleJiaTb BOpOTHH^lKH H iiaH»:eT Ł i K luiaTbHH, (HJIJI. 34), nep^aTKii, npouiBbi K SjiysKaM, a Tascase B ^ y s K H M ^ a a i e ™ a T b H . O H H C T B Ü H O H H T Ł BH33Tb CKaTepTH il cajldpÔTKH, KOTOpHie 6bUlM CTOJlb Mo^Hbi B MesíBoeHHbiíí n e p i í o f l . 3 T O T BHĄ npon3BOflCTBa flaeT KpyjKeBHHuaM B03M0JKH0CTb HenocpeflCTseHHO n p o flasaTb CBOH H3aejiiiH 6e3 n o M o m H ToproBHeB, T o p r o B i ł w coopyfliijiH nocToaHHwe najiaTKH c K p y jKesaMH Ha P M H K H X B lleuiHHe (MBJI. 37), BKCjie u C K O HOBe. L '4 XOTH y30pbl KOHHKOBCKHX KpyateB OÖOraTHJIHCb H0BblMK dpopMaMK, T O B C C IKe B OOmeíí CJÎOÎKHOCTH O H » COXpaHHIOT TpaflHL(HOHHbie MOTHBbl LfOUIHHCKIlX HenLJOB. IIpeoö^aflaiOT pacTHTe^bnue MOTiiBbi, CTOJib xapaKTepHe flJin HapoflHoro npHKjiaAHoro KCKyccTaa. EecKHflCKwe Kpysteaa no-npeÄHeiny aajiflioTCH Î K H B O H OTpaCJlblO HapOflHOTO HCKyCCTBa. T i rH^tecKHx 3MÖJieM BO3HWKJIM non BJIMHIIMCM ropofla; MX ISaBíiOajlH KpyjKKBHvmaM 3HKa3HllKtl. 3 J I H y30pOB C B O H X K p y a í e u r o p n i n í » satiMCTsuBajin UHor^a M O T H B H B M L U I I -5 Ii HOTO pofta K p y i K e s a njiejiw ^ J I H eßaHrejiHMecKMx n a c MOTHBbI XpenKO CBH3aHbI C Tpa^KtlMflMM u we nOflHMHHIOTCH rOpOflCKOMy BJIHHHMIO. B g r o ß n a c r w CBoeiï p a G o T t i a s T o p o n t i c b m a e r npwGopbt H MaTepwaji n34ejiMö, KacaflCŁ T a n a t e B o i i p o c a n p o flaSCH M flOXOflOB. OCHOBHbIMM MaTepjia^aMH, H3 KOTOpWX njieTyT Kpyaceaa, H B J I H I O T C H 6yMaacHbie H H T H M xpyneHbrñ uiejiK, opyAMon Tpy^a — K P K > H K H paöoTbr MecTHbix ropu,eB. ÜHorsa KpysteBHHi^bi nom>3yJOTCH KpioHKaMH, HMn0pTIipOBa«HbIMM H3 HeXOCJIOBaKHJl. TOPOB. A B T O P flOBOjibHo noflpoÖHO paccMaTpHsaeT npoojieiuy 3aTpaTbi Tpy^a H 3apa5oTKOB. B B M ^ y TOTO, MTO npoaaa î e o K p y j s e B 3aHMMaiOTCH ToproBUbi-nocpeAHHiCH, ypoaeHb aapaöoTKos KpyacesHMq 3acTaBjiHeT atejiaTb Jiynmero. B o Epeira jieTHero ce30Ha O H M aiponaioT C B O M H3fleju:ii Henocpe^cTBeHHo TypwdaM. KpyjKeBa p e j i n r n o 3 H o r o na3HaHeHn« npOflaiOT T O J I H K O ToproBUbi, KOToptie pas-beaHiaroT n o Been nojib'Uje. B nocjieflHHe r o f l b i cnopoc Ha 3TU K p y a i e B a yMeHbiiuracfl, nooKOJibsy KOCTeji noompaer öo^ee CKpoMHoe S e n t e c HeSoMbiuoií » W U I H B K O Ü , �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI P A N w y d a w a n e przez: P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł . r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 7 2 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z e k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . terminie dc dnia 10 P r e n u m e r a t ę na k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . W r o n i a 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczno m o g ą zamawiać prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 4 0 % d r o ż s z a od c e n v p o d a n e j w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowom i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m p o c z t o ­ w y m . K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y eyasooism I n s t y t u t u S z t u k i P A N oosiada O ś r o d e k RcLpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 715, Pap. iiustr. ki. m . 120 g. B i \- karfon biały kl. tri. 220 g. Bi. Nnk). iwn «•?•/.. N - ' S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a68fe1a6a5462f14c13069f3f9e3fc6.pdf 05561156e0ef23266cb2b410b6642e33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4554 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.243-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 odwrócić, powiedzieć, że ż e b r a ł , by m ó c m a l o w a ć . Gdy go p o z n a ł e m przed p i ę t n a s t u laty, a m i a ł w ó w c z a s już chyba około sześćdziesiątki, m a l o w a ł w skupieniu od ś w i t u do zmierzchu, wieczorem zaś r y s o w a ł k a r t k i pod n a s t ę p n e obrazki, a już przy lampie o p r a w i a ł je w k o lorowe r a m k i z papieru i p r z y g o t o w y w a ł m a t e r i a ł na n a s t ę p n y dzień. S ł a w a p r z y s z ł a późno. W wiele lat po o d k r y c i u N i ­ kifora przez malarzy Seweryna T o r y n a i Jerzego Wolfa. Ale l e g e n d ę N i k i f o r a s t w o r z y ł y dopiero lata powojenne, konsekwentne lansowanie — obok Picassa — przez „ P r z e k r ó j " , f i l m y , setki a r t y k u ł ó w , k s i ą ż k i B a n a c h ó w i cała ich p e ł n a pasji akcja opieki nad N i k i f o r e m i jego dziełem, Na pewno w legendzie N i k i f o r a o d e g r a ł a p o k a ź n a rolę m a l o w n i c z o ś ć postaci Krynickiego. A l e p r a w d z i w a wielkość Nikifora, wyróżniająca go spośród innych „ n a i w n y c h " , polega nie na osobowości i losach, lecz na talencie m a l a r s k i m i tej n a p r a w d ę w y j ą t k o w e j a u t e n t y c z n o ś c i jego sztuki. N a i w n y c h jest dziś w i e l u , n i e k t ó r z y m a j ą nawet c a ł k i e m dobre rozeznanie w ł a ś n i e w m a t e r i i tej „ n a i w n o ś c i " . N i k i f o r t w o r z y ł jednak bez ż a d n e g o wyrachowania, z w ł a s n e j potrzeby, bez ś w i a ­ domości tego, że istnieje c a ł y r u c h „ n a i w n y c h " , cała k o n i u n k t u r a na ten gatunek twórczości. Nie tak dawno o g l ą d a l i ś m y jego w i e l k ą w y s t a w ę w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " . P r z y j e c h a ł na nią N i k i f o r . S ł a b y , schorowany, u m ę c z o n y , z t r u d e m r y s u j ą c y jesz­ cze kredkami... To b y ł już w ł a ś c i w i e kres. Ostatni p i ę k n y akord... K i l k a lat Wcześniej w ł a d z e K r y n i c y o f i a r o w a ł y m u nazwisko. I o d t ą d N i k i f o r - M a t e j k o s t a ł się N i k i f o r e m K r y n i c k i m . I t a k i m zostanie w naszej p a m i ę c i . Aleksander Nikifor, Święta księga, akwarela. Fot. K Jackowski R O N Jan świderski I K A za okres VII - IX 1968 Konferencje, zjazdy, muzeów działalność W dniach 9—11 w r z e ś n i a odbyła się w S ł u p s k u sesja naukowa poś w i ę c o n a kulturze ludowej Pomorza. W obradach sesji, k t ó r a b y ł a zakonczeniem I I K a m p a n i i Muzealnej, w z i ę ł o u d z i a ł 100 n a u k o w c ó w z różnych p l a c ó w e k etnograficznych oraz etnografowie z N R D , ZSRR i k r a jów skandynawskich. Wygłoszono 10 r e f e r a t ó w o m a w i a j ą c y c h różne asoekty k u l t u r y ludowej Pomorza. Inauguracyjne p r z e m ó w i e n i e pt. „O znaczeniu muzealnictwa etnograficznego'na ZiTmiach^Zachodnich i P ó ł nocnych" wygłos K Pi242 wocki — przewodniczący Komitetu Wykonawczego I I K a m p a n i i M u zealnej. D u ż e zainteresowanie w y w o ł a ł referat prof. dra J. Burszty o g ł ó w n y c h tendencjach rozwojow y c h k u l t u r y na wsi na Ziemiach Zachodnich. Ilustracją sesji była wystawa etnograficzna pt. „ K u l t u r a l u d o w a Pomorza", na k t ó r e j pokazano zab y t k i k u l t u r y ludowej l u d n o ś c i r o dzimej (Kaszubi Bytowscy, S ł o w i ń cv, K r a j n i a c y Z ł o t o w s c y , l u d n o ś ć j a m n e ń s k a ) i osiadłej na Pomorzu po 1945 r. Ekspozycja ma charakter s t a ł y obejmuje k u l t u r ę m a t e r i a l n ą i sztukę ludową, Uczestnicy sesji zwiedzili na zak o ń c z e n i e słowiński skansen w K l u kach. * W lipcu w muzeum w Radomiu otwarto skansen bartniczo-pszczelarski. Jest to jedyna tego rodzaju ekspozycja w k r a j u , została zlokalizowana w p a r k u r o ś l i n chronicnych przy muzeum. W skansenie pokazano e w o l u c j ę f o r m ula oraz n a r z ę d z i a pracy b a r t n i k ó w i pszczelarzy. Skansen p o w s t a ł z i n i c j a t y w y etnografa muzeum w Radomiu mgra Stefana Rosińskiego, * ' 'i ! < < ' ' j \ j I j j j < �•1 We w s i Jaworzynka (pow. Cie­ szyn) w chacie znanego artysty l u ­ dowego Jana Bojko zorganizowano izbę r e g i o n a l n ą . Zgromadzono już ok. 60 e k s p o n a t ó w z dziedziny sztu­ k i ludowej. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi zorganizowało obóz etnograficzny dla młodzieży liceów o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h zrzeszo­ nej w Kole P r z y j a c i ó ł Muzeum. Obóz zlokalizowano na Kaszubach. Tematyka b a d a ń o b e j m o w a ł a na­ s t ę p u j ą c e zagadnienia: r y b o ł ó w s t w o , wierzenia i zwyczaje rybackie, rok o b r z ę d o w y na Pomorzu i drzewa w folklorze. W okresie p o p r z e d z a j ą ­ cym obóz młodzież w y s ł u c h a ł a c y k l u w y k ł a d ó w z a p o z n a j ą c y c h z meto­ d y k ą b a d a ń terenowych, regionem kaszubskim, ze szczególnym u w z g l ę d ­ nieniem tradycyjnego r y b o ł ó w s t w a i sztuki ludowej Rezultatem pracy na obozie b v ł v 92 w y w i a d y prze­ prowadzone przez u c z e s t n i k ó w Festiwale, dni folkloru Z okazji D n i Skierbieszowa (pow. Zamość) (7—8 lipca) zorganizowano pierwsze w województwie targi sztuki ludowej. Szczególnym zain­ teresowaniem cieszyły się stoiska garncarzy z Ł ą ż k a Ordynackiego i P a w ł o w a . Na targach pokazano również kowalstwo artystyczne, t k a c t w o i w y c i n a n k a r s t w o z terenu całego w o j e w ó d z t w a lubelskiego. W dniach 4—11 sierpnia o d b y ł y się po raz p i ą t y obchody Tygodnia K u l t u r y Beskidzkiej. Inauguracją o b c h o d ó w b y ł a konferencja nauko­ w a p o ś w i ę c o n a dawnej i w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r z e ludowej Beskidu Za­ chodniego oraz svtuacji w dziedzi­ nie pamiątkarstwa regionalnego. Konferencja o d b y ł a się w D o m u T u r y s t y w Szczyrku, r ó w n i e ż t a m o t w a r t o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pa­ m i ą t k a r s t w a regionalnego zorgani­ z o w a n ą przez muzeum w BielskuBiałej Na w y s t a w i e zgromadzono najciekawsze mace 50 t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h na szczególną u w a g ę za­ sługiwały koronki koniakowskio M a r i i Kulejowej rzeźby-Ludwika Kubaszczy^ rola Englerta w a z w y r o b y garncar­ skie r e l i k s a MaluJiaka zBielan (pow. Oświęcim) Z okazji Tygodnia otwarto w W i ś l e e k s p o z y c j ę prac Konstantego K r u ł y z B ł a ż o w e j pn. „Dzieje N a t u r y " . W czasie t r w a n i a Tygodnia szereg regionalnych z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a z a p r e z e n t o w a ł o s w ó j dorobek. W ramach festiwalu polskie zes­ poły p o k a z a ł y wesele g ó r a l s k i e , ob­ rzęd kiszenia kapusty oraz t a ń c e j u h a s ó w . Nieco odmienny p r o g r a m m i a ł y zespoły zagraniczne (NRD, Rumunii, B u ł g a r i i , A r m e n i i , Włoch), k t ó r e p o k a z a ł y bardziej stylizowa­ ny folklor. Grand P r i x festiwalu o t r z y m a ł zespół r u m u ń s k i , który zaprezentował doskonały poziom wykonawczy i w s p a n i a ł e stroje W grupie zespołów autentycznie regio­ nalnych r ó w n o r z ę d n e Grand P r i x i złota eiunase" o t r z y m a ł polski zespól Podegrodzie" / p o w Nowy Sącz w y r ó ż n i o n o r ó w n i e ż ' polski zespół kolejarzy Sądeczanie" 14 w r z e ś n i a rozpoczęły się obcho­ dy D n i F o l k l o r u Z i e m i Babimojskiej. Z tej okazji o d b y ł a się sesja po­ pularnonaukowa, na k t ó r e j o m ó ­ wiono tradycje polskie tego regio­ nu, z t e m a t ó w folklorystycznych — obrzęd weselny z P o d m o k ł a i t r a ­ dycyjny instrument ludowy — k o ­ zioł. W lokalu k i n a w Babimoście otwarto w y s t a w ę pn. ..Sztuka l u ­ dowa Babimojszczyzny", na k t ó r e j pokazano obok sztuki ludowej i stro­ j ó w r ó w n i e ż zabytki k u l t u r y ma­ terialnej. O d b y ł y się r ó w n i e ż pokazy zespo­ ł ó w regionalnych. W ramach Ś w i ę t o k r z y s k i c h D n i K u l t u r y , k t ó r e obchodzono w N o ­ wej Słupi, o d b y ł się pokaz dawnego w y t o p u rudy. A t r a k c j ą był r ó w n i e ż kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej i pamiątkarskich zorganizowany przez Cepelię. Z n a n i t w ó r c y l u d o w i : Józef Piłat, H e n r y k Zegadło, g a r n ­ carze: Gruszek, A r m a ń s k i i rodzina B a b l ó w oraz tkaczki i w y c i n a n k a r k i sprzedawali swoje w y r o b y w k r a mikach pod s ł o m i a n y m i strzechami. * D r u g i Festiwal F o l k l o r u Ziem N a d w i ś l a ń s k i c h o d b y ł się t y m r a ­ zem w dniach 14—15 w r z e ś n i a w P ł o c k u . 8 zespołów p o k a z a ł o s w ó j dorobek p r e z e n t u j ą c nie zawsze autentyczny program folklorystycz­ ny. 'Z okazji festiwalu otwarto w y ­ s t a w ę rzeźby ludowej w płockim P D K oraz w y s t a w ę wydawnictw 7. dziedziny f o l k l o r u . Cepelia zorga­ n i z o w a ł a kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej połączony z p r e z e n t a c j ą t w ó r c ó w ludowych oraz w y s t a w ę mebli cepeliowskich. Zgromadzono na w y s t a w i e k i l k a k o m p l e t ó w o r y g i ­ nalnych mebli ludowych, wiele po­ jedynczych p r z e d m i o t ó w oraz eks­ ponaty s ł u ż ą c e do w y s t r o j u w n ę t r z a . * Tegoroczna Tatrzańska Jesień (wrzesień) p o ł ą c z o n a b v ł a z I M i ę ­ dzynarodowym Festiwalem F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h . I n a u g u r a c j ą Jesieni b y ł o otwarcie w salach B W A po­ konkursowej w y s t a w y malarstwa na szkle. Recenzja z w y s t a w y u k a ż e się w j e d n y m z n a j b l i ż s z y c h n u m e ­ rów. W ramach Bydgoskich D n i Sztuki dzień 15 w r z e ś n i a ogłoszono Dniem F o l k l o r u . Z tej okazji w y s t ą p i ł y liczne zespoły regionalne: „ P a ł u k i " z K c y n i , „ C h o j n y " z Chojnic, k a ­ pela z K o w a l a i kapela ludowa Ogniska Artystycznego z W ł o c ł a w ­ ka. Cepelia z o r g a n i z o w a ł a kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej p o ł ą c z o n y z pokazem w a r s z t a t ó w n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w . Pokazano p a j ą k i , hafty, malarstwo na fajansie, rzeźbę, k w i a t y ludowe, plecionki z korzeni i garncarstwo. Impreza spotkała się z d u ż y m zainteresowaniem, b y ł a to pierwsza zorganizowana na szer­ szą s k a l ę prezentacja t w ó r c ó w l u ­ dowych w o j e w ó d z t w a bydgoskiego. Ł ó d z k a Cepelia z o r g a n i z o w a ł a w dniach 14—21 września Tydzień Sztuki L u d o w e j . W sklepach Ce­ pelii i na straganach ulicznych sprzedawano w y r o b y artystów z r e g i o n ó w : sieradzkiego, ł o w i c k i e g o , rawskiego, łączyckiego. W y c i n a n k a r ka z Rawy Maz. J. Przyborkowa, r z e ź b i a r z z tego regionu M . Ż e g l i ń ski oraz sieradzki garncarz H . M u ­ s z y ń s k i prezentowali swoje warsz taty i n a r z ę d z i a pracy. W dniach 21—22 w r z e ś n i a odby­ w a ł y się D n i F o l k l o r u Kaszubskie­ go w Kartuzach. Z e s p ó ł „ K a s z u b y " p o k a z a ł obrzęd weselny na i m p r e ­ zach w Kartuzach i Chmielnie. Po­ nadto w salach b i b l i o t e k i w Chmiel­ nie o t w a r t o w y s t a w ę e t n o g r a f i c z n ą p r z y g o t o w a n ą ze z b i o r ó w miejsco­ wych regionalistów i młodzieży szkolnej. Pokazano zabytki k u l t u r y materialnej, wszystkie fazy c e r a m i ­ k i Neclów, c e r a m i k ę L . Adamczyka oraz w i e l o b a r w n e hafty D. L a s k o w ­ skiej. Tradycyjne D n i F o l k l o r u O p o c z y ń ­ skiego obchodzono w dniach 22—24 w r z e ś n i a . Prez. PRN i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi p r z y g o t o w a ł y sesję n a u k o w ą p o ś w i ę c o n ą stanowi b a d a ń etno­ graficznych w O p o c z y ń s k i e m , z w y ­ czajom rolniczym oraz t r a d y c j n v m sposobom u p r a w y r o l i . Z okazji D n i o t w a r t o w y s t a w ę m i ­ niatur strojów i haftów opoczyń­ skich p o c h o d z ą c y c h ze z b i o r ó w p r y ­ w a t n y c h nauczycielki T. Szwedkowicz. N i e k t ó r e z h a f t ó w o p o c z y ń ­ skich pokazanych na wystawie m i a ­ ły ponad 100 lat. W ramach obchodzonych co roku D n i Zielonej G ó r y zorganizowano po raz pierwszy w t y m r o k u M i ę ­ dzynarodowy Festiwal Zespołów Pieśni i Tańca. W przeglądzie uczestniczyło 8 zespołów z B u ł g a r i i , NRD, R u m u n i i , W ę g i e r , ZSRR i Pol­ ski k t ó r e z a p r e z e n t o w a ł y stylizo­ wany f o l k l o r . W czasie D n i Lubaczowa (wrze­ sień) o t w a r t o e k s p o z y c j ę polskich d r z e w o r y t ó w ludowych w y p o ż y c z o ­ ną przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w K r a k o w i e . Cenna b y ł a szczególnie kolekcja drzeworytów Macieja Kostryckiego z P ł a z o w a . Działacze regionalni w Lubaczowie pragną udostępnić mieszkańcom i turystom twórczość Kostryckiego w s t a ł e j ekspozycji. 243 �Wystawy, konkursy sztuki ludowej W salach I n s t y t u t u Wzornictwa w Warszawie czynna b y ł a w lipcu pokonkursowa w y s t a w a pn. „ J e ź ­ dziec i k o ń " . Na w y s t a w i e pokazano prace 260 a u t o r ó w , k t ó r z y otrzy­ m a l i nagrody, w y r ó ż n i e n i a l u b k t ó ­ rych prace zakwalifikowano do za­ kupu. N a j w i ę c e j e k s p o n a t ó w poka­ zano w dziale t k a n i n i prac z drew­ na, bogato reprezentowana b y ł a ce­ r a m i k a . Osobnym d z i a ł e m były elementy z w i ą z a n e z j e ź d ź c e m (tor­ by, saki; paski) i k o n i e m (chomonta, siodła, podkowy). Na wystawie po­ kazano r ó w n i e ż b i ż u t e r i ę artystyezną. W dziale t k a n i n p i e r w s z ą n a g r o d ę otrzymała Maria Bujakowa, w dziale a r t y k u ł ó w s t a n o w i ą c y c h w y ­ posażenie w n ę t r z a — barek-żłób J ó z e f a Kulona. T w ó r c y l u d o w i J. Prokop i J. Staszel uzyskali p i e r w ­ szą n a g r o d ę za u p r z ą ż p o d h a l a ń s k ą . 600 e k s p o n a t ó w r e p r e z e n t o w a ł o re­ gion P o w i ś l a , Kociewia i Kaszub. Dział r z e ź b y reprezentowany był przez t w ó r c ó w : A . P a s t w ę , W. Licę, L . Gollę, I . R z e p ę , . A. Stawowego i T. K a ł u s k i e g o . Pokazano w y r o b y garncarzy, m . i n . prace R.Necla, w y ­ roby plecionkarskie, a w ś r ó d nich plecionki z korzenia sosny i słotny z Wdzydz. Najbogatszym d z i a ł e m b y ł dział haftu reprezentowany przez t w ó r c z y n i e kaszubskie i z re­ gionu P o w i ś l a . Muzeum O k r ę g o w e W Rzeszowie urządziło w lipcu w y s t a w ę pn. „ P a ­ miątkarstwo regionalne woje­ w ó d z t w a rzeszowskiego". Zgroma­ dzono na niej hafty, c e r a m i k ę , w y ­ roby plecionkarskie i z drewna. Wystawa b y ł a plonem konkursu ogłoszonego w u b i e g ł y m r o k u przez muzeum, Wydz. K u l t . i Wydz. H a n ­ dlu Prez. W R N w Rzeszowie. Organizatorzy w y s t a w y planują u r z ą d z e n i e specjalnych ekspozycji w sklepach zagranicznych Cepelii. W lipcu nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu na p a m i ą t k ę z Ziemi Ł ó d z k i e j . Plonem konkursu są 132 wzory p a m i ą t k o w y c h p r z e d m i o t ó w . W grupie a m a t o r ó w i t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h p i e r w s z ą n a g r o d ę przyzna­ no m . i n . S t a n i s ł a w o w i K o r p i e ze w s i Ruda pow. Sieradz. W l i p c u w P D K w Wejherowie czynna b y ł a w y s t a w a pn, „ S z t u k a l u d o w a ziemi g d a ń s k i e j " . Ponad W Muzeum Regionalnym w Ł ę c z ­ nej czynna b y ł a w l i p c u w y s t a w a pt. „ T k a c t w o ludowe w powiecie lubelskim". Na wystawie pokazano n a r z ę d z i a do o b r ó b k i surowca oraz gotowe w y r o b y tkackie. W sierpniu w P D K w S z y d ł o w c u czynna b y ł a w y s t a w a c e r a m i k i l u ­ dowej z rejonu S z y d ł o w c a . W i ę k s z ą część w y s t a w y s t a n o w i ł y w y r o b y garncarzy z R ę d o c i n a zrzeszonych w spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . W sierpniu w M u z e u m Regional­ n y m w Ostrowcu Ś w i ę t o k r z y s k i m czynna b y ł a w y s t a w a sztuki l u d o ­ wej regionu kieleckiego. W dziale rzeźby bogato reprezentowana b y ł a t w ó r c z o ś ć J, P i ł a t a i M , Grygiela. * 2 w r z e ś n i a otwarto w salach M u ­ zeum Narodowego w Warszawie w y s t a w ę litewskiej sztuki ludowej. W ś r ó d ponad 400 e k s p o n a t ó w szcze­ gólnie bogato p r z e d s t a w i a ł się dział rzeźby i t k a c t w a . W dziale r z e ź b y pokazano ciekawe prace w k a m i e ­ n i u g ł u c h o n i e m e g o t w ó r c y — po­ mocnika kamieniarskiego; dużo liczniejsze prace w drewnie b y ł y m n i e j ciekawe. Pokazano r ó w n i e ż w y r o b y z bursztynu i c e r a m i k ę . Tkactwo litewskie jest mocno zwią¬ zane ze s t a r y m i t r a d y c j a m i w tej gałęzi sztuki ludowej. D u ż a r ó ż ­ n o r o d n o ś ć pokazanych na w y s t a w i e tkanin lnianych i wełnianych świad­ czy o Żywości tej dziedziny sztuki ludowej * 11 w r z e ś n i a otwarto w salach M u ­ zeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie w y s t a w ę ł o t e w s k i e j sztu­ k i ludowej. W y s t a w ę zorganizowano z okazji Tygodnia K u l t u r y Ł o t e w ­ skiej. Pokazano t k a n i n y , c e r a m i k ę oraz p i ę k n e w y r o b y z bursztynu. * 29 w r z e ś n i a otwarto w Muzeum N a r o d o w y m w Warszawie w y s t a w ę malarstwa N i k o PirosmanaszwiliRecenzja z w y s t a w y u k a ż e się w j e d n y m z najbliższych n u m e r ó w . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8541222a823a55328cbde8123e221d4.pdf 4702d735c01ed53e1b39ebe83477d44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4556 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Oí •Z X X O a; Ü Ü t �T R E Ś Ć Anna Obrazy częstochowskie Kunczyńska-Iracka Tancred Banateanu, Koszula kobieca. Ze Jadwiga Formagiu strojem 1 udowy rr Zofia Chałupa z wyżką w Cieśla-Reinfussowa Joanna M a c i e j e w s k a - P a v k o v i ć W S P O M N I E N I E nad rumuńskim 101 113 Myślenickiem Zdobnictwo o b r z ę d o w e wsi białostockiej . . . 119 P O Ś M I E R T N E Anna M i c i ń s k a Juliusz Zborowski 133O-1965 . 129 131 K R O N I K A S U M M A R Y studiów O F A R T I C L E S PE3IOME Na okładce: Koza, Wyk. laska. Fot.: Jan Świderski. 61 X 45,5 cm. Krakowskie. . 1 3 2 135 1950 r. Józef Kondratiuk, Cicibór Duży, pow. Biała Pod­ Na stronie tytułowej: Matka Boska Kodeńska, olej na płótnie, Zb. Muz. Etn. Kraków. Fot: Stefan Deptuszewski. ��[ I li i KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwooki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Rpdaktnr narzelny mer Aleksander Jackowski, za¬ s t ę p c a redaktora naczelneen- nrof dr Roman R e i n ­ fuss sekretarz redakcii i redaktor działu- mar Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa w s p ó ł p r a c o w n i c y : mer A n K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska u k ł a d graf • Jad­ wiga 'jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). i Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e5f3d084abd5d48917a9d39f95783c.pdf 68092cfff7a88c6f8311b09f98975f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3127 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2928 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.29-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES W i k t o r S t o c z k o w s k i — PREHISTORY I N SCHOOL TEXT-BOOKS, T H A T IS T H E CONTEMPORARY M Y T H OF THE BEGINNINGS of Christ in selected ethnographic writings. Generally, all such images are similar. In spite of the fact that various visions of the past are presented in school text-books of history, the image of the palaeolith is always the same. The purpose of the present article is to analyse it on the grounds of Soviet and French school text-books. The considerations touch upon the following problems: 1) Structure of the vision of the palaeolith (fundamental images of „alien primitive nature" and „weakness of cultureless man"); 2) Function of the story about the palaeolith (explain the genesis of culture); 3) History of the academic vision and its origin (speculations of the Enlightenment philosophers); 4) Description of the philosopher's method and the method-implied vision of man (deductive reasoning based on the behaviourist, materialistic, utilitarian, and individualistic tenets); 5) Origin of the images of „alien nature" and „man's weakness" (reversal of the attributes of human existence in the Golden Age); 6) Presence of the philosophic myth of the beginnings in contempo­ rary culture and its impact on the archeological reasoning (on the example of New Archaeology); 7) Counter-culture trends and contemporary transformations of the myth of the beginnings (primitive society of prosperity from the works of M . Sachlins). J e r z y C h u m i ń s k i — SOME REMARKS O N T H E O R N A M E ­ N T A T I O N OF CONTEMPORARY T O M B CROSSES. Ewa K o r u l s k a , L u d w i k S t o m m a — T H E BEGINNINGS OF T H E POLISH STATE A VERSION FOR C H I L D R E N The legend of Piast and Popiel tells about the beginnings of the Polish state. The authors analyse two versions of the myth — its first recording in Chronicle of Gallus Anonymous (12 cent.) and Kornel Makuszyiiski's contemporary version (1939) for children, frequently republished in the 1980 s. Considerable changes in the construction of the story can be found in Makuszyiiski's work. Not only does his story present the legality of the Piasts' power sanctioned by God's will — miracle (Gallus Anonymous) but, grounded on the opposi­ tion between Piast and Popiel, it also speaks about the autochthony and age-long past of the Polish nation (Piast — good, native, our, Polish; Popiel —- alien, wicked). ARE THERE A N Y „ B L A N K S " I N ETHNOGRAPHY? Two opinions concerning „blanks" in ethnography (Ludwik Stomma) and folk art (Antoni Kroh) are published. In spite of certain divergencies in presenting the subjects the authors are astonishingly unanimous in many points. Admittedly, no problems in both disciplines have been forbidden to be examined (this does not mean difficulties in publishing the research materials). Therefore, the authors pay their attention to the problems that have not been discussed, that for some reasons have been difficult or a taboo, e.g. moral life:shame, rape, honour (Stomma), complex questions of state patronage over folk art, of art of the national minorities, and of the pre-war territories of Poland (Kroh). The conclusion is reached that it is self-reflective problems that are most difficult to examine. (Kroh: Ethnography of the Ethnographers' Milieu). Stomma exem­ plifies some reasons of such an attitude, e.g. parochialism and conservatism of Polish ethnography. Symptomatically, the authors state that a true „blank" in ethnography/folk art is but a mirror. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — FOLKLORE: INSPIRATION AND MANIPULATION The article illustrates two approaches to folklore. The first one is based on Dmitri Shostakovich's reminiscence of Dżambul Dżabajew, an imaginary folk poet, whereas the second approach shows balcharian folk potters creating clay animal figures. Both examples concern the same area (Dagestan, Soviet Union) and the same period (1940s — 1950s). B o ż e n a T a r a n o w i c z — THE STEREOTYPE OF JESUS CHRIST I N F O L K POLISH The folk stereotype of Jesus Christ (according to Lippmann, understood as an „image in the head") is analysed on the basis of various folk texts. In various genres (songs, magic formulas, etc.) the image of Christ turns out to be similar, though certain differentiating genre features an also be discerned. The resulting image was also related to the official teaching of the Church as well as to the image According to the author, certain chronological layers connected with the fashion for a given type of the tomb-stone are easily observed on cemeteries; e.g. wrought, cast-iron, and welded crosses. Two aspects of the decoration of the cross: traditional and contem­ porary can be discerned. By traditional ornamentation J. Chumiński means the reference both to the timber itself — wooden cross (e.g. visible grain surface) and the tree (bark's facture, cut branches, or even the cross as a sprout of the felled tree). In contemporary ornamentation geometric motifs are applied. When analyzing the latter, the author points out to some of its symbolic aspects (e.g. a circle with rays — the Sun). OLD POLISH COUNTRYSIDE I N THE PHOTOGRAPHS OF ARNER LOUISE BOYD Remarks on the collection of photographies chosen from 2000 pictures made in Poland in 1934 by the american traveller and arctic explorer — Arner Louise Boyd. Hanna Pawlak (1955—1957) — GREAT P O L A N D FOLK BAND Folk culture constituted an essential element of the People's Poland's cultural policy of the 1950's. With great financial support of the state folklore was popularized and numerous groups created. One of the artistic ideas of the period was to form in Poznań (1955) a representative Folk Band of Great Poland. It grouped about sixty musicians — pipers, fiddlers, clarinettists, and back pipers. Since it was impossible to harmonize all the instruments, two separate groups were formed: pipers (21 pipers and 17 fiddlers) an backpipers (16 backpipers, 8 fiddlers, 4 clarinettists). Such a big number of musicians caused great difficulties connected with costumes and repertoir. After 1957 the activity of the Band was limited, mainly for financial reasons. Creation of such a big group activated folk musicians, inspired them to create new instruments, though also had some disatvantages — it nivelated regional differences in the sound of instruments and repertoir; it deformed the traditional sound of the two-man pipers' band or three-man backpipers' band A n n a W i e c z o r k i e w i c z , J o a n n a Z a t o r s k a — MIECZYS­ ŁAW PIWKO O N A R T The article contains Mieczysław Piwko's own words. M . Piwko was a sculptor from a known sculpture centre in Paszyn. The artist's reflexions concern his own work, as well as his remarks on art, not only folk (Wit Stwosz, Hasior). S ł a w o m i r a B y d a ł e k — CRIB FIGURES OF M A R C E L I POTAS, SCULPTOR F R O M T H E ZIELONA G Ó R A REGION The author presents a peasant sculptor of some interesting crib figures. For many years Marceli Potas (born in 1913, Rzeszów voivodship) sculpted figures for his own crib which he, together with some other carol singers, carried around the village at Christmas. His figures continue the tradition of crib puppets. R o m u a l d a H a n k o w s k a — SAN D SPRINKLED DESIGNS IN KUJAWY The custom of sprinkling the mud floor with sand is quite ancient and was very popular in the countryside in the 18th century. It survived in Kujawy till the 1950's. A t present such designs are sprinkled only on shows and competitions with the participation of thirty women. The contemporary designs, deprived of their proper function (decoration of the room and courtyard) have transformed into loose, elaborated ,,carpets", composed freely (without natural divisions of space, such as path, tree, fence, room furniture). The new competi­ tion discipline is but a mere reference to the old custom of not only aesthetical, but also utilitary function. 239 �РЕЗЮМЕ В и к т о р С т о ч к о в с к и й — ДОИСТОРИЧЕСКИЙ П Е Р И О Д В Ш К О Л Ь Н Ы Х У Ч Е Б Н И К А Х И Л И СОВРЕМЕН­ НЫЙ МИФ ИЗНАЧАЛ Школьные учебники истории нредлагают разные видения прошлого, но несмотря на это картина палеолита там всегда одинаковая. В настоящей статье автор производит "анализ трактовки этой эпохи на нримере учебников СССР и Франции. Рассматриваются следующие нроблемы: 1. Структура видения палеолита (фундаментальные образы „враждебной первобыт­ ной природы" и „слабости человека, лишенного культуры"); 2. Функция рассказов о палеолите (выяснение генезиса Культу­ ры); 3. История картины палеолита вучебниках иее происхож­ дение (рассуждения философов эпохи Просвещения); 4. Описа­ ние методов философов и внушаемое ими видение человека (на примере основ бихевиоризма, материализма, утилитаризма и индивидуализма); 5. Происхождение картин „враждебной природы" и „слабости человека" (противопоставление атрибу­ там человеческого бытия в З о л о т о м веке); 6. Присутстивие философского мифа изначал в современной культуре и его влияние на мышление археологов (напримере новой Археоло­ гии); 7. Миф контркультуры и современные трансформации мифа изначал (первобытное общество благосостояния в трудах М. Салинса). Э в а К о р у л ь с к а я , Л ю д в и к С т о м м а — НАЧАЛА П О Л Ь С К О Г О ГОСУДАРСТВА — ВАРИАНТ Д Л Я ДЕТЕЙ Легенда о Пясте и Попеле повествует о началах польского государства. Авторы анализируют две версии этого мифа: его первое описание в Хронике Галла Анонима ( X I I в.), а также современный вариант для детей, написанный Корнелем Макушиньским в 1939 годы и возобновляемый в очень больших тиражах в восьмидесятых годах. Макушиньский вводит значи­ тельные изменения в конструкцию рассказа. В его версии говрится не только о легальности власти династии Пястов, утвержденной Божьей милостью — чудом (Галл Аноним), но также — но нринципу противопоставления между Пястом и Попелем — о автохтонности и вечности польского народа (Пяст —добрый, здешний, наш, поляк, Попель —элой, чужой). СУЩЕСТВУЮТ Л И „ Б Е Л Ы Е П Я Т Н А " В Э Т Н О Г Р А Ф И И ? Мы публикуем два высказывания на вопрос редакции, касающийся „белых пятен" в этнографии (Людвик Стомма) и внародном искусстве (Антони Крох). Несмотря на некоторые разногласия в трактовке этих тем авторы обнаруживают удивимельную общносмь. Оба считают, что в этих областях не было проблем, решение которых было бы запрещено или связано с натиском среды (разумеется, этоне исключает труд­ ностей с публикацией материалов, но это уже иной вопрос). Таким образом оба автора обращают внимание на проблемы не затрагивавшиеся, на проблемы трудные, на запреты, напри­ мер, речь идет о моральной жизни и ее сторонах — стыде, изнасиловании, чести (Стомма), а также сложной проблеме патроната государства над народным искусством, о отноше­ нии к искусству национальных меньшинств и вообще к нацио­ нальным меньшинствам, о бывших польских территориях и т.д. (Крох). Оба преследуют цель показать, что наиболее трудными темами являются те, которые имеют связь с саморе­ флексией (Крох „Этнография этнографической среды"). Стом­ ма приводит несколько причин такой ситуации, в частности, отсталость польской этнографии, ее некоторую косность. Ха­ рактерно, что оба текста заканчиваются суждением, что насто­ ящим „белым пятном" для этнографии (народного искусства) является зеркало. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — ФОЛЬКЛОРИЗМ: ИНСПИРАЦИЯ, МАНИПУЛЯЦИЯ Это — иллюстрация к двум крайне разным подходам к фольклоризму: первый нример базируется на воспоминаниях Дмитрия Шостаковича о никогда не существовавшем народ­ ном поэте Джамбуле Джабаевом, второй — на творчестве балхарских народных художников, изготовляющих глиняные фигурки животных. Оба примеры относятся к одной и тойже территории (Дагестан, СССР) и к тому же самому времени — сороковые и пятидесятые года нашего столетия. Б о ж е н а Т а р а н о в и ч , СТЕРЕОТИП ИИСУСА ХРИСТА В ПОЛЬСКОМ НАРОДНОМ ЯЗЫКЕ Автор рассматривает стереотип Иисуса Христа (в понятии Липпманна как „образ вуме") на основе разных фольклористи­ ческих текстов. Ванализе, произведенном по-разному в разных видах (песни, магические заклятия и т.д.), образ Христа пред­ стает подобным образом, хотя и снекоторыми отличительны­ ми чертами. Этот образ автор сопоставляет с официальным учением католического костела, а также с образом Христа в избранной этнографической литературе — в общих чертах здесь нет существенных различий. Е ж и Х у м и н ь с к и й , З А М Е Ч А Н И Я НА Т Е М У О Р Н А М Е Н ­ Т А Ц И И С О В Р Е М Е Н Н Ы Х Н А Г Р О Б Н Ы Х КРЕСТОВ. Автор замечает, чтона кладбищах можно различить разно­ го типа надгробия, отвечающие вхронологическом отношении той или иной моде. Одну уз групп составляют кованые, чугунные и сварные кресты. В орнаментике крестов можно отметить два аспекта: традиционный и современный. Под первым автор подразумевает подражание деревянным крестам (фактура коры, срубленные ветви и т.д.), второй отличается использованием геометрической орнаментики. Анализируя ее, автор обращает внимание на некоторые символические аспек­ ты (как например, круч с лучами — солице). СТАРАЯ Д Е Р Е В Н И Я В Ф О Т О Г Р А Ф И И Фотографии, выбранные среди двух тысяч снимков, сделан­ ных в 1934 году в Польше американской нутешественницой, исследовательницей Арктики Арн-Луизой Бойд. Х а н н а П а в л я к — ВЕЛ И К О П О ЛЬ С К И Е Н А Р О Д Н Ы Е КА­ П Е Л Л Ы (1955—1957) Народная культура была существенным элементом полити­ ки Народной Польши в области культуры в период пятидеся­ тых годов. Спомощью значительной материальной поддержки Государства популяризировался фольклор, создавались мно­ гочисленные ансамбли. Одной из инициатив того времени было возникновение в 1955 году в Познани „репрезентативной" Великопольской народной капеллы. Она состояла из около шестидесяти музыкантов — волынщиков, скрипачей и кларне­ тистов. А поскольку совместная игра этих инструментов не входила в счет, были выделены две отдельные капеллы. В 1957 году деятельность Капеллы стала менее активной в связи с финансовыми затруднениями. Создание такого большого оркестра способствовало активиза­ ции народных музыкантов, изготовлению ряда новых инстру­ ментов, но одновременно оно имело также свои отрицательные стороны — приводило к нивелированию регионального свое­ образия в отношении настройки инструментов и репертуара, деформировало традиционное звучание капели, состоявших ранее из двух — трех музыкантов. М. П и в к о — Б И О Ы Р А Ф И Я Анна Вечоркевич, Иоанна СЛАВ П И В К О О ИСКУССТВЕ З а т о р с к а я — МЕЧИ­ В статье цитируются высказывания Мечислава Пивко, ску­ льптора, работающего в известном скульптурном центре в Пашине. Рефлексии художника касаются его собственного творче­ ства; онпредставляет также свои взгляды на тему искусства, не только пародного (Вит Ствош, Хасёр). С л а в о м и р а Б ы далек В Е Р Т Е П Н Ы Е Ф И Г У Р К И ЗЕЛ ЕН О Г У Р С К О Г О С К У Л Ь П Т О Р А М А Р Ц Е Л Я ПОТАСА В статье представлена личность крестьянского скульптора, автора интересных вертепных фигурок. Многие годы Марцели Потас (род. в 1913 г. в Жешовском воеводстве) выполнял фигурки для собственного вертепа, с которым во время Рождес­ тва ходил по деревне в группе колядовщиков. Фигурки эти являются продолжением традиционных подвижных вертепных кукол. Р о м у а л ь д а Х а н к о в с к а — П Е С О Ч Н Ы Е УЗОРЫ НА КУЯВАХ Посыпывание глиняного пола песком —это старый обычай X V I I I века, который повсеместно принялся в деревне. На Куявах песочные узоры сохранились до 50-ых годов нашего века. Внастоящее время песок сыплют, создазая узоры лишь во время показов и конкурсов, (в которых принимают участие около 30 женщин). Поскольку выполняемые в настоящее время узоры потер­ яли свойственую имфункцию (украшение избы, двора) и прев­ ратились в свободно создавамые „ковры", исчезло естествен­ ное деление пространства, обозначаемое тропинкой, деревом, забором, утварью в избе. Возникла новая отрасль конкурсного творчества, связанная лишь сдавным обычаем, исполнявшим эстетическую и в тоже время утилитарную функцию. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19bc85c8e39d706e99570452022119c4.pdf 50d20df8f19bdd4ee2c9f57c8d08f966 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3129 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2929 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLII • 1988 • Nr 1-2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K - Ł Ó D Ź Z A K Ł A D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK �CONTENTS A k o s Engelmayer P l a y pipes, p l a y blisses i n H u n g a r i a n manner R o m a n Reinfuss Podhale phenomonon . . . . 3 9 Krzysztof Renik Rite Joanna Hubner- Feast. a n d theatre -Wojciechowska centuries Leander Petzoldt F o l k feasts i n Germany, A n a t t e m p t of t y p o l o g y Illusion 17 a n d R e a l i t y i n State Ceremonies of the 17 23 . . . 31 Wanda Drabik F o l k festivals i n B u l g a r i a 45 Szymon B o j k o H a l l o w e e n a n d other populistic customs 51 Hanna Baltyn 1st M a y as a Spectacle 55 M a r i a Fiderkiewicz R i t u a l groups i n t h e Żywiec region 61 0У Seweryn A . W i s l o o k i Folk Danuta Kalinowska- C a r n i v a l Dances o f W o m e n A r t i n the Żywiec region -Klosiewicz o f A l l Souls'Day i n C a r n i v a l Rites 71 B a r b a r a Ogrodowska Wafers a n d wafer's decorations i n Polish t r a d i t i o n . . . 81 „for a h i g h f l a x ' . Elements A n n a Kunczyńska-Iracka Ewa Korulska Zbigniew B e n e d y k t o w i c z 93 The L a n t e n M y s t e r y a t Górka K l a s z t o r n a 102 O n holidays a n d h o l i d a y celebraiting. I n t e r v i e w w i t h P i o t r Skrzynecki 107 Z . B . a n d C.R. Some remarks a b o u t tho i n t e r v i e w 113 Agnieszka Osiecka Piotr 115 L u d w i k Stomma „Piwnica p o d B a r a n a m i " 116 R y s z a r d Ciarka Punk-Rock 117 L u d w i k Stomma The F r e n c h K i n g ' s G a l l a x y : Henry I's Russian Alliance 127 Charles I X ' o r the I n j u s t i c e o f H i s t o r y Piety Stanisław Błaszczyk Hans Joachim gegnungen Teresa Smolińska * Karol 40 years * SUMMARY РЕЗЮМЕ Schauss: mit polnischen Piegza, kowski's . . E s kommt alles aus mir selbsi. . 130 Be132 V olkskunstlern Cieszyńskie skrzynie malowane . . . . 133 o f Polska Sztuka L u d o w a a n d Alelcsandor Jae35 years o f e d i t o r i a l w o r k — B r i e f r e p o r t . A u t h o r s i n the issues f r o m 1947—1987 OF ARTICLES 128 o f K i n g R o b e r t I I o r the Dialectics . . 135 138 139 14.1 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca r e d . ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red.), E w a K o r u l s k a , A n n a Kunczyńska-Iracka, Sławomir S i k o r a (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : J e r z y Bartmiński, T a d e u s z C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń ­ s k i , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J a c e k Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Z o f i a Sokolewicz, Roch Sulima W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Z o f i a B i s i a k , J a n Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : G r a ż y n a Miętus T Ł U M A C Z E : P i o t r P a s z k i e w i c z ( a n g . ) , L i j a S k a l s k a - M i e c i k (ros.) A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t . 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df84094e7e59a0bad2adacca88e5f3d2.pdf 5b2c2ccf6bf29220158453c182afd4dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:948 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszyt 1 WROCŁAW ' WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1981 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ ZESZYT WITOLD REDAKCJI: PRZYGOTOWAŁA DYNOWSKI KRYSTYNA IWONA MAŁKOWSKA КABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJiNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładką projektował Edward © Copyright by Zaklad Narodowy Im. Printed Ossolińskich in Kostka — Wydawnictwo, Wroclaw Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k l a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1981. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 19,10, a r k . d r u k , 15,25, a r k . A - 20. P a p i e r d r u k . sat. k i . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 19 I X 1980. P o d p i s a n o d o d r u k u 6 I I 1981. D r u k u k o ń c z o n o w iutym 1981. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2419/80. B-16. C e n a z ł 55.— t Ш1 �SPIS TREŚCI Profesor dr Maria Frankowska. Jubileusz 50-iecia pracy naukowej — Maria Paradowska Z okazji jubileuszu prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej — Anna Kutrzeba-Pojnarowa ÍGerhard KonradjKloska7l943-1979| — Krystyna Małkowska, Lech Mróz . H 19 . 25 ARTYKUŁY [Gerhard K I o s k a ) — Falsyfikacjonizm K . R. Poppera a twierdzenia etnoTogii" . ."~ Maria P a r a d o w s k a — Obraz Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j w Polsce X I X wieku. Część I Streszczenie w j . angielskim Jan W. S u l i g a — Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) Streszczenie w j . angielskim Siergiej A. A r u t i u n o w — Tradycyjne i nowe składniki kultury życia co­ dziennego oraz ich wzajemne oddziaływanie na przykładzie współczesnej Japonii Roberte H a m a y o n — Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn . . 29 47 118 121 141 143 173 S T U D I A I MATERIAŁY Leszek D z i ę g i e l — Budownictwo wiejskie współczesnego Kurdystanu irac­ kiego — spostrzeżenia i w s t ę p n e wnioski 191 KRONIKA Wkład badaczy polskich w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. * Konferencja we Wrocławiu, 25-26 X I 1978 — Edward Pietraszek . . Rozwój społeczności lokalnych. X seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. Ostróda, 10-13 V I 1978 — Halina Murawska-Koprowska „Medycyna biologiczna — medycyna humanistyczna". Szczecin, 13-18 marca 1960 r. — Danuta Tylkowa, Anna Kowalska-Lewicka 219 221 224 �6 RECENZJE Demos . ' Roman. Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Ossolineum, Instytut Sztuki PAN, Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 il. kol. — Iwona Jaglarska-Janik . Etnografija v stranách socializma. Očerki razvitija nauki. Izdatelstvo „ N a u ­ ka", Moskva 1975, s. 340. — Andrzej Stawarz Maria Cioará. Zona etnográfica Rádáuti. Editura Sport-Turism, Bucurecti 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa — Edward Pietraszek Romulus Vulcanescu. Kolumna niebios. Warszawa 1979. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa — Jadwiga Knbiakowa Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Edward Pietraszek S. J . Kozłów, Fulbe Futa Dżałona. Očerki étničeskoj, političeskoj i socialnoj istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214 — Andrzej Stawarz . 227 228 231 234 236 237 240 �СОДЕРЖАНИЕ Профессор доктор Мария Франкоаска. Юбилей 50-летия научной работы — Мария Парадовска По случаю юбилея проф. д-р Марии Знамеровской-Прюффер — Анна Кутжеба-Пойнарова ' |Герхард Конрад Клёска. 1943 —1979| — Крыстына Мажовска, Лех Мруз 11 19 25 СТАТЬИ |Герхард К л ё с к а I — Фальсификационизм К. Р. Поппера и положения этнологии . . . 29 Мария П а р а д о в с к а — Представление об индейцах Южной Америки в Польше X I X в. Часть I Резюме на английском языке Ян В. Сулига — Обряд строительства дома в древней Индии в свете религиозных предписаний (книг домашнего ритуала) Резюме на английском языке Сергей А. А р у т ю н о в —Традиционные и новые элементы культуры повседневной жизни и их взаимное воздействие на примере современной Японии Роберте Х а м а ион — Как язык женщин передает доминирование мужчин 47 118 121 141 143 173 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Лешек Д з е н г е л ь — Сельское строительство современного иракского Курдистана — наблюдения и предварительные выводы 191 ХРОНИКА Вклад польских исследователей в познание народных и первобытных культур мира. Конференция во Вроцлаве, 25 — 26 X I 1978 — Эдвард Петрашек 219 Развитие мастных общественностей. X семинар Центра по научным исследованиям им. В. Кентжиньского в Ольштыне. Оструда, 10—13 VI 1978 — Халина Муравска-Копровска ' 221 „Медицина биологическая —медицина гуманитарная". Щецин, 13 — 18 марта 1980 г. — Данута Тылъкова, Анна Ковальска-Левицка 224 # �8 РЕЦЕНЗИИ Демос 227 Роман Рейнфусс, Народное мебельное производство в Польше, Оссолинеум, Институт Искусства ПАН, Вроцлав 1977, 300 стр. текста, 181 иллюстрация вне текста, 5 цвет­ ных иллюстраций —Ивона Яглярска-Яник 228 Этнография в странах социализма. Очерки развития науки. Издательство „Наука", Москва 1975, стр. 340. — Анджей Ставаж • 231 Мария Циоара. „Зона этнографика Радаути". Издательство Спорт-туризм, Бухарест 1979, 156 стр., иллюстр. карта — Эдвард Петрашек 234 Ромулус Вулканеску. Колонна небес. Варшава 1979. „Людова Спулдзельня Выдавнича", стр. 179, иллюстрации, библиография, карта — Ядвига Кубяк 236 Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Эдвард Петрашек 237 С. Я. Козлов, Фулбэ Фута Джалона. Очерки этнической, политической и социальной истории, Издательство „Наука", Москва 1976, стр. 214. — Анджей Ставаж . . . 240 �T A B L E OF CONTENTS Professor Dr. Maria Frankowska. Jubilee of the 50 Years of Scientific Work — Maria Paradowska On the Occasion of the Jubilee of Prof. Dr. Maria Znamierowska-Prüfferowa — Anna Kutrzeba-Pojnarowa ¡GerharTKx)rrrao^^ 1943-1979J — Krystyna Małkowska, Lech Mróz . . 11 19 25 PAPERS l^erhard К 1 o s i c a ] — Falsificationisim К. R. Popper and Ethnological Findings Maria P a r a d o w s k a — Portrayal of South America Indians as Seen by Poles in X I X Century, Part I Summary in English Jan W. S u l i g a — House Construction Ritual in Ancient India in the Light of Religious Orders (Books on Home Ritual) Summary in English Siergiej A . A r u t i u n o w — Traditional and New Factors of Everyday Life and their Mutual Influence on the Example of Contemporary Japan . Roberte H a m a y o n — How Women's Language Expresses Men's Domina­ tion 29 47 118 121 141 143 173 S T U D I E S AND M A T E R I A L S Leszek D z i ę g i e l — Contemporary Rural Construction in Iraqi stan — Reflections and Initial Conclusions Kurdi­ 191 CHRONICLE Contribution of Polish Scholars in the Research on Folk and Origin Cultures of the World. Wrocław, 25-26 X I 1978 — Edward Pietraszek . . . . Development of Regional Communities. X Seminary of te Scientific Research Centre Named after W. Kętrzyński in Olsztyn. Ostróda, 10-13 V I 1978 — Halina Murawska-Koprowska • „Biological Medicine — Humanistic Medicine". Szczecin, 13-18 March, 1980 — Danuta Tylkowa, Anna Kowalska-Lewicka 219 221 224 �10 REVIEWS Demos Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Ossolineum, Instytut Sztuki P A N , W r o c ł a w 1977, 300 pp., 181 illustr. in text, 5 illustr. in colour — Iwona Jaglarska-Janik Étnografija v stranah socializma. Očerki razwitija nauki. Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1975, 340 pp. — Andrzej Stawarz Maria Cioará. Zona etnográfica Rádáutt. Editura Spórt-Turism, Bucuresfi 1979, 156 illustr., map. — Edward Pietraszek Romulus Vulcanescu. Kolumna niebios. Warszawa 1979, L S W , 179 pp., map, bibliography — Jadwiga Kubiakowa Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Edward Pietraszek S. J . Kozlov, Fulbe Futa Dzałona. Očerki étničeskoj, političeskoj i socíalnoj istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, 214 pp. — Andrzej Stawarz . 227 228 231 234 236 237 240 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51821579dda402adb3b0cdba5244852d.pdf 907037b0802532e08ded4d406ca2f345 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2824 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.1-3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA 2001 rok L V nr 1-4 (252-255). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 48 zt I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K Spis treści ZBRiNIEW BENEDYKTOWICZ Antropologia kultury między nauką a sztuką 4 „Tajemnicę czynić bliską". Z Włodzimierzem Staniewskim 6 rozmawia Zbigniew Benedyktowicz WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Po drugiej w nocy. Notatki 12 WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Zapiski do zajęć ze studentami w Katedrze Kultury 34 Polskiej U W MARIUSZ GOŁAJ TOMASZ RODOWICZ KRYSTYNA BARTOL JERZY DAN1ELEWICZ WŁODZIMIERZ LENCAUER „Metamorfozy" - zapiski aktora 39 Onou Orchesis - Taniec Osia. O pracy nad „Metamorfozami" 45 Paideia poetów 50 Biesiadne inicjacje - rozważania o greckim sympozjonie 56 Dionizos kourotrophos. Kult Dionizosa i inicjacje młodzieży 63 męskiej w Grecji starożytnej LECH TRZCIONKOWSKI Misteria Demeter na terenie Attyki. Obrzędy Lykomidów 84 we Phlyi pomiędzy inicjacją a misterium GIOVANNI CERR1 Archaiczne poematy greckie o naturze a rytuały misteryjne 94 (Ksenofanes, Parmenides, Empedokles) (przel. Jerzy Danielewicz) WARREN D. ANDERSON Etyczne i duchowe aspekty muzyki starożytnej Grecji (przel. 104 Maciej Bańkowski) Widowiska polskie a religia Dionizosa 107 KRZYSZTOF RUTKOWSKI Poezja i obrzęd. Słowo i tradycja według Mickiewicza 120 ZBIGNIEW TARANIENKO „Złoty Osioł" „Gardzienic" - odsłanianie twarzy Grecji 128 Z, pomiędzy i ku. „Misteria, Inicjacje" Kraków 2000 132 Festiwal „Misteria, Inicjacje". Dyskusja panelowa 142 Etyka w klasycznych Atenach i tradycyjna etyka afrykańska: 160 LESZEK KOLANKIEWICZ DARIUSZ KOSIŃSKI KRYSTYNA BARTOL, JERZY DANIELEWICZ, JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, WIESŁAW JUSZCZAK, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENCAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, RICHARD SCHECHNER, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MICHAEL LAMBERT hermeneutyka wstydu i winy (przel. Ewa Klekot) JADWIGA M . RODOWICZ PIOTR MACHUL Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego „Zawierzenie i powrót do początku". Z Maciejem Rychłym 168 180 0 pracy nad muzyką do spektakli „Carmina Burana" 1 „Metamorfozy" rozmawia Piotr Machul JAN STESZEWSKI JAKOB ULLMAN ZOFIA KAŁKUS Muzyka greckiego antyku, „Gardzienice" i Maciej Rychły List do Tomasza Rodowicza (przel. Dariusz Czaja) Człowiek splątany 1 190 192 193 �KRYSTYNA BARTOL, ANNA WYKA, ZBIGNIEW BENEDYKTOW1CZ, JERZY DANIELEWICZ, „Taniec z tradycją jak z wazą Francois". Dyskusja panelowa 194 o „Gardzienicach" i „Metamorfozach" JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, DARIUSZ KOSIŃSKI, TOMASZ KUB1KOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCK1, TOMASZ RODOWICZ, MACIEJ RYCHŁY, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MAGDALENA BARTNIK, AGATA ZYGLEWSKA, PAWEŁ PASSINI AGATA ZYGLEWSKA Komentarz do niektórych wypowiedzi po „Misteriach, 240 Inicjacjach" WŁODZIMIERZ LENGAUER Postscriptum o ofierze krwawej u Greków (w odpowiedzi 242 Jackowi Dobrowolskiemu) HOWARD BRENTON ZBIGNIEW TARANIENKO ALISON HODGE Dajcie Osiołkowi Róże (przel. Anna Wyka) 244 Dwadzieścia lat „Gardzienic" 258 Włodzimierz Staniewski: „Gardzienice" i aktor naturalizowany 269 (przeł. Anna Wyka) LUCJAN ŚWIETLICKI CAROL MARTIN Gawędy gardzienickie 280 Inny rodzaj metamorfozy (przeł. Maciej Bańkowski, przekł. 288 przejrzał Jacek Dobrowolski) JACEK DOBROWOLSKI ARKADIUSZ CHOLEWA WŁODZIMIERZ STANIEWSKI JACEK DZIEKAN Metamorfozy i nieporozumienia 292 Historie gardzienickie 295 „Carmina Burana" - Scenariusz 322 Ezoteryczna prywatność. O sposobach budowania postaci 325 w „Carmina Burana" OPT „Gardzienice" WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Noty reżyserskie. „Żywota protopopa Awwakuma", „Carmina 328 Burana", „Metamorfozy" MONIKA KUBAT Wokół „Żywota protopopa Awwakuma". Z Jerzym 331 Nowosielskim rozmawia Monika Kubat. MONIKA KUBAT MIRA ŻELECHOWER-ALEKSIUN AGATA ZYGLEWSKA • • • Przestrzeń sakralna a przestrzeń teatralna 346 Kosmos - Gardzienice 352 Akademia Praktyk Teatralnych 354 Informacja o wykładach. Akademia Praktyk Teatralnych 356 1997/2001 MARIA FOGLER Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice" jako przykład 362 działalności hermeneutycznej w teatrze PIOTR MACHUL Mały słownik terminów Ośrodka Praktyk Teatralnych 366 „Gardzienice". Wybrane hasła PAWEŁ PASSINI TOMEK KUBICKI Fragment raportów 380 Abecadło gardzienickie 382 Raporry - Wiersze 384 VIL1AM DOĆOLOMANSKY Bóg mieszka w Polsce 386 V1L1AM DOĆOLOMANSKY Wypowiedź o „Gardzienicach" 392 Oswajanie aktora 397 TOMEK KUBICKI, JOANNA WICHOWSKA PRZEMYSŁAW SIERACZYŃSKI Zapiski z gardzienickiej chaty 401 TOMASZ RODOWICZ O dwuznaczności związku sztuki z sacrum. W notatkach 407 WOJCIECH MICHERA Tradycja i współczesność. Aktor MARIUSZ GOŁAJ robotnika sztuki ALBERT HUNT PETER HULTON 413 „Gardzienice" - celebracja zdziwienia (przeł. Sławomir Sikora) 418 „Gardzienice". Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim (przeł. 422 Sławomir Sikora) 2 �I PAWEŁ CiOŹUŃSKl, GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI, JANUSZ Fragmenty not i recenzji o książce Z. Taranienki „Gardzienice" 435 Jak pisałem „Gardzienice"... 439 R. KOWALCZYK, KRZYSZTOF MIKLASZEWSKI ZBIGNIEW OSIŃSKI ZBIGNIEW TARANIENKO ••• Wybrana bibliografia tekstów o działalności „Gardzienic" 448 ••• [Informacje o wyjazdach zagranicznych - „Metamorfozy"] 449 Wino z potłuczonej wazy 450 Muzyka greckich cieni 452 „Metamorfozy albo Złoty Osioł". Synopsis 455 BŁAŻEJ MATUSIAK OP DARIUSZ CZAJA WŁODZIMIERZ STANIEWSKI LIDIA KUCHTÓWNA JERZY S. WASILEWSKI ALEKSANDER JACKOWSKI KRYSTYNA DUNIEC MARIA PRUSSAK ADAM NAWIERSKI Karola Frycza misja dyplomatyczna na Dalekim Wschodzie 458 Opisywanie Chin. Etnolog w podróży 472 Moja mapa kraju i okolic 482 Pokolenie, którego nie ma. Młody teatr lat dziewięćdziesiątych 493 „Wesele". Między Fredrą i Słowackim. 498 Węgajty - między teatrem a rytuałem? Uwagi na marginesie 504 spektaklu „Ludus Paschalis". ALEKSANDER JACKOWSKI „Słońce od strachu nagiego zemdleje". Apokalipsa według 506 Chełmowskiego ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Sąd Ostateczny artystów polskich ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Apologia zdegradowanej kontemplacji. O dwóch 5 12 ' 526 Melancholiach Cypriana Norwida ANDRZEJ PIEŃKOS JACEK JAN PAWLIK SVD Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej 5 36 Lalka w obrzędach pogrzebowych 544 Autorzy numeru 554 Anna Micińska - pożegnanie 560 Stanisław Cichowicz - pożegnanie 561 Summaryof Articles 562 Publikowane dotychczas w „Kontekstach" („Polskiej Sztuce 569 Ludowej") teksty dotyczące teatru i antropologii teatru Program Sympozjum Misteria, inicjacje 1999 14 października I N I C J A C J E I MISTERIA W LITERATURZE Prof. Jerzy D a n i e l e w i c z (Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza, Poznań) Biesiadne ini­ cjacje - rozważania o greckim sympozjonie Prof. G i o v a n n i C e r r i ( I n s t i t u t o Universi­ tario Oriéntale, Neapol) Poemi grea arcaia sulla natura e rituali misteria Prof. K r y s t y n a B a r t o l (Uniwersytet i m . Adama Mickiewicza, Poznań) Paideia po­ etów (na materiale epiki i liryki stamgreckie¡) D r R o l f G e i g e r (Eberhard-Karls-Universitát Tvbinaa) The Mvstenes of Platonie Dialogues Prof. A n n i e Bélis (L'Ecole Pratique des Hautes Études, Paryż) Professional Trairúng of Comfwsers, Notators and Per/ormers m Ancient Music rala, l n d i e l Initiation into and Learning of Sama Chanting of Namboodiris in Kerala D r Leszek K o l a n k i e w i c z (Uniwersytet Warszawski) Widowiska polskie a religia Dio­ nizosa 15 października R E L I G I A MISTERIÓW D r Zbigniew T a r a n i e n k o Zloty osioł Gar­ dzienic - odsłanianie twarzy Grecji D r hab. K r z y s z t o f R u t k o w s k i Co to jest słowoJ O przekazywaniu tradycji z rąk do rąk według Mickiewicza 15 października W Y C H O W A W C Z E ASPEKTY DRAMATU, MUZYKI 1 TAŃCA Prof. W a r r e n D . A n d e r s o n (State Universiry of Massachusetts, Amherst) Ethical and Spiriiual Dirnemums ofAncient Greek Musie D r A n n a L a z o u ( ü r e e k Dances - Dora Stratou Theatre, A t e n y ) The Functions of Ancient Greek Dance in a Philosphical Per­ spectiva D r L e c h T r r c i o n k o w s k i (Katolicki U n i wersytet Lubelski) Misteria i kulty mistyczne Demeter Ksiądz C a r l o s M a n u e l de C é s p e d e s G a r c i a M e n o c a l (Kuba) Desafio del sincre­ tismo y de los cultos afrocubanos al pensarmenyoyala vida católica en Cuba Prof. W ł o d z i m i e r z L e n g a u e r (Uniwersy­ tet Warszawski) Dionizos „kourotrophos" ! lnicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej a kult Dionizosa 16 października O B R Z Ę D Y Prof. M i c h a e l L a m b e r t (University o f N a t a l , Pietermaritzburg) Classical Greek and African Ethics: The Hermeneutics of Shame and Guilt K u n j u V a s u d e v a n N a m b o o d i r i p a d (Ke- Dziękujemy organizatorom i przyszłym wydawcom materiałów z sesji z Biura Kraków 2000 za zgodę na publikację tekstów prof. prof. Krystyny Bartol, Jerzego Danielewicza, Włodzimierza Lengauera, Lecha T r z c i o n k o w s k i e g o , G i o v a n n i Cerri'ego, W a r r e n a D . Andersona, Leszka Kolankiewicza, Krzysztofa Rutkowskiego, Michaela Lamberta i Zbigniewa T a r a n i e n k i , zwłas­ zcza zaś dziękujemy Panu d o k t o r o w i D a r i u ­ szowi Kosińskiemu, który współpracował z nami przy powstawaniu tego n u m e r u . Program sesji i festiwalu Misteria, I n i ­ cjacje 2000 zamieściliśmy na stronie 359. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7525f41fa3fe7b80985bbd07ebb6aae6.pdf 0641bc65411961e581a68b1040883ba2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3539 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3316 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.127-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S S U M M A R Y OF A l e k s a n d r a J a c h e r-T y s z k o w a — ICONO­ G R A P H Y OF T H E R E P R E S E N T A T I O N OF T H E VIR­ G I N OF C A N D L E M A S I N G R A P H I C A R T A N D FOLK PAINTING T h e Feast of t h e V i r g i n o f C a n d l e m a s (February, 2th) g e n e t i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p u r y f i n g e n g r a v i n g s m Greek a n d R o m a n t r a d i t i o n on w h i c h t h e C h r i s t i a n feast o f t h e M e e t i n g w i t h S i m e o n ( G r e e k „ H y p a p a n t e " ) , c a l l e d p u r i f i c a t i o n or t h e P r e s e n t a t i o n was imposed. T h e i c o n o g r a p h y of t h e s u b j e c t w a s c h a n g i n g , f r o m t h e r e p r e s e n t a t i o n o f t h e V i r g i n w i t h C h i l d i n U;.e g r o u p of p e o p l e a c c o m p a n y i n g S i m e o n i n t h e T e m p l e , t h r o u g h exposing the f i g u r e of S i m e o n to separation of t h e V i r g i n as t h e Q u e e n o f H e a v e n . I n t h e 19th c e n t u r y p o p u l a r r e p r e s e n t a t i o n s t h e f i g u r e of S i m e o n d i s a p p e a r e d c o m p l e t e l y ; r e m i n d o n l y t h e a t t r i b u t e s of t h e P r e s e n t a t i o n — p i g e o n s i n a b a s k e t a n d a censer ( r e d u c e d m o t i f of t h e T e m p l e ) . The folk variations resulted f r o m the t r a n f o r m a t i o n s of g u i l d p a i n t i n g s . A n u m b e r o f p a i n t i n g s f r o m t h e 2 n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y h a v e b e e n f o u n d i t ! t h e v i l l a g e s i n t h e C r a c o w area. T h e y a r e n o t s i g n e d . I t is o n l y t h e c e n t r a l l y p l a c e d , h i e r a t i c i m a g e of t h e V i r g i n w i t h C h i l d in swaddling-bands and a b u r n i n g candle t h a t remained f r o m the iconographie p r o g r a m m e of t h e M e e t i n g w i t h S i m e o n . T h e c a n d l e c a l l e d C a n d ­ l e m a s is a d o r n e d b y a b o u q u e t o f f l o w e r s . T h e h e a d o f t h e V i r g i n is e n c i r c l e d b y t h e c r o w n of s t a r s o r flowers. T h e r e m a i n i n g a t t r i b u t e o f c a n d l e is c o n n e c t e d w i t h its r o l e i n rites and magic. I n Poland, the candlemas w a s u s e d i n r i t u a l p u r i f i c a t i o n of w o m e n a f t e r d e l i ­ v e r y a n d i t w a s l i t a t t h e b e d of t h e d y i n g i n o r d e r to secure God's W i l l . M o r e o v e r , i t was b e l i e v e d t h a : the candlemas protects against wolves and lighting?. I t was u s e d also t o , , c h a r m a w a y " a n i l l n e s s , t o c u r e c a t t l e a n d p e o p l e of t h r o a t a c h e . I t s usage w a s e x t e n ­ ded to w e a t h e r and h a r v e s t d i v i n a t i o n ; after a l l , the feast o f t h e V i r g i n o f C a n d l e m a s w a s i t s e l f o f a d i v i n a t i n g character. W h i l e t r a c i n g t h e e v o l u t i o n of t h e s u b j e c t i n g u i l d p a i n t i n g a n d i t s f o l k v a r i a t i o n s t h e a u t h o r m a k e s use of i l l u s t r a t i v e m a t e r i a l analysing p a r t i c u l a r represen­ tations. K r z y s z t o f K u b i a k CHRIST'S G R A V E — GUARD HELD AT T h e c u s t o m of c o n s t r u c t i n g C h r i s t ' s G r a v e durinç E a s t e r is v e r y p o p u l a r i n P o l a n d . I n n u m e r o u s v i l l a ­ ges, f r o m G o o d F r i d a y t i l l t h e R e s u r r e c t i o n s e r v i c e , g u ­ ards, called sometimes the „Turks", are h e l d at Christ's g r a v e . T h e g u a r d s , u s u a l l y o r g a n i s e d as m i l i t a r y u n i t s commanded m o s t f r e q u e n t l y a n o n c o m i s s i e n t of t h e reserve, wear d i f f e r e n t u n i f o r m s a n d c a r r y d i f f e r e n t arms. T h e descriptions of t h e g u a r d s ' costumes a n d t h e i r d r i l l w e r e p u b l i s h e d i n t h e „ W i s ł a " a t t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . T h e o r i g i n of t h i s c u s t o m r e m a i n s u n k n o w n , a l ­ t h o u g h i t s r o o t s c a n be s o u g h t i n t h e E a s t e r m i r a c l e plays, i n the r i t u a l s of t h e D i v i n e G r a v e O r d e r , or i n t h e legends connected w i t h t h e T a r t a r i n v a s i o n ( i n m a n y a v i l l a g e t h e g u a r d s ' c o s t u m e s r e m i n d of o r i e n ­ t a l dress). I t m a y be a case o f a s y m b o l i c t r a n s f e r of t h e t i m e a n d space of t h e R e s u r r e c t i o n i n t o t h e t i m e a n d space i n w h i c h t h e m i r a c l e p l a y w i t h t h e p a r t i ­ c i p a t i o n of t h e g u a r d s is t a k i n g p l a c e . A c t u a l l y t h e u n i t s m o s t f r e q u e n t l y dress u p i n t h e f i r e b r i g a d e u n i f o r m s or t h e y w e a r costumes r e m i n ­ d i n g o f t h e u n i f o r m s f r o m t h e t i m e s o f t h e Kościuszko Insurrection, the Warsaw Duchy, the November Upri­ s i n g o r t h e R e v o l u t i o n of 1848. T h e d r i l l d e p e n d s on t h e l o c a l t r a d i t i o n a n d so does t h e n u m b e r o f t h e g u a r d s w h i c h v a r i e s f r o m 12 to 60 people. Colourful descriptions, both the contemporary and h i s t o r i c a l ones, c o m e m a i n l y f r o m t h e R z e s z ó w d i s t r i c t . I t is also k n o w n t h a t t h e y o c c u r r e d i n t h e d i s t r i c t s o f Łódź a n d Cracow, i n M a z o v i a a n d Samogitia. © P E 3 K D M E ARTICLES B a r b a r a B a z i e 1i c h — FOLK EMBROIDERY ON PARTS OF REGIONAL COSTUMES (SOME RE­ MARKS AFTER THE COMPETITION IN TORUN); A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i — R E M A R K S ON THE REVIEW OF THE COMPETITION OF F O L K EMBRO­ IDERY I 1977 t h e E t n o g r a p h i c M u s e u m i n T o r u ń o r g a n i ­ sed t h e a l l - P o l i s h o p e n c o m p e t i t i o n o f f o l k embro­ i d e r y , t h e a i m of w h i c h w a s , a m o n g o t h e r s , t o l e a r n a b o u t t h e l e v e l o f p r e s e r v a t i o n of t h e t r a d i t i o n of t h e a u t h e n t i c f o l k e m b r o i d e r y . I n t h a t respect, t h e c o m p e ­ t i t i o n concerned o n l y t h e e m b r o i d e r y o n t h e parts of costumes, whereas a l l t h e a d a p a t a t i o n s m a d e on the basis o f t h e r e g i o n a l e m b r o i d e r y f a s h i o n o n t h e d e ­ m a n d of t h e t o w n p o p u l a t i o n w e r e n o t t a k e n i n t o consideration. T h e d i s c u s s i o n of t h e c o m p e t i t i o n r e s u l t s b y B . B a ­ zie] i c h is p r e c e d e d b y a b r i e f c h a r a c t e r i s t i c s o f t h e embroidery, both occurring and declined, typical for v a r i o u s r e g i o n s o f P o l a n d ( K a s z u b y , K u r p i e , Puszcza Biała, W i l a n ó w n e a r W a r s a w , t h e d i s t r i c t s of: Ł o w i c z , Rawa, Opoczno, Piotrków, Żywiec, Cracow, Biłgoraj, Lasowiec, L i m a n o w a , Łąck, Szczawnica, a n d i n Silesia, P o d h a l e , Spisz, O r a w a ) . T h e e x h i b i t s o n l y p a r t i a l l y r e ­ presented the old and contemporary e m b r o i d e r y of p a r ­ t i c u l a r regions. M o s t of the w o r k s came f r o m K u j a w y , whereas the fewest were f r o m t h e Sieradz and C r a ­ cow districts. T h e e m b r o i d e r y f r o m the Łowicz area w a s p a r t i c u l a r l y s u m p t i o u s i n r e g a r d to t h e f o r m , t e c h ­ n i q u e a n d colours. Though the competition proved that the embro­ i d e r y s k i l l has not c o m p l e t e l y disappeared i n P o l a n d i t d i d n o t g i v e a c o m p l e t e o r i e n t a t i o n i n t h e l e v e l of p r e s e r v a t i o n of t h e t r a d i t i o n a l e m b r o i d e r y o n p a r t s of t h e f o l k costumes. I t w a s A. Błachowski, t h e d i r e c t o r of t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń a n d i n i t i a t o r of t h e c o m p e t i t i o n , w h o o p p o s e d t h i s p o i n t of view. A c c o r d i n g to h i m the competition enabled the estima­ t i o n of t h e p r e s e n t l e v e l of t h e f o l k e m b r o i d e r y . I t also o f f e r e d a n o p p o r t u n i t y t o p r e s e n t t h e s k i l l a n d a b i ­ l i t y of c r e a t r e s , n o t y e t i n c l u d e d i n t h e o f f i c i a l l i s t s , i t r e v e a l e d t h e e x i s t e n c e of t h e g e n e r a l l y u n k n o w n , b u t still v e r y a c t i v e centres of t h e t r a d i t i o n a l e m b r o i d e r y , s u c h as Sławsko W i e l k i e i n K u j a w y . F u r t h e r m o r e , i t r a i s e d i n t e r e s t of m a n y c r a f t s m e n i n t h e a l m o s t d e c l i ­ ned e m b r o i d e r y , a c h i e v i n g t h u s a n i m p o r t a n t d i d a c t i c aim. A . B ł a c h o w s k i p o s t u l a t e s p o p u l a r i z a t i o n of e m b r o ­ i d e r y i n r e g i o n a l costumes by o r g a n i s i n g c o m p e t i t i o n s a n d also b y t e a c h i n g t h e p r i n c i p l e s o f c o m p o s i t i o n , as w e l l as t h e d e s i g n of t h e o r n a m e n t s a n d a e s t h e t i c c r i ­ t e r i a i n s t e a d of d u p l i c a t i n g t h e s c h e m a t i c p a t t e r n s . H e also advises to d e f i n e t h e f o r m a l l i m i t s p r e v e n t i n g t h e authentic e m b r o i d e r y f r o m its optional m o d i f i c a t i o n , v u l g a r i z a t i o n a n d d e f o r m a t i o n for t h e a t r i c a l purposes. I. Ł o p u s z a ń s k a — ROŻA CIOŁCZYK, SCULPTRESS FROM B Y C Z Y N A UNKNOWN Róża Ciołczyk f r o m B y c z y n i a ( K a t o w i c e d i s t r i c t ) is t h e o n l y w o m a n k n o w n to have occupied herself w i t h s c u l p t u r i n g . She w a s b o r n i n 1847. S h e e a r n e d h e r l i ­ v i n g b y s e w i n g , e m b r o i d i n g corsets a n d s c u l p t u r i n g : she h a d no h e r o w n h o u s e h o l d . She s c u l p t u r e d f i g u r e s o f s a i n t s i n l i m e w o o d a n d t h e y r a n g e d f r o m t i n y t o s e v e r a l m e t r e ones. She used s m a l l k n i e v e s a n d i t w a s her u n c l e , a w h e e l w r i g h t , w h o h e w e d b i g g e r b l o c k s f o r her. She based her w o r k s o n t h e i l l u s t r a t i o n s f r o m t h e p r a y e r b o o k s . She s o l d h e r s c u l p t u r e s t o B y c z y n a p e o p l e ; some of t h e f i g u r e s w e r e also p l a c e d i n n u m e r o u s c h u r c h e s a n d w a y s i d e c h a p e l s i n t h e area. O n l y f o u r f r o m a m o n g t h e supposed s e v e r a l do­ zens o f h e r s c u l p t u r e s h a v e been p r e s e r v e d . T h e y . a r e three big p o l y c h r o m e chapel figures representing in a realistic m a n n e r Christ, saint John Nepomucen and the V i r g i n of Rosary. 127 I �P E 3 I O M E A j i e K c a H f l p a flxep-TbiniKOBa — HKOHOrpA<Z>MK M 3 0 E P A J K E H K H rPOMHMHHOH B O r O M A T E P U B H A P O ^ H O H r P A 4 > M K E H XíMBOnMCM TIpa3flHHK rpOMHMHHOÍÍ BoroMaTepM, OTMeHaeMbljá 2 (peBpaíia, reHeTHHecKM C B H 3 a H c p w T y a J i O M OHwmeHMH B rpeneoKMx H PMTCKMX TpaflHqHHx, MecTO KOTOporo 3aHHji xpncTMaHCKMH npa3flHMK B c T p e n M M u c y c a X p n C T a c C J Í M B O H O M ( r p . „ H y p a p a n t e " Ha3biBaeMbiíi OiK^MMeM HJIH BcTpeHeií B CBHTbiHe. MKOHOrpadpMH TeMbí nocTeneHHO M3MeHanacb OT n p e a c T a B j i e H H a E o s c H e i t Marepu c MJia^eHqeM B r p y n n e Jinq, conpoBOJKflaiOLqMx CiJMeOHa B CBHTbiHe 3 0 BbiflBMjKeHHH Ha nepBbiíi n j i a H dpwrypbi C w M e o H a MJIH sce B b i f l e J i e H M a CBHTOÍÍ M a p M M , KaK I I , a p w q b i HeSecHoü. ¡B n o n y j i H p H b i x jraoGpaJKeHMHx fleBaTHaflqaToro cpMrypa CuMeoHa oTcyTCTByeT, o c T a j i H C b TOjibKo TBetLHbie aTpn6yTbi — ('COKpameHHblíí MOTWB rojiy6,n B Kop3MHKe n BeKa xcep- Kaflmio CBflTblHM). HapoflHbie B a p M a H T b i BO3H.MKJIH n y T e M npeTBopeHua q e x o B b i x o 6 p a 3 0 B . Pa,n o 6 p a 3 0 B BTopoií nojiOBUHbi XIX BeKa 6 b i j i o6HapyaceH B n o f l K p a K O B C K H X flepeBHax. 06pa3a He noflnKcaHbi. M 3 HKOHOrpacpKHecKOü nporpaMMbí B c T p e i M XpiíCTa c CUMBOHOM ocTajiacb j u n a noiuerueHHafl B u e H T p e n e p a T H H e c K a a r p n r y p a BoxneH MaTepM c 3anejieHaTbiM MJiaaenqeM B OAHOÍÍ p y x e M ropameft OBeíoíi B flpyroíí. 3 T a Ha3biBaeMaa rpoMHHqeü CBena y K p a m e H a S y K e T O M qBeTOB. H a rojiOBe E o r o i n a T e p n BeHeq T M3 S B e 3 3 J I M 6 0 q B e T O B . CoxpaHHBLUKÍÍCH a T p w 6 y T C B C H H 0BH3aH, BepOHTHO, C pOJIbK), K O T O P y W OHa MCnOJIHWeT B o6p«flHocTH M MarMM. B n o j i b L u e r p o M H H U b i ynoxpeSj i a J i n c b A J I H p M T y a j i b H - o r o OHMmeHWH H c e n r u H H n o c j i e p o flOB, H X 3 a j K n r a n w y jioJKa y M H p a r a i q e r o A J I H C H U C K a H K a eiuy noMiMOBaHHfl; BepujiM, HTO C B e i n oSeperaiOT OT M O J I H U Ü VL B O J I K O B . C B e H K CJTyJKHJIH JlJIfl „ 3 a r o B a p n B a H i n a " 5ojie3HeH, j i e i e H M f l HMiíbi ra^ajiii o cKOTa, 6O.JIK r o p j i a . C norofle M ypoacae. 3 A H H K rpOMHUHHOíí B o r O M a T e p u K BOpOHtBbl. noMonrbio BurponeM caía HOCHJI x a p a K T e p rpoiunpa- raflaHKü M o c j i e f l y a siBOJiioqHio onMCbíBaeMOH TeMaTMKM B q e X O B O M x H s o n n c H YÍ e e H a p o f l H b i x B e p c H a x , aBTOp n o j i b 3yeTCH MJiJiíocTpaTitBHbiMM MaTepjianaMH, aHa;rai3npyeT OTflejibHbie npeflcraBneHMa. K m M íij T o cp K y 6 a K — CTPAJKA Y TPOBA XPMCTA CnACMTEJIH B riojibixie oneHb nonynapeH oSbinafí coopyxaTb B nacxajibHbiM nepwofl r p o 6 X p n c T a . B o M H O m x MecTH O C T a x Ha npoTHjKeHHin BepBnoíí n e f l e j u í s n j i O T b flo n a c xaJibHOfi 3 a y i p e H H y rpofia CTOHT C T p a K M , Ha3biBaeMbie MHOÍÍ p a 3 „ T y p K a M M " . C T p a s c y o p r a H H 3 y M T o6biHHO no o6pa3u.y B o e H H O r o OTpflfla, B 0 3 r n a B n a e M o r o l a m e ecero cepjKaiiTOM H 3 3 a n a c a . C x p a s c a o ^ e T a H B O o p y j K C H a n o pa3H0\ry. O f l e j K a y M MyuviTpy cTpascefí onwcbíBajia B K O H ue npOLujioro BeKa „ B M c J i a " . O r a y ^ a nponcxoflMT 3TOT o B b i H a ü H e M 3 B e c T n o . I l p e f l n o j i a r a j i o c b , H T O OH S e p e T CBOe H a n a a o B apeBHinx B e j n i K o n o c T H b i x M H C T e p u a x , B o 6 b i HMHX Op^eHa xpaHMTejieií r p o 6 a Pocnosa Bora, JIM6O B j i e r e H f l a x , CBH3aHHbix c HamecTBiiflMM TaTap (BO M H o r H x M e c T H O C T s x o f l e j K ^ a c r p a s c e ü OTjiüHaeTca o p w e H T a ^ b H b i M x a p a K T e p o M ) . BOSMOHCHO, HTO a r o c B H 3 a n o c n e p e M e n i e raHeia s p e i n e u M M M e c T a B o c K p e c e H M a X p n c r O B a B O B p e MeHa H TeppHTopwM, r«e nponcxoaaT MUCTepun c y n a CTMein CTpasceíi y r p o 6 a . B Hble H a n j M flHM C T p a s c M l a m e B c e r o o ^ e T b i K a K n o s c a p J I H 6 0 B M y H f l M p b l BpOMOH K o C T K J L U K O B C K O r O B O C C T a - HHH, B a p u i a B C K O r o K H a s c e c T B a , HoflSpbCKOro BOccTaHMH MJIM a t e B e c H b i HapoflOB. M y m r p a saBMCMT O T MecTHOfí TpainMi^MM, HMCJio c T p a x e ü TaKHíe (OT 12 flo 60 HeJiOBeK). KpacoHHbie onMcaHwa SToro o6biHMa, paBHO flaoHue, KaK ti coBpeMeHHbie n p o M c x o a a T r j i a B H b i M oCpasoia n 3 XíeiUOBlUMIibl. M 3 B e C T H 0 , HTO C T p a H C H C y m e C T B O B a j I K T 3 K S í e B JIOfl3MHCKOM, M a S O B e i J K O M , yKMyfl'CKOM H K p a K O B CKOM p a i í O H a x . 128 B a p 6 a p a B a 3 e JI M x — HAPO/tHblE BblUJllBKM PErMOHAJIBHOrO HAPHflA (3AMEHAHMH nOCJIE KOHKYPCA B TOPyHE); A j i e s c a H í P E i a x o B - C K H — B C B H 3 H C PEIIEH3I4EÍ1 O H A P O i l H b l X BBIUIMBOK TopyHbCKMpí 3THOrpaopH !eCKMÍí T B 1977 T. BCenOJIbCKMÍi O T B p b l T b l M Myseíi KOHKyPCE opraH:M30Baji KOHKypC HapOflHHX B b l - I I I M B O K , I i e n b K ) K O T O p o r o 6 b M O , B HaCTHOCTM, yCTaiHOBHTb B KaKOíi C T e n e H M c o x p a H M ^ u c b TpaflMiíHM noflji<WHHbix H a P O f l H b l X BblUJWBOK. B CBH3M C 3TMM K O H K y p C OXBaTbIBají TOJIbKO B b l D J K B K M H a O T f l e j I b H b l X H a C T H X HapíJ^a, H e K a c a a c b K a K M x 6 b i TO H H 6 b i ^ o aflanTarj¡Mü, BbinojiHaeMbix AJiH r o p o f l a , r ^ e C T a j i a p a c n p o c T p a H a T b c a MORa H a p e r n o HaiIbHyK) BblUIMBKy. OScyjKflenne pesyjibTaTOB KOHKypca B. Ba3eJinx npeABapaeT KpaTKOü xapaKTepucTMKOíí B b i n i M B O K , K O T O Pbie e u i e c y i q e c T B y i o T JIUSO y s t e M c i e 3 a K ) T , BbiniMBOK, r u n n H H b i x AJia pa3jiHHHbix p e r n o H O B n o ^ b i i i M ( K a m y 6 b i , K y p n e n y r u M Bajioíí, B m i H H y B 6JIH3 Bapinaabí, JIOBWIIKuPí, P a B C K n Ü , OnOHMHbCKMM M nHOTpKOBCKHÍá perwoHbi, CM^e3Ma, XMBeqKMM, KpaKOBCKMÜ, BMJiropafícKMM, J l a coBHqKnñ p e r n o H b i , I I O A r a n b e , CoHAeuKHií, JlMMaHOBCHnfi, JIOHqKMM, III.aBHMi(Knií p e r w O H b i , C n M í n , O p a B a ) . 3 K c n o HaTbi KOHKypca jinnib HacTKHHO OTo6paHcajiM cTapbie M COBpeMeHHbie B b l L U K B K I t OTflenbHblX perHOHOB CTpaHM. CaMoe Sonbmoe K O JI i n e C T B O BbiniMBOK nocTyníuio M3 K y a B , M e H b m e s c e r o — va C e p a f l 3 C K o r o H K p a K O B C K o r o pernoHOB. O c o 6 b i M 5 o r a T C T B 0 M dx>pM, T C X H H K H M RojropnCTMKM OTJIMHajIMCb JIOIBHUJKHe B b i m M B K M . X O T H K O l H K y p C noKa3aji, HTO MCKyocrBO BbiuiMBaHHH coxpaHMjiocb, TO B c e J K C , n o MHeHMio a B T o p a , H a 3 T O M ocHOBaHMM Hejib3H n o j i H O C T b i o cyAMTbi, B KaKofí c r e n e H H T p a A M U K O H H a a B b i iiiMBKa c o x p a H K J i a c b Ha OTAejibHBix nacrrax HapoflHoro KOCTIOMa. pyHbCKoro C 3TMM MHeHMeM nOJieMM3üpyeT STHOrpacpiiHecKoro My3ea AMpeKTOp TO- M MHMqnaTop K O H - K y p c a A. B j i a x o B C K H . K O H K y p C n p e A O C T a B K J I B 0 3 M 0 J K H O C T b yCTaH0'BJÍTÍ3 K a KOBO a K T y a n b H O e c o c T O a n n e HapoflHbix BbimMBOK. KpoMe T o r o 6jiaroziapia KO«Kypcy M O S H I O 6biJio O T M C T O T Í . c n o co6bi M MacrepcTBo Hen3BecTHbtx paHee BbiuinBajtbm n q , a TSKJKO o S H a p y s c w T b cyrqecTBywmMe M AeñcTByt o m n e Hbme qenTpbi TpaAMIIWOHHbix B b i m M B O K , K a K H a n p M M e p C i i a B C K O B e n b K e B K y a B a x . K p o M e TOPO K O H K y p c Bbi3Ban HHTepec MnorHX xyflOjKHMKOB K MCHe3HyBmnM BMflaM BbIHJMBOK H TaKMM 0 6 p a 3 O M Cbirpaíl BaSÍHyK) JXVlflaKTHHecKyio poab. A. B J i a x o B C K M C T M M y j i n p y e T n o n y j i H p n 3 a q M K ) BbiniMB O K p e r M O H a J i b i i b i x n a p a A O B n y T e i w opraHH3ariiíM K O H K y p COB, a T a K j K e n y r e M o 6 y H e n K a n p a e n j i a M K0M.no3niíHM, opHaiueHTa, scTeTMHecKnx xpnTepueB BMCCTO cxeMaTwn e c K o r o K o n w p o B a H K a c y m e c T B y i o n i M X o 6 p a 3 q o s . no MHeHMK) B J i a x o B C K O r o c n e j i y e T c o s s a T b d p o p M a n b H b i e g a p t e pbi, oxpaHaMinMe noflMirao HapoflHbie BbiniMBKn OT npon3BOJibHOíí MOflMfpn:KaqHM, ByjibrapM3aqMM M ^erpopM a q w H « n a n,eJieíí c q e H b i . M. J I o n y m a H b C K a — P Y X A IIMOJIHMK — H E M 3 B E C T H A H B A H T E J I b H H U A K 3 BbIHMHbl PyjKa IÍMOJIHUK ra EbiHMHbi (KaTOBKUKoe BoeBOflCTBO), eflnHCTBeHHaa M3BecTHaa HaM B npornjiOM JKenmraia, 3aHMMaBinaaca CKyjibnTypofi. OHa poflKJiacb B 1847 r . H a x c r a n b 3apa6aTbiBaJia p y n i H b i M u i H T b e M n B b i uiMBaHMeM K o p c a j K e í i , a T a x a c e c K y j i b n T y p o ü . C o G c T B e H n o r o xo3HMCTBa y Hee n e 6 b u i o . P y » c a I I M O J I H M K flejiaJia H3 j i n n O B O r o « e p e B a d p n r y p b i C B H T b i x , H a n H H a a c M H H w a T K / p H b l X # 0 K p y n H b l X — BblCOTOÍÍ B «eCKOJIbKO M C T p O B . TJ^Jia p e 3 b 6 b i O H a n o j i b 3 0 B a j i a c b M a j i e H b K M M H HOHCMKaMM, a 6ojibmne B p e B H a ofírecbíBaJí e e A H A H — KOJICCHKK. O e p a s q a M M cnyxxmí xyfloscHMiíe MJiJiwcTpaqHM B M O jiuTBeHHMKax. CBOM CKynbnTypbi O H a n p o j i a B a J i a HCMT e j i a M poflHOíí A e p e e H H ; cTaBMJiM T a K J K e IB O K p e c T H b i x KOcTejiax M nacoBHax. M X M 3 HecKOJibKHx flecHTKOB npefljiaraeMbix CKyjibnTyp P y a í H I J , K O J I H H K c o x p a H M j i n c b fi,o H a r r i H X flHeíí neTbipe. M3 HMX T p n KpynHbie nojinxpOMHbie peajiMcmHecKMe (burypbi XpiiCTa n H H a HenoMyqena M o^Ha MajieHbCKaa c p M r y p a B o r O M a T e p u c HeTKaMW. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e00b9dd4ef15eb3756f33a8dee66b5a.pdf dfe9c608da297d78bf56baf1d1da4ed7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3861 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.59-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K K N Reorganizacja Zakładu Badania S z t u k i L u d o w e j w Państwowym I n ­ stytucie S z t u k i . W m a r c u 1957 r. p r z e p r o w a d z o n o reorganizację Zakładu, który d o t y c h ­ c z a s obejmował problematykę badań n a d plastyką ludową, muzyką l u d o ­ wą, a w p e w n y m z a k r e s i e literaturą i tańcem l u d o w y m . Myślą p r z e w o ­ dnią d o k o n a n y c h z m i a n było ści­ ślejsze powiązanie komórek z a j m u ­ jących się sztuką ludową z o d p o ­ w i e d n i m i Zakładami H i s t o r i i i T e ­ o r i i S z t u k i . T a k więc S e k c j a B a d a ­ nia Plastyki Ludowej (kierownik prof. dr R o m a n R e i n f u s s ) znalazła się w Zakładzie H i s t o r i i i T e o r i i S z t u k i ( k i e r o w n i k prof. d r J . S t a ­ rzyński). S e k c j a s k t a d a się z dwóch zespołów — jednego w K r a k o w i e , drugiego w W a r s z a w i e ( k i e r o w n i k mgr A. J a c k o w s k i ) . * B i u l e t y n i n f o r m a c y j n y C . Z. M . p o ­ daje interesujące dane dotyczące s t a n u p o s i a d a n i a n a s z y c h muzeów. T a k więc n a 31. X I I . 1956 r. l i c z b a eksponatów z z a k r e s u etnografii w y ­ nosiła 119.304. W ciągu 1957 r. z a ­ r e j e s t r o w a n o 33.873 n o w e e k s p o n a t y . Licząc się n a w e t z p e w n y m i n i e d o ­ kładnościami w s t a t y s t y c e , należy j e d n a k stwierdzić, że r o k 1957 .przy­ niósł znaczną poprawę w n a s z y m dość u b o g i m stanie p o s i a d a n i a . Wydział S z t u k i L u d o w e j Mini­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i jest cen­ tralną placówką zajmującą się o p i e ­ ką nad twórczością ludową W 1957 r. Wydział przeznaczył do d y s p o z y c j i Wojewódzkich Rad Narodowych łączna s u m e ok 500 000 zł na organizacte w y s t a w i konkursów s z t u k i h i d o w l i togrody i s u b w e n c T d l a l u ­ dowych Twórców l^n^to ce^ral n^wrdziTł Przyznał n^Różnych I m ­ p r e z a c h 222 na/rody na L c z n a suSe 100 MO zł oraz udziehł 113 st¥D ™ diów twórczych w wysoZfci • W rb. Wydział zakupił do zbiorów państwowych 997 eksponatów s z t u ­ k i ludowej za 280.000 zł. M . i n . za­ kupiono nową kolekcję k i l k u n a s t u p r a c L e o n a Kudły. Rzeźby te, a c z ­ k o l w i e k ustępują p o z i o m e m p r a c o m już p o s i a d a n y m należą do n a j c i e ­ k a w s z y c h przykładów współczesnej twórczości r z e S s k l e j Zbiory M i n . K u l t u r y i S z t u k i s t a ­ nowią najpoważniejszą kolekcję współczesnej s z t u k i l u d o w e j , licząc T * m a d 6.000 eksponatów. ~ ^ ^ ó w tych * W r. k i i k a 2^^£;.,,,-,nyca. Były to: Ł . — . w y s t a w a objazdowa sztuki ludo­ wej w Anglii (wydzielony zestaw ^ o p o n a t ó w z w y s t a w y londyń* * * * * 1956 r.) _ opr. p r z e z m g r a A . Jackowskiego, ' *~'!Kf ! i ^ k i e j ceramiki i tka­ cie i $ r f ° < " loat r.) —_ opr. p r z e z ro^r^Ei n t a w S w T u l u z i e k w i e A. B l a c h o w s k i e g o i p l a s t y k a inż. arch. J . Staniszkisa, — dział s z t u k i l u d o w e j n a w y s t a w i e sztuki ludowej i wzornictwa p r z e ­ mysłowego w G e n e w i e (2—28. I V ) — opr. m g r K . P i e t k i e w i c z . Koom m ii ss a r z e m całości w yys t a w y była ^ j S t y c z n a Cz Wielhorski, — w y s t a w a o b j a z d o w a polskiej w y ­ cinanki ludowej w Finlandii: Helsinki, Jyraskyla, Hameelinna, Karkkila Kenii opr. J . S t a n tóewiczowa — w y s t a w a o b j a z d o w a polskiej w y ­ cinanki ludowej w D a n i i : K o p e n ­ haga, Nykoping, Aalborg, O d e n see, A a r h u s (26 V I I I - 23 X I I ) opr J . S t a n k i e w i c z o w i — w y s t a w a objazdowa polskiej w y ­ cinanki ludowej we Włoszech (czerwiec); F e r r a r a , Castel F r a n cokeneto — opr. J . S t a n k i e w i c z o Wcl, — w y s t a w a s z t u k i ludowej w r a ­ mach wystawy Centralnych Do­ mów Twórczości L u d o w e j krajów demokracji ludowej w Pradze (14. vi — 12. V I I ) — opr. zespół pracowników Wydziału — w y s t a w a haftów p o l s k i c h w C z e ­ chosłowacji (Praga) — opr. J . Stankiewiczowa, — w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j oraz o d ­ rębna w y s t a w a w y c i n a n k i l u d o ­ w e j w Z S R R (Wilno 22. V I — 4. V I I ) — opr. m g r A . P i e t k i e ­ wicz, m g r A Błachowski i p l a ­ s t y k inż. a r c h . J . S t a n i s z k i s , — w y s t a w a sztuki ludowej na V I Światowym F e s t i w a l u Młodzieży i Studentów w M o s k w i e (30. V I I — 30. V I I I ) — opr. m g r A. Błachowski, — p o k a z strojów l u d o w y c h w I n ­ d i a c h ( D ż a k a r t a ' — listopad). zeum H i s t o r y c z n y m wystawę s z t u k i koreańskiej, gdzie wśród różnych eksponatów znajdowały się również wyroby sztuki stosowanej, oparte 0 d a w n ą ludową tradycję ( t k a n i n a , wyroby z laki). * W y s t a w a bułgarskiej s z t u k i stoso­ w a n e j , z o r g a n i z o w a n a w listopadzie 1 g r u d n i u w W a r s z a w i e (sale w y s t a ­ w o w e Pałacu K u l t u r y i N a u k i ) p o ­ kazała drogi r o z w o j u współczesnej s z t u k i stosowanej w Bułgarii. P l a ­ s t y c y bułgarscy utrzymują ścisłą i silną więź z ludową t r a d y c j a a r ­ tystyczną, n i e k i e d y nt) dość bliską naszej O b o k p r a c wyraźnie rnspir o w a n y c h sztuką ludową n a w y s t a ­ w i e znalazły sie oczywiścfe i prace r e p r e z e n S e ^ i n d y S a m e dążenia artystów n i e związane T ttradycją radyc a budową * z w l f z a n e z * W W a r s z a w i e , a następnie i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i odbyły się w d r u g i e j połowie 1957 r. w y s t a w y czechosło­ w a c k i e j c e r a m i k i a r t y s t y c z n e j . Wśród eksponatów znalazły się również i n ­ s p i r o w a n e tradycyjną sztuką l u d o ­ w ą <m. i n . J . H o r o v a i F K o s t k i ) W odróżnieniu j e d n a k od w y s t a w y np. bułgarskiej sztuka s k o w a n a Czechoslowac i znacznie Śmigiel* i wszechstronniej C z y s t a z dorobku wwótezesnef^ w a ł a t y l k o częściowe p o i e c ie o raz ZoŁ sztuki s t o l e u L V v , Tasadów Niestety za dużo s ? n a niei efesnoratów przeznaczonych^™ słowackich. W y d a W n i c t w a c h S z ł o w v r S C ? - C c h °- * * W Muzeum Mickiewiczowskim N a Międzynarodowym F e s t i w a l u ( W a r s z a w a ) o t w a r t a była w g r u d n i u Młodzieży i Studentów w M o s k w i e — 1957 r. w y s t a w a l u d o w y c h d r z e w o ­ p o l s k a w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j z o ­ rytów r o s y j s k i c h , pod nazwą „ Ł U stała n a g r o d z o n a złotym medalem. B O K " . * Srebrny medal indywidualnie otrzy­ W Ośrodku I n f o r m a c y j n y m C z e ­ mała t k a c z k a O l i m p i a J a r o s z e w i c z chosłowackim z o r g a n i z o w a n o w g r u ­ z Białostockiego. dniu wystawę fotograficzną p r z e d ­ N a z o r g a n i z o w a n e j w R z y m i e w y ­ stawiającą piękno ludowego s t r o j u s t a w i e artystów plastyków głuchych czechosłowackiego. srebrny medal otrzymał Nikifor z Krynicy. Motywacja jury brzmia­ ła- . N a j l e p s z e m u m a l a r z o w i w z a ­ k r e s i e p l a s t y k i a m a t o r s k i e j za s z t u ­ kępełnądelTatnTj poezji" Na m a r ­ ginesie wystawi trzeba zwrócić u w a g ę n a to i ż ^ y s ł a n e obrazk N i ­ k i f o r a należą y do słabszy en jego p r a c i Tuż unrzedmo w y s t a w Ine w- W a r s z a w i e budzHy zastrzeżenia Tyrym d o b o ^ m strzeżenia * W październiku e k s p o n o w a n a była w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w W a r ­ s z a w i e w y s t a w a rękodzieła a r t y s t y ­ cznego N R D obejmująca m. i n . w y ­ roby przemysłu ludowego. W t y m s a m y m czasie publiczność w a r s z a w s k a mogła oglądać w M u ­ W r. 1957 odbyły się w r a m a c h dotacji Wydziału S z t u k i Ludowej o r a z kredytów W o j . R a d N a r o d o ­ w y c h następujące w y s t a w y , k o n k u r ­ sy, zjazdy i k u r s y : WYSTAWY: — Wystawa wielkopolskiej i lubel­ skiej sztuki ludowej w Lesznie (styczeń — luty). ~~ Wojewódzka w y s t a w a s z t u k i l u ­ d o w e j w Białymstoku ( c z e r w i e c — lipiec). — Wystawa litewskiej sztuki ludo­ w e j w Puńsku ( c z e r w i e c — l i ­ piec). — Wystawa ludowej ceramiki k i e ­ l e c k i e j w Łodzi (sierpień -r- w r z e 59 �— — — — — — — — — — • — — sień) i T o m a s z o w i e Mazowieckim (listopad). Wystawa sztuki ludowej woj. łódzkiego (objazdowa) w Kiel­ cach, S i e r a d z u , R a d o m i u , W i e l u ­ niu, L a s k u (sierpień — paździer­ nik). Wojewódzka w y s t a w a s z t u k i l u ­ dowej w S z c z e c i n i e (wrzesień). Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ dowej w W i e l u (wrzesień). Wystawa sztuki ludowej Mazow­ sza Płockiego w Płocku ( w r z e ­ sień — październik). Wystawa t k a n i n i strojów pół­ nocnej L u b e l s z c z y z n y w Białej P o d l a s k i e j (październik). W y s t a w a t a stanowiła sumę w y ­ staw powiatowych, j a k i e miały m i e j s c e w Puławach, O p o l u , W ł o ­ dawie, K r a s n y m s t a w i a , Zamościu, Biłgoraju, Kraśniku ( w s z y s t k o — woj. lubelskie). Powiatowa wystawa sztuki ludo­ w e j w W i e l u n i u (listopad). Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków w Kolbuszowej (gru­ dzień). W y s t a w a Pałuckiej s z t u k i l u d o ­ w e j w K c y n i (grudzień) — o b e j ­ mująca twórczość K . P r i l l o w e j oraz j e j młodocianych uczniów. W y s t a w a wzorów pamiątkarstwa mazurskiego w Olsztynie (gru­ dzień). Wystawa sztuki amatorskiej we W r o c ł a w i u (grudzień). Pokaz pokonkursowy wycinanek k u r p i o w s k i c h w Pułtusku ( g r u ­ dzień). Wystawa sztuki ludowej woj. k a ­ towickiego w K a t o w i c a c h ( g r u ­ dzień). KONKURSY: — K o n k u r s pamiątkarstwa w Łodzi (31. V ) . — K o n k u r s z d o b n i c t w a chat w pow. dąbrowsko-tarnowskim (23. V I ) zorganizowany przez Wydział K u l t u r y W R N p r z y współpracy Państwowego Instytutu Sztuki. K o n k u r s objął 23 wsie. N a j w i ę ­ cej prac zfełoszono oczywiście z Zalipia. ™ ° ° Konkurs sztuki ludowej woj. szczecińskiego w Szczecinie (8. V I I I ) . — Konkurs sztuki ludowej pow. wieluńskiego w W i e l u n i u (8. X I ) . — K o n k u r s pamiątkarstwa mazur­ skiego w Olsztynie (15. X I ) . W k o n k u r s i e udział wzięło 39 osób, które nadesłały 650 p r a c . J u r y nagrodziło 20 p r a c . — K o n k u r s wycinanki kurpiowskiej w Pułtusku (10. X I I ) . — Konkurs szopek krakowskich w K r a k o w i e (17. X I I ) o r g a n i z o ­ w a n y przez M u z . H i s t o r y c z n e m . Krakowa. W konkursie udział wzięło 48 szopkarzy. Z g , C C y W m e t a l o p l a s t y k i w Ratułowie — P o d h a l e (woj. K r a k ó w ) s n y c e r k i w Chochołowie — P o d ­ h a l e (woj. K r a k ó w ) h a f c i a r s t w a w Z a l i p i u (woj. K r a ­ ków) h a f c i a r s t w a n a K a s z u b a c h (woj. Bydgoszcz). Ciekawą inicjatywę podjął K l u b Międzynarodowej Książki i P r a s y w N o w e j H u c i e , organizując w s w y m l o k a l u c y k l w y s t a w p l a s t y c z n y c h ze sprzedażą dzieł w y s t a w i a n y c h a r t y ­ stów. M . i n . w c z e r w c u — l i p c u . b r . pokazano ok. 150 p r a c N i k i f o r a , p o ­ chodzących z różnych okresów. Obrazki mistrza z K r y n i c y wywołały duże z a i n t e r e s o w a n i e i l i c z n e k o ­ mentarze. Oczywiście prawdziwe u z n a n i e znalazły w o c z a c h plastyków, którzy z a k u p i l i większość p r a c . C e ­ n y N i k i f o r o w y c h obrazków ustalono n a 100—150 zł. W końcu s i e r p n i a K l u b z o r g a n i ­ zował wystawę p r a c g ó r n i k ó w - a m a torów: T e o f i l a O c i e p k i , P a w ł a S t o l o rza i P a w ł a W r ó b l a . Spośród p r a c wybijały się obrazy O c i e p k i . I n t e r e ­ sująca była również „ K o z a " P . W r ó ­ bla, świadcząca o o b c o w a n i u m a l a ­ r z a z dziełami s z t u k i współczesnej. „ K o z a " pokazuje, że a m a t o r - p l a s t y k czerpie z różnych źródeł, t a k z o b ­ serwacji natury, j a k inspiracji s z t u ­ ką realistyczną, nadrealistyczną c z y abstrakcyjną. W każdym jednak w y p a d k u ważne j e s t n i e źródło p o d ­ niety, a l e osobista i n t e r p r e t a c j a t e ­ m a t u . P . S t o l o r z wystawił szereg b a r w n y c h g w a s z y , n i e stanowiących j e d n a k postępu w s t o s u n k u do i n ­ n y c h jego p r a c . * W t y m s a m y m czasie w y s t a w i o n o duży zbiór obrazów O c i e p k i i N i ­ kifora w K r a k o w i e . Po raz pierwszy sale Pałacu S z t u k i gościły dziwną szukę Teofila Ociepki i znakomite, doskonale d o b r a n e obrazy Nikifora tirświetnef k o l o r y s t y k i m i s t r z a z K r y n i c T pło taa Ctaiepki wyraźnie traciły Siła b o w i e m tego T m a t o r a tórnika fest n i e k o l o r a l e specyficz­ n a D o e t Y k a jego f a n t a s t y c z n o ^ nych Icen S S & t o m ? dzrwnvch S ^™ " e y s L 7 h e r i W?Iwa ^ o ™ rezonans w t w historycznym rozwoju", w g sce­ n a r i u s z a dr A n n y Kowalskiej-Lew i c k i e j (pracę której o białym h a f ­ cie z a m i e s z c z a m y w n r 4 z 1957 r.). Fotografie i montaż w y s t a w y w y k o ­ nał Z b . K a m y k o w s k i . * W związku z p l a n e m r e g u l a c j i Z a ­ kopanego i w y t y p o w a n i e m z a b y t k o ­ w y c h obiektów b u d o w n i c t w a , pra­ cownicy Muzeum Tatrzańskiego W Z a k o p a n e m : m g r W. J o s t o w a i m g r H . S r e d n i a w a w r a z z k i l k u osobami spoza M u z e u m przeprowadziły i n ­ wentaryzację t y c h obiektów. T r w a j ą również prace n a d d a l s z y m „zagospodarowaniem" zabytkowego d w o r k u Moniaków w Z u b r z y c y G ó r ­ n e j n a O r a w i e . Urządzono już. „izbę czarną" i „izbę białą". W dn. 9—22. X I I . trwały w| Z a ­ kopanem specjalne wczasy dla ' a m a torów-plastyków górników. W c z a s y te połączone były z k u r s e m dokształ­ cającym z z a k r e s u sztuk p l a s t y c z ­ n y c h . Zorganizował j e Wydział K u l ¬ turalno-Oświatowy Zarządu G ł ó w ­ nego Z w . Z a w . Górników. W ś r ó d uczestników znaleźli się m. i n . T e o ­ fil O c i e p k a i P a w e ł Wróbel. W o r g a ­ n i z a c j i kursów pomogło L i c e u m P l a ­ s t y c z n e w Z a k o p a n e m , które oddało do dyspozycji sale i urządzenia s z k o l n e . Zajęcia t e o r e t y c z n e i p r a k ­ tyczne prowadzili plastycy i pedago­ dzy szkoły. W e wrześniu 1957 r. g r u p a m i e s z ­ kańców R u d a w y ( k / K r a k o w a ) wy­ stąpiła z inicjatywą u t w o r z e n i a s t a ­ łego kącika muzealnego, dokumen­ tującego miejscową kulturę ludową. J e d e n z o b y w a t e l i ofiarował l o k a l , postanowiono d o b r o w o l n i e opodatko­ w a ć się stałą składką przeznaczoną na urządzenie w y s t a w y , wciągnięto do współpracy młodzież. Zwrócono się również do Państwowego I n s t y ­ t u t u S z t u k i w K r a k o w i e z prośbą o przeprowadzenie badań terenu j urządzenie kącika muzealnego. S e k ­ cja B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j P . I . S . zorganizowała w e wrześniu p i e r w s z y objazd okolic R u d a w y . Jan Wiktor, znany literat i mi­ zo-: stał p r e z e s e m h o n o r o w y m T o w . M i ­ łośników L u d o w e j K u l t u r y i S z t u k i Góralskiej — d e l e g a t u r a w S z c z a w ­ n i c y J a n W i k t o r jest z n a n y m k o lekcjonerenT s z t u k i góralskiej, p o ­ s i a d a on w s w y c h z b i o r a c h c e n n e malowklła n a s l k l e świątki k a p l i c z ­ ftp Delegatura Towarzystwa zamierza urządzić w D w o r z e Szalayowskim w S z c z a w n i c y M u z e u m Pienińskie; gromadzone są już w t y m c e l u l i c z ­ ne eksponaty, w t y m również t a k i e , które są w p o s i a d a n i u osób p r y ­ watnych a łośnik piękna P i e n i n , w y b r a n y p S + Muzeum Etnograficzne w K r a k o ­ w i e otworzyło w g r u d n i u w y s t a w ę pt. „Historia szopki k r a k o w s k i e j " . ka W październiku o t w o r z o n o w T a r ­ nowie interesującą w y s t a w ę „Sztu­ k a l u d u h u c u l s k i e g o " zorganizowaną przez M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o ­ wie i M u z e u m w T a r n o w i e . W i ę ­ kszość eksponatów stanowią w y r o b y huculskiej sztuki ludowej z drugiej połowy X I X w N a w y s t a w i e p o ­ ZJAZDY: cera­ — Z j a z d twórców l u d o w y c h w S z c z e ­ kazano t k a c t w o ' h^afciaSwo Żywiec. Z e względu n a zły s t a n mikę snycerkę w y r o b y w m e t a l u c i n i e (28. V I I ) . b u d y n k u , który pęka i w a l i się, z a m ­ szkle — Z j a z d twórców l u d o w y c h w Ł o ­ " s k ó r z e m a t o k w o n knięte zostało M u z e u m Żywieckie. w i c z u (13. X I I ) . C o gorsza — niebezpieczeństwo z a ­ cennym K U R S Y : p r o w a d z o n e d l a młodzieży W M u z e u m Tatrzańskim w Z a ­ graża również n i e z w y k l e p r z e z n a j l e p s z y c h twórców l u ­ k o p a n e m otwarto 24 września w y ­ e k s p o n a t o m . P r a s a m i e j s c o w a i k r a ­ wzywa Prezydium WRN dowych stawę pn. „Biały haft podhalański k o w s k a 60 �do z a i n t e r e s o w a n i a się l o s e m M u z e ­ r e n o w y c h , p r o w a d z o n y c h pod k i e ­ u m i podjęcia p r a c k o n s e r w a t o r s k i c h . r u n k i e m m g r B , Bazielichówny. * Z okazji 900-lecia istnienia R a c i ­ Wojewódzka Rada Narodowa w K i e l c a c h przyznała nagrody i w y ­ borza otwarto wystawę pt. „Kultura różnienia w dziedzinie k u l t u r y z a l u d o w a r e g i o n u r a c i b o r s k i e g o " , n a 1957 r. W ś r ó d laureatów znalazł się której zgromadzono w i e l e e k s p o n a ­ rzeźbiarz l u d o w y L e o n Kudła, któ­ tów: narzędzi p r a c y , w y r o b ó w r ę ­ rego wystawę p r a c zorganizowało k o d z i e l n i c z y c h i strojów l u d o w y c n . Wśród eksponatów s z t u k i l u d o w e j n a wystawifz^ S z t u k Pięknych w R a d o m i u * Komenda Powiatowa organizacji h a r c e r s k i e j w O p o c z n i e wystąpiła z inicjatywą utworzenia Muzeum R e g i o n a l n e g o w d a w n y m Pałacu K a ­ z i m i e r z o w s k i m w Opocznie. K o ­ m e n d a zwróciła się do drużyn h a r ­ cerskich aby zbierały m. in. opisy sfroiów i obyczajów oraz tańce S Drużyna z O g o n o w i c o p r a ­ cowała a l b u m strojów l u d o w y c h tuła r s t w a ll u d o w ewgzoo r y haftów i Smalarstwa u­ * W Muzeum Śląska Opolskiego w O p o l u otwarto w październiku „Wystawę s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego W i e l k o p o l s k i i Z i e m i L u b u ­ s k i e j " , zorganizowaną p r z s z Wydział K u l t u r y P . W. R . N. w P o z n a n i u . W y s t a w a została następnie p r z e n i e ­ siona do M u z e u m w L e s z n i e W i e l ­ kopolskim. * M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u przeprowadziło w 1957 r. l i c z n e b a ­ dania z zakresu sztuki ludowej. Z a ­ gadnieniem drewnianego budowni­ c t w a s a k r a l n e g o zajmował się •ze­ spól pod k i e r u n k i e m k u s t o s z a m g r , J M a t u s z c z a k a . Ukończono prace w powiecie K l u c z b o r s k i m z a a w a n ­ sowano w p o w G l i w i c k i m o r a ł n a terenie p o w ^ e l s k o - B i a a P r a c o w ­ n i c y dzfału' etnograficznego W nrawalWa«nie^ Kultury Materialnej P A N w Krik£ R o k istnieje Z r z e s z e n i e K o c i e w skie, ale ma już n i e j e d e n poważny s u k c e s . Największy to u z y s k a n i e o d władz m i e j s k i c h odpowiedniego po­ m i e s z c z e n i n a m u z e u m , w którym z n a j d a się odnalszione z a b y t k i p r z e ­ skrzynie m t o f n e c S 3 szłości m m z z a k r e s u s z t u k i l u d o ­ c e r k a r z e ź b a o T r a z y n a s z k l e s p ^ - w e j . Wśród p r a c b a d a w c z y c h s z e r s z e tTdomowe zainteresowante £ * s k i c h stroików u d o w y c h X V n i T x i X W g r u d n i u o t w a r t a została w D o ­ w i e k u z ł o ż o n y z S k u r ^ s t u p l a n s z m u K u l t u r y w Wałbrzychu k r a j o w a wystawa prac górników-amatorów w Gdańsku z a m i e r z a w y d a w a ć s n l plastyków. N a w y s t a w i e z g r o m a d z o ­ no 250 prac, w większości obrazy s M e " o u b l i k u i a c y ooisv z w v S olejne Wśród uczestników większość l u d o w y c h Łańc» S ZJ £Z to górnicy dołowi". Przeważającym m a S v noświ^nnP 1^ dnwf i t e m a t e m ' p r a c w Ujraże lub scenki twórczości z Tycia W w y s t a w i e w z i e l i u d z i a * znan? malar^e-gómicy z kopalni C e n t r a l n y Zarząd Muzeów i O c h n o W i e c z o r e k " - O c i e p k o Wróbel o r a Stolorz P ' ny Zabytków utworzył t z w . „ S k a n ­ sen" w Olsztynku. * N.a n i e w i e l k i m obszarze z n a j d u j e W październiku upłynęło 50 lat się t a m k i l k a interesujących z a b u ­ od u k a z a n i a się w C i e s z y n i e p i e r w ­ dowań, p r z e n i e s i o n y c h z t e r e n u W a r ­ szego n u m e r u „Zarania Śląskiego", m i i i M a z u r . N a szczególną u w a g ę założonego w r o k u 1907 przez grono zasługuje d r e w n i a n y z a b y t k o w y k o ­ działaczy z d r E r n e s t e m F a r n i k i e m ściółek z X V I I w. C h a t y , domy i z a ­ na czele. P i s m o miało n a celu k u l ­ b u d o w a n i a g o s p o d ^ c z e wyposażone t y w o w a n i e rodzimej k u l t u r y regio- są w e k s p o n a t y s z t u k i k i d o w e j naTneT przez ogłaszanie b e z i m i e n ­ s L z y n i e m a l o w a n e ! s z a f y ł ó ż k a i t p . n y c h utworów l u d u s a s k i e g o j a k * również opowiadań b a j e k fraszek oleśn w r a z - z rn^ódia oiisy^anle' 3 Drużyna H a r c e r z y w O l e c k u Putrwalań^ (woj. białostockie) zorganizowała rów"strojów śląLichTtp w g r u d n i u 1957 r. objazdową w y s t a ­ „Zaranie Śląskie" odegrało wielką w ę prac ludowego w y c i n a n k a r z a L u ­ Dobrzyń­ rolę w u t r w a l a n i u świadomości n a ­ b e l s z c z y z n y — Ignacego rodowej s z e r o k i c h r z e s z społeczeń­ skiego. H a r c e r z e z O l e c h a z a p r e z e n ­ s t w a śląskiego, wychowując je w d u ­ towali na w y s t a w i e w Białostockim c h u umiłowania rodzimej k u l t u r v , D o m u K u l t u r y ponad 150 w y c i n a n e k sędziwego a r t y s t y . W y s t a w a m a c h a ­ s z t u k i ludowej i obyczaju. r a k t e r objazdowy i 11Białymstoku * była w O l e c k u Suwałkach Ełku J e d n y m z n i e z m i e r n i e interesują­ i Łomży Zorganizowano ja bez c y c h z j a w i s k w sztuce l u d o w e j n a ­ p c m o c y s u b s y d i ó w ^ p r z e c i w n i e _ szego k r a j u jest odżywanie t r a d y c y j ­ P o m y ś l n a z o s t a ł a n y c h przemysłów wśród ludności chodowa druż7nV W s t e T u n o s i ł przesiedlonej n a Z i e m i e Z a c h o d n i e . „ gr f 1 z ? N a ' w s t a w i ę można T a k np. w G r y f i c a c h odradza się o w m e z nabyć wwycTnzntfDobrzyń ycinanki Dobrzynt r a d y c j a k o s o w s k i c h kilimów. P o ­ rrównież O c l e k 0 W r o D e l ć l a n o w S ^ n o T o L s k o M in ku stosz m e ? L D u b i e l ODracowule m e " W a r s t w o i wnętrza rner B B a z i e l l c h ó w n T s IZ 1 haft I r K S " to krzvże i k a i Z f k i ™f?V wstała snółdzielnia t k a c k a n a czele której stanął d a w n v Ł ! M u z e u m zorganizowało w r a m a c h cia Jakub Kugler Tygodnia O c h r o n y Zabytków c z a s o ­ w ą wystawę obrazującą budowni­ W e wrześniu P o l s k i e T o w a r z y s t w o ctwo ludowe poszczególnych r e g i o ­ nów Śląska. Osobny dział stanowiły L u d o z n a w c z e zorganizowało ogólno­ materiały z e b r a n e p r z y i n w e n t a r y ­ k r a j o w y zjazd etnografów i miło­ zacji budownictwa d r e w n i a n e g o śników k u l t u r y l u d o w e j w S z c z e c i ­ w r a m a c h p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h nie T e m a t e m z j a z d u bvły s p r a w y do projektowanego w C h o r z o w i e związane z kulturą l u d o w a P o m o r z a S k a n s e n u (na terenie P a r k u K u l t u r y Zachodniego. z i WypoczynkuWystawa obiedzie następnie inne miejscowości W n o w y m pawilonie n a teranie Parku Kultury i Wypoczynku poka­ zano w l i p c u i s i e r p n i u d w i e w y s t a ­ w y objazdowe „Muzea w P o l s c e L u ­ d o w e j " i „Polskie stroje l u d o w e " . Muzeum w Bytomiu przeprowa­ dziło w 1957 r. b a d a n i a a n k i e t o w e wśród młodzieży s z k o l n e j dotyczące s t r o j u ludowego i jego z d o b n i c t w a . W y n i k i t posłużą j a k o d a n e o r i e n ­ tacyjne przy d a l s z y c h b a d a n i a c h t e ­ 1957 r. wystawę w y r o b ó w l u d o w y c h regionu. Znalazły się t a m m. i n . tiule, hafty, k o s z y c z k i słomiane (Zofii Szulińskiej z Krościna). P o k u * Niestety, wystawa nie cieszyła się zbyt wielką frekwencją. W B i a ł y m ­ s t o k u n p . sprzedano z a l e d w i e 10 w y c i n a n e k , chociaż c e n a i c h wahała się od 8 do 15 zł. Publiczność biało­ s t o c k a przejawiła zresztą małe z a i n ­ t e r e s o w a n i e urządzanymi w g r u d n i u w y s t a w k a m i ręcznych robótek w y ­ konanychi przez^kobiety Czecho­ s ł o w a c j e oraz r e k S Ł w a buł­ garskiego J a k podaje ŻySe^iatoftockie" wystaw-zw"iedzUo 600 osóbDla Vrzvp^ni»nU noda^eZ że Białystok l f c ^ oonad 10 S mielŹkańcÓw T y m większe u z n a m ? dTa^harcerzy' z ^ O ^ c k ^ których ^ catywa lak n f f i a M ^ r Sów w k s i e d z T ^ m f a t W p ^ Źzll W l i p c u otwarto w S z c z e c i n i e w y ­ stawę s z t u k i l u d o w e j i twórczości amatorskiej, zorganizowaną przez Woj. Wydz. K u l t u r y oraz Woj. Z a r z . Z S C h . 109 eksponatów r e p r e z e n t o ­ wało żywą twórczość n r e j s c o w y c h twórców ludowych, pochodzących z różnych części k r a j u i r e p r e z e n t u ­ iac widzów ™ r k „ L kfludoweT jących różne t r a d y c j e . a r t y s t y c z n e W e w Powiatowym Domu Kultury Płońsku otwarto w listopadzie rórtS r o d z i m e j sztu- Wspaniała a r c h i t e k t u r a d r e w n i a nych cerkwi na terenie woj. r z e 61 !i •i-! 1 �szewskiego w r a z z wyposażeniem, unikatowej wartości malarstwem i snycerką po l a t a c h d e w a s t a c j i otoczona zostaje opieką. M o w y o c z y wiście n i e m a o przywróceniu choć w części d a w n e g o s t a n u t y m z a b y t k o m . S t a r a n i a władz k o n s e r w a t o r s k i c h , Wydziału K u l t u r y P. W. R . N. w R z e s z o w i e oraz M u z e u m w S a n o k u idą w kierunku zabezpieczenia istniejących jeszcze zabytków i o d restaurowania kilku ważniejszych obiektów. T a k n p . obecnie k o n s e r w u j e się najstarszą drewnianą c e r k i e w n a t e r e n i e województwa - Muzeum Kultur Ludowych w Mloc i n a c h , mimo że mieści się w o b r ę bfe m. W a r s z a w y , t r u d n o nazwać ozdobą stolicy. N i e udostępnione p u bliczności, n i e spełnia ono, niestety, j p o d s t a w o w e j roli. Powód? B r * pomieszczenia. „Pałacyk" w Młocinach j e s t dziś ruderą nie nadającą się n i e t y l k o n a w y s t a w y publiczne, a l e n a w e t do p r z e c h o w y w a n i a eksponatów. M i m o k a t a s t r o f a l n e j s y t u a c j i zespół p r a cewników M u z e u m c z y n i w s z e l k i e wysiłki, aby n a doraźnych p o k a z a c h T a r c h o m i n i e , n a b a r c e wedrują- L u d o z n a w c z e , Państwowy I n s t y t u t S z t u k i oraz z M u z e a m i i k a t e d r a m i e t n o g r a f i c z n y m i . Prof. Nedo p o i n f o r mował p o l s k i c h kolegów o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Łużycach i zapoznał się z k o l e i z n a s z y m d o ­ r o b k i e m n a u k o w y m . O d siebie m o żerny dodać, że dzięki p o m o c y prof. Nedo p o s i a d a m y obecnie w a r c h i w u m P I S szereg c e n n y c h materiałów porównawczych oraz publikacji z dziedziny kultury ludowej, obejmujących zarówno region łużycki j a k i inne obszary Niemiec, w a n ^ w m ^ Prace cleslS; w y k L a T l u d o w y cieśla I W l t r y ł o t a ! S e * ! ? * u d L S n i t ^ y S n S cześćeksponatów P"J™Jnu»ej , Bydgoski K l u b F i l m o w y n a jesieni 1957 r . ^ k r ę c i ł J U m pt. „Uczniowie ob. M i l c z a n o w s k i C e r k i e w s t a n i e się terenowym oddziałem Muzeum w S a n o k u , wróci do m e j całe u r a t o w a n e wyposażenie, zabezpieczone w Muzeum Sanockim. * J a k podaje B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Centralnego Zarządu Muzeów w C i e s z a c i n i e W i e l k i m (p. Jarosław) znikneS p o w i e r z c h n i z emi dwór s t a j n i a i z a b u d o w a n i a gospodarskie z połowy X I X w budynki d r e w - Jednocześnie M u z e u m c z y n i s t a - j e j ^ r L f b a e h T g ^ ' ranią o r o z s z e r z e n i e s w e g o s t a n u po- i a p t a ł jtrzez Centralę W y s i a d a n i a . Z c i e k a w s z y c h nabytków f oświatowych i w e j wymienić należy z a k u p części p r y - d z e n a e k kTn S d a j ą C T C h watnej kolekcji pp. H o r b a c k i c h p t wąskotaśmowa z K r a k o w a , jednego z cenniejszych * / "' zbiorów rzeźb l u d o w y c h (m. i n . z n a j duje się w n i e j k i l k a rzeźb J . W o w Jednym z najgorliwszych propary). gatorow piękna p o l s k i e ) s z t u k i l u * J &t Polskie Wydawnictwo 6 lutego 195Y r. odbyło się o t w a r ^ ^ I f ! ? ™ ^ cie n o w e j s t a ł e j ^ f ^ ^ l ^ ^ ^ S S ^ S ^ n^r^ScToZ' S y T p a r k u U ż Ł S efnogrlficznej s ( C Z r y d i u m G m t a n e j k u ^ M 62 T l ^ f S i T ^ ^ ^ ^ o w w r a z o s i o n y F u l m ó r s w e u w e S S ? ludowej są częstymi gośćmi Graficy^WM w archiwach sspsissafsas, opracował zespół n a * p r y r & ^ d r s ^ ,„„ W 1957 r. M u z e u m w L u b l i n i e prowadziło p r a c e w y k o p a l i s k o w e n a c m e n t a r z a c h k u l t u r y łużyckiej w T o p o r n i c y , pow. Zamość. O d k r y t o 57 grobów ciałopalnych, uzyskując do zbiorów M u z e u m 69 naczyń (popielnice i przystawki) oraz bardzo c i e k a w y zespół z a b a w e k g l i n i a n y c h . M u z e u m uzyskało obecnie nowe, z n a c z n i e większe i w y g o d n i e j s z e p o mieszczenie. 21 l i p c a otworzono sale w y s t a w o w e w n o w y m lokalu na Zamku. w n a d U ! > l 0 W l e S j ą S z C Z e C l n a ) S a a Z d e w a s t o w a n o również w S t r a chocinie (woj. S z c z e c i n ) drewnianą zabytkową wieżę koło kościoła, a w C h o j n i e (woj. szczecińskie) r o zebrano dwa zabytkowe kościoły. m ^ d ^ Ł S S S -bytek S z c z e c i n a - . romatofci g r a n i t o w y kościółek w U s t n i e (przedmieście S^lpinał iprzeamiebcie * W K o l b u s z o w e j powstało w połow i e m a j a br. T o w a r z y s t w o O p i e k i nad Zabytkami Przyrody i Kultury im. J u l i a n a Goslara. Towarzystwo opracowało p l a n a k c j i , przydzieliło społecznych opiekunów d l a s p r a w o wania o p i e k i n a d z a b y t k a m i w poszczególnych r e g i o n a c h Z a b y t k i d r o b n i e j s z e ~ m . i n sztuki ludowej, postanowiono gromadzić w M u z e u m I n i c j a t y w a K o l b u s z o w e j zasługuje n a poparcie. T y l k o z a i n t e r e s o w a n i e miejscowego społeczeństwa uchronić nas może od dalszego n i s z c z e n i a z a bytków, od w a n d a l i z m u i d e w a s t a c j i , K o n s e r w a t o r z y wojewódzcy s a m i nic n i e zrobią, R a d y , zajęte poważnie zupełnie i n nymi sprawami. K w J zabytkową'basztę. w e n z s ; v r ^ w N o w a e k s p o z y c j a s t a n o w i poważne p u b l i k o w a n e przez n a s n o w e m a t e osiągnięcie naszego m u z e a l n i c t w a t a k " a ł y i l u s t r a c y j n e z z a k r e s u s z t u k i w koncepcji j a k i r e a l i z a c j i . L p S ^ a n e ™ , k t o T ™ ^/YzSakS toajo^ch p n e . b y w a l ^ ^ o ^ c e dwaj konserwatorzy f t £ ^ £ ' $ J S r ^ £ £ £ czechosłowaccy inz^ a r c h B . S t o r m znych. -^ " Ostatnio ukazała się w P W M a n t o . ludowej a r c h i obejmująca b l i s k o sześćdziesiąt tektury drewnianej. najpiękniejszych i najpopularniejI n n i goście z Czechosłowacji z a p o h kolęd i pastorałek o p r a c o w a działalnością działu e t n o / £ £ Grotnik Album sanowi z a r a z e m swoistą antologię g r a f i c z n € g c . i sztuki ludowej Muzeum Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m . B y l i te7natvki BożcTnM . etnograf M u z e u m w B r n i e dr noMdei nrezentulac ; u d v i k o w a , V . Budinski-Kriżek rewoffite ce^mikl obrazów n a "Archeologicznego Instytutu Słowa- £ £ £ ^yemmekszWek gniazd ckiei A k N a u k o r a z dr E . B a l a s z f \ Etnograficzno ^Folklorystycznego ° °P y Lstytutu C z e s k i e j A k a d e m i i w P r l Jl„ n , > f n t ^ s o w a ł sie soeNakładem P W M ukazała się r ó w J a i n ^ b u d o w n S w e m góralskim nłeż antologia pt. „Pieśni P o d h a l a " , . przygotowana w ramach prac P a n , _ s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i przez z e P o l s c e bawił w i c e d y r e k t o r s e r b . Jaworską, A . M i o d u c h o w skiego D o m u K u l t u r y w B u d z i s z y , j . Sadownika, A. Sledziewskienie, E r n e s t K o w a r , który przyjechał a k c j ą Jana Sadownika, n a z a p r o s z e n i e w a r s z a w s k i e g o D o m u Część muzyczną przygotowała A l e k K u l t u r y . W K r a k o w i e gość s p e c j a l n i e ^ Szurmiak-Bogucka. W antointeresujący się sztuką ludową z w i e - i l a z ł o się 1250 śpiewek z a n o dził M u z e u m Etnograficzne o r a z t o w a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u lat miejscową placówkę Państwowego n a P o d h a l u , oraz 143 z a p i s y m u z y c z mstytutu Sztuki n e Książka opatrzona iest różneeo ? " Książka opatrz o * ^ ™ ^ * rt^TSSTiż?. w listopadzie przebywał w P o l s c e * ™ w £ i a ™ „ t t ^ ^ńcT IrlCrównież etnograf łużycki, prof. d r « ™ ' TO^h ' P a w e ł Nedo, d y r e k t o r I n s t y t u t u B a - <> razu, typów l u d o w y c h . dań S z t u k i L u d o w e j w L i p s k u o r a z * d y r e k t o r I n s t y t u t u Łużyckiego p r z y 1958 r. ukażą się następujące U n i w e r s y t e c i e L i p s k i m . Prof. Nedo książki z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j : bawił w P o l s c e już po r a z d r u g i . prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „Szopki C e l e m jego w i z y t y było zacieśnienie k r a k o w s k i e " (32 zdjęcia w t y m 8 k o kontaktów z i n s t y t u c j a m i t a k i m i , j a k : l o r o w y c h , nakładem Wydawnictwa C e n t r a l n y D o m Twórczości L u d o w e j Artystycźno-Grafieznego w K r a k o ¬ w W a r s z a ^ wie? ważnego i e 1 d r M J e l l a d g z n a l i y s s i ę N o v a k p r a w a m w r z e N ś o n v l i a a k l z n i r g i a s z o w m u z y C c c h w M t v n t 0 S t a S t e S Jgj p r z w ą i L a 1 f r m ł a t k o w c t l J w a p ó ł : Z s k a g 0 ; s a r o l n s x m m p o r g i i d r e d a z n a toztUK1 n s a 1 h W z n e a k r 8 ] �prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8d5050c73d8192766f421c0bbce13e4.pdf cf81a1efcf2d5e83635b5c6fd2da3b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3538 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3315 Title A name given to the resource Kronika I-III 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.126 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I-III Konkursy i wystawy 15II — w Muzeum im. Wi. O r k a n a w Rabce o t w a r t o wystawę m a l a r s t w a n a szkle J o l a n t y Pęksowej. * 1 9 I I — w Domu Sztuki L u ­ dowej n a R y n k u St. M i a s t a w Warszawie wystawa — sprzedaż haftu snutkowego, pn. „Smutki golińskie", zorganizowana przez Cepelię i Spółdz. Zrzeszenie w Poznaniu. * 24II -- Dom Kultury w Ko­ zienicach. Otwarto III zbiorową w y s t a w ę rzeźby l u d o w e j zorgani­ zowaną p r z e z K l u b T w ó r c ó w L u ­ d o w y c h , D K , Urząd M i a s t a i g m i ­ ny w Kozienicach, W D K . 5 I I — w Starej Kordegardzie w w a r s z a w s k i c h Łazienkach wys­ t a w a m a l a r s t w a n a szkle Krzysz­ tofa O k o n i a , zorganizowana przez M u z e u m i m . Chałubińskiego w Z a ­ kopanem i TPSP. * II/III — Grodzisk Mazowiecki Wystawa 48 f o t o g r a m ó w Stefana Deptuszewskiego — przedstawiają­ cych architekturę wiejską, wnę­ t r z a , r ę k o d z i e l n i k ó w i strój oraz w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j ze z b i o ­ rów autora. * 29 I I I — w Ł y s e m n a K u r p ­ iach doroczny k o n k u r s p a l m , na którym oceniono 131 p a l m . P r z y ­ z n a n o 27 nagród. N a g r . I : W i e s ł a ­ w a Bogdańska (Ostrołęka), S t a n i s ­ ława B a k u ł o w a (Strzałki), Czesła­ wa Konopka (Kadzidło), Władys­ ława Śmigiel, Elżbieta Bakuła i Bolesława Bałdyga (Serafin), Z o ­ fia S a m u l (Dęby); Nagr. I I : I r e n a Taraszewska (Łyse), M a r i a Bałdy­ ga ( S e r a f i n ) , Weronika Krawczyk (Łyse), Antonina Pliszka (Dęby), A n i n a M ą k a ( S e r a f i n ) . P r z y z n a n o 15 nagród I I I . Za w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e z k o r z e n i , ze słomy, trawy i w i k l i n y nagrody otrzymali: I — Stanisław M a ł k o w s k i ( N o w o ­ g r ó d ) i S t e f a n Bacławski (Łyse); I I — M a r i a M u r z y n (Zalesie), K o n ­ stanty Bednarczyk (Wejdą), Stanis­ ław Ciok (Brzozówka); I I I — Władysław Plona (Grale), Czesław Ż u b r o w s k i (Długi K ą t ) . * 30 I I I — M u z e u m i m . W ł . O r ­ k a n a w Rabce. K o n k u r s na p a l m y w i e l k a n o c n e . W z i ę ł o w n i m udział o k . 300 osób, p r z y z n a n o 135 nagród. 126 I I K A 1980 Nagrody I otrzymali: Darek Tabaszewski, Paweł Sroka, Jadwiga K w a ś n i e w s k a , Jacek Papież, K a z i ­ mierz Worwa, Artur Kopytek, Krzysztof Drożdż ( R a b k a ) , Marek Czyszczoń, K a z i m i e r z Ś w i d e r ( R a ­ ba Wyżna). I I I — w Opolu Wydz. K u l t u r y i S z t u k i Urzędu W o j . z o r g a n i z o w a ł k o n k u r s k r o s z o n k a r s k i . W ś r ó d 117 osób s p o r a g r u p a młodzieży. P r z y ­ znano 54 n a g r o d y , I otrzymali: Tadeusz Gala ( K o r f a n t o w o ) , M a r i a Rudzik (Osowiec), A n n a Bronder (Raszkowa), Edeltranda Kronpop (Kamień SI.), K a t a r z y n a Chodo­ rowska (Tułowice), Wiesław Żytkiewicz (Tułowice). I I I — Pałac K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Pierwsza wystawa z cyklu przeznaczonego dla mło­ dzieży, prezentującego sztukę róż­ n y c h regionów. N a w y s t a w i e i n a u ­ guracyjnej p n . „Ojczyzna" pokaza­ n o rzeźby, t k a n i n y , h a f t y , m a l a r s ­ t w o n a szkle, ceramikę, w g . p o ­ działu t e m a t y c z n e g o : p o s t a c i e słyn­ n y c h Polaków, życie i praca r o l ­ n i k ó w , p l a s t y k a obrzędowa. Wys­ tawę z o r g a n i z o w a ł o S t o w . Twór­ ców L u d o w y c h . Festiwale i imprezy folklorystyczne 25—271 — „Żywieckie Gody", przegląd Zespołów Kolędniczych i obrzędowych Podbeskidzia w Ż y w c u , Jeleśni, P r z y b o r o w i e i S o p o t n i M a ł e j . O d b y ł y się k o n k u r s y zespołów i p o w i n s z o w a l i n o w o r o c z ­ n y c h , kolędowanie po zagrodach, k u l i g i i t p . W Żywieckim D K „Pa­ p i e r n i k " o t w a r t o wystawę „Zwy­ czaje i obrzędy z i m o w e w s i bes­ k i d z k i e j w sztuce l u d o w e j " . 30 I I I — K i e r m a s z p l a s t y k i o b ­ rzędowej z o r g a n i z o w a n y p r z e z Z i e ­ lonogórski P a r k Etnograficzny w Ochli. I I I — w N ą d n i k . Zbąszynia siódma doroczna „Biesiada Koźl a r s k a " z udziałom k a p e l i s o l i s ­ tów. P o r a z p i e r w s z y zorganizo­ w a n o k o n k u r s pięciu m ł o d y c h k o ź l a r z y : czterej spośród n i c h t o ucz­ n i o w i e Tomasza K o t k o w i a k a z B a ­ b i m o s t u . N a g r o d ę — kozioł w y k . p r z e z F l o r i a n a M o d r z y k a z Nądni — otrzymał 19-letni Jerzy S k r z y p ­ czak. Wystawy amatorów I Wojewódzkie Przeglądy Plastyki Amatorskiej odbyły się w: Warszawie, Radomiu, Zielonej Górze. 111 — Wrocław, M u z e u m E t ­ n o g r a f i c z n e . O t w a r t o stałą galerię śląskiej s z t u k i nieprofesjonalnej. 1(51 — K r a k ó w , M u z e u m E t ­ nograficzne. Otwarcie wystawy „Artyści n i e p r o f e s j o n a l n i w 35-leciu PRL". I I — K a t o w i c e , X I t u r n i e j poe­ t y c k i i p l a s t y c z n y o „ Z ł o t ą lampkę górniczą". W k o n k u r s i e m a l a r s k i m nagrody otrzymali: I — Zbigniew K u l a s (Strzegom); I I — A d a m J e n ­ ner (Wałbrzych); I I I — Leopold Wróbel (Katowice). Inne 28 I I I — Rzeszów, Muzeum Okręgowe. O t w a r t o wystawę „Do­ robek naukowy doc. Franciszka K o t u l i " , zorganizowaną w 80-lecie urodzin tego wybitnego etnografa, autora licznych prac z zakresu m i n . f o l k l o r u i sztuki l u d o w e j , za­ łożyciela i w i e l o l e t n i e g o dyrekto­ ra Muzeum w Rzeszowie. * I I I — w D o n a i ( F r a n c j a ) odbył się 9 salon artystów-amatorów, górników polskiego pochodzenia. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 4 1 — Warszawa, M u z e u m E t ­ nograficzne. Wystawa „Przyszłość i teraźniejszość n a r o d ó w A z j i Ś r o d ­ k o w e j i K a z a c h s t a n u " ze z b i o r ó w Muzeum w Leningradzie. 15 I — W a r s z a w a , M u z e u m E t ­ nograficzne. Wystawa „mola" — tkaniny Indian Cuma z Panamy, ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h w S z w e c j i . * 22 11—15 I I I — W a r s z a w a , M u ­ zeum Etnograficzne. Wystawa „Ar­ chitektura Wiejska Francji", przy­ gotowana przez Bibliothèque P u blique d'Information, Towarzystwo „Maison Paysannes de France" oraz L a M a i s o n de M a r i e - C I a i r e . W y s t a w ę udostępnił w y d z i a ł Kul­ turalny i Naukowy Ambasady Francuskiej w Warszawie. 70 barwnych fotogramów. Wystawa bardzo piękna, doskonałe zdjęcia opatrzone inteligentnie zrobiony­ m i , zwięzłymi podpisami. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be628546e89b2544000af55f64c024cf.pdf b1212ed8e0cc27924504498ccb69296b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3869 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.123-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 �„ S I O V E N S K Y L U D O V Y T E X T I L " T. I . Praca zbiorowa: Anna B a r t o í o v a , Elena H o l é c ^ o v á , Ema M a r ková. M á r i a M o r á v k o v á — pod r e d a k c j ą Dr Adama Prandy. Stron 154, 181 ilustracji, w t y m 47 b a r w n y c h . Wydawnictwo Ustredia ludovej umeleckiej vyroby — O s v é t a ; M a r t i n 1957. N a k ł a d 4.400. Cena KCS 70. Ostredie ludovej umeleckiej vyroby (ULUV — O ś r o d e k ludowej twórczości artystycznej — w B r a t y ­ sławie nie ma ścisłego odpowiednika w Polsce. Służy on popieraniu sztuki ludowej, zakresem swego dzia­ łania obejmuje funkcje naszej Sekcji Sztuki Ludowej P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki, W y d z i a ł u Sztuki L u ­ dowej Departamentu Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, a w p e w n y m zakresie t a k ż e C P L i A . N i e w i e l ­ ka ta, ale p r ę ż n a instytucja, s k ł a d a j ą c a się z Wydziału Administracyjnego, P r o d u k c j i i Z b y t u oraz Wydziału B a d a ń — prowadzi badania naukowe z zakresu sztuki ludowej, roztacza opiekę nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i organizuje w y t w ó r c z o ś ć i jej zbyt, a t a k ż e wystawy na p o d o b i e ń s t w o naszego W y d z i a ł u Sztuki Ludowej. O ś r o d e k subwencjonowany przez P a ń s t w o dba g ł ó w ­ nie o cele kulturalne, o rozwój i poziom ludowej sztuki s ł o w a c k i e j . W y ł a w i a i weryfikuje w terenie t w ó r c ó w ludowych i udziela i m pomocy finansowej oraz pro­ wadzi odpowiedni i n s t r u k t a ż dla działaczy i pracowni­ k ó w w dziedzinie rzemiosła i p r z e m y s ł u artystycznego. Na terenie całej Słowacji w sklepach i kioskach roz­ powszechnia i sprzedaje autentyczne wyroby sztuki ludowej, często poniżej ceny produkcji. Personel naukowy O ś r o d k a o wyższych k w a l i f i k a ­ cjach (4 e t n o g r a f ó w z d o s k o n a ł ą znajomością zagad­ n i e ń plastycznych) posiada głos d e c y d u j ą c y i n i e k r ę p o wany w zasadzie ż a d n ą p o l i t y k ą gospodarczo-finan­ sowa. O ś r o d e k bowiem jest w p e w n y m sensie wzor­ cownią, szczególnie dla masowej w y t w ó r c z o ś c i rze­ mieślniczej, eksperymentuje i propaguje t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą w najlepszym jej wydaniu. Jest to m o ż l i w e dla­ tego, że instytucja nie jest nastawiona na dochodowość, zwolniona od p l a n ó w gospodarczych i d u ż y c h podat­ ków. Dodajmy jeszcze dla u z u p e ł n i e n i a , że i samo zagadnienie jest znacznie węższe niż w Polsce i ż y w a tradycja sztuki ludowej w Słowacji o wiele skrom­ niejsza. Owocem b a d a ń naukowych tego o ś r o d k a jest w ł a ­ śnie p i ę k n y pierwszy t o m serii wydawniczej, p o ś w i ę ­ cony wyrobom tekstylnym. Dzieli się on na cztery zasadnicze działy: tkaniny, hafty, w y r o b y z nici i stroje; poprzedza je w s t ę p dra Adama Prandy i przedmowa dyrektora o ś r o d k a , M i ­ chała Dado. Przedmowa Dado informuje ogólnie o celach, p r a ­ cach badawczych, k u l t u r a l n y c h i wydawniczych o ś r o d ­ ka, zaś w s t ę p dra Prandy n a k r e ś l a nam ogólny stan tkactwa w Słowacji i stan prac fachowych w o ś r o d k u . Stwierdza on, że tkactwo należy w S ł o w a c j i do sztuki najbardziej powszechnej, r o z w i n i ę t e j i dobrze zacho­ wanej, dzięki s p r z y j a j ą c y m w a r u n k o m ekonomicznym i ś w i e t n e j tradycji o b r ó b k i s u r o w c ó w . Zwraca przy t y m u w a g ę , że dotychczas opublikowane prace, oma­ w i a j ą c e zagadnienia tkactwa, haftu czy stroju, m a ł o poświęcały uwagi stronie technologicznej, k t ó r a przed­ stawia się bardzo bogato. Z n a j o m o ś ć zaś techniki ma nie t y l k o sens naukowy, ale i p i e r w s z o r z ę d n e znaczenie dla zrozumienia i rozwijania sztuki ludowej w p r a k ­ tyce. Dowodem tego jest fakt, że gdy O ś r o d e k w r. 1954 z o r g a n i z o w a ł k o n f e r e n c j ę i n s t r u k t a ż o w ą dla pracow­ n i k ó w ludoznawstwa, muzealnictwa, spółdzielczości artystycznej i t p . na temat technologii w y r o b ó w t k a ­ ckich i hafciarskich — z a p a d ł a na niej j e d n o m y ś l n a u c h w a ł a o opublikowaniu m a t e r i a ł ó w o ś r o d k a w for­ mie specjalnego w y d a w n i c t w a . O ś r o d e k p o s t a n o w i ł podjąć publikacje tego t y p u dla spopularyzowania do­ r o b k u r ó w n i e ż innych gałęzi ludowej twórczości, ze szczególnym naciskiem na s t r o n ę techniki w y t w ó r c z e j . Publikacje te m a j ą służyć nie t y l k o d z i a ł a c z o m p r a k t y k o m , s z k o ł o m i naukowcom, ale t a k ż e samym 124 t w ó r c o m ludowym, a nawet technikom w p r z e m y ś l e fabrycznym. Wydaje się, że jest to dobry p r z y k ł a d dla naszych w y d a w n i c t w z zakresu sztuki ludowej, nie w y ł ą c z a j ą c ,,Polskiej Sztuki Ludowej", gdyż w ł a ś n i e strona tech­ n i k i w y t w a r z a n i a jest u nas w publikacjach często niedoceniana. S t ą d r o d z ą się nieporozumienia przy adaptacji sztuki ludowej do r ó ż n y c h celów artystycz­ nych. 1. W pierwszym dziale pt. „ P r i s p e v o k k Slovenskem u ludovemu t k a n i u a jeho technologii" A n n a B a r tośova zajmuje się podstawowymi technikami t k a ­ ctwa g ł ó w n i e wschodniej Słowacji (stron 28). Na w s t ę p i e pracy autorka szczegółowo omawia u p r a ­ w ę i sposoby uzyskiwania s u r o w c ó w , k t ó r y m i w t k a ­ ctwie s ł o w a c k i m s ą len, konopie, w e ł n a i b a w e ł n a . N a s t ę p n i e przedstawia sposoby o b r ó b k i i przygotowa­ nia t y c h s u r o w c ó w do tkania, s p r a w ę przygotowania osnowy i w ą t k u oraz zastosowanie r ó ż n y c h n a r z ę d z i tkackich, ze szczególnym o m ó w i e n i e m mechaniki dzia­ ł a n i a warsztatu tkackiego. P r z e c h o d z ą c dalej do tech­ n i k i warsztatowej B a r t o ś o v a omawia szczegółowo r ó ż ­ ne techniki tkackie (splot płócienny, ryps, splot r z ą d ­ k o w y i in.), objaśniając, w j a k i sposób przy użyciu nicielnic i innych n a r z ę d z i uzyskuje tkaczka s ł o w a c k a r ó ż n e efekty artystyczne. Część k o ń c o w ą pracy p o ś w i ę c o n o analizie typologicz­ nej i funkcjonalnej t k a n i n słowackich. Z r o z w a ż a ń autorki w y n i k a , że tkanina ludowa s ł o w a c k a w r ó ż n y c h jej odmianach jest u ż y w a n a z a r ó w n o w stroju ludo­ w y m j a k i we w n ę t r z u i gospodarstwie c h ł o p s k i m . Z t k a n i n y ludowej w zależności od jej charakteru technicznego i artystycznego szyje się koszule, s p ó d n i ­ ce, fartuchy, czepce, chustki, spodnie, bluzy, r a ń t u c h y , ręczniki weselne, odzież roboczą i t p . Na specjalnych m a ł y c h krosienkach i deseczkach wykonuje się barwne w s t ą ż k i , pasy i k o r o n k i . Do potrzeb gospodarskich i ozdoby w n ę t r z są u ż y w a n e dywany, narzuty, szmaciaki, p r z e ś c i e r a d ł a , ręczniki, serwety, w o r k i itp. A r t y k u ł ilustruje 20 bardzo dobrych fotografii, r y ­ sunki n a r z ę d z i i s p l o t ó w t k a c k i c h oraz 10 d o s k o n a ł y c h kolorowych ilustracji najlepszych p r z y k ł a d ó w tkactwa. 2. Dział d r u g i pracy pt. ,,Prispevok k technologii slovenskej ludovej v y ś i v k y " (stron 30) Eleny Holeczyovej p o ś w i ę c o n y jest s ł o w a c k i m haftom l u d o w y m . H a f t y s ł o w a c k i e autorka dzieli na t r z y zasadnicze t y p y : hafty liczone, hafty w g r y s u n k u i hafty naszywane czy n a k ł a d a n e (aplikacje, złote, koralikowe). Na podstawie l i t e r a t u r y historycznej, m u z e a l i ó w i b a d a ń terenowych omawia ona w m i a r ę możliwości w roz­ w o j u historycznym podstawowe m a t e r i a ł y u ż y w a n e w hafciarstwie, m o t y w y h a f t ó w , k o l o r y s t y k ę , kompo­ z y c j ę oraz zastosowanie w stroju w poszczególnych re­ gionach. Dużo miejsca p o ś w i ę c a autorka technikom hafciarskim (ściegom) oraz farbiarstwu ludowemu. W z a k o ń c z e n i u pracy m ó w i r ó w n i e ż o znaczeniu hafciarstwa ludowego dla k u l t u r y narodowej i o hafciarkach ludowych, dzięki k t ó r y m ta dziedzina zajmuje pierwsze miejsce w sztuce ludowej. P r a c ę i l u s t r u j ą 32 fotografie oraz 8 kolorowych i l u ­ stracji. W technice kreskowej pokazane s ą wszystkie podstawowe ściegi hafciarskie. 3. Część trzecia tomu (stron 32) pt. „ P r i s p e v o k k tech­ nologii prac z n i t i " , p i ó r a Emy Markovej, omawia s ł o ­ wackie w y r o b y z nici. Autorka zalicza do nich k o r o n k i klockowe, s z y d e ł k o w e , plecionki robione na drutach oraz wszelkie inne w i ą z a n i a z nici w y k o n y w a n e p a l ­ cami, a t a k ż e w i ą z a n i e sieci przy pomocy z w y k ł e j lub specjalnej igły. Omawia t u r ó w n i e ż techniki b ę d ą c e p o ł ą c z e n i e m haftu i k o r o n k i oraz ludowe k o r o n k i tkane. �Podobnie j a k w poprzednich r o z d z i a ł a c h zagadnienie o m ó w i o n o w perspektywie historycznej z u w z g l ę d n i e ­ niem szczegółowej techniki przygotowania nici, n a r z ę ­ dzi i wykonania r ó ż n y c h plecionek, s ł u ż ą c y c h o k r e ś l o ­ n y m celom. W ś r ó d t y c h w y r o b ó w spotykamy więc wszelkiego rodzaju k o r o n k i czepcowe, czepce plecione na krosien­ kach, tzw. w s t a w k i koronkowe, pasy, kutasy ozdobne, sznury itp. Praca ilustrowana około 20 r y s u n k a m i kreskowymi pozwala na zorientowanie się w podstawowych spo­ sobach technicznych, a 29 f o t o g r a m ó w c z a r n o - b i a ł y c h i 20 plansz b a r w n y c h ilustruje p i ę k n o i bogactwo tej sztuki w S ł o w a c j i . • Praca oparta została g ł ó w n i e na kolekcji zbiorów Centralnego K o m i t e t u P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego w B r a t y s ł a w i e , a częściowo na zbiorach muzealnych w M a r t i n i e , Pradze i Brnie. 4. Dział ostatni t o m u pt. „ P r i s p e v o k k strihom a śitiu slovenskeho l u d o v ś h o k r o j ą " , p i ó r a M a r i i M o ravkovej, p o ś w i ę c o n y jest n i e k t ó r y m strojom ludo­ w y m s ł o w a c k i m (stron 30). Praca p o w s t a ł a w w y n i k u b a d a ń terenowych prowadzonych g ł ó w n i e na Spiszu i Orawie od r. 1950 przez Centralny K o m i t e t Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego w B r a t y s ł a w i e . Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i całego t o m u autorka na po­ c z ą t k u omawia szczegółowo m a t e r i a ł y , z k t ó r y c h są wykonywane stroje ludowe. Do m a t e r i a ł ó w podstawo­ w y c h zalicza wszelkiego rodzaju p ł ó t n a w ł a s n e j r o ­ boty, sukna, skóry, t k a n i n y drukowane ludowe i r ó ż n o ­ rodne m a t e r i a ł y fabryczne. Do pomocniczych: hafty, koronki, galony, obszywki fabryczne, l a m ó w k i oraz inne służące do zdobienia lub zeszywania s t r o j ó w . G r u p ę m a t e r i a ł ó w d o p e ł n i a j ą c y c h s t a n o w i ą korale, pa­ ciorki, cekiny, spinki itp. P r z e c h o d z ą c w n a s t ę p n e j części do techniki szycia strojów, autorka omawia spo­ soby mierzenia t k a n i n y i w y k r o j e oraz opisuje ściegi i szwy, j a k i m i łączy się ze sobą odpowiednie części, a t a k ż e szczegółowo omawia możliwości zdobienia stroju. Do zdobienia stroju s ł u ż ą nie t y l k o hafty i k o r o n k i , ale r ó w n i e ż takie sposoby techniczne, k t ó r e p e ł n i ą c w a ż n ą f u n k c j ę przy zeszywaniu części i ich w y k o ń c z e ­ n i u s ą j e d n o c z e ś n i e odzdobami (jak np. marszczenia, z a k ł a d k i , l a m ó w k i , ozdobne szwy itp.). G ł ó w n a część pracy p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u podstawowych części stroju. Poznajemy więc, j a k i k r ó j m a j ą kobiece koszule, fartuchy, oplecki, spódnice, ż y w o t k i itp., j a k te po­ szczególne części p o w s t a j ą i j a k ą f u n k c j ę p e ł n i ą w stroju. Podobnie o m ó w i o n y jest s t r ó j m ę s k i (gacie, p o r t k i , koszule, sukmany, k o ż u c h y itp.), obficie i l u ­ strowany tablicami k r o j u . Nieco mniej miejsca p o ś w i ę ­ cono obuwiu, pasom, chustkom czy r ę k a w i c o m . Ten ostatni dział ilustrowany jest najbogaciej. O p r ó c z w i e l u tablic i r y s u n k ó w , d o t y c z ą c y c h k r o j u , stroje pokazane są na 14 fotogramach oraz 9 tablicach b a r w ­ nych. * Jest w i e l k ą z a l e t ą tomu, że poszczególne prace s k ł a ­ d a j ą się na j e d n ą , wzajemnie u z u p e ł n i a j ą c ą Się ca­ łość. K a ż d ą z nich, chociaż n a ś w i e t l a t y l k o pewne za­ gadnienie — opracowano rzetelnie. Wszystkie części t r z y m a j ą się jednej zasady k o n ­ strukcji i systematyki zagadnienia. N i e m a ł a w t y m chyba zasługa naczelnego redaktora, dra Prandy. Ilustracje c z a r n o - b i a ł e reprodukowane z bardzo do­ b r y c h f o t o g r a m ó w na d o b r y m papierze k r e d o w y m należy zaliczyć do w a l o r ó w p i e r w s z o r z ę d n y c h tego dzieła. Ś w i e t n i e dobrane i wykonane pod w z g l ę d e m d r u k a r s k i m są bez w ą t p i e n i a r ó w n i e ż plansze k o l o r o ­ we. Nieco m o ż e słabiej w y g l ą d a j ą plansze s t r o j ó w , reprodukowane z k a r t o n ó w malowanych przez mala­ rzy. R ó w n i e ż kroje w naszym Atlasie S t r o j ó w L u d o ­ wych są chyba lepiej i precyzyjniej opracowane niż u naszych k o l e g ó w słowackich. Do zalet t o m u należy i to, że k a ż d ą p r a c ę u z u p e ł ­ niono przypisami i w y k a z a m i l i t e r a t u r y przedmiotu, a w z a k o ń c z e n i u podano streszczenia w j ę z y k a c h : r o ­ syjskim, angielskim, francuskim i niemieckim. Chociaż poszczególne prace, z t y t u ł u swego charak­ t e r u przyczynkarskiego, z a w i e r a j ą niewiele m a t e r i a ł u historycznego — ze w z g l ę d u na p o d o b i e ń s t w o i p o k r e ­ w i e ń s t w o t e k s t y l i ó w i s t r o j ó w s ł o w a c k i c h do s t r o j ó w i tkactwa polskiego t o m U L U V ma p o w a ż n e znaczenie dla nauki polskiej. Obfite m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e w tej pracy z n a j d ą przede wszystkim badacze z a j m u j ą c y się k u l t u r ą l u d o w ą Polski p o ł u d n i o w e j . T o m oprawiony jest w szare p ł ó t n o z m o t y w a m i haftu i podany czytelnikowi w p i ę k n e j obwolucie. R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że t o m U L U V , po­ ś w i ę c o n y tekstyliom, spełnia postawione m u założenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m naukowym, artystycznym jak i dydaktycznym. Kazimierz Pietkiewicz 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b572b24eebe42ca08c7177120d2d836.pdf 45ffe9781fb35489bfb1593f50ca70bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3648 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.299-300 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA. ROK VI P A Ń S T W O W Y 195 2 NR 6 I N S T Y T U T S M Z T U K I �Na okładce: Kafle z pieca Oksitowicza ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Jan Chorosiński Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni . Juliusz Kostysz Franciszek Teatralność zwyczajów i obrzędów . Pietkiewicz Roman Reinfuss Władysław . (z Puszczy . . . . 301 . . . 335 344 Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w Węgrowie 347 Wystawa sztuki ludowej w województwie olsztyńskim Sobieski 354 Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne). Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki ludowej Franciszek German • . . ROK V I 359 Recenzja książki K . Jażdżewskiego „Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk" R- Rss. 356 List do Redakcji w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego R. Rss. 353 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Marian 316 Sando­ Udział twórców ludowych w Naradzie Szczecińskiej Gębik Olga Gajekowa . Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło Kotula mierskiej) Kazimierz . 361 Recenzja książki E . Hercika „Československé lidové hračky" LISTOPAD P A Ń S T W O W Y - G R U D Z I E Ń 1952 I N S T Y T U T • . 361 NR 6 S Z T U K I i L �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32768348bc08e9fb309b0f13fbb3cd2a.pdf f318e02f1d5c350032742f80df58120f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3542 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3319 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TREŚĆ Abraham Joshua Heschel Konstanty Gebert Zbigniew Targielski Jacek Olędzki Monika Krajewska Monika Krajewska Stanisław Krajewski Andrzej Trzciński Maria i Kazimierz Piechotkowie Maria i Kazimierz Piechotkowie Andrzej Trzciński Ludwik Stomma Władysław T. Bartoszewski Tomasz Gajda Alicja Małeta Dorota Pacewicz, Krzysztof Sabak Olga Goldberg-Mulkiewicz Ewa Fryś-Pietraszkowa Maria Fiderkiewicz Maciej Krupa Bogdana Pilichowska Pańska jest ziemia. Świat duchowy Żydów Europy Wschodniej „...by się pług nie złamał..." Uwagi o demonologii żydowskiej Taniec i muzyka jako wyraz myśli chasydzkiej . . Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich i katolickich Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach żydowskich w Polsce Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej Polichromia polskich bóżnic drewnianych . . . Modele bóżnic Mosze Werbina „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni" ( I I I Mojż. 23,42) . . . . . . . . . Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich . . Kontakty chłopsko-żydowskie Żydzi w mojej i sąsiednich wioskach . . . . Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców . . Z Adamem Zegadło oraz jego żoną o Żydach . . Przenikanie elementów twórczości ludowej między społe­ cznością polską i żydowską Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały . Wyobrażenia o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego Skrzypek na dachu, czyli Żyd uniwersalny . . . Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów 3 13 19 23 27 45 60 63 65 88 89 91 93 97 100 103 105 113 124 127 129 RECENZJE Maciej Krupa Olga Goldberg-Mulkiewicz Czas budowania: Tamas Fener, Sandor Scheiber, ...and you shall tell your son Giza Frankel, Wycinanka w papierze, żydowska sztuka ludowa . ". 134 136 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Olga Goldberg-Mulkiewicz Giza Frenkel ( F r a n k e l ) — 16.09.1895 Wieliczka — 17.05.1984 Haifa • . . . S U M A R Y OF A R T I C L E S . PE3IOME . . ,v • 139 140 142 N a o k ł a d c e : Aleksander Gierymski, Święto Trąbek, 1884 (fragment). Fot. Witalis Wolny N a s t r o n i e t y t u ł ó w ej: Chasyd, fragment ula figuralnego z Zabierzowa, woj. krakowskie (cały na str. 126), X I X w., Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/619f36935fabee3d4d0dfd8e3d111491.pdf 512870230d18838679a26bcae7d06035 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:163 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.410-426 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z M 410 cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej miłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, l~żąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ccalala zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga E A • SPRAWOZDANIE MUZEUM Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 19:56 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy cddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 os6b. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, cJział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. EI,sponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specj alnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury ludowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od końca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczość ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wyst.awy wynosi 385 m2). Chcąc powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea tworzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając w ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. Materiał umieszczony w tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu również kilka eksponatów (pług koleśny, bronn laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używar.ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać �412 syntetyczny obraz ludowej kultury tradycyjnej. Wysul:ię:e w :1.ie! zaga~cienia dotyczą kultury całego kraju, bez uwzględmema zrozmcowama regionalnego. Salę otwiera tablica z ukazem uwłaszczeniowy~. Pierwsza część sali poświęcona jest drugiej polo\vie XIX w., kIedy pozlOm kultury był jeszcze niski, a wieś \v dużym stopniu samo\vys.tarc.z~l~a. Pokazane są tu prymitywne narzędzia i sprzęty, wylwnane na)Częscle] przez samych gos~odarzy, craz proste zarówno w kolorach jak w. uszyciu części ubrania. W drugiej części sali pokazana jest wieś z pierwsze) polowy XX w. o wyz- 413 • I • ekspozycji w salach poświęconych regionom jest podobny. Duża fotografia umieszczona na pien'v"szym planie wprowadza w charakterystyczny kraj·· obraz, mapa zaś pokazuje położenie i wielkość, tabela użytkowania ziemi - stosunki gospodarcze, a fotografie i eksponaty zaznajamiają z budownictwem, sprzętami, narzędziami i sztuką. W sali opoczyńskiej dld bliższego zaznajomieni~ ze wsią pokazano fragment izby, w podhalańskiej I RyC'. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 szym poziomie kultu;ry, wyrażającym się w używaniu ulepszonych narzędzI i rozwiniętej sztuc~ (meble, strój, wycinanki). Szereg dużych fotografii zwraca tu rÓwnież uwagę na bogatą obrzędowość ludową. Zróżnicowanie regionalne naszego kraju pokazują trzy dalsze sale, poświęcone regionom: Opoczyńskiemu, Podhalu i Kurpiom. Opoczyńskie zostało wybrane jako region najbardziej charakterystyczny dla Polski centralnej, Podhale i Kurpie jako jedne z naj ciekawszych regionów Polski, różniące się jednocześnie bardzo wyrażnie zarówno charakterem jak typem gospodarki. Schemat Fragment Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym ficznym \V ł~odzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etnogra- zwrócono specjalną uwagę na pasterstwo, charakterystyczne dla regionów górskich, zaakcentowano pozatem dużą rolę sztuki podhalańskiej, zwłaszcza plastyki i sztuki taneczno-wokalnej. W sali kurpiowskiej podkreślone zostały dziedziny gospodarki związane z lasem: myślistwo, bartnictwa, wytapianie smoły oraz inne charakterystyczne dla Kurpiów zajęcia, j8k r~'bołówstwo, wytapianie rudy i bursztyniarstwo. Regiony te nie obrazują �415 414 pelr.cgo zróżnicowania regionalnego Polski, brak mIeJsca zmuszał jednak, do ograniczenia. Uzupełnienie obrazu kultury wsi dają dwie sale następne, pcświf,cone obróbce drzewa i garncarstwu, technikom należącym co najbardziej i~totnych dla wsi. Tkactwo pominięte zostało z tej racji, że fragmentarycznie pokazano je w innych salach. Ekspozycja poświęcona obróbce drzewa uwzgl€;dnia tokarstwo, stolarstwo, ciesielstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, technikę dłubania, trepiarstwo, plecionkarstwo i zabawkarstwo. Fotegrafie zapoznają z technikami rzemiosł, a jako uzupełnienie umieszczone ~ą obok odpcwiednie narzędzia i wytwory. 'Wstęp do sali poświęconej garncarstwu stanowi gablota, w której umieszczono charakterystyczne dla poszczególnych okresów naczynia począwszy od neolitu GŻ do XVI w. naszr-j ery. Dalszy ciąg ekspozycji stanowią fo~(),;rafie i rys1mb, które zapoznają ze zmianami, jakie zaszly od czasu poj"1wienia się garncarshva do chwili obecnej w technice wykonywania i wypalania naczyil glinianych. Celem bezpośredniego unaocznienia pracy garnc'~.rza urządzono fragment pracowni garncarskiej z używanym współcześ:Jie kołem l:ezspOl1C'wym. Naczynia umieszczone w dalszych Gablotach zapo:mają z technikami zdobienia naczyń glinianych: gładze.niem, gJa7.tJrowaniem, malovvaniem i ryciem. Ostatnia sala pokazuje ludową twórczość artystyczną i jej wpływ na sztukę ogólnonarodową: poezję, muzykli i sztuki plastyczne oraz próby zastosowania wzorów ludowych we wzornictwie przemysłowym. Pokazano tu proces, jaki przechodzi motyw dekoracyjny od pisanki cio tkanin produkowanych w !ódzkich zakładach włókienniczych, wykorzystywanie wzorów dawnych desek drukarskich na wzory dla tkanin i motywów dekoracyjnych z ludowych czepców w kcro'lkach f?brycz~ych. W koryt;uzll, w d'Jżej 14-0 metrowej gablocie zostały pokazane stroje ludowe z różnych okolic, a w mniejszych gablotach drobniejs~e akcesoria stroju: czepce, gorsety, pasy, klamry, spinki, wstążki Itp. Wystawa została wykonana pod kierunkiem i zgodnie z koncepcją kiere,wnika Działu Etnograficznego, prof. dr K. Zawis~owicz-Adamskiej, <:hiorowym wysiłkiem całego ZE'Spo!u naukowego Dzic:łu Etnografii. Artystyczne oprncowanie wystawy \'vykonane zostało przez artystę plastyka, p. Roml~a]da J?ckowskicgo. P r a c e i 11 wen t a r y z a c y j n e. W r. 1953 przeprowadzone zestało zes ·'o1c\i, o s>ontn;m wsz:;stUch zbicrów. Ponieważ większoś-:: zbiorów posiać ała inwentaryzację dorywczą, więc w r. 1957 prz~'stąpiono do pelnej ir,wentaryzacji naukowej oraz do urza,dzenia magazynów. P r a c o w n i a f o t o g r a f i c z n a i r y s un k o w a. Dział Etnograficzr:y rosiada jednego fotografa i jednego rysownika. Wykonują oni zdjqcia i r:,-sunki zakupionych dla Muzeum eksponatów, oraz zdjęcia i rysunld w tErenie GO archiwl".m, do publikacji i na wystawę· A r c h i w u m. Archiwum wywiadów zawiera 609 pozycji (pozycję stanowi pełny wywiad u jednego informatora), archiwum fotografii liczy f1219 klisz (fotografie z terenu i fotografie eksponatów). Fotografie eksponatów umieszczane są na kartach eksponatów, fotografie z terenu na kartach terencw}Ch, dla których opracowuje się katalog dzialowy i katalog miejscowości. p r a c o w n i a k o n s e r wat o r ska. Pracownia konserwatorsl{a wspólna dla działów archeologicznego, etnograficznego i numizmatycznego prowadzona jest przez inżyniera chemika. Wykonuje ona konserwację zabytków drewnianych, metalowych i kOEserwację tkanin. Reparacje i drobne rekonstrukcje wylwnywane są w ramach Działu przez laboranta pod kierunkiem jednego z pracGwników naukowych, który specjalizuje się w tej dziedzinie. B i b l i o t e k a. Biblioteka Działu Etnografii liczy 3143 tomy i 137 czasopism. W wydawnictwach zwartych tylko część stanowią prace ściśle etnograficzne. Od r. 1957 DziCJ.łEtnografii prowadzi wymianę wydawnictw, dzięki czemu otrzymuje szereg czasopism z placówek etnograficznych zagranicznych. P r a c e t e r e n o 'N e prowadzone przez Dział Etnografii są dwojakiego rodzaju: 1. Badania penetracyjne typu inwentaryzacyjnego i 2. badania ~tacjonarne. Oba rodzaje badań zaplanowane są na szereg lat i obejmują tHen. całego wojEwództwa lódzkiego z włączeniem powiatu oPoczY!'Jskiego i terenów granicznych. Bada~ia penetracyjne prowadzone od r. 1955 mają na celu rejestrowanie fakt6w kdturowych charakterystycznych dla danego terenu w dziedzinie kultury materialnej, duchowej i społecznej. Do chwiii obecnej przebadano 78 wsi w pow. łaskim, sieradzkim, wieluńskim, łęczyckim, tureckim, kaliskim, radornszczańskim, częstochowskim oraz na pograniczu Wielkopolski i Sląska Opolskiego. Zebrany materiał dotyczy budowniciwa, rzemiosł, rolnictwa, stroju i obrzędowości, poza tym zanotowano niektóre fakty językowe, związane z wyżej wymienionymi problemami i z grupami etnograficznymi. występującymi na badanym terenie. Material ten pozwoli wytyczyć zasięgi kulturowe, poza tym stanowi on podstawę Cia opracowania poszczególnych zagadnień. Drugą formę badań stanowią badania stacjonarne, zmierzające do opracowania regionów etnograficznych ze wzgh;:du na ich odrębność kulturową. Badania te prowadzone są systematycz:lie w różnych częściach województwa w wybranych wsiach ,'.'edb.l.:; jednolitego planu, obejmującego podstawowe zagadnienia, dotyczące kultury ludowej (gospodarka, budownictwo, strój, rzemiosła, obrzf;dy, wierzenia i zwyczaje) z uwzględnieniem zagadnień specjalnych w zależności od warunków lokalnych (rybołówstwo, garncarstwo, flis itp.). Specjaln'1 uwagę zwraca się na stopień samowystarczalności wsi dawnej i dzisiejszej. Badania stacjonarne w latach 1955-1956 prowadzone były w po,,:.: rawsko-n:azowieckim (wieś JasieiJ), sieradzkim (wieś Klonowa) i wieluńskim (wieś Załęcze). W 19S9 r. planowane są baclania w wybranej wsi w pow. radomszczańskim. W r. 1958 podjęto wspólnie z Zakładem Etno- �grafii U.L. pracę na temat: "Odpust i ja~mark ~v ~tud.ziannie", mającą na celu przebadanie zasięgów i roli kontaktow z mn:! zw!ązanY~h. . Oprócz zespołowych prac, do jakich należą zarowno badama stacJonarne jak penetracyjne, prowadzone były z ramienia Muzeum prace mdyw!- , Fragment Ryc. 3. Warsztat garncarski. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym graficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etno- dualne, z\'iiązare z zainteresowaniami foszczególn~'ch rracownil(ów. :\Igr Dekowski przeprowadzał badania nad strojem w pow. sieradzkim, piotrkowskim i wieluńskim, mgr Lech badania dotyczące ludowych urządzel:l przemysłowych na terenie woj. łódzkiego, mgr Lechowa i mgr l\Iikołajczykn'i'ia badania nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, mgr )iIi~ińsk" nad rybołówstwem na Pilicy. p li b l i Ie a c je. Od r. 1957 Dział Et.nograficzny Muzeum wydaje rocznik: Seria Etncgraficzna Prac i Materiałów i\<luzeum Archeologicznego i EhH'graficzneg·o. Do chwili obecnej ukazały siG dwa tomy. Zawierają OIP opracowlmia z badar! stacjcnarnych i z badał1 indywidualnych, prowHdz':'·· nych na terenie woj. łódzkiego. Wspólnie z Wydziałem Kultury P.\V.R.l\. wydano dW8. katalogi wystaw: "Sztuka ludowa woj. łódzkiego - I:.ód~. 10.57"' j "Sztuka LUGowa woj. łódzkiego - Warszawa, 1958". Praccwnicy Działu Etnograficznego drukują poza tym swoje prace w Łódzkich Studiach Etnograficznych oraz w publikacjach wydawanych przez P.T.L. i I.H.K.;Vr. P.A.N. P r 8. C c p o p u l a r y z a c y j l' c. Prace popularyzacyjne sc! pY'C',':?-:i;:::rn:_' 'wspólnie z Wydziałem Kultury P.vV.R.N., Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Szkolnym "v'ojewódzkim Ośrodkiem KrCljoznawczo- Tur::styczn::m, Zakładem Etnografii U.Ł. i Wytwórnią Filmów Oświatowych. \V~półprace1 ta pozwala na podejmowanie akcji, wymagających \Vjq:'.sz~-ch £',\11duszy, jc;Kimi L\.J2.c •.'m nie dysponuje. V/klad l\Iuzeum polega na o::)raCO\\'8.niu danego zagadnienia cd strony naukowej, organizacj2~ i finan:~c": ..... :ar'1eE1 Z:::ljrr:u;;e :::(1 zajntEr0~GV,:a~a inst..vtucj~ł, Do ~)r2.C ~!o)u1;::ryzacyjnych oprócz al,cji odczyto\vej wpro\vadzone zostały formy lWW'. mające na celu szkolenie nauczycieli i pracowników kulturalno OŚ'A·h;to·· '}:.~.-ch; Opi·2kę ~ad 1.\vórcami ludo\vymi oraz pO.moc przy opraco\vyw~;\1:1iu filmów etnograficznych. Prace szkoleniowe dla szkół zawodowych, ~t'.l· dium ped<:gogicznego i liceum pedagogicznego prowadzone były w latc~ch 1956-57 wspólnie z sekcją geografii Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Kadr Oświatowych m. Łodzi. Miały one na celu zapoznanie z problematy}q etnograficzną i możliwościami wykorzystania materiału etllografic?nego na lekcjach geografii. W r. 1958 zapoczątkowano współpracę ze Szkolny;"):! Wojewódzkim Ośrodldcm Krajoznawczo-Turystycznym, zmierzającą (:0 nacania odpowiedniego kierunku Szkolnym Kołom Krajoznawczo-Turyslyc:>:nym przy liceach pedagogicznych. W lecie 195& r. urządzono dla młodzieży ostatnich k12~; licealnych fod kierunkiem jednego z pracowników nauko .. wych lVluzeum. mgr ,T. Lecha, dwa ówutygodnio'.\"e obozy liczące po ;10 uczestników, jeden w dolinie Bzury, drugi w powiecie limanowskim. P'.<:eJ wyruszeniem na obczy uczestnicy zaznajomili się z podstawowymi z,-1gadnieniarni kultur." lucim.\-ej i bvestionariuszern. wedfug którego miały byr; prowadZ01,e bada:1ia. Zebrany materialobejmuje 469 stron zeszytowych wywiadó\v, l2:! n'sunki i 54 fotografie. Uczestnicy obozów natrafili p)"Z~'27 "Lud", t. XLV �418 419 tem na cenne zabytki, które Muzeum zakupiło do swoich zbiorów. W 1959 r. projektowane są trzy tego rodzaju obozy wędrowne. W r. 1957 został zorganizowany w Muzeum łącznie z Wydziałem Kultury P.W.R.N. kurs dla pracowników Wydziałów Kultury P.R.N. woj. łódzkiego. Oprócz wykładów i dyskusji objął on: zwiedzanie muzeum łódzkiego i łowickiego, zaznajomienie z zabytkami kultury w terenie i z warsztatami pracy t'"vórców ludowych. W ramach opieki nad twórcami ludowymi urządzono wspólnie 7. wydziałem Kultury P.W.R.N. kilka konkursów i wystaw: w r. 1957 konkurs na artystyczne i ludowe wyroby pamiątkarskie, obejmujący teren całego wojE.wództwa i konkurs sztuki ludowej w pow. wieluńskim. W r. 1958 zorganizowany został pokaz i instruktaż wycinanek łowickich w szkol ach pcw. łowickiego, który miał na celu zapoznanie młodzieży szkolnej z tradycyjną wycinanką tego terenu. Najważniejszym osiągnięciem omawianej współpracy było zorganizowanie w r. 1957 wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. kieleckiego, a w r. 1958 Wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. warszawskiego. Dla obu tych wystaw zostały wspólnie opracowane scenariusze i katalogi. W wyniku współpracy z Wytwórnią Filmów Oświatowych i Kroniką Filmową zostały wykonane cztery filmy krótkometrażowe: "Turo!l", "Z żywym kurkiem po dyngusie" ,.Tkactwo chałupnicze w Dłutowie" i "Jarmark i odpust w Studziannie". Dział Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego ma duże trudności związane ze zbyt szczupłym lokalem, co odbija się bardzo niekorzystnie na pracowniach i magazynach. Trudności te będą w przyszłości usunięte dzięki budcwie nowego skrzydła, która rozpoczęła się. .iuż v.' drugiej połowie 1959 roku. Maria Mis!ńska EKSPOZYCJA ZABYTKOW SZTUKI LUDOWEJ W MUZEUM W KWIDZYNIE POWISLA Stosunkcvio dobrze Zl1ana jest sztuka ludowa lE.wobrzeżnego Pomorza Gdańskiego, szczególnie kaszubska, natomiast o kulturze i sztuce ludowej prawobrzeżnych regionów województwa gdańskiego dotychczas pisał jedyde ks. dr Władysław Łęg a w swojej cennej pracy pt. ,.Ziemia Malborska" wydanej przez wielce zasłużony Instytut Bałtycki w 1933 r. Przedwojenn~ muzea niemieckie w Elblągu, Malborku i Kwidzynie miały wśród swoich zbiorów pewną niewielką ilość eksponatów sztuki ludowej, niestety zaginęły one prawie doszczętnie w czasie ostatniej wojny, w jej końccwej fazie. Najwięcej zabytków ocalało spośród zbiorów byłego "Heimatmuseum" w Kwidzyniu, którego kustosz vValdemar Heym b~ł wnr,w:Jzie archeologiem, jednak zgromadził także pokaźny zbiór cennych zabytków etnograficznych z powiatu kwićzyńskiego, sztumskiego, malborskiego a nawet elbląskiego. W 1956 r. autor niniejszej notatki stworzył dział etnograficzne: Muzeum w Kwidzynie, urządzając jego wystawy według wskazówek prof. Bożeny Stelmachowskiej z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Muzeum mieści się w zamku dawnej kapituły biskupstwa pomezańskiego i przylega do pięknej zabytkowej katedry 1. W najpiękniejszych pomieszczeniach zamku kwidzyńskiego urządziłem wystawę sztuki ludowej. U wejścia do działu etnograficznego zostały wystawione serwety z szarego płótna, zdobione białym haftem w motywach opartych na wzorach haftu kwidzyńsko-sztumskiego, malborskiego i elbląskiego, zachowanych w materiałach archiwalnych muzeum, pochodzących z okresu międzywojennego, sprzed pierwszej wojny światowej a nawet z XIX w. Serwety te jak również komplet wielkich serwet dla Powiatowego Domu Kultury w Kwidzynie wykonała ludcwa hafciarka J. Izdebska spod Elbla,ga. Inicjatorem rróby zastoscw,mia !1"rtywów dawnego białego haftu ludowego Powiśla i ziemi elbląskiej jest Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. W pierwszej, mniejszej sali wystawy sztuki ludowej znalazły się dwie gabloty ze starymi drewnianymi formami do pierników, pochodzącymi? XTX w. z Kwidzynia, Gardeji, Ryjewa i innych małych osiedli miejskich Powiśla 2. Najwyższym kunsztem snycerskim odznacza się forma pawia, prządki, pary pod drzewem życia i inn. Ludowego przypuszczalnie pochodzenia sa prymitywną techniką wykonane formy z emblematami sakralnymi czy tei postacie, naiwnie umieszcz·:me ),ad bl~mkami zamczy:,ka o trzech vJi0źach i bramie okratowanej. Na pionowym szlaku szarego płótna umieszczono naj ciekawsze przykłady ludowego p l e c i o n k a l' s t waz korzeni. Bliźsze zapoznanie się z zabytkami nie"prawiap.ego dawl'o na Powiśl'.) nleckn!:.a.rs',wa wskazuje na wyraźne i bliskie analogie do plecionkarstwa kaszubskiego, które we wsi Wdzydze przetrwało do dziś i w wyrobach pamiątkarskich plecionkarki Knutowej i jej zespołu we Wdzydzach. Trzeba podkreślić, źe plecionkarstwo takie było charakterystyczne dla kultury ludowej dawnych Prusów. Zresztą w układzie nawarstwień kulturowych zespołów etnicznych dolnej Wisly i Nogatu obok odwiecznego szlaku Wisły, zaznacza się drugi, krzyźu'jący się szlak powiązań kulturowych, biegnący równolegle do wybrzeźa morskiego. l Warto podkreślić, że wśród administratorów tego swoistego państwa biskupiego (pierwsi biskupi tytułowali się Jan T, Jan II itd. a miasto Kwidzyn w swym herbie zachowało insygnia biskupie) był po wojnie trzynastoletniej Polak Wincenty Kiełbasa. Po spustoszeniach wO.iennych ludność polska, której obecność stwierdzają żródia historyczne jeszcze przed przybyciem krzyżaków, została zasilona nową falą osadnictwa chłopskłego i szlachecl'iego. 'Najpiękniejsze z tych form zostały sfotografowane przez fotografika Zbiorów Wawelskich p. Kolowcę· Warto nadmienić, że zdjęcia eksponatów sztuki ludowej muzeum kwidzyńskiego został:,' wykonane na zlecenie Polskich Wydawnictw Muzycznych dla wykorzystania do oprawy graficznej zamierzonych wydań pieśni ludow:,'ch. �421 420 Xast:pn:\ plal"za ścienna jest poświęcona c er", m i :,::ludowej Powiśla. \\' nowoczesnej gablocie znajdują się dzbany i dwojaki a na pionowym szlaku przykłady łudowych, malowanych kafli piecov;ych. Najpełniejsz," W}TClZ Clr\y<mu osiągają kafle zdobione motywami floryst}'cznymi, szcz'.~gólnie kwiatow, lecz bardzo interesujące są także kafle, zdobione postaciami ptaków i zwierząt albo scenami z życia codziennego ludu PowELl. Kobieta wiejska z wiadrami wody na nosidłach używanych na Powiśle; w tej samej postaci co i na pozostalym obszarze Pomorza Gdaliskiegr;, chłop, prowadzący knura, są to sceny utrwalone .na kaflach, nawiązuj:y:ych niewątpliwie do warmijskiej sztuki ludowej. Przyoknie umieszczono gabłotę zawierającą bogato zdobione form." e'o masła, różnych l;:sztaHć:w, oraz narzędzia dwustronne do gładzenia i \\ic;iskania do formy i rowkowania spodniej powierzchni bryły masła. Z opisanej małej sali zwiedzający wchodzi do okazałej, sklepionej sali zamkowej, całkowici',' poświęcon?j :',' t u c 1,1 d o \'/ '::'j Powiśla. środc'Jc zajmują naj piękniejsze z zachowanych malowanych skrzyń, zdobionych przeważnie moty\vami roślinnymi na ciemniejszym, przeważnie ni bieskim tłe; j(c:ioa ze skr;::;:\ je:,l zdooion", scenami fantast\ c:mymi na tle pejza:~u egzot} cznego, co prz}'pcmina dzieła śląskiego malarza samouka Ociepk.i. Na pierwszej ścianie przy' wejściu są zawieszone na pionowych szlakac"l płóciennych stare drewniane. bez części metalowych, misternie rzeżbione klocki-stemple do drukowania tkanin prymitywnym sposobem. Na naszyth ziemiach technika ta już dawno zamarła, natomiast wśród Łużyczan, mieszkających w Niemieckiej Republice Demokratycznej w okolicach niegdyś Budziszyna przetrwała i jest stosowana przy wyrobie ich pięknyc\l słowiańskich strojów ludowych 3, Pomiędzy szlakami ze stemplami do druku tkanin zostala umieszczona malowana szafa ludowa o rrostym \Vvtworn}'m kształcie, malowana w kolorze ciemnoniebieskim i zdobiona czerwonymi motywami roślinnymi. Przy następnej ścianie są ekspOllOWan(; s k l' Z Y n i e l u d o \v e. zdobione polichromią; na wszysl kich skrzyniach znajdują się okazale dzbany pochodzące z warsztatu garncarskiego kwidzyńskiego centmika Abrahama, Ceramika ludowa już od dawna Z~marła na Powiślu, była niegdyś jedną z najpełniej wykorzystywanych form artystycznych wypowiadania się ludu Powiśla i przypuszczalnie byla całkowicie, albo przynajmniej w przeważającej części pochodzenia rodzimego, Male warsztaty garncarskie zdobiące swoje wyroby w XIX w. były rozsiane na całym Powiślu a w muzeum kwidzyńskim art}'styczne wyroby ludowe znajdują się nietylko w dziale etnograficznym, lecz także w innej wielkiej sali, poświęconej wyłącznie ceramice obejmującej takż powiat ~ \V dawnym Gin1nazjl.lm Polskim Vol l\:\vidzyni u \v latach 1937-1939 uczyla si~ razem z młodzieżą polską I(rupa młodzieży łużyckiej: co tydzień oczywiści" konspiracyjnie przyjeżdiaH wykładowcy historii i kt1ltur~: !użyckie,i, którzy swe prelekcje \\"~'głaszali po łużycKu. elbłąski ze słvnnym Toll':l"nickiem włącznie, Na ścianie dłuższej, znajdu.je si~ uszeregowany wybór bogatej kolekcji drewnianych, ozdobnie wyrzynaL) ch i zdooionych deseczek do zatKnięcia na kołowrotku. P l' z ę ś l i c e st1nowią jeszcze jedno ogniwo, wiążące kulturę ludową Powiśla z kult.uq \v-srmijską; 1=0dobna choć nieco odmienna w wyrazie kolekcja przęślic Ul2jduje się w TvIuzeum w Olsztynie '. Na następnej z kolei ścianie sali sztuki ludowej, na pionowych szlakach plóciennych są za\Vie~zone klocki cio druku tkanin, które oprócz rzezanego w drewnie ornamentu mają także uzupełniające części metalowe. W części środkowej tej ściany znajduje się drewniana kapliczka w kolorze ciemnoniebieskim, zdobiona z obu stron rzeżbionym i malowanym ornamentem kwiatowym. W kapliczc" zachował ~ię rzeźbiony w drewnie przez nieznanego rzeźbiarza ludoweg') Chrystus Ui;rzyżowany i Madonny. Są także ocalałe stare rzeźby pochodzące :~ wiejskich kościolćw Powiśla, H?r.iert \Vilczewski Z POBYTU W :'>11] Z S:UM FUER VOELKERK UNDE W LIPSKU ",iuzeum fuel' Voelkerkunde należy do muzeów posiadających dawną dobrą tradycję, Częśc!owo zniszczone podczas wojny szybko dźwiga się z ruin, wyknując ogrcmną żywotność, zarówno jeżeli chodzi o pozyskiwanie nowych zbiorów, jak i organizację licznych wystaw oraz pracę naukową· Kilka tygodni spędzonych we wzorowo po~tawionym muzeum przynio'10 mi wiele korzyści. Poza głównym celem mojej podróży, jakim było zebranie dokumentacji naukcwej dla zbiorów egzotycznych w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, zaznajomiłam się z wewnętrzną pracą dziaiową, a więc ze sposobami pozyskiwania zabytków, ich katalo~;owaniem i inwentaryzacją. Na tym miejscu pragnę podać garść uzyskanych hlteresujących informacji. "V i\luzeum tym cała korespondencja dotycząca zakupu zabytku spiętq jest razem i znajduje się w osobnej teczce, Po zakupieniu przedmiot ;,ostaje wpisany do księgi wpływów, a w chwili skatalogowania otrzymuje numer w rubryce "uwagi", Katalogowanie prowadzi się w Lipsku na bi\~żąco: Przecimiot jest również natychmiast trwałe znakowany lakierem lub tuszem na metryczce, Istnieją Gwa rodzaje kntalogów: katalog księgowy, odpowiadając}' n,1szej ksi,:di_e inwentarzowej i katalog kartkowy. Katalog ksi('gowy posiad<i dość duży format, mocną, płócienną oprawę i bywa przechowywany ze w7g1ędu :1a swą ogromną w8rtość w zamkniętej pancernej szafie. Obiekt:; .o \\'ój przęślicach pewnego powiśla fragmentu i Warmii szttlki ogłosił' ludowej", J, Grabowski .. Problem),'" 1952 artykuł I', 1(70) pl. str. .. 2:..cie 3D. i roz- �422 I wpisywane są do niego według wpływu z zachowaniem podziału na częSCJ geograficzne. Katalog ten posiada następujące rubryki: numer porządkowy, ilość (pod jednym numerem może być wpisanych kilka przedmiotów), rodzaj przedmiotu, pcchodzenie, rodzaj wpływu (nazwisko lub instytucja). sposób pozyskania, numer katalogu głównego (znak literowy i numer). uwa~. . Katalog kartkowy posiada charakter geograficzny, np. katalog Oceanii dzieli się na cztery części zasadnicze: Australię, Melanezję, Mikronezję i Polinezję. Każda część posiada więc katalog od numeru I do N ... z odpowiednim znakiem literowym (Me dla Melanezji, Mi dla Mikronezji). W tym obrębie istnieje dalszy podział na poszczególne wyspy. W obrębie wysp karty układa się chronologicznie, np. wyspa Yap 1907-1937 r. Karta katalogowa posiada następujące rubryki: 1) numer katalogu głównego, 2) rok i numer porządkowy księgi wpływów, 3) numer oryginalny (w wypadku zakupu dużego, oznakowanego zbioru), 4) opis przedmiotu, 5) lud, 6) miejscowość, 7) miejsce przechowania, 8) przez kogo zebrany, 9) od kogo otrzy~any, 10) sposób pozyskania (kupno, dar). Karty umieszczone są w specJalnych pudełkach, a w środku ujęte między dwa grube kartony. Na zewnętrznej stronie pudełka wypisane są numery katalogu oraz dat~. Opisy na kartach katalogowych są krótkie i zwięzłe, np. "Misa drewniana o kształcie łódkowatym. Na ciemnobrunatn:ej powierzchni wycięte stylizowane motywy zwierząt, pomalowane na kolor biały i czerwony. Na krawędzi eliptyczne rysunki". Lub: "Maska z płaskiego kawałka drewna, pomalowana na kolor czarny, czerwony i biały. Oczy z muszli, powieki z niebieskiego szkła. Twarz ujęta w frędzle z Włókien traw". Długi, dokładny opis sporządza się w wypadku opracowania naukowego. czy też publikacji danego zabytku. Po drugiej niezapisanej stronie karty przykleja się wówczas opis maszynowy z załączeniem wykazu literatury i ma~eriału porównawczego. Brak opisu wynagradza umieszczony na każd~j karCie dokładny rysunek zabytku lub fotografia. Lipskie Muz'2um Etnograficzne posiada zaczątek katalogu rzeczowc"'o w ujęciu geograficznym. Poniżej podaję wzór karty katalogowej: 1) num";,r katalogu, 2) rodzaj przedmiotu, 3) pochodzenie, 4) oznaczenie przez zbieracza, 5) oznaczenie przez muzeum, 6) miejsce przechowania. StosowanY ~am. syste~ jest niesłychanie przejrzysty i gwarantuje doskonały porządek l oI'lentacJę w zbiorach. Krótkie opisy katalogowe, przy jednoczesnym zał~cze~iu.dokładnej ilustracji, zawierają wystarczające informacje dla' przedSięWZięCIa wstępnych prac przy organizacji wystawy czy bliższym opracowaniu określonej kolekcji. Ze względu na organizujące się w Muzeum Kultury i Sztuki a I' c h iw u m f o t o g I' a f i c z n e poświęciłam nieco czasu na przejrzenie się temu zagadnieniu w Muzeum Etnograficznym. Archiwum fotograficzne po-o 423 siada swoją ksiE;gę wpływów, a poza tym trzy rodzaje l<atalogów: katalog bieżący ułożony geograficznie, katalog negatywów i katalog fotografii!. Muzeum posiada w tej chwili jedną w y s t a w ę s t a ł ą, poświęconą kulturze ludów Oceanii otwartą w 1954 r., a w przygotowaniu wystawę kultury ludów Azji. Dyrektor Muzeum dr Damm udostępnił mi scenariusz tej wystawy i sposób przygotowania ekspozycji. Wystawa podzielona jest na pięć części: Australię, Melanezję, Mikronezję, Polinezję i Indonezję, eksponując kulturę ludów zamieszkujących te tereny we wszystkich jej aspektach (od narzędzi pracy do przedmiotów kultu). W pierwszej sali w niskiej gablocie umieszczona jest mapa Ocean li wykonana w pięciu kolorach. Każdy kolor pokrywa się zasięgiem ekspo,nowanych kultur. Wnętrza szaf odpowiadające kolorem miejscom zakreśionym na mapie, np. dla Australii zielonym, dla Polinezji niebieskim. Stosowana jest zasada ekspozycji przedmiotu w jego funkcji, a więc opaSki czołowej na głowie, naramiennika na ręce. Części te wykonane są z gipsu i pomalowane na taki sam kolor, co wnętrza szaf. Bardzo pomysłowe je3t umieszczenie na wystawie dużego globusa, na którym czerwonym sznurem otoczone są granice Oceanii. Obecnie przeprowadza się montaż wystawy kultury ludów Azji, przy zachowaniu zasady ekspozycji grup kulturowych w ujęciu ogólnym. Np. w sali poświęconej Chinom znajdują się następujące działy: odzież i strój. sprzęty domowe, zawody tj. rzemiosło, przedmioty kultu, teatr i muzyka. Stosuje się następujący sprzęt wystawowy: postumenty, gabloty i szafy. Są one wąskie, trzydrzwiowe, zamykane hermetycznie, zbudowane z wąskich ram metalowych i z dużych tafli szklanych. Stoją we wnękach ścian, bądź swobodnie na sali. Szafy stojące we wnękach posiadają tylną ścianę ruchomą, co pozwala na dowolne regulowanie głębokości. Możność operowania przestrzenią jest szczególnie ważna w wypadku ekspozycji kostiumów lub przedmiotów w rodzaju np. sieci rybackich. Szafy stojące na sali otwierają się z obu stron, pozwalając na swobodny dostęp do eksponatów. Wewnątrz szaf znajdują się metalowe ramki, służące do podtrzymywania szklanych półek. Światło umieszczone jest we wnętrzu szafy i pada z góry. W Muzeum tym dąży się do wprowadzenia w szafach również oświetlenla dolnego i bocznego i stosowania go w zależności od rodzaju eksponowanych przedmiotów. Przy ekspozycji nie używa się ani drewna, ani drutu. Zabytki zawiesza się na nitkach nylonowych, bądż stawia na szklanych postumentach. Przy Wzór karty katalogu negatywów; I) numer bieżący, 2) format, 3) treść, 4) lud : miejscowość, 5) akt i numer oryginalny (w wypadku zakupu dużej kolekcji), 6) źródło, 7) notowany jako a) fotografia, b) negatyw, C) klisza, 8) uwagi. Wzór karty katalogu fotografii; I) numer bieżący, 2) rok i numer wpływu, 3) numer oryginalny, 4) treść przedstawienia, lud, miejscowość. 5) źródło wpływu, 6) uwagi. �424 ekspcn-cji !,to,;uje się manekiny lub gliniane figury w ujęc.\U kindyczi::;m. /. uwzglĘdnieniem typu antropologicznego. Z gipsu wykonuje siG proste. i przejrzyste m ap y oznaczone tylko ko;:.turem, nazwą geograficzną, a w szczególnych wypadkach małymi, eharakter\'st:,czny'mi r:::;unecz)'.:ami. symbolizl'jącymi np. rodzaje gospodarki. Duże zdjęcia i powir:;bzenia stosuje się nader rzadko. Ponad to nigdzie nie włdziałam zdjęć ujętych w passe-partout. Po raz pierwszy natomiast zetknęłam się z podświetlonymi pozytywami, wiszącymi lub leżąc.,.-m! plasko w gablocie (pozytywy ujęte są w ramkę drewnianą i prz:vkryh> na wierzchu taflą szkła). Mllszę przyznać że ten sposób powiązania zdjęć z eksponatami jest nadzwyczaj dyskretny i estetyczny. Ekspozycję wystawy oceniam bardzo pozytywnie. Eksponaty dobrane są umiejętnie, nie widzi się przeładowania, ani wielokrotnego powtarzania tego samego tematu. Osobiście mam tylko dwa zastrzeżeni8. odnośnie koloru szaf (w Lipsku stosowano biały i czarny, podczas gdy naj naturalniej wygląda w muzeum kolor szary), oraz odnośnie stoscwania w ekspozycJi glinianych figur. O ile mi wiadomo problem figur glinianych jest obecnie żywo dyskutowany i ma wielu przeciwników wśród muzeologów niemieckich. Poz<J wystawami stałymi Muzeum Lipskie organizuje często w y~ t a w y c z a s c we rdwiĘcone pewnym w)'odrębnicnym zagadnieniom. W 1955 r. czynna była wystawa narzędzi rolniczych służących do uprawy ziemi. Przewodnik po tej wystawie został opracowany przez ell' Damma i opublikcwany w XIV tomie "Jahrbuch des lVluzeums fUGr Voelkerkunde zu Leipzig". Magazyny aczkolwiek pod względem przestrzennym przedstawiają się bardzo okazale, nie są jeszcze całkowicie urządzone ze względu na brak odpowiedniego sprzętu. Większość eksponatów znajduje się w skrzyniach. Są one w miarę potrzeby rozpakowywane i sortowane. Przewidziane jest li rządzenie pięciu magazy'1ów, stosownie do zbiorów z pięciu części świata. Według zamierzeń magazyny mają się dzielić na magazyny pokazowe i przeznaczone do studiów o zwężonym zakresie. \V uporządkowanym magaz.'·nie działu Oceanii zachowany jest podział geograficzno-rzeczowy. Duże pr7edmioty znajdują się w szafach, drobne - w tekturowych pudełkach. Brol1 powiązana w male pęczki stoi w drewnianych kojcach. Na tapy i maty nk~ ma osobnych sprzętów, ale według uzyskanych informacji, Muzeum m~l zamiar trzymać je zrolowane na drążkach. Przedmioty' nowopozysi{ane \;mieszcza się w pustych magazY'n<Jch na prowizorycznY'ch regal2ch. :Yluzeum posiada doskonale zaopatrzoną specjalisty'czną b i c l i o t e k: ę-. pr<Jcownię kon~erwator::ką i graficzną. Staraniem D)'rekcji w:;dC1w<1DV .~est co roku Jahl'buch des Museums fuel' Vcelkerkunde zu Leip'li~ II' któr\m poza omówieniem rocznej działalności, publikowane są art:'kul:;. 425 Zun~\v.-:() .\\~lip::)}'~~rnl\llL::eJrn Etnogr:Jfi·:.:znym jak. i \v innych JaC:l" zwiedziłam, uderzyły mnie nadzwyczajny porza,dek matyczność w układzie zbiorów. a na ""y·~tmvach - jasność i ność eksponow<Jnych zagadnierl. Dla mnie osobiście tego rodz8ju Ok2.zaJa sif, w pracy zawodowEj niezwykle pomocna ze względu w naszym muzealnictvvie własnego systemu opracowania i zbiorów egzotycznych. Krystyna '. m:1L~ach: i syst.;przystf,ppraktyka na brak ekspozycji CZeTi,lCv:skn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9964152375c6631e0d0146d4accf7ac.pdf 1c6ddad5c8d8451fec44e6a5a2c4cfbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:162 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.314- 410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE 314 polskiego", s. v. "Sybila" str. 530). O tej postaci znajdujemy jeszcze u Brucknera w jego "Literatura religijna w Polsce śr~dniowiecznej" t. I str. 95, 1) szczegół interesujący: "W Bieńkowicach w ziemi Krakowskiej kobiety w "Szczodry wieczór" nie przędą, bo wtedy czynią to siwilije". Jeżeli jednak pochodzenie omówionych postaci ze źródeł antyku greckiego wydaje mi się dostatecznie stwierdzone i pewne, to drogi wędrówki ich nie są dotychczas dostatecznie jasne, i jak sądzę, stan tej niejasności potrwa tak długo, aż poznamy bliżej folklor rumuński, który - w przeciwstawieniu do folkloru nowogreckiego, dla ludzi o wykształceniu klasycznym łatwiej dostępnego, przedstawia jeszcze dla nas księgę na siedem pieczęci zamkniętą, Wpływy bowiem greckie mogły docierać do nas zarówno dobrze przez RuśUkrainę, długo obcującą z grodami gr'eckimi wybrz,eża Czarnomorskiego, jak przez województwa dunajskie, Mołdawię i Wałachię, z których ostatnie nawet pozostawało w lennej zależności od P.olski, - i żeby między 2 możliwościami d,okonać pewnego wyboru, folklorysta polski musi w przyszłości w folklorze rumuńskim o tyle się orientować, o ile już dziś orientuje się w folklorze ukraińskim. To są już jednak dalsze sprawy, w wypadku zaś naszej tradycji o sybillach stwierdzili-śmy kr,zyżowanie się u na.s prądów, idących zarówno przez Ukrainę, jak i przez Bałkany, nie mówiąc o niewątpliwym wpływię tradycji literaokiej. I SPRAWOZDA NIA • • SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja n. s. t. XXXV). Moskwa-Leningrad 1957. Na treść tego wydawnictwa składają się następujące prace: A. W. SMOLJAK: M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s o c j a l i s t y c z n e j k u l t u r y i ż y c i a r d z e n n e j l u d n o ś c i rej o n u C z u k o c k i e go. Początki budownictwa socjalistycznego na Czukotce przypadają na 1925 r., kiedy to w osadach pojawiły się pierwsze rady narodowe i spół·dzielnie. Kolektywizacja w rejonie zostala zakończona w 1952 r. Połączyły się drobne kołchozy nadbrzeżne trudniące się polowaniem na zwierzynę morską z kołchozami hodowców jeleni. Jelenie są głównym bogactwem kołchozu, dlatego też ich hodowli po·święca się najwięcej uwagi. Brygada hodowców jeleni jest podstawow~i jednostką produkcyjną w gospodarstwie. Hodowla jeleni dostarcza kołcho~:nikom żywności, materiału na ubranie, obuwia i mieszkania, kołchozowi zaś dochodów pieniężnych. Życie kołcho;',ników w znacznym stopniu związane jest z tą hodowlą. W końcu grudnia - z początkiem stycznia obchodzi się uroczyście dzień hodowcy jeleni. Uroczystości trwają kilka dni. W końcu marca lub z początkiem kwietnia urządza się jarmarki wiosenne. Myśliwi kończą do tego czasu sezon i pr:?;ywożą na jarmark futra. Jarmark odbywa się również jesienią. Drugą ważną gałęzią gospodarki kołchozu jest polowanie na zwierzynę morską. Poluje się na foki, morsy, wieloryby, delfiny. W zajęciach tych coraz większy udział biorą kobiety, Ze zwierząt morskich Czukczowie C'trzymują mięso, tluszcz, skóry. Stosunkowo słabo rozwija się w kołchozie rybołówstwo. Na zwiększenie się ilości osad znacznie wpłynęła kolektywizacja, a w ostatnich czasach rozwija się na szeroką skalę budownictwo. We wszystkich dziedzinach życia rdzennej ludności dają się zaobserwować poważne zmiany. Kobiety coraz liczniej wkraczają do produkcji, życia kulturalnego i społecznego. Wiele uwagi przywiązuje i"ię do rozwoju oświaty ludowej. Zakłada się nowe szkoły, skutecznie postępuje akcja walki z analfabetyzmem, powstają czytelnie, świetlice, kluby. Ożywioną działalność rozwijają kółk:l twórczości samorodnej. Liczne kadry młodej inteligencji ujęły w sw~ ręce kierownictwo całego życia ludności miejscowej. M. A. SERGEJEW przygotował do druku pracę L S. A r c h i n c z e j e w 3 pt, M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s t o s u n k ó w s p o ł e c z- J l �~';. • ,.,'\>" ( ,\ !, 317;~ 316 nych Czukczów (; o w ą g Ci s p o d a l w zwiątku k i. zaopatrując z socjalistyczną ją wstĘpem i uwagami. przebu- Cechą ch a!'akterystyczną dla stosunków społeczno-gospod8.rczych Czukjest podział ich na 2 odrębne pod względem ekonomicznym i oddzi'2lone terytorialnie grupy: 1) nadmorskich o:;i"dłych myśliwych (zwierzyna mcrskal, 2) koczowniczych Czukczów trudniących się hodowlą jeleni I'.' tundrze. Ciągle trwa proces przenoszenia się zarówno osób pojedYliczych jelk i całych rodzin z jednej grupy do drugiej. Czukczowie zaczęli stopniowe pJ'zechodzić od myślistwa morskiego do hodowli jeleni. Z biegiem czast: ;;abijanie jeleni zaczęło nabierać coraz bardziej zorganizowanego chara:;:teru. Jelenie zabijo.no wiĘcej ze względu na zdobycie futra na ubranie i mieszkanie niż ze względu na mięso. Stopniowo przystąpiono do OSW8j"nia jeleni i z czasem ludzie zaczęli koczować z jeleniami w tundrze. W ten !posób powstała wśród Czukczćw koczcwnicza hodowla jeleni. Tak ogólnie przedstawia się pochodzenie dwoistości w ustroju snołecznym Czukczów, charakteryzującej ich rozwój kulturalno-historyc~ny jako stadium przejściowe od okresu dzikości do barbarzyństwa, od piec" wotnego polowania do prymitywnej hodowli. U Czukczów panowało małżeństwo grupowe. W czukockim koczowniczym gospodarstwie hodowli jeleni istniał podział pracy między mężczyznami i kobietami. Podstawową formą organizacji społeczno-gospodarczej Czukczów hodowców jeleni jest zjednoczenie koczowniczych leż dla wspólnego Wyp8.sania. Głównym środkiem dla prowadzenia koczowniczej hodowli jel(mi jest silne stado jeleni. Czukczowie hodowcy tworzą dokoła ogólnego stada stowarzyszenie. U Czukczów nadmorskich istnieje natomiast zjednoczenie dla wspólnego polowania na zwierzynę morską. Środkiem do polowań jest łódż morska, dokoła której powstaje wspólna organizacja Czukczów nadmorskich. Zwierzętami, na które się poluje są wieloryb, morsy i foki. U Czukczów można zaobserwować ciekawe zjawisko społeczno-gospDciarcze, połączenie systemu stosunków pierwotnie-przedklasowych z systemem stosunków bezklasowo-socjalistycznych. Ważnym zadaniem jest ostateczne i ścisłe określenie granic i składu narodowych okręgów i rejonów. Odczuwa się potrzebę dokonania reorganizacji stad jeleni. W taki(:h warunkach koczownicy przejdą do trybu życia osiadłego. l:ZĆW W. W. ANTROPOWA: Zagadnienia organizacji woj s k o w o Ś c i u l u d ó w s kra j n e j c z ę Ś c i pół niej Syberii. l wojenn~j n o c n o w s c h o d- Skład ludności skrajnej części północnowschodniej Syberii w 2 pol. XVII i pocz. XVIII w. przedstawiał coraz dosyć urozmaicony. Rdzennymi mieszkańcami byli Czukczowie, Koriacy, Itelmenowie, Jukagirowie i Esl;:imosi. Póżniejsz~'mi przybyszami na te tereny były ludy grupy tunguskomandżur kiej: Łamutowie (Ewenowie) i Tunguzi IEwenkowie). W okresie • ,<","" 'Mn ~ pozme)szym tj. w 2 pol. XVIII i XIX w. granice roz~jedlenia poszcz.2gólJlych narodowości znacznie się zmieniły. Organizacja rodowa w jej formie macierzystej występuje w wiĘkszym lub mniejszym stopniu jako przeżytek u ludów północnowschodniej Syberii. Do cech charakterystycznych rodu należy zaliczyć wczesną utratę t'gzogamii. Rozkład organizacji rodowej był związany ze wzrostem sprzec7.ności wewnętrznych. Cechą charakterystyczną dużej rodziny patriarchalrwj u Czukczów i Koriaków jest fakt, że niewolnictwo nie stało się czy nnikiem istotnym w jej kształtowaniu. Konflikty zbrojne między mieszkańcami nadmorskimi kończyły ~;ię zgodą na mocy decyzji starców. O wyniku walki Czukczów z azjatyckimi Eskimosami decydował pojedynek na skórze morsa. Ludy północnowschoriniej Syberii - Czukczowie, Koriacy, It21rr.enowie, Eskimosi i Jukagirowie w XVII-XVIII w. nie posiadali stałych formacji wojskowych. Do walki z plemionami obcymi organizowano drużyny o sile 200-300 mężczyzn; zjednoczenia wojskcw2 w XVII-XVIII w. tworzono na zasadzie rodowej. Uczestniczyły w nich rody spokrewnione. Funkcji zwierzchnika cywilnego i wojskowego nie łączono, lecz dla celów wojskowych powoływano dowó::lców. Dowódcy wojskowi i przywódcy z okresu pokoju podporządkowywali się decyzji rady starszych. Specyficzne warunki życia ludów Syberii północnowschodniej nie pozwoliły na ich konsolidację· Jedynie w celu obrony organizowano mniejsze łub większe oddziały, Szczepy północn,)w!chodniej Syberii prowadziły między sobą wymianę. Starcia wojenne między poszczególnymi plemionami były wywołane przyczynami zarówno gospodarczymi jak i innymi. 'Walka o posiadanie lub zachowanie terenów myśliwskich Wy'stępuje jaskrawo w konfliktach rdzennej ludności. Wzajemne stosunki Czukczów i Koriaków do końca XVII w. były typowymi ;;tosunkami 2 obcych szczepów. Zmiana gospodarki Czukczów wpływa :1a przeobrażenie stosunków wojennych. Powstanie hodowli jeleni u Czukczów łączy się z wojnami Czukczów z Koriakami w XVIII w., które nabierają charakteru łupieskiego. Najbardziej rozpowszechnioną bronią na terenach północnowschodnich był łuk jako broń zaczepna. Drugą niemniej ważną bronią była ko;,.i:1, służąca do obrony. Poza tym \V użyciu były proce i maczugi. Do obrony ciała uŻyw8.no pancerzy ze skóry, z kości, ist.niały również pancerze żelazne. Poważną rolę odgrywały tarcze. Korzystano także z umocnień. Były to umccnienia osiadłych ludów, jak również koczowników hodowców jeleni. Działania wojenne polegały na niespodzianym napadzie, kiedy to zabij8.n) mężczyzn, brano do niewoli kobiety i dzieci oraz łupiono stada i inn," mienie. l\'ajazdów dokonywano niespodziewanie, aby oszołomić i znisz·· c;:yć wroga. Ludy północnowschodniej Syberii nie posiadały stałych oddziałów wojskowych. Istniała zasada pospolitego ruszenia. Każdy doro~.ły mężczyzna b~'ł wojownikiem. Dla utrzymania sprawności fizycznej orgCl- .. / ..u/ ") ,./ �319 318 nizcwano z łuku. stale ćwiczenia, zapasy, biegi, noszenie ciężarów, strzelanie • I. S. GURWICZ: Jukagirowie rodu czuwańskiego w pol. XVIII w. Na podstawie dokumentu znajdującego się w Jakuckim Archiwum Republikańskim dokonano analizy danych o dobytku zagarniętym przez Czukczów w 1754 r. podczas napadu na Jukagirów. Z dokumentu można wnioskować jaki był najcenniejszy inwentarz w użyciu Jukagirów. Wszyscy oni posiadali jelenie. Prawie każdemu Jukagirowi odebrano łu!\: i kołczan ze strzałami. Najbogatsi posiadali kolczugi stanowiące wielką wartość i rzadkość. Wśród zdobytej broni wymienia się kopie żelazne, kiścienie, noże. Znaczną wartość posiadały zwłaszcza narzędzia metalowe: topory, piły, świdry, młotki, nożyce itd. Złupiono poza tym kotły miedziane i żelazne, patel:1ie i dzwoneczki. Ogłoszony dokument przynosi cenne wiadomości dla charakterystyki kultury Jukagirów poł. XVIII w. W. G. KUZNECOWA: Materiały dotyczące świąt i obn~d ó w C z u Ie c z ów - h o d o w c Ó w j e l e n i z n a d r z e k i A m g u e m y. Cykl świąt zaczynał się jesienią od dwóch ubojów jeleni. Oba święta jesienne z 2 tygodniową przerwą między nimi urządzano w sierpniu na miejscach letniego pobytu Czukczów. Cechą wspólną pierwszego i drugiego święta był ubój jeleni ze stada wracającego po długotrwałym wypasie letnim. Pierwszy i drugi jesienny ubój jeleni obchodzono wszędzie na całym obszarze zamieszkania Czukczów. hodowców jeleni. Wszystkich obrządków dokonywano w więk,szości wypadków podczas p'ierwszego uboju jeleni. Pierwszy ubój jeleni poprzedzano przeniesieniem mieszkania na no\'!e miejsce. Przybycie stada do obozu było sygnałem do uboju. Po zarznięciu jelenia kobiety zajmcwały się jego oprawianiem, a następnie urządzano przyjęcie, podczas którego główną potrawą było mięso. Przed drugim ubojem jeleni podobnie jak i przed pierwszym powiadamiano mieszkańców zawczasu o zbliżaniu się stada. Z nadejściem wieczoru gromadzili się gośt:i~ całymi rodzinami. Przybycie stada było połączone z określonym rytuałem, na który składało się rozpalanie i rzucanie ognia w stronę stada, strzela!"!ie z łuków i potrząsanie kopiami, czemu towarzyszyły okrzyki ludzi oraz rozrzucanie żywności ofiarnej. Mieszkańcy ubierali się w najlepsze szat;!. Ubój jeleni stanowił drugą część święta. Po zarznięciu jelenia Czukczowie smarowali jego krwią swoje twarze, ubranie, obuwie, poczym oprawiano jelenie i składano ofiary rogom zabitych zwierząt. Uroczystości trwały 5-6 dni. Na zakończenie rozpalano ogniska dla spalenia kości. Zawody w biegach były częścią składową różnych obrządków i świąt. W zawodach uczestniczyły na równi z mężczyznami kobiety. Ich biegi byJy urządzane oddzielnie. Zawodnicy, którzy pierwsi przybywali na metę, zabierali sami nagrody. • Jednym z obrządków było poswlęcanie nowych sań. Gromadziło się wówczas sporo uczestników, składano ofiarę i spożywano kiełbasę· Obchodzono również święto zimowego uboju jeleni w końcu grudnia i w styczniu; uroczystość poprzedzało przeniesienie koczowiska na inne miejsce. Uboju jelenia dokonywano na miejscu ofiarnym. Zachowały się także obrzędy związane z polowaniem na zwierzęta futerkowe, a mianowicie na niedźwiedzia brunatnego, łosia, rosomaka, wilka. Do tego celu przygotowywano poźywienie obrzędowe. Przed zwłokami zwierzęcia rozpalano ogień, po czym gospodarz składał ofiarę, rozrzucając drobne kawałki jedzenia, Podział stada jeleni na wiosnę na 2 części wiąże się z szeregiem obrzędów. W dzień podziału stada gotowano specjalne potrawy. Wypełnienie obrzędu towarzyszącego odłączeniu samic jelenia, które się ocieliły wymagało odpowiedniego ubrania. Swięto zaczynało się od uboju jeleni. Po zarznięciu zwierzęcia oprawiano je i gotowano pożywienie. Czukczowie obchodzili także święto rogów, na które szykowano specjalne potrawy mięsne. Obecni na uroczystościach popychali wspólnymi siłamI stertę rogów. Następnie gospodyni rozdawała gościom i członkom rod7iny po kawałku gotowanego mięsa. Zimą i wiosną, a czasem również w jesieni urządzali Czukczcwie wyścigi zaprzęgów jelenich. Przynoszono źywność ofiarną i rozpalano ogień. Zawody mogły się zacząć dopiero po rozpaleniu ogniska; składania żywności w ofierze dokonywano zarówno przed odjazdem zaprzęgów jelenich, jak i po ich powrocie. Na wiosnę po wyścigach jeleni urządzano biegi i kończono zawody zapasami. Czukczowie lubią szybką jazdę, używając do tego celu jeleni rasy łamuckiej. Zarówno Czukczcwie hodowcy jak i nadmorscy obchodzili święto dziękczynne w okresie od końca października do początku stycznia. Spełniali oni obrzęd w jesieni, zimą i na wiosnę, łącząc go z wyścigami jeleni, jesiennym ubojem, na wiosnę ze świętem rogów. Gotowano potrawy ofiarne z mięsa i kaszy. Po złożeniu ofiary goście i członkowie rodziny przystępowali do jedzenia. Obrzęd wioślarzy obchodzono jedynie na wybrzeżu morskim. Odprawiano go jednocześnie z biegami. Kobiety przygotowywały żywność, mężczyżni zaś dostarczali lasek jako wioseł. Obrzędowi towarzyszyło rozpJ.lemie ogniska. Przed mieszkaniem ustawiano duże sanie ciężarowe i prz)'mocowywano wiosło. Zaczync<no od czynności związanych z istotą święta: ,.łódka" i "wioślarze". Zawodnicy wsiadali do sani i uderzając laskami udawali, że wiosłują, później zrywali się i biegli. Po powrocie otrzymyw~li nagrody. Po zakończeniu biegów następowała część ofiarna obrzędu, rzucano mięso do ognia i na ziemię, a po spełnieniu ofiary rozpoczynano ucztę. U Czukczów istniały także obrzędy 2-wiązane z rybołówstwem. Swięta i obrzędy Czukczów obrazują tę bazę gospodarczo-materialną, na której się one kształtowały. Włodzimierz Zajqczkowski �321 320 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA AN ZSRR, Moskwa 1955 z. :l B. 1. S z ar e w s k a j a. Los m łod zie ży lu d ności t u b y l czej w e współczesnej Australii. Artykuł Szare,-,'skiej jest napisany na marginesie wystawy zorganiz::Jwanej latem 1950 r. w Londynie, poświęconej twórczości młodzieży au to~htonów Australii. Los młodzieży autochtońskiej jak i metyskiej w Austnlii jest niezmiernie ciężki i nie ulega prawie żadnej poprawie. Jest ona nadal wychowywana w szkołach misji, w których nauczanie ogranicza się do katechizmu, modlitwy i pieśni religijnych. Po wyjściu ze szkoły dzieci idą do pracy fizycznej i szybko zapominają o na"oytych wiadomościach pozostając niemal analfabetami. Dyskryminacja rasowa w Australii ma odmienne oblicze niż w USA lub Południowej Afryce. Rezerwaty przeznaczone dła autochtonów eliminują ich w zasadzie z życia społecznego, nie potrzebne tym samym są c50bne szkoły dła nich lub zakaz uczęszczania do szkół państwowych. Na północy, gdzie autochtoni i metysi są dość liczni "biali" protestują przeciw uczęszczaniu dzieci autochtonów do szkół ogólnych. Zresztą nędza najczęściej nie pozwała im na posyłanie dzieci do szkół. Najambitniejsze rodziny tubylcze, po wielu wysiłkach i próbach, najczęściej same rezygnują z kształce"ia dzieci. Szariewskaja opiera swój artykuł na książce Mary Durack M i Ił e 1', Child Artist of the Australian Bush, Sydney 1952 r., poświęconej historii szkoły w rezerwacie Carrallup, położonym na południe od stolicy Za chodniej Australii - Perth, na pograniczu pustyni Wiktoria. Kerrołupe jest to coś w rodzaju obozu dla zwolnionych z wiezień pr7cstępców, pijaków, nieuleczalnie chorych, zbiegów ze stacji misji itp. Warunki życia wprost przerażające. Administracja obozu zorganizowała dla dzieci, które dzieliły los rodziców, lub rodziły się w obozie z przygodnych związków, szkołę początkowo nie odbiegającą w swym programie od szkół misyjnych. Jednakże z chwilą przybycia w 1945 r. nowego nauczycieła Pal'ł What, pedagoga - entuzjasty, który wraz z żoną wywalczył łepsze traktowanie dzieci przez administrację obozu, poziom nauczania podniósł się zna~znie. Lekcje rysunków, które początkowo miały służyć jako lekcje rozwijające spostrzegawczość dziecka, odkryły przed What'em kilka prawdziwie utałentowanych chłopców. Wizyty inspektora szkolnego Crebba oraz zorganizowana w Perth wystawa pruc kill:u chłopców wywołała wiele hałasu. Celem położenia kresu podejrzeniom o redagowanie rysunków przez What'a zorganizowano popis chłopców w trakcie wystawy na dowolnie zadawane im przez publiczność tematy. Wystawa objechała większe miasta Australii i zawędrowała w lutym 1950 r. do Londynu, budząc podziw i entuzjazm. Ogólne zainteresowanie obozem w Carrallup zmusiło władze administrac~'jne do podjęcia decyzji przeniesienia właściwego obozu gdzie indziej; I dziewczęta umie5zczono w szkołach misyjnych, które zapewnią im co najwyżej prace pomocnic domowych, w Carrallup zaś zorganizowano fermę na której pozostali chłopcy. Ferma jest pomyślana jako przedsiębiorstw::> dochodowe, obsługiwane przez dawnych wychowanków szkoły rezerwatu. Najbardziej utalentowanym chłopcom -dano pracę w mieście i zezwolono uczęszczać do popołudniowych szkół technicznych. Wyczerpująca praca fizyczna w ciągu dnia nie pozwoliła jednak na poważniejsze studia a zniechęceni chłopcy zaangażowali się do prac na fermach. A. 1. PERSZYC, A l' a b ow ie S a u d y j sk iej A l' a b i i. Na wstępie A. 1. Perszyc podaje krótki zarys wypadków historycznych, które doprowadziły na pocz. XX w. do powstania państwa Saudyjskiego, wspieranego w swych dążeniach do niezależności i zjednoczenia przez Związek Radziecki, wbrew zresztą bezpłodnym wysiłkom polity ków angiel;,:kich i amerykańskich dążących do podporządkowania półwyspu Arabskiego swym interesom. Ludność Saudyjskiej Arabii dzieli się, jak niegdyś, bardzo wyrażnie na koczowniczą i osiadłą. Ludność osiadła zajmuje się rzemiosłem, drobnym przemysłem i handlem, chłopi zaś rolnictwem i hodowlą. Ludność koczownicza zajmuje się przede wszystkim hodowlą bydła, obok tego do~;ć często rolnictwem. Nieliczna ludność miejska, zajmuje się przeróbką .>u;:owców rolniczych. Większość robotników jest zatrudniona w przemyqe 'łaftowym Kompanii arabsko-amerykańskiej lub na budowach amerykańskich. Pozostali mieszkańcy miast pracują jako służba domowa, robotnicy, nosiciele wody itp. Nieliczni są również osiadli rolnicy. Ziemię nawadniają za pomocą kanałów irygacyjnych, czerpiących wodę z olbrzymich zbiorników. Urządzenia irygacyjne jak też normowanie wody jest surowo strzeżone. Ze zbóż uprawia się najczęściej: pszenicę, jęczmień, kukurydzę i durro; z roślin strączkowych: soczewicę. groch, fasolę i tykwę. W sadownictwj'e przeważa uprawa palmy daktylowej, winogron, fig itd. Technika uprawy roli jest b. niska; ułepszenia stosowane są rzadko. Do tej chwili używa się t. zw ... arabskiego" pluga z drzewa, do którego zaprzęga się wielbłąda, osła lub byka, w biedniejszych gospl)darstwach ~L.asami nawet kobiety. Ziemia jest tu uprawiana za pomocą drewnianc.i motyki. Po zaoraniu, celem spulchnienia ziemi ul'.ywa się drewnianych grabi, łopat i n'dli. Zboże jest żęte sierpami lub krzywymi noż.\'carni (·grodniczymi. :\!łóccnie zboża odbywa się za pomocą bydła, które przepęd;::" się po rozeslanych na ziemi snop,>.ch. Do wiania ziarna uŻ.\·wa siC; sit i wil';lozębnych, drcwni,myeh wideł. Ziarno oddziela się cd plew również SPCs)bem podrzucania \V palmowych plecionkach lub na drewnianych taca(;h. Zboże miele się \V ręcznych młynkach kamienr.y·ch, czasami tłucze się \,' drewnianych stępach. 21 "Lud", t. XLV �322 Stosunki towarowopiemęzne w gospodarstwach rolnych są ro~winię~: słabo. Gospodarstwa w dużym stopniu są samowystarczalne. Wlększo~c przedmiotów koniecznych w gospodarstwie jest wyrabi.ana p~zez domow~lków. Kobiety tkają wełniane materiały i dywany, lepIą ghmane naczym~, sporządzają obuwie i uprząż. Mężczyżni wyprawiają .skóry, spo~zą~zaJą narzędzia z drzewa do uprawy roli, toczą kamienie do ~a~en: Za p:e?lą?ze kupuje się tylko wyroby metalowe i tkaniny. Kowale l mm rzemleslmcy, dość zresztą nie liczni, stanowią zamkniętą w sobie kastę. Drugą, liczbowo przeważającą grupą ludności Saudyjskiej Arabii są koczownicy, hodowcy wielbłądów, przewodnicy karawan i beduini, mieszkańcy pustyni. Plemiona te wędrują tradycyjnymi, ściśle ustalonymi szlakami, przebywając ogromne przestrzenie pustyni. Ogranicza to możliwości hodowli bydła, które nie może pozostawać przez dłuższy czas bez wody. Posiadanie konia jest oznaką niemałej zamożności. Hodowla kóz tak rozwinięta w Syrii i Iraku nie rozpowszechniła się w Arabii Saudyjskiej i tylko niewielka liczba napółosiadłych plemion z Nedżd, Dżebel Szammar i doliny Hidżazu uprawia tę hodowlę. Już w XIX w., gdy półwysep Arabski został wciągnięty w orbitę polityki krajów kapitalistycznych rozpoczął się upadek hodowli wielbłądów i karawan, jako środków transportowych. Po pierwszej wojnie światowej stan ten pogłębił się wraz z budową autostrad automobilowych na szlakach handlowych i pielgrzymek karawan, to też cena wielbłądów ogromnie spadła a beduini znaleźli się w nędzy. W tych warunkach zrodził się wśród nich pęd do osiedlania się. Rząd państwa saudyjskiego popierał ten ruch, sprzyjało to bowiem up<Jrządkowaniu mocno zdezorganizowanego życia gospodarczego. Zaczęto organizować kolonie rolnicze (hidżry). W stosunku jednak do całości plemion koczowniczych była to stosunkowo niewielka ilość. Reszta z braku ziemi uprawnej zmuszona była kontynuować nadal hodowlę wielbłądów i organizować karawany. Stosunki społeczne Saudyjskiej Arabii są mieszaniną ustroju feudalnego z przeżytkami patriarchalno - rodowego oraz z zaczątkami ustroju kapitalistycznego. W głębi Arabii do niedawna spotykało się jeszcze niewolnictwo oparte na wwozie i sprzedaży Afrykańczyków. Pozostałością ustroju feudalnego jest duża ilość wielkich własności ziemSKich, choć niewielka część ziemi jest uprawiana przez feudała reszta zaś jest oddawana w dzierżawę. Powszechny jest zwyczaj oddawania ziemi chłopom pod uprawę na warunkach podziału zbiorów. Część przypadająca chłopom nie wynof,i więcej jak 1/3 zbiorów. Poza uprawą roli ci.ąż.ą na nich ,inne Obowią:ki jak czyszczenie i naprawa kanałów irygaCYJnych, posługi w domu ZIemianina itd. Niepoślednią rolę odgrywa we wsi arabskiej handla~z, li~hwiarz;, u.dzielając chłopom pożyczek na wysokie procenty zmusza Ich rownoczesme do pracy dla niego i do podziału zbiorów itd. Chłopi osiedli na środkowych 323 terenach Półwyspu arabskiego zachowali wiele przeżytków ustroju pat;iarchalno - rodowego, podział na rody zamieszkujące jedną wieś i na p10miona obejmujące pewną grupę wsi. Na czele plemienia stał dziedziczny szejk zatwierdzany przez władzę centralną. Szejk w gruncie rzeczy jest feudałem, a jego ziomkowie poddanymi chłopami uprawiającymi z8garniętą niegdyś przez szejka ziemię. Korzystając z takiego sto nu rzeczeszejk pobiera nie tylko dzierżawę w postaci naturalnej ale każe płacić dodatkowe opłaty. Wśród pl<:mion koczowniczych panują również stosunki społeczne o charakterze feudalnym, choć w większej mierze zachowały one przeżytki ustroju patriarchalno - rodowego. Wśród plemion koczowniczych śdśle przestrzegana jest rodowo - plemienna organizacja. Rodziny beduińskie są zespolone w niewielkich grupach rodowych - patronimii; kilka patronimii tworzy póżny ród patriarchalny. Ród tego typu nie jest podobny do klasycznego rodu matriarchalnego lub wczesnopatriarchalnego ponieważ zezwala na wlasność prywatną, uznaje podział na warstwy społeczne zależnie od posiadanego majątku, dopuszcza do wyzysku. Mimo wszystko członkowie rodu są zjednoczeni tradycyjnymi więzami gospodarczymi, społecznymi i ideologicznymi. Ród jest uważany za zespołowego właściciela pastwisk i studni, i jest obowiązany do obrony swoich członków; ród posiada swój wasm to jest znak do znaczenia bydła, swoją nazwę wywodzącą się od imienia przodka założyciela rodu. Członkowie rodu uważają się za braci a starsi nazywają młodszych bratankami, młodsi zaś starszych .._ wujami. Rody są zjednoczone w plemiona na czele których stoi szejk wywcdzący się z rodziny w której stanowisko to jest dziedziczne. Urząd szejka jest obecnie zatwierdzany przez rza.dcę dzielnicy na której terenie znajdują się koczowiska i ziemia plemienia. Urząd sędziego plemienia jest również dziedziczny. Do zadań sędziego "aryfa" należy przestrzeganie i objaśnianie prawa zwyczajowego. Stanowisko sędziów plemiennych zostało uznane przez rząd. Do warstwy uprzywilejowanej plemienia należy równie rodzina "akidów", rodzina wodzów. W chwili obecnej urząd akida zestał zniesiony, jednakże dochody z nim związane i zaszczytny tytuł istnieją nadal. r I ! Rodowo - plemienna organizacja i przeżytki ustroju rodowego są formą w którą przeoblekły się w rzeczywistości typowe stosunki społeczne feudalne. Szejkowie, sędziowie i akidzi pod pozorem pomocy rodowej eksploatują biedotę plemienną, wyzysk zaś stał się bardziej uciążliwy po powstaniu zjednoczonego państwa Saudyjskiego. ponieważ zmniejszyły się dochody szejków płynące z grabieżczych napadów na plemiona osiadłe w oazach i karawany kupieckie; Wzrastający ucisk plemion tach 20-tych XX w. beduińskich wywołał szereg powstali w 1<1- �325 324 Biedota chłopska ucieka do miast, lecz słabo rozwinięty przemysł <lie może ich zatrudnić - to też po bezowocnych poszukiwaniach pracy najczę~ciej wracają oni do swych gospodarstw zadłużonych i obciążonych różnego rodzaju podatkami. Ci którzy pozostają w mieście są napół włóczęgami i imają się naj niższych posług. Panujące przeżytki ustroju rodowo-patriarchalnego zachowały w Arabii Saudyj~kiej wielką rodzinę. Władza ojca jest w rodzinie nieograniczona. Syn nawet w starszym wieku nie ośmieli się usiąść w obecności ojca lub jeść z nim z jednego naczynia. Odwieczny obyczaj pozwala ojcu zabić nieposłusznego syna lub córkę· Stanowisko kobiety w życiu społecznym i w rodzinie jest nadzwyczaj upośledzone. Mimo, że główny ciężar prac gospodarczych spoczywa na jej barkach, jest ona pozbawiona prawa własności i dziedzictwa. Jedyną jej własnością pozostaje mercha tj. zapłata za kobietę, która stanowi jej zabezoieczenie materialne na wypadek rozwodu lub śmierci męża. Zarówno ;ona jak i córka nie dziedziczą po zmarłej głowie rodziny, chociaż córka według prawa powinna dziedziczyć po ojcu 1/3 pozostawionego majątku, prawo to je~t jednak przestrzegane tylko w miastach. Dzieci należą do ojca. Z;:bójstwo kobiety, która shańbiła swą rodzinę nie jest uważane za przestępstwo, lecz za obowiązek głowy rodziny. Mężczyżni żenią się od lat 16-tu, kobiety wychodzą za mąż od lat 12-tu. Małżeństwa są ustalane przez rodziców, młodzi poznają się w trak-::ie zawierania małżeństwa. Wprawdzie na wsiach i wśród plemion koczowniczych chłopcu pozwalają wybrać sobie pannę, jednakże ostateczna decyzj':! jest podejmowana przez ojca. Arabowie starają się zawierać małżeństwa w wąskim kręgu krewnych. Najbardziej pożądanym związkiem jest małżeństwo stryjecznych braci i sióstr. Oświadczyny kuzyna o rękę kuzynki nic mogą być odrzucone; kuzynowi wolno porwać kuzynkę w wypadku odmowy. Chociaż religja i zwyczaje zezwalają Arabom na wielożeństwo jest to jednak zjawisko dość rzadkie. Tylko ludzie zamożni posiadają kilka żor •. Przy zawieraniu umowy ślubnej często umieszcza się warunek. że mąż poprzestanie na jednej żonie. Zwyczaje weselne są nieco różne u poszczególnych plemion i w dzielnicach kraju. Rodzina pana młodego płaci tzw. merch w wysokości zależnej od sytuacji społecznej i 00 zalet panny. Za wdowę i rozwiedzioną żonę pb1ci się mniej. Na miesiąc przed ślubem sędziowie ustalają warunki umowy ślubnej. Wesele rozpoczyna się w poniedzialki lub wtorki ,v domLl pann.'· młodej i trwa, w zależności od zamożności rodziny 1-7 dni. Po weselu panna młoda przeprowadza się do domu męża. Koszty weselne ponosi rodzina pana młodego; są one zazwyczaj bardzo wysokie; rodziny mniej z3możne popadają w długi a niejednokrotnie w zupełną ruinę· Narodziny dziewczynki są przyjmowane z niezadowolcr:iem: urodzin.'· , • I ! chłopca są witane z radością· Od chwili urodzenia syna rodzice są nazywani od imienia syna: ojciec tego a tego, matka tego a tego. Dziecko karmi się piersią 2 a nawet 3 lata. Dzieci zaczynają dość wcześnie pracować, pomagają w gospodarstwie, pasą bydło, w mieście zaś idą do służby. Do szkoły chodzą zarówno chłopcy jak dziewczynki zamożniejszych rodzin: dziewczynki jednak są wycofywane ze szkoły i pozostają zamknięte w domel do momentu dojrzałości. Do niedawna jeszcze zamożni mieszczanie oddawali starym obyczajem, synów na wychowanie do beduińskich ~zejków; w środkowej Arabii zwyczaj ten trwa dotychczas. Dużą rolę w wychowaniu dziec!{a odgrywa dziadek ze strony matki, gdyż Arabowie uważają, że każdy człowit"k dziedziczy wiele cech charakteru po dziadku ze strony matki, dlatego też powinien on specjalnie troszczyć się o swego wnuka. Urodziny dziecka, pierwsze postrzyżyny oraz pierwsze włożenie kaftana są uroczyście obchodzone w zależności od stanu zamożności. Chłopcy podlpgają obrzezaniu między 3-cim a 7-ym rokiem w mieście, między IQ-tym - 12-ym rokiem na wsi. Na wsiach obrzędu tego dokonuje wielokrotnie kowal; moment ten jest uroczyście obchodzony. Prócz tego obrzędu, właściwego wszystkim muzułmanom, mieszkpńcy środkowej Arabii dl) niedawna przestrzegali również obrzędu as-saleh tj. zdzieranie skóry; jest to bolesna operacja, której poddawano chłopców między 16-ym a 17-Y111 rokiem życia na znak przejścia do wieku męskiego. Obyczaj ten znikł pod wpływem Wahhabitów, nieustannie zwalczających dawne przeżytki. Dzięki nim również znikł obyczaj oddawania chłopców, zaś przede wszystkim dziewczynek tzw. infibulacji, która miała zapobiegać stosunkom płciowym młodzieży przed małżeństwem. Rolniczy charakter kraju oraz słabo rozwinięty przemysł określają specyfikę miast. Są to przede wszystkim ośrodki administracji i rynki, obsługujące pobliskie okręgi ::"olnicze. stąd też miasta zachowały do d:~i':; dnia wygląd wschodnich miast średniowiecznych z labiryntem wąskich uliczek i zaułków, z krytymi bazarami, minaretami, kawiarniami i domami z fasadami wewnętrznymi. Zamożny ciom miejski jest to czworobok niskich budynków związanych centralnym podwórkiem wewnętrznym. Pokoje są długie i wąskie nie łączące się ze sobą. Dom jest podzielony na stronę żeńską i męską. Drzwi i okna wychodzą na podwórko wewnętrzne. Podwórko wewnętrzne posiada portyk nad którym biegnie kryta galeria. Na podwórku spędza rodzina wickszą część dnia; jest ono pokryte matami, chodnikami łub dywanami, podzielone kotarami, z basenem lub studnią . Murowany typ tzw. domu śródziemnomorskiego nie jest charaktery;tyczny dla budownictwa biedniejszych warstw ludności, które muszą zada-o w3lać' się lepiankami jednoizbowymi; \V większych miastach widzi się b. często wielkie skupi~ka chałup byle jak ustawionych. Domy wiejskie są otoczone budynkami gospodarczymi z podwórzem �326 zewnętrznym zamkniętym ścianą z gliny. Domy bogatych włościan składają się z kilku izb i są podobne do domów typu śródziemnomorskiego, Podwó.<ze wewnętrzne łączy się z ulicą za pomocą szerokiego korytarza, którego czę~ć jest odgrodzona dla bydła, siana itd. Namioty koczowników zwane "domami z koziej sierści" ustawia się na tykach, których ilość i wysokość jest zależna od zamożności właściciela. Biedny namiot posiada od 2-3 tyk, bogaty 9 potrójnych rzędów tyk. Ni' tyki naciąga się wełniany materiał z pionowo zwisającymi ściankami. Namioty szejków i bogatych koczowników są podzielone kotarami na l;::Jk~ pomieszczeil przeznaczonych dla gości, żon i zapasów. Strój jest odmienny wśród poszczególnych grup ludności. W miastach najbardziej jest rozpowszechniony tzw. "mekkański ubiór" składający si~ z długiej i szerokiej białej koszuli, kolorowej narzutki bez l'ękawów, kaItana i niewysokiej, okrągłej czapeczki lub turbanu. Strój ten jest przeźytkicm ustroju patriarchalnego i jest noszony przez bogatych mieszczan 1 wiejs\ich bogaczy. Obecnie noszone są również ubiory europejskie. Biedota miejska nosi ubiór półeuropejski tzn. koszulę włożoną na wierzch tanich i lichych spodni, narzutkę bez rękawów, zimą kurtkę z sukna lub waciak. Ubiór osiadłego chłopa składa się z białej koszuli i szerokich zwężonych t.: dohl spodni; spodnie są specyficzną częścią ubioru chłopskieg0. Zimą noszone są kurtki ze skóry owczej lub płaszcze aby z owczej, koziej lub wielbłądziej wełny, szerokie i długie, bez zapięcia z przodu z otworami dla rąk, lub rzadziej, z krótkimi rękawami. Zasadniczymi częściami ubioru koczowników są: biała lub niebiesrl:a koszula, aba i chusta na głowę, używana powszechnie w Arabii nie tylko przez Beduinów, lecz również przez chłopów a nawet mieszczan, Jest to kwadratowy kawałek materiału złożony po przekątnej i zarzucony na głowę tak, że jeden z rogów opada na potylicę i szyję, dwa pozostałe na plecy lub przykrywają dolną część twarzy. Chusta jest przytrzymana za pomocą sznura dwa razy okręconego wokół głowy. Kolor sznura i chusty wskazywRł ongiś na przynależność plemienną lub dzielnicę pochodzenia. Powszechnie używanym obuwiem są skórzane sandały przymocowane du nogi pętlą przesuniętą pomiędzy palcami. Beduińskie sandały są często noszone przez chłopów i mieszczan. Ubiór kobiecy niEwiele różni się od męskiego. Na wierzch szerokich, zwężonych u dołu sj::odni wkłada się długą koszulę, podpasaną pasem. .Tako zwierzchnia odzież używane są narzutki bez rękawów, kaftany lub plaszcze. Na głcwie noszą kobiety chustę najczęściej koloru czarneg0. czasami niebieskiego lub czerwonego. Zakrywanie twarzy jest stosowane tylko w miastach i okolicach podmiejskich. Do tego celu służą czarne zasłony lub białe, ozdol::ione r;o orzegach frędzlami; zasłony bogatych mieszczanek przetykane są złotą nitką lub obszyte koronką. Kobiety noszą 327 wszystkie możliwe upiększenia z niebieskiego i zielonego szkła, rogu, masy perłowej, ołowiu, srebra i koralu; bransolety i obrączki na nogach, pierścienie i ozdoby nosa. Bardzo rozpowszechniony jest tatuaż; dziewczynki po skończeniu 6 lat są tatuowane czerwoną lub zieloną farbą. Tatuaż pokrywa czoło, policzki, ręce, pierś, stopy nóg; najstaranniej tatuowane jest czoło i podbródek. Rodzaj pokarmów jest zależny nie tylko od stopnia zamożności lecz i od charakteru zajęć ludności. Chłopi spożywają przede wszystkim produkty rolne, koczownicy zaś produkty związane z hodowlą bydła. ~Podstawowym produktem spożywanym przez ludność osiadłą jest jęcz·, mień, czasami chleb pszenny, wypiekany w formie lepioszek. Najczęsts~ą potrawą jest bUTguL kasza z tłuczonej pszenicy lub kukurydzy zalana zsiadłym mlekiem, w czasie świąt pokryta kawałami mięsa. Zupy gotuje się z grochu, soczewicy lub dyni. W wielu dzielnicach narówni z potrawami z ziarna zbożowego cenione są daktyle. Najczęściej sporządza się z nich masę zmieszaną z jęczmienną mąką. Z daktyli wytwarza się też wódkę a z soku palmy daktylowej warzy się cukier l przyrządza się napój lagbi. Ludzie niezamożni jadają mięso rzadko, przeważnie w czasie świąt; mięso spożywa się uroczyście, podobnie jak kawę pije się w znamiennych chwilach życia rodzinnego, chociaż jest to tradycyjny napój Arabów ZJ1al"!Y im od XVI w. W potrawach Arabów koczowników przeważa mleko. Zimą i na wiosnę, gdy udój jest najbogatszy robi się zapasy masła. Sery są mało znane. Arabowie sporządzają proszkowane mleko za pomocą długiego gotowania; w trakcie gorących dni jako napój orzeźwiający służy mleko zsiadłe rozrzedzone wodą. Na drugim miejscu znajdują się produkty rolne, które koczownicy muszą kupować, jest to przede wszystkim chleb i daktyle. Mięso na stole koczownika pojawia się rzadko i to przy końcu lata, gdy pasza maleje a bydło nie daje mleka. Arabowie Saudyjskiej Arabii mówią jednym z pięciu podstawowych narzeczy języka arabskiego, który dzieli się na dialekty Nedżda, Hidżaza, Asira i in. Każdy z dialektów ma swoje specyficzne cechy w obrębie p'Jszczególnych plemion. Zródła arabskiej literatury sięgają wczesnego średniowiecza. Utwory starożytnej poezji arabskiej prZEZ długi okres przekazywane ustnie, zostały utrwalone na piśmie w poło IX w., w okresie kalifatu bagdadzkiego. Najbardziej znane są utwory poetów Irmuł-Kajsa, Antary, Zuhejra i in . Pierwszym utworem prozy literackiej był koran, spisany w pał. VII \\'. W przeciwieństwie do starożytnej poezji arabskiej koran, który daje obraz społeczności przechodzącej do układu klasowego powstał nie wśród beduinów, lecz wśród iudności osiadłej, w środowisku handlowo-rzemieślniczym mieszkańców Mekki i Medyny. Po utrwaleniu na piśmie klasycznej poezji arabskiej, dalszy rozwój lite- �329 328 ratury Arabii był słaby, ogra~iczony do utworów religijnych chylących się ku upadkowi świętych miast Hidżaza - Mekki i Medyny. Nowy rozkwit literatury nastąpił dopiero w XX w. pod wpływem ogólnego odrodz;~nh arabskiej sztuki, które nastąpiło w pol. XIX w. w Syrii i Egipcie. Wielkim bogactwem i różnorodnością odznacza się ustna i muzyczna twórczość ludowa. Mimo, że Wahhabici surowo zabraniają uprawiani"l muzyki, tańców i pieśni świeckich we wsiach szczególnie w okręgach koczowniczych, pieśnią, muzyką i tańcami święci się święta rodzinn':?, wesele, urodziny dziecka, obrzezanie. Najbardziej popularne są beduińskie pieśni ludowe o charakterze miłosnym lub bohaterskim. Obok tego powszechnie śpiewane są pieśni poświęcone pracy; są to pieśni poganiaczy wielbłądów, kobiet. ubijającyc~ masło itd. Powodzeniem cieszą się również krótkie opowiadania satyryczncfantastyczne o zwierzętach. Wśród beduinów szczególnie są rozwinięte historyczne opowiadania na temat genealogii plemion. Pieśni są śpiewane przy akompaniamencie rababy lub erbaby jedno lub dwustronnej skrzypki ze smyczkiem z k0l1skiego włosia. Dość często rababa jest zrobiona ze zwykłego pudła obciągniętego skórą kozy; przez pudło przeciągnięty jest patyk do którego umocowują struny. Pieśniom (;hóralnym i tarkom towarzyszy bicie w ogromny bęben lub tabla miedzianych, obciągniętych skórą litaurów. Znane są powszechnie flety oraz różnego rodzaju grzechotki lub kwadratowe czy okrągłe tamburina. Etnograficzne badania Arabii Saudyjskiej wskazują, że długot.rwały wpły'v zacofanego imperium Osmańskiego, panowanie feudalnych stosunków i zależność od cudzoziemskich monopoli kapitalistycznych zahamowały rozwój eko!lomiczn~' i kulturalny kraju, a ludność pozbawiona została możności rozwij ania swych przyrodzonych uzdolnień. 1. D2ABBARO'V: Ocena monografii "K u l t u r a i b y t t a d ż y c k i e ~ o c h ł o p s t w a koł c h o z o we g o" w Akademii Nauk Uzbeckiej SRR. 12 kwietnia 1955 r. na posiedzeniu Wydziału etnografii Instytutu historii AN Uz SRR poddano dyskusji pracę zespołową pt. "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Do zespołu autorów należą: N. N. Erszow. N. A. Kisliakow, E. :M. Pieszczerewa iS. P. Rusiajk i n a. Monografia została opracowana na podstawie materiału zebraneg() w jednym z przodujących kołchozów Tadżykistanu. Dyskutanci podkreślili doniosłość wydania tej monografii i jej pionierski charakter w badaniach naukowych nad zagadnieniem kultury i bytu socjalistycznego chłopstwa. Praca ta jest próbą stworzenia obrazu rzeCt)'·· wistego pracy kołchożników, ich społecznego i rodzinnego życia. W po~zczególnych rozdziałach książki autorzy w zasadzie rozwiązali te zagadnienia z powodzeniem, jednakże całość monografii została poddana ostrej krytyce jako zawierająca szereg poważnych błędóv,' i niedociągnięć. i archeologii • Wyniki dyskusji podsumowała O. A. Sucharewa w następujących punIdach: 1. Rozdział a gospodarce kołchozu daje fałszywy obraz, zacofanych metod uprawy; 2. Materiał ilustracyjny w większej mierze przedstawia stare form:. bytu i gospodarki z pominięciem form właściwych dla współczesnego kołchozu; 3. Rozdział poświęcony historii osiedli przed rewolucją i po rewolucji jest suchym i powierzchownym opisem, nie zawiera materiałów do najważniejszego zagadnienia okresu przedrewolucyjnego tj. stosunków spa· h:cznych; zagadnienia własności ziemskiej i podatków w chaństwie 1\0kandskim nie zostało wyjaśnione; historia osiedli w okresie radzieckim ('pracowana pobieżnie i schematycznie a wydarzenia za~adnicze potraktowano w sposób uproszczony; walki klasowej oraz historii kołchozu nie pogłębiono w dostatecznym stopniu. Nie wyjaśnione pozostały zagadnienia nawodnienia przed i po rewolucji. ">. IV rOL.dziale poświęconym redzinie nie wyjaśniono Iorm rodziny; zagadnienie zmierzchu wielkiej rodziny i powstawanie małej rodziny j'lko głównej formy zostało pominięte; 5. Ostatni rozdział "Życie społeczne i budownictwo kulturalne" jest powierzchowny i deklaratywny. Rozdział ten należałoby podać po rozdziale o gospodarce z którą jest on bardziej powiązany, niż z rozdziałem o życiu rodziny i domu. 6. W układzie całej pracy widoczna jest niestaranność opracowania czego wyrazem jest powtarzanie się pewnych zagadnień; 7. Tytuł monografii nie odpowiada jej treści; nie można zjawiskami życia jednego kołchozu obejmować całego tadżyckiego chlopstwa kołchozowego. A. ORLOW A: Ocena tomu L u d y A £ I' Yk i. W 1955 r. Rada Naukowa Instytutu Etnografii AN ZSRR poddała dysku"ji 1 tom serii "Ludy świata", poświęcony ludom Afryki, opracowany przez zespół wydziału Afr/ki. Poza etnografami udział w dyskusji wzięli: historycy, ekonomiści i językoznawcy. Dyskusję otworzył dyr. Instytutu Etnografii S. P. T o ł s t o w, podkreślając ważkość oceny pracy dla zespołu autorskiego, który ma za sobą zasługi, lecz równocześnie ponosi odpowiedzialność za błędy wydanej prac.". D. A. O l d e r o g g e podkreślił rozliczne trudności w pracach zespoi u wypływające z braku opracowań wstępnych. Należy podkreślić, że szerE g problemów wogóle nie bylo nigdy zbadanych, brak jest również ścisłych danych statystyczn~'ch, map etnicznych niektórych dzielnic Afryki; wiele Języków kontynentu afrykańskiego do tej chwili jest niezbadanych ta'.;: dalece, że autorzy' monografii nie byli w stanie opracować mapy lingwi;;tycznej Afryki; ". końcu zaś nieliczny zespół autorski, uwarunkow1ł pewne braki pełnej charakterystyki ludów Afryki. Z prz~Tzyn powyżgzych �330 wypływa również niejednolita waga naukowa poszczególnych rozdziałów książki. Zdaniem D. A. Olderogge rozdziały poświęcone walce wyzwoleńczej ludów Afryki należą do najlepszych w wydanej pracy. Z kolei głos zabrał S. A. T o kar e w podkreślając, że wydanie tomu "Ludy Afryki" jest wydarzeniem ważkim nie tylko dla nauki radzieckiej lecz ma znaczenie dla naukowej literatury międzynarodowej. Zdaniem S. A. Tokarewa książka ma dużą wartość poznawczą i jest dobrze opracowana metodologicznie. Materiały żródłowe uzasadniają naczelną ideę dzieła a mianowicie: ludy Afryki są twórcami swej własnej kultury i jako takie posiadają prawo do niezawisłości. Tokarew podkreślił znaczenie rozdziału o językach i piśmiennictwie ludów Afryki, opracowanego przez D. A. Olderogge. Zdaniem S. A. Tokarewa słabymi stronami dziela są: jej niedostateczna "etnograficzność" , brak opracowania zagadnień rolnictwa i hodov"li. nie poruszono w nim tematu upadku ustroju rodowego ani przeżytków matriarchatu, ani też tajnych związków, które odegrały wybitną roię w kształtowaniu ~ię społeczeństwa klasowego. Dużym brakiem pracy jest pominięcie materiałów dotyczących problemów religii ludów Afryki; rozdział poświęcony temu zagadnieniu jest zdaniem Tokarewa najsłabszym rozdziałem książki. Również analiza i krytyka koncepcji burżuazyjnych przeprowadzona jest powierzchownie i słabo uzasadniona. B. G. S z a l' e w s k a j a podkreśla, że wydawnictwo "Ludy Afryki" jest pierwszym wydawnictwem tego rodzaju w międzynarodowej literaturze naukowej. Książka jest napisana żywo i interesująco, tym samym przystępna szerokiemu kręgowi czytelników. Wbrew opinii S. A. Tokarew:1. Szarewskaja stwierdza, że problem zacofania ludów Afryki do chwili kolonizacji jest przez autorów opracowany błędnie, godzi się z nim natomiast w opinii o jednostronnym naświetleniu działalności tajnych związków i kształtowaniu się ustroju społecznego państw afrykańskich. Szarewskaja wiele uwag poświęciła bogatym źródłom naukowym zgromadzonym w pracy jednakże w pełni nie wykorzystanym. P. S. K u z n i e c o w szczególną uwagę zebranych zwróci! na błędy i niedociągnięcia w rozdziale poświęconym językom i piśmiennictwu ludów Afryki, stwierdzając potrzebę szerszego opracowania poszczególnych języków i grup językowych Afryki. G. F. D e h e c godzi się z opiniami swych przedmówców o znaczeniu tego wydawnictwa, równocześnie zaś wiele uwagi poświęca niedostatkom opracowania. Zdaniem jego najpoważniejszym niedociągnięciem pracy je,st brak mapy językowej, która wbrew twierdzeniom Olderogge mogła i powinna być op.racowana, gdyż materiał do opracowania był dostateczny. Jedyny okręg rzeczywiście mało zbadany środkowego Sudanu jest stosunkowo wąskim okręgiem. 331 Wartość książki zasadza się na skoncentrowaniu i zestawieniu materiałów historycznych i etnograficznych, co pozwoliło historykom na wykrycie szeregu faktów o dużym znaczeniu. Do słabych stron pracy zalicza Jer u z a l i m s kij niekonsekwentnie przeprowadzoną zasadę historyzmu, prawie zupełne pominięcie historii Burów i okresu pomiędzy anglo-burską wojną i historią współczesną Południowej Afryki. • I A. J. S z P i r t wysoko oceniając książkę podkreśla brak analizy wypadków drugiej wojny światowej, niedostateczne oświetlenie walki między państwami imperialistycznymi, co staje się bodżcem wzmożenia ruchu narodowo-wyzwoleńczego, brak danych statystycznych itp. P. E. T e r l e c kij godząc się z opiniami przedmówców, stwierdza, ż·~ praca winna zawierać więcej materiału kartograficznego. 1. P. J a s t r i e b o w a nawiązując do znaczenia wydawnictwa obliczonego na szeroki krąg czytelników uważa, że przy opracowywaniu drugiego wydania książki należy wziąć pod uwagę opinie przedstawicieli różnych dyscyplin z zakresu historii, etnografii, językoznawstwa i ekonomii. Zdaniem jej wielkie znaczenie książki polega na słusznej ocenie przyczyn głębokiego kryzysu systemu kolonialnego, szczególnie ostro występującego w zagadnieniach agrarnych, poraz pierwszy opracowanych przez naukowców radzieckich. Uważa natomiast, że zebrany olbrzymi materiał do zagadnień ekonomicznych został niedostatecznie zanalizowany, nie dokonano uogólnień a niektóre dane statystyczne są nieaktualne. Zdaniem B. W. A n d r i a n o w a wartość książki polega na tym, że po raz pierwszy wysunięto polityczne zagadnienia współczesnego bytu mas pracujących Afryki. Drugą zaletą książki jest zawarta w niej krytyka etnografów burżuazyjnych, którzy celowo przesadzają etniczne rozdrobni"nie mieszkańców Afryki. W książce został podany proces kształtowania się wielkich i nowych społeczności etnicznych, wprawdzie nie we wszystkich częściach książki dostatecznie uzasadniony, skutkiem ubogiego materiału źródłowego. B. W. Andrianow uważa, że klasyfikacja języków opracowana przez D. A. Olderogge jest nieco dogmatyczna i dobrze byłoby dla porównania podać inne systemy klasyfikacji języków Afryki. 1. I. P o t i e c h i n, jeden z autorów i redaktorów tomu zgodził się z wielu zarzutami, natomiast wszczął dyskusję z A. S. Jeruzalimskim stwierdzając, że zarzut jego o braku zasady historycznej został oparty na jednym z rozdziałów tej części książki, która mówi o historii Południowej Afryki, jednak biorąc pod uwagę trzy rozdziały tej części widzi ~ę, że tworzą one całość. Potiechin odpowiadając na zarzuty 1. P. Jastriebowej Uważa je za słuszne, lecz powinny one być skierowane przede wszystkim !Jod adresem ekonomistów, którzy dotąd nie opracowali działania praw ekonomicznych współczesnego kapitalizmu w warunkach ucisku kobnialnego. Inne zarzuty uważa Potiechln za słuszne. �332 333 Na zakończenie dyskusji D. A. Olderogge stwierdził, że zarzu ty spec;alistów w większej mierze dotyczyły za mało rozwiniętych zagadnień tych dyscyplin, które reprezentują dyskutanci, jednakże zespół redakcyj:l)" czuwał aby problemy szczególnie ważne były opracowane równomierni.? ;\Tie godzi się z zarzutem S. A. Tokarewa o pominięciu zagadnieri hodowli i dróg rozwoju ustroju społecznego wczesnych paristw Afryki, uważa on że materiały żródlowe i ich opracowanie jest dostateczne. Natomiast zagadnienie kształtowania się społeczeristwa klasowego i rola tajnych związków w kształtowaniu się tegoż społeczeństwa zostały pominięte świadomie, ponieważ zagadnienie nie było teoretycznie opracowane. W dziale krytyki i bibliografii znajdujemy recenzję pracy P. P. IW.·\NOWA pt. Gospodarstwo dżujbarskich szejków. Przycz;'nek do historii feudalnej własności ziemskiej w Azji Srodkowej w XVI-XVII w. Autorem r'?cenzji jest E. A. Dawidowicz. Książka składa się z trzech części: pierwsza z nich zawiera wyniki prac badawczych P. P. Iwanowa, druga - tłumaczenia materiałów z archiwum szejków Dżujbary, trzecia zaś - przykłady w postaci urywków z tekstu arabskiego. KsiąL.!:a ~est zaopatrzona w wykaz imion, nazw geograficznych i terminów. E. A. Dawidowicz pomija szereg poważnych niedociągnięć i błędów książki Iwanowa, r.atomiast omawia 4 problemy główne recenzowanej pracy: l) O mulkowych (milkawych) ziemiach. Zdaniem recenzenta ZClgadnienie własności ziemskiej okresu feudalnego wymaga dalszych badul1. Punkt widzenia autora na to zagadnienie reprezentuje jeden z dwóch ufJrtych dziś poglądów. A uic.r recenzji przedkłada do dalszej dyskusji swoje zapatrywanie na ten problem. 2) Drugim z kolei problemem w książce Iwanowa jest problem określania rzeczywistych rozmiarów, wymienionych w żródłach obszarów ziemskich i ich dochodów. Zdaniem Dawidowicza, Iwanow rozwiązał zagadnien;(' błędnie na skutek pominięcia żródeł z XVI w., biorąc za podstavvę sW\Th badań miary i wagi XIX w. 3) Trzecim z kolei problemem, jest zagadnienie roli miasta Azji Srodl,owej w XVI w. w systemie feudalnym, która nosiła odmienny charakte,' niż w innych krajach wschodniej Europy lub Azji. Recenzja G. E. Iv! ark o w a pt. Nowy je rabot,y l) Turkmienach poświęcona jest pracom zamieszczonym w zbiorze pt. "Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik" w ..Trudach Instituta etnografii AN SSSR". Zbiór zawiera ;5 prac. G. Markowomawia w swej recenzui dwie prace tego zbioru: G. P. Wasiliewej i J. R. Winnikowa poświęcone etnognliii Turkmenów. Prace te są zasadniczo różne, G. P. \Vasiliewa poświęca swój artykuł materialnej i duchowej kulturze Nochurców przeważnie do okresu przedrewolucyjnego, natomiast J. R. \Vinnikow stara ~ię naświetlić prz.e- obrażenia socjalistyczne w ustroju spolecznYhJ i kulturze Tehińców dzielnicy Maryj skiej. Artykuł G. P. Wasiliewej poświęcony jest opisowi niewielkiej ale barLlzo interesującej grupy ludności turkmeńskiej Nochurcom. Głównym zadaniem tej pracy jest wyjaśnienie w jakim stopniu Nochurcowie są zbliżeni do innych grup turkmeriskich. Wiele uwagi G. P. Wasiliewa poświęca zagadnieniom uprawy roli ludności osiadłej. G. E. Markowocenia pracę pozytywnie i uważa, że daje ona do~tatecznie pełny obraz hi~torii i etnografii tej grupy Turkmenów. Praca jest ilustrowana starannie dobranym materia1em. Markowomawia szczegółowo te zagadnienia w pracy Wasiliewej które zdaniem jego nie są dość ściśle zanalizowane. Zdaniem Markowa slabu zostało opracowane powiązanie ustroju rodowoplemiennego z całą jego tradycjonalną genealogią i gospodarczymi potrzebami koczowników i pólkoczowników o organizacji wojskowej. • Dalszym zarzutem G. E. Markowa jest niedostatecznie krytyczne podejście do wiadomości czerpanych z opowiadań t. zw. informatorów. Przy omawianiu podziału ludności na podgrupy, zdaniem Markowa, G. P. Wasiliewa wyciąga wniosek niczym nieuzasadniony a i~tniejącym już wśród nich rozwarstwieniu społecznym. Podobne uwagi czyni Markowodnośnie części pracy, która jest poświęcona gospodarstwu, osiedlom, domom, strawie, odzieży i upiększeniom stroju Nochurców, równocześnie Markow podkreśla dużą wartość naukową zebranego w tej części pracy materiału. W pracy J. W. W i n n i k o w a, zostały poruszone tak różne zagadnienia, jak historia Turkmenów dzielnicy Maryjskiej w okresie ponad 50 lat, budownictwo ~ocjalistyczne w turkmeńskim aule, rozwój przemysłu ];,o!chozowego, kultura materialna, sytuacja kobiety, małżeństwo i rodzina, wzrost kultury chłopstwa kołchozowego. Biorąc pod uwagę niewielką ilość prac naukowych poświęconych Turkmenom na których można byłoby sil: oprzeć Markow wyraża obawę czy autor będzie zdolny dać choćby pobieżny obraz tak złożonego problemu. Markowomawiając poszczególne części podkreśla pobieżne opracowania zagadnień, brak uzasadnień szczegółownych i materiałów porównawczych. Recenzję koriczy uwagą, o potrzebie pełniejszego i głębszego opracowania poszczególnych zagadnień. Trzecia recenzja B. K a I' m y s z e w a poświęcona je5t monografii Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego napisanej przez N. N. E I' S Z o w a, N. A. K i s l i a k a w a, E. :M. P i e s zc z e I' e w ą, S. P. R u s i a k i n a. Książka składa się z czterech części l zakończenia. Pierwsza część poświęcona historii ludności i kolchozu jest napisana przez Kisliakowa. Zawiera cna krótką charakter~'stykę (\siedla Czkałowsk, jego geograficzne położenie i cgólny opis ludności oraz historię powstania kołchozu. Druga część: której autorem jest N. N. E r- �335 334 s z o w poświęcona jest gospodarczej działalności kołchozu. Znajdujemy w niej opis organizacji pracy w kołchozie oraz posz:::zególnych gałęzi gospodarstwa kołchozowego takich jak: uprawa bawełny, sadownictwo, hodowla bydła, jedwabnictwo itd. Osobna część poświęcona jest użyciu domowemu i rodzinie. Autorem jej jest E. M. P i e s z c z e r e w a. W części tej z.najduje się szczegółowy opis mieszkania, odzieży i pokarmów kołchożników. Trzy ostatnie rozdziałv poświęcone są małżeństwu, narodzinom i wychowaniu dzieci oraz obycza."jom i obrzędom związanym ze śmiercią i pogrzebem. Czwarta część monografii opracowana przez N. N. K i s l i a k o w a i S. P. R u s i a k i n a dotyczy życia społecznego i budownictwa kulturalnego. Zdaniem B. Karmyszewa zespół autorski zasadniczo wywiązał się ze ~wych zadań a monografia jako pierwsza tego rodzaju praca posiada duże z.naczenie naukowe dla etnografów. Szczególnie pozytywnie ocenia Karmyszew pracę Pieszczerewej podkreślając jej piękny i żywy styl pisarski, po przez który wyraża się jej głębokie umiłowanie przedmiotu badań i wciąż narzuca czytelnikowi przypomnienie, że przedmiotem badań jest człowiek. Za najmniej udaną część monografii uważa Karmyszew opracowanie Kisliakowa i Rusiakina poświęcone życiu społecznemu i budownictwu kulturalnemu kołchozu. Pozostałe części monografii nie są pozbawione również pewnych niedociągnięć jak np. brak analizy toponimiki lub historii rozwarstwienia socjalnego kiszłaku, w niektórych częściach za mało materiału faktograficznego, niedostateczne opracowanie naj nowszych meted gospodarki rolnej kołchozu. Budzi również zastrzeżenia materiał ilustr:lcyjny, źle wykonane i powtarzające się fotografie. Anastazja Jan Kojdecka Reychman Z WĘGIERSKICH WYDAWNICTW ETNOGRAFICZNYCH Organ węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego Ethnografia ukazał się w 1957 r. w postaci tomu LXVIII/2. Tom ten otwiera artykuł 1. T a l a s i Stosunki języka i produkcji w naszych czynnościach żniwnych. Porusza on ważne dla etnografów i językoznawców zagadnienie jak w dzisiejszym języku węgierskim zachowały się relikty określeń, które wskazują na starsze a już dziś zanikłe etapy rozwoju czynności żniwnych, na ewolucję od sierpa do kosy, na zanikłą już dziś technikę zbiorów. T. D o m o t o r w artykule Warstwy historyczne w węgierskich widowiskach ludowych opierając się na materiale rękopiśmiennym odnalezionych przez siel:.ie wielu tekstów ludowych widowisk z XVI-XVIII w. przeważnie w języku węgierskim, wskazuje jak w widowiskach tych odbija się lub zanika pierwiastek ludowy wyrażający się w szczegółach onomastycznych, imionach, nazwach jak i motywach czerpanych nieraz z żywej tradycji ludowej. Znów do zagadnienia techniki żniwnej powraca 1. B a log h w artykule Znitva zboża w XVI-XVII wieku. Autor opiera się przede wszystkim na materiale węgierskim, uwzględnia jednak porównawczo i inne krajE' europejskie; wskazuje na dwa podstawowe sposoby techniki żniwnej jaką było używanie kosy (po węgiersku "kasza1<ls". Od słowiańskiego terminu "kosa") oraz sierpa (po węgiersku "aratas"). Kilka rozpraw odnosi się do dziedziny tradycji ludowych. W okolicach miejscowości Csokmo koło Debreczyna żyła tradycja o smoku, który w opowieści ludowej wiązał się z postacią Ferenca Csuby, ludowego bohatera. Czy tradycja ta była wytworem wyłącznie fantazji, czy też opierała się na rzeczywistych jakichś momentach? Opinie historyków i etnografów były dotąd podzielone. W artykule Dzieje smoka z Csokm6 w świetle współczesnych dokumentów G. N a g y na podstawie zachowanych akt sądu miasteczka Gyula wskazuje na to że Ferenc Csuba był rzeczywistą postacią ił cała historia ze smokiem była echem prawdziwego wydarzenia, w ktÓrym Csuba odegrał rolę wydrwigrosza, dyskontującego ludzką naiwność i ciemnotę. Drugi artykuł z dziedziny badań nad wątkami ludowych opowieści to artykuł Lindy D g h, Przyczynki do formowania się wątków i opowieści o ((wdzięcznym zmarłym» (nr 505-508 według klasyfikacji Aarne i Thompsona), sporządzony na zasadzie nowo zapisanych bajek od znanej ludowej narratorki, artystki ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej SĘdziwej Zsuzsi Palko ze wsi Kakasd na Węgrzech, repatriantki z osiedli węgierskich z Bukowiny. Autorka zwraca uwagę na wpływ jaki na wyobraźnię tych ludowych narratorek mają nowe wydawnictwa bajek, radio, film. Artykuł T. H o f f m a n n a poświęcony jest stuletniej rocznicy działalności naukowej niemieckiego etnografa XIX wieku W. H. R i e h la. W dziale drobnych komunikatów M. B e l e n yes y na zasadzie dochowanych testamentów z XV wieku informuje o cenie jaką przywiązywano do konia na Węgrzech w XV wieku, J. J a g m a s podaje szereg melodyj ludowych z Siedmiogrodu, które wykazują daleko idące podobieństwo do pewnych melodyj czuwaskich, T. H o f e r podaje interesujące dane o fosach oblężniczych, które na południowych terenach Węgier, w okresie c.kupacji tych obszarów przez Turków (XVI-XVIII w.) używane były w charakterze "wilczych dołów" do łowienia dzikiej zwierzyny, gdyż Turcy zabraniali posiadania broni palnej. Gy. M ó d y dostarcza szeregu ciekawych przykładów do dawnego znaczenia na Węgrzech wyrazu "betyar"; wyraz ten pochodzenia perskiego, bikur w znaczeniu "bez zajęcia, bez pracy, nieżonaty", przeszedł potem za pośrednictwem języka turecko-osmańskiego do języków krajów bałkańskich i z serbsko-chorwackiego bećar 'kawaler', dawniej 'żołnierz zaciężny', przeszedł do węgierskiego, gdzie znaczył on e • i �337 336 pierwotnie 'człowieka niezwiązanego z żadną stałą pracą', 'człowieka luźnego' nim na przełomie XVIII i XIX wieku nabrał on póżniejszego znaczenia: 'włóczęgi' 'rozbójnika', por. polskie batiar, baciarz itd. A. Va j k a i podaje interesującą konstrukcję prasy do jabłek z Cikolasziget (północnoz<lchodnie Węgry koło Magyaróvaru, nad Dunajem) wraz z rysunkiem CI E. S o l y m o s zapoznaje nas z zwyczajami zapustnymi, maszkarami, korowodami z miasta Baja na południu Węgier. W dziale kronikarskim zamieszczone zostało sprawozdanie z dyskusji nad Atlasem Etnograficznym Węgier w Komitecie Etnograficznym Węgierskiej Akademii Nauk w dniu 5 kwietnia 1957 oraz z następnej dyskusji w sekcji kultury materialnej i folkloru Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w dniach 3 i 4 maja 1957. Numer zamyka obfity dział recenzyjny. Drugi węgierski organ etnograficzny, wydawnictwo Muzeum Etnog1<tficznego w Budapeszcie Nćprajzi Ertesito ukazał się w roku 1957 w postaci grubego, XXXVIII-ego tomu za rok 1956. W artykule wstępnym B. Kor o m p a y analizuje typy zasadzek i pułapek na zwierzyny zwane "csikle" i "csikkento", ich wzajemną ewolucję na szerokim tle porównawczym podobnych pułapek śród innych ludów tak ugrofińskich jak i innych, z uwzględnieniem podobnych typów w krajach słowiańskich, polsce itd. M. B e l e n yes y w artykule "Chów bydła na Węgrzech w XIV wieku na zasadzie źródeł historycznych i etnograficznych" analizuje stan chowu tak bydła rogatego jak i koni w tym okresie średniowiecza węgierskiego. V. D i e t z opisuje "kussu" z Nagykovesdu, rodzaj aplikowanej i bogatej w ozdobne wyszycia skórzanej kurtki czy serdaka noszonego przez kobiety w Nagykóvesd. Gy. N a g y prezentuje szczegółowy i obszerny, zaop'ltrzony w dokładne rysunki, wykresy i zdjęcia opis "Ostatniego działającego suchego młyna" to jest ani poruszonego wodą ani rzecznego ani wiatrem, lecz poruszanego siłą końską systemem kieratu. Młyn ten znajduje się \v Szarvas. i jest własnością Słowaka Al. Tomki. Autor podaje nazwy części składowych również po słowacku. A. S z e n d r e y notuje ciekawe szczegóły o wr6·żeniu przy pomocy ziarnek fasoli czy kukurydzy, co autor łączy z po::lobnymi przejawami u innych ludów ugrofińskich. T a k a c s L. daje szczegółowy opis tak zwanego "betyarcsutora", rodzaju drewnianej manierki z podwójnym wnętrzem na wino i na "palinkę", znanej w tradycji "zbójników" głównie na terenie komitatów ToIna i Somogy. L. B o g l a r w artykule w języku angiełskim Przyczynki do badań nad używaniem tyton;.u przez indian poludniowej Ameryki na zasadzie cennych zbiorów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie omawia ten cieka\V~' odcinek hcia mieszkańców pierwotnych Ameryki Południowej. L S a n d G r zajmuje ~ię osobliwym zagadnieniem z zakresu obyczajowości ludowej: jego artykuł Dom i praca sezonowa w życiu tak zwanych Matyów w M('zokovesd, traktuje o wzajemnym stosunku ludności 5tałej uraz ludności, która z jednej tylko okolicy udawała się na stałe roboty rolne do innych i tworzyła rzesze tak zwanych "summasów", to jest dostających określoną sumę świadczeń pieniężnych czy naturalnych, co wytwarzało dwa odrębne środowiska obyczajowości tak zwany "otthon" (dom) i "summasag". Nowszych czasów dotyka A. l a h w rozprawie "Kultura zdrowotna i pożywienie członków spółdzielni produkcyjnej im. PetOfiego w Doboz". Wre~z, cie M. S z a b ó podaje opis prymitywnej prasy do szynki w Algyo w komitacie Csongrad nad cisą. W drobniejszych materiałach A. K o v a c s daje zestawienie materi,lłów folklorystycznych znajdujących się w dziale rękopisów Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. A. I P o l y i (1823-1886) był historykiem i etnografem; w jego spuściźnie znajdują się liczne zapiski ludowych opowieści i wątków, nieraz zupełnie nieznanych i stanowiących cenne uzupełnienie do przygotowywanego katalogu bajek ludowych węgierskich. Kilka drobiazgów z zakresu kultury materialnej dają T. H a f e r; opis przenośnego okrągłego wiklinowego koryta do karmienia koni i również przenośnego ochraniacza wiklinowego od deszczu i wiatru, używanych w wystawionych na silne słol1ce okolicach Hajdllboszormeny, B. !VIo 1n El r daje opis ozdobnej inkrustowanej skrzyneczki z lustrem (t. zw. "tUkros") z Domahaza w górach Bukk. P. K. K o va c s zajmuje się pewnymi szcze· gółami związanymi z hodowlą bydła we wsi Bocs koło Miskolca. Dłuższa notatka L. K. K o v a c s a "Etnograficzne zdjęcia filmowe na Węgrzech" ob5zernie informuje o podjętych na tym polu pracach na Węgrzech. Rozpoczęte zostały ona jeszcze w okresie międzywojennym, przy czym na początku filmowano przede wszystkim tańce i zbiorowe sceny ludowe ze strojami. Podczas wojny działalność na tym polu podjęło TcvJarzystwo Naukowe Siedmiogrodzkie, filmujące nietylko efektowne sceny taneczne i stroje ludowe ale i sceny zawierające materiały do życia ga.3podarczego ludności, techniki wiejskiej, produkcji, pracy i przetwórczo·id. Wiele zdjęć spłonęło w czasie oblężenia Budapesztu w 1944;45. Po wojniC' działalność filmową podjął tak zwany Instytut Wiedzy o Ludzie, zdj(~ci::l te obejmowały również tańce ludowe, co wywołane było wzmożon~'m zapotrzebowaniem na dokumentację autentycznych tal1ców ludowych. konieczną dla nowych zespołów tanecznych. Po likwidacji Instytutu Wiedzy o Ludzie filmowanie objektów etnograficznych poszło na Węgrzech kil .. koma torami. Został stworzony Instytut Kultury Ludowej, który daw",! duże dotacje na filmowanie tańców i uroczystości ludowych. InstYUlt Etnograficzny Ur.iwersytetu Budapeszteńskiego podjął ponownie inicjaty\'·.'ę dawnego Towarzystwa Naukowego Siedmiogrodzkiego i rozpoczął filmowanie robót wiejskic!':., prac produkcyjnych, scen z techniki twórczości vli.'.iskiei, szczegółów z życia rolr-iczego. Wreszcie i przedsiębiorstwo filmo\'!e ..Hunnia'· w ramach filmów dokumentacyjnych przygotowało szereg lii- ° 22 ,,:"'ud", t. XLV �339 338 mów z zakresu zwyczajów ludowych. Te zdjęcia w przeciwieństwie do poprzednich wąskotaśmowych są na normalnej taśmie. Numer kończy obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego za 1955 r. Działalność ta była bardzo wytężona i owocna: Muzeum zorganizowało dwie sesje naukowe poświęcone aktualnym problemom etnografii węgierskiej, jego zbiory wzbogaciły się o szereg interesujący,~h obiektów z etnografii krajowej i zagranicznej, prowadzono wiele skutecznych badań terenowych, których wynik częściowo ogłoszony został drukiem. Muzeum prowadziło też ożywioną działalność popularyzatorską, współdzi<:łało w organizowaniu rozmaitych wystaw. Zacieśnione zostały stosunki zagraniczne, szczególnie z nauką etnograficzną krajów sąsiedzkich, z którymi istnieje szereg wspólnych problemów na polu badań kultury materialnej i folkloru. Skoro mowa jest o powiązaniach etnografii węgierskiej z badaniami nad sąsiednimi, częściowo zamieszkującymi dawne terytoria Węgier sprzed 1920 r. narodami, to wymienić tu trzeba działalność jednego z wybitniejszych reprezentantów, którego prace szczególnie nas tu w Porsce mogą zainteresować, to jest profesora uniwersytetu w Debreczynie i kierownika tamtejszego Zakładu Etnografii dr Beli G u n d y. Cala działalność tego wybitm~go etnografa zmierzała ku powiązaniu badań nad etnografią Węgier z podobnymi badaniami wśród ludów słowiańskich i Rumunów. Dał temu wyraz w mało znanej u nas, zagubionej w czasach wojny ale cennej rozprawce Wtigiersko-slowial'tskie stosunki w zakresie etnografii drukowanej ':.' 1942 r. w publikacji zbiorowej "Węgrzy a Słowianie". Obecnie autor ten wydał zbiór swoich szkiców w formie pięknej bogato ilustrowanej częściowo własnymi szkicami autora książki pod tytułem "Nepnljzi gyujt6uton" czyli dosłownie Na drodze zbieractwa etnograficznego to znaczy "Na drodze k\verend etnograficznych". Są to żywo opisane rozdziały o pracy aut,)r<l i jego poszukiwaniach etnograficznych w terenie. Pierwszy szkic opisuje poszukiwania za tradycją legendarnego "zbójnika", który brał udzi2.1 w walce o niepodległość pod wodzą Kossutha w roku 1848, Sandara Rózsy. Drugi szkic "Z przeszłości Ormansagu" opisuje pewne badania nad tą ciel<.awą etnograficznie okolicą na południu Wqgier w komitecie Baranya. Wiele tu ciekawych l' liktów z zakresu kultury materialnej i ustnej twórczości ludowej. Następny szkic opowiada o wynikach interesujących badań podjętych przez autora w roku 1941 wśród Węgrów siedmiogrodzk~ch w dolinie Lapos. Druga wyprawa opisana w następnym rozdziale miała na celu zbadanie pewnych zjawisk i objektów kultury materialnej wśród górali węgierskich w górach G~'alu w Siedmiogrodzie. Członkowie wyprawy obserwowali technikę serowarską na halach (niektóre terminy są wspólne naszemu pasterstwu. gdyż są to terminy rumuńskie jak "isztrynga" = 'strąga') oraz bartnictwo czyli zbieranie miodu z dzikich pszczół. Inny szkic przedsta\via technikę przepłukiwania "złotego piasku" wśród Rumt..:- nrlw w dolinie Berke w Siedmiogrodzie. Prymitywne jest budownictwo, technika i ca!ość kultury materialnej tak zwanych "Czangów", niezwykle c:ei-;:aweJ grupy ludności na pograniczu Siedmiogrodu i Mołdawii, mówiącej po wĘgiersku dość odrębnie zarysowaną i zamieszkującą górskie, odcięt.:e od ś\viata regiony. Wycieczce w te okolice poświęcony jest kolejny rozdziai ksi<:[żki Gundy. Już z Debreczynu podjął po wojnie Gunda wyprawę do równirJ~' szatmarskiej, która pod względem etnograficznym stanowi przejściowy teren między węgierskim Nyirsegem to jest okolicą Debreczy:la, Siedmiogrodem i Karpatami Wschodnimi. Celem wyprawy było zebranie danych tak z zakresu gospodarki i kultury materialnej jak i folkloru. Okolice te przechowują żywe tradycje niepodległościowe (kuruckie). Z lwlei autor opisuje kilka wypraw w teren etnograficzny słowacki, do pjlnocnozachodniej Słowacji, które dostarczały na teren Bałkanów i Europy wschodniej licznych kupców wędrownych, olejkarzy, druciarzy, kramarzy wędrownych znanych w Polsce "węgrów", "słowaJ ów". Z elementami słowackimi styj,al się autor również w czasie poszukiwań opisanych w następnym rozdziale a podjętych na terenie północnowschodnich komitatów wągierskich Abauj i Zempl6n, gra!1iczących ze Słowacją. Folklorowi cygmiskiemu poświęcony jest szkic "Cygańscy ozrJrawiaczc i bajarze". Jesz(::~e raz do folkłoru słowiańskiego powraca Gunda. w ostatnim rozdziale "Na ;:iem: Wo!cchów mcrawsldch", opisując badania przeprowadzone na sze;C':ilC'l pasie tak zwanego ?>lorawskiego Valaśska, na pograniczu Śląska, '\leren,; i Słowacji w 195:; r. Książka Gundy bardzo starannie wyd::lr,a i opatrzona w przypisy, napisana pięknym żywym jęz.ykiem stanowi prz.:\,!dad dobr7~ pojc:te; popularyzacji zagadniet'\ etnograficznych: nie tracąc charakten; n"u!<:owego i odirrywczego, książka ~tanowi piękną łatwo czytl'1n'1 i poci,wajacą lek.turę dla niE\vprowadzonego w tajniki etnografii czytelnika. Gej., jest mow", o pracach Bl'li Gundy warto omówić jeszcze kijka ostatnio cpCiUii;o\':anych rozpraw tego płodnego i twórczego badacza. 'lv szkicll ,f":or:~-.rib:_:~:Cl1~ci l"t?tl'{;c ci'1:{~ t:~-pc 6'2 pieffc en Europe Orientale"~ od~· ;.i t~;-:~.:: ".-\ct;~ ::-~incgr.i ~·lca'· c:~ f\~".vn;JC'ześnh: numEr 5. se:-ii ~,Prace Zakładu Ftu·rrafii lh;I'.·'::·S·itdu Kossutha w Debreczynie" na szerokim tle U.'fÓVo't'i1.wcz:n'tlOpis:lje Gunda pewien typ pułapki. zasadzki czy wilczych c "";ÓY'i stosowany u wielu ludów Europy Wschodniej do chwytania zwie'->."-.- ~dów:'lie j,?l':p~ i ;.-:ni.::1op np. u E::dZdCh:'.\v·, Bogato udokllri.ienrOy',.,.an8 1'ozl:r~~-·.-.-_~-:a GUi1dy stan(l\vi Ct'nny przycL_~>-r.ek do etnologii poro\vnawezej Eu:' py \Vschociniej. Zwrócić tylko nale~:y uwagę autora. że niev •.'laściwie "":''''\'0< on nazwy .,Kirgizi": w tekstach z XVIII i początku XIX wiek:.! IPcl11as. Lewszyn) służy ona na oznaczenie: ludu. którego dziś nazywamy 1: az,'chami i tak też należ~' ich dziś określać. Druga ciekawa rozprawka Gundy, umieszczona we wspomnianej serii :c .,Et;'logr<Jficzne powiązani::< znaczenia rosyjSKiego terminu ''.vengiercc' = im. 22* �341 340 kramarz wędrowny domowy". Autor zajmuje się tu obszerniej zjawiskiem wędrownych kramarzy, głównie Słowaków, pochodzących z obszaru dawnych Węgier, którzy przed pierwszą wojną światową wędrowali po całyr.l obszarze dawnego cesarstwa rosyjskiego. Kilka rozpraw Gundy dotyczy zagadnień ogólnych i dlatego posiada tu dla nas specjalne znaczenie. Artykuł Badania nad budowmctwem ludowym na Węgrzech w okresie między dwiema wojnami i ich kryty!:a (Prace Zakładu Etnografii Un. Debreczyńs. nr 4.), stanowi doskonały krytyczny przegląd całej literatury naukowej dotyczącej tak wybitnego zagadnienia, metodologicznie jest on więc dła nas, ze względu na liczr:e powiązania np w terenie karpackim, bardzo pożyteczny. Druga rozprawka Gundy z zagadnien ogółnych to W ęgierski slown~k etnograficzny, Budapeszt 1957, odbitka z Rozpraw Wydziału Historyczno Społecznego Węgierskiego Akademii Nauk. Idea stworzenia słownika, któryby zawierał w sobie terminy z zakresu folkloru węgierskiego, kultury materialnej, świata pojęć i ich należyte objaśnienia od dłuższego już czasu kiełkowała wśród etnografów węgierskich, myślał o niej Z. B a t k y, jeszc,:e gdy w roku 1906 przygotowywał Przewodnik dla zakladajqcych muzea etnograficzne. Póżniej materiały dla pewnych działów przygotowali w rękopisie Z. Szendrey i A. Szendrey, części jego nawet były drukO\vane, reszta pozostała w rękopisie. Po wojnie Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii podjął inicjatywę prac nad słownikiem terminów i pojęć z zakresu etnografii i folkloru węgierskiego, wykorzystując do tego rękopisy Szendreyów i zbierając nowe dane. Z biegiem czasu prace rozłożono na rozmaite działy, z których w przygotowaniu znajduje się dział budownictwa. Dla przykładu autor daje kilka opracowanych dla słownika hasei: 0bejmują one wyrazy z zakresu budownictwa ludowego, objaśnienia przedmiotu tym terminem określonego, jego zasięg, nazwy dla podobnego obie:du w innych okolicach Węgier czy też u ludów sąsiednich oraz literaturę· Autor daje treściwe informacje o podobnych słownikach w innych krajach oraz o próbach międzynarodowych słowników podjętych z inicjatywy van G e n n e p a w 1940 r. w Commission )nternationale des Arts et Traditions Populaires a przejętych następnie przez UNESCO. Projekt,,' ogłoszone zostaly przez S. E r i x o n a, International Dictionary of Regioncl European Ethnology and Folklore, LAOS, III Stockolm 1955. Sz. JUDIT MORVAY "Asszonyok a nagycsaladban" (Kobiet:· \,' wielkiej rodzinie) Budapest 1956 str. 258 ilustr. 16. Praca J. Morvay dotycząca sytuacji społecznej kobiety w wiejskiej rodzinie patriarchalnej spotkała się z dużym zainteresowaniem zagranic? l l Rec. Deutsches Jahrbuch "CeskoslOYensk Etnogl'aphie" a fUr' Volkskunde III B. 195i T. Il M. Belenyesy. ReC. 1957 III. 50"3 SyeCOY3 r~r. Schweizerischc. ArchiY. Interesującym jest zarówno rodzaj pro'olematyki który porusza jak i sam sposób opracowania. W oparciu o badania Wf: wsiach Porad, Mateaballe '\latradereeske - (teren górzysty, zacofany rolniczo. o złej glebie, dużej izolacji) konstruuje autorka obraz życia kobiet na tle organizacji rodzinv podziału pracy, stosunków sąsiedzkich i wszelkich innych elementów środ~~ wiska społecznego f'ddziaływujących na stanowisko kobiety. Ogranicz~nie terenu do jednego z najarchaiczniejszych zakątków, i do jednego z p.aj,· \\ ażniejszych w rozwoju wsi europejskiej okresów 1870-1950 r., pozwolilo na przedstawienie stosunków rodzinnych, stylu życia na wsi przed i w momencie rozpadu wielkiej rodziny w związku z reorganizacją gospodarstwa, upadkiem stosunków feudałnych i przełamaniem izolacji między wsiami. Praca opiera się wyłącznie o materiały terenowe, jtS~ licznie ilustrowana wypowiedziami informatorów. Autorka skupia uwagq na stronie opisowej, ale sama selekcja zagadnień i montaż obrazu służy ukazaniu ciężkiej sytuacji kobiet na tle ogólnogospodarczych uwarunko'wań, więzi biologicznej i hierarchii społecznej. Przeważnie nie pretendujqc cia uogólnień, zajmuje się też wskazywaniem uwarunkowań, ale nie opracowuje ich szczegółowo, nie rozróżnia w trakcie opisywania czynników od samych instytucji i unormowań, które te czynniki tworzą czy utrzymuj;),. Dąży do wyjaśnienia jednostkowych fakt6w CI nie problemów szerszych. Dzięki niezwykle wyczulonej obserwacji obraz jest interesująco przedstawiony i nie pozbawiony cech dynamiczności. W oparciu o materiał terer,owy daje autorka w pierwszej i trzeciej części obraz stosunków rodzinnych ujętych na tle ram przestrzennych zagrody, pola i mieszkania. Głową rodziny jest gazda stojący na straży rodzinnego majątku, przestrzegający podziału pracy, obowiązków wynikających z miejsca zajmowanego w sto'sunkach pokrewieństwa, będący jednocześnie autorytetem moralnym. Następne stanowiska w hierarchii społecznej zajmują: naj starszy brat gazdy i jego naj starszy syn. W linii żeńskiej odpowiada temu układowi pozycJi uprzywilejowana sytuacja gazdaszony (żony gazdy. albo jeśli ta nie żyje, żony najstarszego brata) i jej nadrzędny stosunek do pozostałych kobiet, przy określonej zwyczajc\\'o podrzędności w stosunku do niektórych męż' czyzn. Podział wedł:Jg płci i wieku wycisnął swoje piętno na całokształcie z,'cia, warunkach mieszkaniowych (inne miejsca pracy i odpoczynku, spozywania posiłków) pnlcy. (podziale, rodzajach, terminie) obowiązkach i uprawnieniach poszczególnych członków rodzin. Z ciekawszych przykładów gorszej sytuacji kobiet o szerszym znaczeniu zasługują na uwagę: patrylokcJność posunięta nie tylko do tego iż po śmierci męża kobieta zostaj,~ z dziećmi w jego rodzinie, ale najczęściej poślubia młodszego brata meża tj. ,.mniejszego pana", oraz fall:t matrylokalnego przeszeregowania dziewcząt w rodzinach gdzie oboje rodzice nie żyją. Dla badacza kultury społeczlleJ poza wymienionymi powyżej zagadnieniami praca przynosi materi,lł porównawczy do zagadnienia: sytuacji społecznej dziecka dziewczyny , .., •.• t �342 343 żony i gospodyni, wdowy, stos;lnków sąsiedzkich na wsi, organizacji grujJ płci i wieku, podziału pracy, obrzędów rodzinnych, umiejętności kobiecyc'i i męskich okre~onych wymogach środowisl'owymi. "limo świetnej żródlowej bazy terenowej nie próbuje t~ autorka przedstawić stos'Jnku wielkiej rodziny do rodu i szerszej wspólnoty plemiennej i etnicznej. Wydaje się iż akcentowanie pewnych zagadnień teoretycznych odbiłoby się korzystnie na przejrzystości obrazu, ale niekorzystnie na konstrukcji literackiej i barwności stylu. Praca ta na pograniczu surowego materiału i szeroko zakrojonych obrazów celowo konstruowanych, wydaje się być szkicem sytuacji wyjściowej dla dalszych badarl autorki nad rodziną. Należy zaznaczyć iż wielką zasługą etnografów węgierskich jest porus?enie tego zagadnienia (opracowywanego już od kilku lat przez ucwnY'2h radzieckich) choć brak streszczeń w językach obcych jest ich \vielk:m niedociągnięciem. Maria Trawi7iska-Kwaśniewska S. GEORGIEWA-STOJKOWA "Ogniszczeto b y t" - Sofia 1956, wyd. - Bułgarska Akademia w ba'łgarskij2 Nauk. - str. 114. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest poświęcona jednemu z najważniejszych elementów starego budownictwa Półwyspu Bałkańskiego - otwartemu palenisku. W swoich rozważaniach autorka nie ogranicza się do prześledzenia rozwoju paleniska otwartego tj. ogniska, ale zajmuje się też procesami pojawiania się i przemian konstrukcyjnych pieca chlebowego i ogrzewalnego. Zródłem pracy są przede wszystkim badania własne autorki, prOWf\dzone na terenie całego kraju, następnie opisy podróży XV-XVI w., literatura historyczna i etnograficzne prace bułgarskie z zakresu kultury materialnej. W literaturze etnograficznej nie ma większych opracowań mor.ograficznych, które zajmowałyby się lokalizacją i funkcjami paleniska i pieców w obrębie i poza budynkiem mieszkalnym, jakkolwiek można znależć wiele danych w rozprawach o budownictwie. Ze względu na pionierski charakter, szerokość problematyki i sposób ujęcia praca S. G.-Stojkowej zasługuje na szczególną uwagę. Publikacja ta posiada doniosłe znaczenie dla badań nad budownictwem słowiańskim tak ze względu na przytoczone materiały, jak i ujęcia teoretyczne. Zanim przejdziemy do tych ostatnich należy zapoznać się z jej treścią: W części wstępnej omawia autorka znaczenie paleniska jako centralnego ośrodka budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. Znaczenie to występuje powszechnie dawniej i obecnie i jest poświadczone przez fakt występowania motywu paleniska w literaturze ludowej, występowania nazwy "dymina", na daninę płaconą przez chłopów, liczne powiązania etymologiczne z nazwami pomieszczeń. Rozdział I, zatytułowany "Miejsce paleniska w budynku mieszkalnym" omawia różn,:, typy prymitywnych pomieszczeń na terenie całego kraju i stwierdza iż r bułgarski dom mieszkalny do końca XVIII w. (powszechnie) pozoslaje jednownętrzny a palenisko posiada w nim centralne położenie, na środku pomieszczenia. Na takie samo położenie paleniska wskazują także najstarsze domy dwu i trójwnętrzne, zachowane w zachodniej Bułgarii p:) dzień dzisiejszy. Wraz ze zmianą techniki budowlanej i użyciem inn\~go budulca, powstawaniem otworów okiennych (drzewo i pleciona ści8.iH llstępują na rzecz kamienia, dach pokrywa się dachówką nie słomą, likwiduje się oświetlenie od komina) zmienia się położenie ogniska. Palenisko stawia się przy ścianie wschodniej (stary nawyk celem wykorzystani.l światła słonecznego), albo przy ścianie działowej, aby ogrzewać dwa pomieszczenia. Takie paleniska przy ścianie występują jeszcze wspólcze~nie we wszystkich częściach Bułgarii. Rozdział II "Budowa paleniska" omawia szereg istotnych spraw konstrukcyjnych (ognisko bez komina, otwory do wyprowadzania dymu, ognisko z kominem, formy przejściowe) rodzaje spodniej konstrukcji paleniska, (wydźwignięte, zagłębione i równe z podłogą wykonywanie okapów) związek między lokalizacją i konstrukcją paleniska, nazewnictwo urządzeń paleniskowych, narzędzia i naczynia związane z paleniskiem. Ze względu na konstrukcję można wyróżnić dwa typy paleniska: 1) ognisko bez komina, występujące w prymitywnym budownictwie, zachowane współcześnie w zachodniej Bułgarii, najczęściej powiązane z centralną lokalizacją paleniska. 2) ognisko z kominem współcześnie występujące w całym kraju, związane z lokalizacją przyścienną. Konstrukcjami pośrednimi są tu: palenisko przy ścianie bez komina, oraz palenisko wysunięte poza obręb pomieszczenia, występujące tylko w zachodniej części Bułgarii. Uformowanie bryły paleniska wykazuje także zróżnicowania. Z wyjątkiem południa, gdzie występuje rzadko, najbardziej rozpowszechnio,jy jest rodzaj paleniska płaski, czworoboczny, natomiast paleniska o kształcie kopulastym są zjawiskiem nowszym i rozprzestrzeniły się tylko na terenie południowej Bułgarii. Obraz rozprzestrzeniania się tych typÓW palenisk, jak i wykaz przebadanych miejscowości zawierają załączone mapy. Rozdział III "Funkcje paleniska" zawiera dane o znaczeniu ogniska w życiu domowym i jego funkcjach w przeszłości, o krzesaniu ognia i gromadzeniu paliwa (w okolicach leśnych i bezleśnych) przygotowywaniu strawy, sposobach pieczenia chleba i różnych urządzeniach do tego celu ,~lużących. W przeszłości palenisko miało trzy podstawowe funkcje: służ:rlo do przygotowywania pożywienia, ogrzewania i oświetlania pomieszczenia. Autorka opisuje archaiczne sposoby wypiekania chleba w popiele lub w specjalnych "podnieach" z pokrywami i omawia przyczyny przetrwania tYch urządzeń prawie po dzień dzisiejszy. Sposoby ustawiania naczyń CZy zawieszania ich koło ognia, posługiwanie się różnego rodzaju uchwytami. podkładkami itp. omówiono w rozdziale poprzednim. Ciekawe są uwagi o paliwie w okolicach bezleśnych a mianowicie o używaniu do palenia �345 3'14 nawozu mieszanego ze słomą i suszonego przez oblepianie na ścianach budynków. Wokół paleniska znajdowały się ustalone tradycją miejsca cia siedzenia przy posiłkach i do spania dla całej rodziny (miejsce główne znajdowało się naprzeciw wejścia bliżej prawego rogu). Paleniska otwarl·e bez komina dostarczały wiele ciepła, tak że pomieszczenie nadawało się do suszenia zboża (w tym fakcie widzi autorka także jedną z przyczyn utrzymywania się tych palenisk). Ognisko lub szeroki komin były też jedynymi żródłami światła w mieszkaniach bez otworów okiennych. Rozdział IV. "Przechodzenie części funkcji paleniska otwartego na piec piekarski i ogrzewalny" omawia pochodzenie, rozprzestrzenienie się i rozwój pieca piekarskiego, konstrukcję przyściennego pieca ogrzewalnego, wpływ tych nowych urządzeń na rozplanowanie wnętrza i nazwy pomie.'izczeń, oraz formy przejściowe od ogniska do współczesnego pieca kuchennego. Autorka wyraża przypuszczenie iż piec chlebowy był od najdawniejszych czasów znany Słowianom na Półwyspie Bałkańskim (notowany w odkryciach archeologicznych od neolitu), natomiast nie używany dzięki niesprzyjającym warunkom (niewola turecka, używanie "podnicy" do pieczywa pszennego i kukurydzianego). Piec piekarski ropowszechnia się ponownie po wojnach wyzwoleńczych 1878, 1912, 1918. Rozprzestrzenia się bardzo szybko, jednak jest na pewnych terenach używany tylko w specjalnych okolicznościach, występuje sporadycznie, lub jest zjawiskiem zupełnie nieznanym. Takie piece z gliny, lub surowej cegły, wolnostojące budujesamodzielnie chłop w zagrodzie (przeważnie kobiety) a przypominają one kuchnie na Ukrainie i Zakarpaciu. Od kilkunastu lat notuje się proces przenoszenia pieca piekarskiego wolnostojącego w obręb budynku mieszkalnego a) pod ścianę tak, że część pieca wystaje poza obręb pomieszczenia b) do środka między dwa pomieszczenia, a nawet i na piętro. Piec ogrzewalny pojawia się z początkiem XIX w., szczególnie na połuaniu kraju j wiąże się ze wzrostem potrzeb i dobrobytu na wsi. Często można zaobserwować fakt iż budynki mieszkalne mają dziś w pierwszym pomieszczeniu (bez okien) palenisko otwarte a w drugim zaopatrzonym w otwory okienne, piec ogrzewalny. Rozdział V "Archaiczne uformowania paleniska" poświęcony jest konstrukcji okapów ("nawies" - pleciony i oblepiany gliną) kształtowi paleniska w zależności od miejscowego materiału, potrzeb gospodarczych chłopa, zamiłowań estetycznych, oraz wpływów obcego budownictwa. Ze względu [la uformowanie samej bryły (czworoboczne i kopulaste) jak i zależnie od tego czy są przedłużeniem komina, czy samodzielnymi konstrukcjami, różnicują się najrozmaitsze rodzaje okapów. Nie podając typologii zwraca <lutorka uwagę na niektóre warianty okapów, form pieca ogrzewalnego i kominów (grodzone, plecione, zdobione). Tak przedstawia się podstawow;I problematyka pracy nie mówiąc o wielu interesujących wiadomośchch szczegółowych, posiadających wszelkie walory porównawczE'. ! • Jeżeli chodzi o sposób opracowania, zwraca uwagę dążenie autorki do wszechstronnego zasygnalizowania problematyki a nie opracowania wyczerpującego jej całokształt. Autorka zgromadziła liczne dane, wykorzystała dostępną literaturę, przeprowadziła szereg dyferencjacji w zakresie morfologii i funkcji paleniska otwartego, wskazała na rozprzestrzenienie badanych zjawisk, ujęła je w kontekście zjawisk pokrewnych i zloj~alizowała w czasie. Podziwiając ogrom samego przedsięwzięcia i wkład pracy autorki, zwłaszcza przy tak olbrzymim zróżnicowaniu terenu) prze- ~ kraczające możliwości badań jednego badacza, trzeba dać wyraz uwagom krytycznym. Zastrzeżenia budzi rozłożenie akcentów między wymienione powyżej elementy opracowania. W pracy poświęcono więcej uwagi konstrukcji na niekorzyść funkcji, nawet w rozdziale gdzie mowa o funkcjac~ paleniska autorka niewiele wybiega poza morfologię i funkcje wynikające z konstrukcji, tzw. techniczne. Z drugiej strony trafnie analizuje konserwatyzm w zakresie konstrukcji mimo zmian funkcji urządzenia. O wiele lepsza jest także lokalizacja zjawisk w przestrzeni niż w czasie. Jakkolwiek dość często stara się autorka określić jakieś zjawisko chronologicznie, podając precyzyjnie datę pojawienia się czy zaniku, to jednak rzadziej wiaże omawiane zjawiska genetycznie. ·W zakresie materiału porównawcz~go zwraca uwagę na dane językowe (słownikowe) a mniej na rzeczowe (opisowe). Wśród cytowanej literatury przeważa literatura rosyjska na ni~korzyść pozostałej literatury słowiańskiej i zachodnio-europejskiej. W oparciu o tak szeroki wachlarz problematyki i tak wyczerpujące ujęcie autorka przedstawia kilka tez, które dałyby się następująco sformułować: 1) Palenisko jest najważniejszym elementem budownictwa mieszkalnego, posiadającym znaczenie dla rozplanowania wnętrza. 2) Bułgarskie mieszkanie do przełomu XVIII i XIX wieku pozostaje jednownętrzne, z jednym paleniskiem; 3) palenisko otwarte jest zjawiskiem ogólnosłowiańskim; 4) współczesne dane etnograficzne i dane historyczne (źródła pi!!anc) przemawiają za położeniem paleniska na środku pomieszczenia, jakkolwiek wśród ludności na podłożu kultury trackiej, wykazującej wpływy rzymskie, można było spotkać prymitywne jednownętrzne koliby z ogniskiem przy ścianie. Obok tego autorka wysuwa następujące przypuszczenia: a) piec piekarski był zjawiskiem autochtonicznym w Bułgarii a nie zapożyczeniem germańskim; b) piec ogrzewalny był wynikiem samodzielnego rozwoju pieca chlebowego na terenie Bułgarii. Pierwsze twierdzenie autorki jest udokumentowane całością przytoczonego materiału. Te same materiały jak i przytoczone żródła pisane potwierdzają także drugie twierdzenie stojkowej. Autorka omawia rozmie~zezenie przestrzenne różnych budynków mieszkalnych, podaje liczne przy- �346 kłady rozplanowania wnętrz i usytuowania paleniska, boga to zaopatrując swoje wywody materiałem ilustracyjnym; stwierdza także iż między położeniem paleniska a jedno czy wielownętrznością budynku zachodzą zależności. Szkoda że nie zajmuje się bliżej tymi zależnościami, nie daje systematyki rozplanowania wnętrz ze względu na lokalizację, morfologię i funkcje paleniska, jakkolwiek z samego cytowanego materiału narzu':a się potrzeba takiej systematyki. Sygnalizując powszechność Występowania paleniska otwartego na terenie Bułgarii w prze!Szłości oraz współczesne relikty, odwołując się także' do materiałów z krajów ościennych, poświadczających i tam występowanie palenisk otwartych, wreszcie opierając się na wynikach badań uczonych radzieckich ,autorka uogólnia fakty występowania tego typu palenislca na całą Słowiańszczyznę. Twierdzenie to godzi w poglądy R h a m a i in. przedstawicieli nauki niemieckiej o pochodzeniu "pieca ruskiego" i pieca pd. wschodnich Słowian od zapożyczell niemieckich, oraz braku powiązania tych urządzeń z otwartym ogniskiem południowo i środkowosłowiańskim. Ostatnie twierdzenie nawiązuje do poglądów L. N i e d e r l e g o. Materiał współczesny z zachodniej, południowej i środkowej części Bułgarii i próby retrogresji zdają się potwierdzać pogląd, że Słowianie przyszli na Półwy~ep Bałkański z domem jednownętrznym z ogniskiem na środku. Z braku źródeł pisanych, sięgających wstecz poza XVI w., rozwiązania nie pozostawiającego wątpliwości, należy oczekiwać jedynie od materiałów archeologicznych. Dwa wymienione przypuszczenia autorki, jakkolwiek sformułowane dość ostrożnie, budzą nieco wątpliwości, jako niedostatecznie udokumentowane. Pierwsze dotyczące pieca piekarskiego opiera się na badaniach archeologicznych uczonych radzieckich i bułgarskich, poświadczających występowanie pieca piekarskiego (analogicznego pod względem wyglądu zewnętrznego i sposobu wykonania) na terenie Ukrainy i półw. Balkaliskiego. Dane jakimi dysponuje Stojkowa nie pozwalają stwierdzić ciągłości między współczesnymi prymitywnymi piecami bułgarskimi a urządzeniami odkrytymi przez archeologów. Związek tych dwu szeregów zjawisk podważa jeszcze fakt iż piece znalezione w trakcie badall archeologicznych (osady Michalicz, Swilengrad, Koranowo, Nowozagore, Kriwodoł) charakteryzują się lokalizacją wewnątrz pomieszczenia a nie są jak współczesne - wolnostojące. Piec ogrzewalny jako zjawisko bardzo póżne nie może być zdaniem autorki zapożyczeniem od plemion germariskich, z którymi Bułgarzy mieli styczność w VI w. O powiązaniu pieca piekarskiego z ogrzewalnym ;.na świadczyć pokrewieństwo nazw tych urządzeń. Nazwy peszczt (pieC) i peczka (piec ogrzewalny) są używane w stosunku do jednego i dWel desygnatów, często zamiennie. Inne :18ZWY także pochodzenin słowiańskiego, lub nazwy pochodzenia trackiego cechuje ten sam stosunek d:) 347 desygnatów. Także na.zwa saba jest przeniesieniem nazwy z jednego de:;~:gnatu - [.'iec ogrzewalny - na drugi - izba w pomieszczeniu dwuwnętrznvm, co świadcz~'loby o autochtoniczności tych zjawisk a nie zapożyczeniach germańskich jak sądzi Rham, :Ueringer, Schier czy nawet Niederle. Jakkolwiek trafnym wydaje się tok rowmowania autorki łączący nazwę drugiego pomieszczenia z nazwą pieca (Bułgaria, Mołdawia, Albania, Turcja) ogrzewalnego, przy synchronicznym prawie pojawieniu się tych zjawisk, to jednak nie jesteśmy uprawnieni do tak daleko idących wniosków, szczególnie wtedy gdy autorka za słaby akcent położyła na roli paleniska w podziałach i różnicowaniu morfologicznym i funkcjonalnym wnętrz. Na zakończenie omówienia należy podkreślić ogromne bogactwo materiału słownikowego zebranego przez autorkę. Materiał ten impiruje szereg porównań między danymi przedstawionymi w pracy a polskim naze"vvnictwem ,dotyczy to szczególnie: naZ\,v pomieszczeń i części pieca: np. bułg. r:a pol. chużo czernata kaszta i bia~ata kaszta pol. czarna i bia~a izhG bułg. zad nik (tylna część pomieszczenia z piecem) por. zapiecek, następnie: s.,a~as, koszar, kohlJa na oznaczenie ganku, (podcienia?) bułg. prispa pol. przy;;;ba, bułg. prik!adnik (urządzenie między piecem a ścianą) pol. }:rzypiecek, bułg. d1lch!a (otwory na dym, odwody) pol. duchownicei w in. nazw. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest nie tylko ciekawą lekturą dla polskiego czytelnika zajmującego się budownictwem ludowym, ale jeszcze jednym dowodem rozmachu w podejmowaniu nowatorskiej problematyki ze strony In!stytutu Etnografii w Sofii. Maria Trawińska-KwaśniewsklI FLOREA BOBU FLORESCU: O p i fi C i l e l a l' o m i n i - Bucurc~ti 1957 - str. 168. - 6 nlb. rycin i tablic 129 - Wyd. Academiei Republici Populare Romine, jako t. I z cyklu: Studii de arta populara si etnografie. Wydawnictwo rozpoczęło swój cykl niniejszą pracą. staranna graficzna szata zewnętrzna, znaczna ilość materiału faktycznego i precyzyjny dobór ilustracji i tablic, pozwalają recenzentowi na zajęcie stanowiska jak n;:,jbardziej pozytywnego wobec tak pięknie podanej rozprawy. Strzeszczenia w językach rosyjskim i francuskim udostępniają książkę zagranicznemu czytelnikowi. Autor rozpoczyna pracę od stwierdzenia, że wobec faktu iż ubiór danego ludu kształtował !Się w ciągu całego okresu trwania jego rozwoju. strój ludowy okazuje się ważnym czynnikiem całokształtu kultury ludowej. Rozwiązanie niektórych zagadnień odnoszących się do początków różnych części składowych ubioru ułatwia zrozumienie samej etnogenezy badanego ludu, gdyż pojawienie się tego czy innego składnika stroju jest bącż wyrazem specyficznej kultury danego ludu, bądż wynikiem wpływu wywartego przez obce sposoby kształtowania form na formy miejscowe. �349 348 Autor, zaznaczywszy na wstępie, że termin o p i n c a (w liczbie mnogiej o p i n c i) odnajduje się w licznych językach ludów sąsiednich, jak np. L1 Albańczyków, przechodzi do analizy najdawniejszych reliktów i wizerunków kieprców (chodaków) na obszarze illiryjsko-trackim. Wszystkie znaleziska archeologów, jak podstawa wazy gliniane] z Turda~, jak waza z Kostelca w Czechach, jak stela grobowa z Bihacza w Bośni i pomnik w Adamklissi (Trophaeum Trajani), zawierają wizerunki tego typu kierpca. Wszystkie te wizerunki, jak również fragment obuwia typu opinca, znaleziony w kopalni soli w Diirrnberg koło Hallein (Austria) poddane są ścisłej analizie dotyczącej struktury morfologicznej. Na podstawie wspomnianej dokumentacji można twierdzić, że w zamierzchłej przeszłości istniały dwa typy kierpców, a mianowicie ściągane rzemykiem, marszczone tj. ściągane równomiernie z przodu i pozbawione nosów zagiętych ku górze tzw. g u r g u i, oraz bierpce posiadające g u r g u i. Badanie porównawcze tych odmian kierpców z obuwiem innych ludów jak Rzymian, Greków, Germanów, Słowian ustala wyżej wymienione dwa typy kierpca jako charakterystyczne dla terytorium illiryjskotrackiego. Autor stwierdza współistnienie na tych terenach typu o p i n c a gur gui typ to poświadczony przez znaleziska kultury neolitycznej w Turda~ (2500 lat p.n.e.), stelę nagrobną z Bihacza i podstawę wazy z Kostelca - z kierpcem typu illiryjskiego z Di.irrnberg należącym do epoki halsztacko-lateńskiej oraz chodakiem dackim, przedstawionym r:a pomniku w Adamklissi. W oparciu o morfologię chodaka z Di.irrnberg i chodaka z pomnika w Adamklissi, autor dowodzi, że pochodziły one od jednego wspóln~go prototypu i że musiały istnieć pomiędzy nimi fazy przejściowe, przyjmowane przez autora jako hipotetyczne. W ten sposób ustala szereg typów w rozwoju kierpca u Hliro-Traków. Odpowiedniki ich są dziś jeszcze w użyciu u ludu rumuńskiego. Dawne migracje pasterzy rumuńskich przyczyniły się do rozpowszechnienia kierpca w okolicach odległych od granic etnicznych ludu rumu 11skiego. ANTHROPOS, Krzysztof tom 50 Fryburg Wolski (195:; r.). Zeszyt 1 "Anthroposu" otwiera artykuł J. F. ROCK'A o trochę zagadkowym tytule: P o g r z e b o w y o b r z ą d e k 1 D'a 3 Nu a pochodzenie zbroic 1 Na - 2 Khi. (The 1 D'a 3 Nu Funeral Ceremony with special reference to the origin of 1 Na - 2 Khi weapons). ,,1 D'a 3 Nu" jest oznaczeniem chińskiego określenia na jeden z szesnastu odmian dawnego rytuału pogrzebowego, który stosowano w odniesieniu do poległych wojowników .Natomiast "l Na - 2 Khi" oznacza grupę etniczną z pogranicz:ł chińsko-tybetańskiego, która niegdyś zamieszkiwała okolice jez. Kuku-Nor, a w pierwszym stuleciu p.n.e. została zepchnięta na pogranicze kraju ·{unan. Otóż niegdyś, wojownikom chińskich kast rycerskich, w razie śmierci, przysługiwał obrządek pogrzebowy, różny w zależności od rangi społecznej, od rodu do którego należał zmarły, od jego wojennych zasług i od okoliczności śmierci. Wariantów tego obrządku było 16. W jednym z nich, którego tradycje dość długo przechowały się u ludu Maso onn wyż. wym. ludu l Na - 2 Khi, kondukt pogrzebowy otwierał tancerz ubrany w starożytną zbroję i chełm. W jednej ręce dzierżył miecz, VI drugiej kopię. Tańczył on obrzędową inscenizację ilustrującą torowal!ie drogi dla odchodzącej w zaświaty duszy zmarłego rycerza. Owa zbroja, którą miał na sobie ów tancerz, stała się z czasem rytualnym rekwizytem obrzędowym. Wykonana z kawałków skóry nosorożca, łączonych rzemie·· niami, była osobliwym reliktem kulturowym. Podobnie archaiczny był chełm i miecz. Zainteresowanie autora artykułu skupia się przede wszystkim na owej obrzędowej zbroi i broni, ukazując ciekawy fragment z dziejów chińskiej broni. CARL LAUFER: Z historii oraz religii ludu Sulka (Au s Geschichte u. Religion der Sulka). Lud Sulka, zamieszkały w wąskim pasie nadbrzeżnym (nad Wide-Bay), w południowo-wschodniej części Nowej Brytanii jest malo poznany. Prawdopodobnie przywędrowal z Nowej Gwinei.. Autor przedstawia w pierwszej części pracy pogląd na prawdopodobną etnogenezę tego ludu, szlak jego wędrówek, jego walki i proces osiedlania się na Nowej Brytanii. W części drugiej charakteryzuje poglądy religijn~, moralne, wierzenia o duszy i znaczenie magii w codziennym życiu Sulka. Szczególnie interesujące są tubylcze wypowiedzi na tematy wierzeniowe. W ujęciu Laufer'a widać wyrażną tendencję doszukiwania się pierwotnego monoteizmu w wierzeniach Sulka, widać w tym wpływ P. W. Schmidt'3 i jego teorii o monoteiżmie pierwotnym (Urmonotheismus). CHARLES M. CAMP i BRUNO NETTL: M u z y c z n e i n s t r u m e n t Cłuk o w e w p o ł u d n i o w e j Af r y c e (The Musical Bow in Southern Africa). Łuki muzyczne w poludniowej Afryce można podzielić na 4 grupy: (1) Łuki z rezonatorem stałym. (2) Łuki z rezonatorem doczepianym. (3) Łuki, przy których funkcjt; rezonatora ~pełniają usta grającego. (4) Łelki typu "Gora'·. Strukturalnym róż~icom łuków odpowiadają różnice efektów cL.wiE:kowych. Artykuł koilczy starannie opracGwane glossarium, rejestr bibliograficzny, i kilka muzycznych transkrypcji, które ilustrują melodykę uz:,skiwaną na omówionych instrumentach. JOSEPH HENNINGER: C z y t. zw. "r e l a c j ę N i l u s a" m o ż n a uważać za prawdziwe źródło wiadomości z zakresu h i s t o r i i r e l i g i i? (Ist der sogenannte Nilus Bericht eine brauchbare religionsgeschichtliche Quelle?). �351 350 Od 70 lat VI literaturze historii religii znaczną rolę odgrywa "relacja Nilusa" (Nili monachii eremitae narrationes, quibus caedes monachorurn montis Sinae et captivitas Theoduli eius filii describuntur), mnicha z pól·wyspu Synai, z przełomu IV/V w. n.e. Od lat 40 pod adresem tegoż dokumentu zaczęto jednak wysuwać różne zastrzeżenia. Wątpliwości na temat dokumentarnej wartości opowiadania mnicha Nilusa wysunęli historycy, religioznawcy. Istnieje prawdopodobieilstwo, że mamy tu do czynienia raczej z u tworem literackim właściwym Gv,-ej epoce, niż z relacją opartą na dokładnej znajomcści opisywanych faktów. J. Henninger, znawca zagadniei, kulturowych świata arabskiego, autor znanych z tej dziedziny publihacji, poddaje krytycznej analizie te fragmenty opowiadania Nilusa, które ilustrują zwyczaje Arabów półw. Synajskiego w okresie preislamickim (t;..:w.Izmaelitów). Omawiając porównawczo szczegółowe zagadnienie pr3ktykowania ofiar z ludzi i wielbłądów oraz towarzyszące tym obrzędom z".';:czaje, auter również dochodzi do wniosku, że opowiadanie Nilusa jest c:1Yba utworem literackim. Nilus bowiem nie posiadał dokładnej, szczegółowej wiedzy o ówczesnych zwyczajach Arabów, nietylko dotyczących spraw ofiar ale także o codziennym trybie ich ;:ycia. LEON C/I.DOGAN: P t a k i a d u s z e l u d z i z m a l' ł y c h w m i t ulog i i l u d ó w G u a l' a n i i G u a jak i, (Aves y almas de difuntos en la mitologia guarani y guajaki). Krótki artykulik zawiera przycz.'"nek do wierzel\ o przybieraniu przez duszę postaci ptaków. WILCa \VORTELBOER: a .i ę z y kuk u l t u r z e l u d II B e i. u (Zur Spr:ache u. Kultur der Belu). Chodzi o lud, zamieszkujący środkowq i wschodnią czc;ść wyspy Timor (i\rchip. Sundajski). Autor nawiązując do pracy B. Vroklclge Etlmog;Yiphie der Belu in ZentruL Timor poszerza niejako a nieJdi2c:y l:~kżlo j.;oryg~}.io j"go r(':;:;oje. Om.8wia kolejno: geografię ludu Belu, jego kulturę materialną, społeczną i wierzenia. Następnie szerzej OpisujE' gec',~r:ÓftcLną sytuację voludnio\vo-śrc.dko\vej gru.py Belu i jej podzi:)[ na 5 mniejszych grup diaiektycznych. Na tle tego poclzhlLl ('mawia zróżnicowania tych grup w ich zwyczajach żniwnych, w obr7.ędowości wE'selnej : pogrzetowej. K0!1COWą cz<;ść s\vej rozprawy (rozdz. IV), autor poświ,;:c;.1 zagadnieniom języko,,:ym. polemicznie ustosunkowu.iąc ;:ię do \vypo\vied7.i r:::1 ~cn te;Tlat \;;"'s~ołLni;~:::f:~-"_~_"'.7y:~e.i V·.~·C)kJage i;t ~?.r~Lln.11 r.), CHARLES ESTIiRi\TA'XN: O b r z c C;" G c:~::s z c 7 e n i a w p o ł u d n.z a c h. A n g a l i (Di er:, rites de punl\ci'tion du s'.d.- ouest de l'Angola). Chodzi tu o prak t:;)';i Oczyszczenia w przypadkach: a) Jeżeli kobieta pocz~ła dziecko przed menstruacją a nie po menstruacji, gdyż to u tamtejsZ:"ch Bantu jest uważane za coś, co przy nosi nieszczęście. bl Po urodzeniu bliżniąt. co także wg. ich wierzeń, jest czymś sprzecznym n;,brw. cl Po dwukrotnej chorohie dzieck,). d) Po ponownym połączeniu się malżonków. którzy przez pewien czas żyli w separacji. e) Magiczny ma również miejsce w stosunku do wdów i wdowców, z małżonków. MORICE ligion and poprzednie i 44). Autor Isnegów, a zabieg oczyszcz~nia po śmierci jednego VANOVERBERGH: Religia i magia ludu Isneg (ReMagic among the Isnegl. Jest to 5-ta część rozprawy. Cztery znalazły się w 48 i 49 tomie ••Anthropos'u" (patrz Lud, t. 42 przedstawia jedynie teksty ,ilustrujące językowe zróżnicowania równocześnie ukazujące specyfikę ich pojęć i wyobrażeń. JOHANNES ITTMANN: W y o b I' a Ż e n i a b ó s t w a i j e g o i m i o n a pół n a c n e j, l e s i s t e j c z ę Ś c i K a m e I' u n u (Gattesvorstellung und Gottesnamen im nordlichen Waldland von Kamerun). W dawnym Kamerunie trudno bylo u tamtejszej ludności dostrzec przejawy wzgl. znaki jakiegoś wyrażnie religijnego kultu. Stąd powstała opinia, jakoby ludności tych obszarów religia i kultowy rytuał były obce. Autor przeciwstawia temu poglądowi material dowodowy z którego wynika, że jakkolwiek mamy tu da czynienia z poganami, to jednak mają oni zupełnie konkretne wyobrażenia o bóstwie oraz nazywają je konkretnymi imionami. Na plan pierwszy wysuwają się trzy postacie bóstw, mianowiciE:: bóstwo, które jest związane z kultem przodków; bóstwo, które jest czczone jako bóstwo nieba ('raz pojęcie, wprowadzone przez misjonarzy - "vyobrażenie i imię Boga. w LEO MEISER: "P l a t f o I' m a", z j a w i s kok li l t u I' o we pół n a cn y C h w y b r z e ż y N o we j G w i n e i (The ,.Platform" Phenomenon along the Northern Coast of New Guinea). Na ośmiu stronach tekstu Meiser omawia pewną kulturową osobliwość we wioskach ludu Kean. Nawiązując do relacji W. Tranel'a ("Anthropos", 47, 1952, s. 460 i n.), notuje, że podobnie jak u ludu lVIoando tak i u, l~du Kean sp~tYkał ~n roz:naite.ormy pal~wych platform p~z'2d domami. PemIą one osoblIWą fung:cję Jakgdyoy przedsIOnka często, choc nie zawsze, ocienionego dachem. Są miejsc m spotkań towarzyskich, spożywania posiłków, żucia betelu. Są także traktowane jako miejsce do pełnienia praktyk n charakterze religijnym. I'>'Tająróżne nazwy i kształty, jak również odrębne roz',viązania konstrukcyjne i motywy ozdobne. Ale nie tylko. Nazwy na owe platformy zar:Ecm l1azwami ninviek:ch egzoganicznych grup mieszkańców w danycb wioskach. Członkowie tych grup nie są jednaJ<: związani pokrewieństwem. Natomiast zewnętrznym znakiem przynależności do grupy jest właśnie kształt i barwa owej drewnianej platformy przed ich domami. otóż są one nie t~-lko emblematem, sygnalizującym wspomnianą przynależność, lecz przedstawiają równocześnie coś, co jest jakgdyby sumą moralnego kodeksu poszczególnych grup. Jest więc do nich przywiązane Viierzenie o duchu - założycielu platformy oraz z pokolenia w pokolen:e przekazywany system obowiązków i praw, nieco odmienny, dla każdej z owych grup, choć nie pozbawiony także wspólnych wątków. Autor trzema przykładami ilustruje omawiane zjawisko. "'1 �352 353 A. H. J. PRINS: S h u n g way a, o j c z y z n ą pół n o c n o - w s c h o c> n i c h B a n t u (Shungwaya, die Urheimat der N6rdost-Bantu). Autor przedstawia stosunkowo długi szereg plemion, które należy zaliczyć do grupy Bantu północnowschodnich. W legendach historycznych niektór)'l'o tych plemion powtarza się nazwa królewskiego miasta Shungwaya w pobliżu Birikao (tj. portu Durnfort) w płd. Somali. Wzmianki portugalskich kronik z XVII w. potwierdzają istnienie Shungwaya a także ludu hj nazwy. Miasto to znależć można na niektórych mapach Afryki wschodniej z XVI i XVII w., tym niemniej dokiadna lokalizacja jest jeszcze niezupelnie ustalona. Nazwa Shungwaya była nie tylko nazwą miasta ale równi~;~ nazwą państwa, które powstało z konfederacji szeregu plemion Bantu prawdopodobnie gdzieś w X w. n.e. Zmierzch jego zaczął się w XVI w. a ostateczny rozpad nastąl:'ił w końcu XVII "v. Pod naciskiem ludów obcych poszczególne plemiona usuwały się z da"vnej ojczyzny i zajmowały nowe tereny w Kenii i Tanganice. Dl SISTO VERI: Język ludu Ingassana z Afryki Wschodn i e j (II linguaggio degli Ingassana nell'Africa Orientale). Chodzi tu o język ludu z;;,mieszkującego wyżynę Tabi nel Dar Fung (pogranicle anglo-egipskiego Sudanu w międzyrzeczu Nilu Białego i Błękitnego). Autor wylicza liczne plemiona mówiące tu współnym językiem, określa pozycję tegoż języka w systematyce lingwistyki afrykańskiej oraz charakteryzuje jego cechy fonetyczne i morfologiczne. ANDREAS GERSTNER: W i e l' z e n i a p l' a k t y k i l u d u We· wa k - B o i k i n n a t e m a t c h o l' Ó b i i c h l e c z e n i a (Die glaubenmassige Einstellung ciel' Wewak-Boikin-Leute zu den Krankheiten und deren Heilung). W artykule, który jest dokończeniem pierwszej częśd, ogłoszonej w 49 (1954) tomie "Anthro~s'u", autor zajmuje się praktykarni lecznictwa u jednego z ludów północnowschodniej części Nowej Gwinei. Przedmiotem opisu są metody znajdowania przyczyn poszczególnych chorob poprzez interpretację marzeń sennych, przez pośrednictwo ludzi szczególnie uzdolnionych do rozpoznawania tych przyczyn oraz drogą wywoływania stanów hipnotycznych. Kot1cowy rozdział zawiera opis działań mających r,a celu odwrócenia choroby przez zabiegi magiczne z udziałern czarownika Jub przez ofiary i modły. Autor uchyla się od głębszej psychologicznej analizy, niemniej sam materiał jest bardzo interesujący, szczególnie etn'J['sychologa. JOHANN FRICK: 1\la t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ów - T s i 11g h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen-Tsinghai). Rozprawa o dużej wartości ~tnograficznej. Autor przedstawia w ewolucyjnej kolejności pojęcia, wierzenia i praktyki związane z macierzyństwem kobiety chińskiej. Wątkiem przewodnim niniejszej, pierwszej części tak zatytułowanej rozprawy, jest zagadnienie "nieczystości" kobiety, w sensie społeczno-religij- nym, wystEiPujące ze szczególnym znaczeniem w cyklu praktyk i pOSi;ć,W w czasie menstruacji, w okresie ciąży i przez jakiś czas po urodzeniu dziecka. Autor zatrzymuje uwagę na konsekwencjach tego. \V rozdzie,lę III i IV omawia wierzenia o tym, co zmarłą w stanie nieczystości kobiet" czeka w życiu pośmiertnym (w owym pozagrobowym świecie istniei; specjalne miejsce dla tych kobiet, zwane "sadzawka krwi" albo, jaskinia krwi") oraz co trzeba czynić, aby zmarłą z niedoli ratować. O~ówienie rytuału pomocnego tej sprawie zawiera szczegóły archaicznych wierz211. Z powodu dużej siły żywotnej tych przekonań i wierzeń dola chińskiej !cobiety jest niezmiernie ciężka. MERVYN MEGGIT: "D ż a n b a" u l u d u Wal b i l' i w Ś l' o d k o we j A u s t l' a l i i (Djanba among the Walbiri). "Dżanba" to odpowiednik .,oruncza" znanych z opisów Spencer'a i Gillen'a, a odnoszących się do również australijskiego ludu Aranda. "Dżanba" to złośliwe duszki. U luciu Walbiri dookoła owych "dżanba" oplotło się sporo mitów i legend. O owy';h mitach, o właś~iwościach owych "dżanba" i miejscach ich zamieszkiwani" a tym, że potrafią one ludziom mocno szkodzić a nawet zabija"ć, pisz~ <'utor ~olejnych czterech rozdziałach. Następne cztery rozdziały poświęc;a omaWJaDlU praktyk zabezpieczających. W rozdziale końcowym mówi o podobnych wierzeniach i wyobrażeniach, które spotyka się u innych ludów tego kontynentu. Autor brał udział w badaniach etnograficznych ludu Wa1biri w okolicy Hooker Creek i Wave Hill w Australii w latach 1953-54. Ostatni z serii artykułów w tym zeszycie nosi tytuł: "P u r a, i s t o t J. n a j w y Ż s z a A r i k e n ó w". Autorem jest ALBERT KRUSE, misjonarz. Treścią artykułu jest wierna transkrypcja wypowiedzi Indianina imieniem Atit! z ludu Arikena, żyjącego nad rzeką Trombetas w stanie Pard w Brazylii. Chociaż wątkiem przewodnim jest charakterystyka postad dwóch tamtejszych bóstw-demiurgów Pura i Mu'ra, to przecież Atiti opisuje przy okazji wiele szczegółów z życia, obyczajów i gospodarki ludu Arikena. :v \V dziale "Analecta et additamenta" na uwagę specjalną zasługują: sprawozdanie Martina Gusinde z ekspedycji do kraju Indian Yupa w Wenezueli, notka M. D. W. Jeffreysa a wprowadzeniu kukurydzy do Hiszpanii. i wypowiedź H. Hubera na temat bliźniąt u murzynów kraju Togo (Afryka). Drugi zeszyt 50 tomu "Anthroposu" otwiera artykuł K. J. NARRA: I n t e l' p r e t a c j a s z t u k i P a l e o l i t y c z n e j poprzez paralele etnc)graficzne (Interpretation altsteinzeitlichen Kunstwerke durch 'lolkerkundliche Parallelen). Narr podejmuje próbę zestawienia metodologicznych zalozeli, które winny służyć jako naukowa podstawa do interpretowania znalezisk archeologicznych poprzez paralele etnograficzne. Przytacza więc szer':g rozmaitych, niejednokrotnie sprzecznych twierdzeń metodologicznych znanych archeologów i etnologów i próbuje usystematyzować je (Diagram 23 "Lud", t. XLV �355 354 na s. 523). Praktyczną wartość tej próby sprawdza autor na przykładach interpretacji kilku bardziej znanych reliktów sztuki paleolitycznej, pOSł'lgując się analogiami etnograficznymi. Artykuł zainteresuje przede wszystkim archeologów mimo, że nie wnosi nowych wartości. E. A. WORMS: Ws pół c z e s n e i p r e h i s t o r y c z n e r y s u n ki > k a l n e w ś r o ci k o we j i pół n o c n e j K i m b e r l y (Contemporary and Prehistoric Rock Paintings in Central and Northern North Kimberley). Autor zdaje relację ze swoich dwóch wypraw autralijskich, w czasie których, przy pomocy tubylców Ungarinjen, Gwini i Gulari, odnalazł szereg rysunków skalnych. CZE;ŚĆz nich to współczesne, lub raczej niezbyt dawne malowidła przedstawiające postaci mitycznych australijskich prawodawców Wandjina oraz demiurga Węża-Ungud. Natomiast inne rysunki są pochodzenia b. dawnego. Według hipotezy Wormsa są one dziełem prehistorycznej, pigmoidalnej rasy, którą musiały cechować wysokie uzdolnienia plastyczne. W nawiązaniu do prac G. Taylora (1950 r.) i F. de Pogranyi Nagy (1952 r.) autor widzi możliwość, że były to szczątki rasy Tasmanoidów, która zamieszkiwała kontynent istniejący niegdyś, a który był pomostem dla migracji między południową Ameryką a Australią (s. 566). Swietnie opracowany artykuł reprezentuje wysoką klasę zwi'izłego, naukowego ujęcia. Kabardyńska wersja motywu "Kto jest silniejszy" jako próba tekst.u z Kizburn (Elne Kabardinische Fasung des Motivs "Wer ist sHirker?" aIs Textprobe aus Kizburn (Baksan, Kaukaz). Artykuł poświęcony pamięci Roberta Bleichsteinersa (zm. ID. IV. 19~4.), w opracc.waniu J. Knoblocha. Bajkowy motyw "Kto jest silniejszy?" został zapisany m. i. także w języku kabardyńskim. Tekst tego zapisu autor przedstawia w transkrypcji fonetycznej i w dosłownym tłumaczeniu. SEVERINE SILVA: Ś l a d y l u d z k i c h o f i a l' w K a n ara. (Traces of Human Sacrifice in Kanara). W Indiach na zach. wybrzeżu Dekar,u w prowincji Kanar zachowały się jeszcze żywo w pamięci tamto ludzi wspomnienia o krwawych ofiarach z ludzi. Praktyki te ustały ok. 1800 r. Ofiary z ludzi skła.dano corocznie w porze monsunu celem uzyskania przychylności bogów. W nadmorskich i nadbrzeżnych okolicach krajLl składano ofiary z ludzi aby ocalić przed zniszczeniem wały ochraniające uprawne pola przed zale\vem wód w dniach stormów i powodzi. Wreszcie podobne ofiary bywały składane z okazji niebezpiecznych wypraw mors:dch i podróży handlowych. Zaniechanie okrutnych praktyk odbyło się przez wprowadzenie form zastępczych do aktów ofiarnych. I tak ludzką głowę, którą poprzednia odcinano ofierze i przecinano na 2 połowy, zastąpila głowa melonu albo, w niektórych okolicach ofiarę ludzką zastąpiła ofiara z koguta. Warto zwrócić uwagę na fakt, że we wsiach, które zachowują tradycyjny ustrój matriarchalny, przyjęła się ofiara z melonu, a nato- mi~s.t ofiara z koguta we wsiach patriarchalnych. Uzasadnioną wydaje się opll1la autora w myśl której ofiary z ludzi były tu pierwotnie składnikIem kultury matriarchalnej, a więc dawniejszej. Ciekawe są również opisane przez autora zwyczaje rytualnego trucia zięcia w rodzinach zachowujących tr<ldycje matriarchatu. " ALCIONILIO BRUZZI DA SILVA: R y t u a ł p o g r z e b a w y l u d 6 w : n a d. r z. U a u p e s (Os ritos f0.nebres entre as tribos do Uaupes). Zwyczaje. pogrzebo.we je~nego z ludów, żyjących nad rzeką Uaupes (dopływ A.~a.zon!{l, BrazYh~) opIsane tu przez misjonarza Bruzzi, nie wiele się roznlą od zwyczaJow praktykowanych przez inne ludy z nad Amazonki należące do grupy jE;zykowej "tukan" i "tari<:na". ' G. W. B. HUNTINGFORD: G o s p o d ark a D o r o b o. (The Economic Life of. the ?orobo). Chodzi tu o b. pierwotny lud murzyński, żyjący w re;o:erwaCle lesnym Afryki Równikowej, na zachód od Kenyi, w sąsiedztwie kraju Nandi. Artykuł jest niezwykle interesujący. Ukazuje bowiem szcze· ~ół~ .ekon~m~ki zbieraczo-Io,,:,ieckiej oraz proces przechodzenia do gospocar,u kOplel1laCZO-hodowlanej. Osobliwie ciekawy jest opis puszczańskiego bartnictwa Dorobo, a to ze względu na analogie z dobrze nam znanym bartnictwem polskim. Artykuł świetnie charakteryzuje całość gospoda~ki Dorobo. Autora znamy już z monografii o społecznych i politycznych instyttlcJach ludu Dorobo. (Anthropos, t. 44, 1951 i t. 49, 1954). FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e 1u d u T a m a j e q : e ~w s :h o d n. c z ę Ś c i J u 11e m m e d e n (Textes ethnographiques de la l ar~aJeq des Jul:emmeden de l'est). Jest to 3 część pracy. Dwie poprzedme były opubhkowane w 46 (1951) i w 48 (1953) tomie Anthroposu Krótkie, podane w transkrypcji fonetyczne i w poprawnym tłumaczeniu' teksty ~awierają dużo wiadomości o życiu Tuaregów Nigerii, o gospodarce' Z\\'yczaj ach i folklorze. ' ~OHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i n c z y k ó w T s i n gh a I (Mutter U. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Cz. II. Pierw~za CZf;ŚĆtej rozprawy znalazła się w 50 t. Anthroposu (1955). W tej części m:!or omawia zwyczaje praktyki i wierzenia, związane z traktowaniem kobiety brzemiennej w okresie ciąży i z aktem urodzenia dziecka. OTTO MORS: H i s t o r i a l u d u B a h i n d a z d a w n e g a p a ńs t w a K y a ill t war a n/j e ź. V i c t o r i a - N y a n z a (Geschichte der Bahinda des alten Kyamtwara-Reiches am Victoria-Nyanza-See). Treściq artykułu są dzieje ludu Bahinda w okresie 1590-1954 roku. 1\1. TOPNO: P o g r z e b o w e z w y c z a j e l u d u lVI u n d a n a w v_ ż y n i e R a n c h i (Funeral. Rites of the Mundas on the Ranchi Platea~). V.'d l\Iunda żyje w prowincji Bihar na północnym wschodzie Indii. Jego zwyczaje pogrzebowe ulegają zmianie. Przed ok. stuleciem zostało tam 23" �356 357 z:miechanc ciałopalenie na rzecz obrządku grzebalnego. Jednakże cido osobnika, którego zabił tygrys, nadal Jeszcze bywa palone. Przedmiotem szczegółowego opisu są w omawianym artykule ceremonie pogrzebowe, ich ideologiczne podłoże oraz zabiegi magiczne. Szczególnie ciekawy jrJst opis pochowków wtórnych. JOS. TRIPPNER: N a w o ż e n i e g l e b y w h a i (Ackerdungung in der Provinz Ch'ing-hai, hai leży na pograniczu tybetańskim w półn.-zach. tody użyźniania uprawnej ziemi w tamtejszym tem niezwykle interesującego etnograficznego przez autora pochodzą z 1941-1951 r. Spośród 5 nych przez Trippnera, szczególną wartość posiada P I' o w i n c j i C h'i n g -China). Prowincja Ch'ingChinach. Tradycyjne merolnictwie są tu przedmi0opisu. Materiały zebrane typów nawoźenia omawbopis źarowej uprawy ziemi. .JOHN M. GARVAN: O s o b o w ość P i g m e j a ,Pygmy Personality) Chodzi tu o pigmejów grupy Negritos z wysp Filipińskich. Wyliczone przez <'.utora cechy osobowości Pigmeja to szereg zalet przy dość nikłej liczbie cech ujemnych, wśród których pierwsze miejsce zajmuje bojaźliwość Pigmejów i umiłowanie łatwego życia. Materiały pochodzą z terenowych badań autora, które autor prowadził wśród Negrytów na Filipinach. P. B. LAFONT: Patronimiczne rody Czarnych Thai -S 0'- n - l a o I' a z N g h j a - lo (Notes sur les familles patronymiques Thai Noires de So'n-la et de Naghia-lo). Genealogia, struktura i rodowe zwyczaje dwóch spośród wielu rodów syjamskich, należących do grupy Th'li Dam t. zw. Czarnych Thai są przedmiotem niniejszego artykułu. RUDOLF RAHMANN i MARCELINO N. MACEDA: N e g I' Y c i p ó łn o c n e g o N e g r o s (Notes on the Negritos of Northern Negros) Treścią artykułu jest etnograficzny szkic Negrytów mianowicie ludu Ata, zamieszkującego w północnej części wyspy Negros w archipelagu Filipiilskim. Materiały zostały przez autorów zebrane w dwóch ekspedycjach odbytych w latach 1954-1955. Szkic jest dość powierzchowny. Sporo w nim łuk, których nawet szczupłość artykułu nie może usprawiedliwić, tym zaś mniej, źe autorzy dysponowali wcale bogatą bibliografią w zakresie tego tematu. FRANZ EICHIGNER: Praca kobieca u tybetańskich no .. m a d ó w Z 11 a d j e z i o raK u k u n o I' (Frauenarbeit bei den tibetischen Nomaden im Kukunor Gebiet). Rola kobiety w gospodarce pasterzy-nomadów nie jest tak poślednia, jak to przyjmują niektórzy teoretycy. Artykuł Eichingera jest pod tym względem wielce instruktywny. Do interesując.vch szczegółów naleźy m. i. spostrzeźenie autora, źe o ile tkactwo jest tu w rękach kobiety, o tyle przędzeniem wełny trudnią się mężczyźni. Autor wyEcza wszystkie konkretne zajęcia kobiece i charakteryzuje rolę i znaczenie tych prac w gospodarce tybetańskich nomadów. DOMINIK SCHROEDER: O s t I' U k t u I' z e s z a m a n i z m u (Zur Struktur des Schamanismus). Istotą lub raczej podłożem szamanizmu jest ekstaza. W stanach ekstazy występują osobliwe zjawiska eksterioryzacji duszy, jej identyfikacja z kosmosem, z bóstwem, ze światem duchów, dusz lub sił przyrody. Na tym podłoźu kształtuje się szamanizm jako światopogląd i jako instytucja ludowej kultury w północnej i środkowej Azji. Nie jest on jednak w swej istocie ani religią ani też magią (s. 880). Rozprawa wysoce specjalistyczna. Autor stoi na stanowisku wyznaczonym przez założenia psychologii postaci (Gestaltspsychologie). Tymi to założeniami nawiązującymi do teorii archetypów Junga, tłumaczy Schroeder psychologiczne podłoźe szamanizmu. Autor, reprezentuje współczesny kierunek ideologiczny wiedel1skiej szkoły w etnologii. PAUL SCHEBESTA: H I' o l f Va u g h a n S t e v e n s. Schebesta przypomina tu nazwisko pierwszego badacza malajskich Semangów, który pod koniec XIX w. penetrował dźunglę półwyspu malajskiego, z polecenia R. Virchova i Etnologicznego Muzeum w Berlinie. Stevens zbierał materiały etnograficzne. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. wartość relacji etnograficznych Stevensona zakwestionował R. Martin. P. Schebesta dokonUje tu zasadniczej rehabilitacji Stevensa, wykazując brak słuszności w zarzutach :v1artina i jego zwolenników. FRITZ BORNEMANN: Materiały J. lVI. Garvana dotyczące Negrytów Filipin i towarzyszące im zapiski Schmidt a (J. M. Garvans Materialien uber Negrito der Philippinen und P. W. Schmidts Notizen dazu). Próbę pracy Garvana o pigmejach przedstawia L'agment wyżej przytoczony (Pygmy Personality). Całość pt. "Pigmeje Filipin" pozostaje jeszcze w rękopisie. Garvan przed śmiercią (między 1938 a 1941 r.) przesłał rękopis monografii o Negrytach prof. J. M. Cooperowi z Katolickiego Uniwersytetu w Waszyngtonie. Rękopis zainteresował O. W. Schmidta, który go sprowadził do archiwum "Anthroposu", gdzie go reprodukowano na mikrofilm. (MBA, t. 19). W. Schmidt, czytając rękopis poczynił szereg notatek komentujących uwagi Garvana. Otóź F. Bornemann z kolei daje charakterystykę pracy Garvana, oceniając ją na ogół przychylnie, choć nie ukrywa, że razi go fakt, iż autor pominął prace Schmidta o Pigmejach. Zarzuty Bornemanna są o tyle dziwne, źe Garvan nie posiadał teoretycznego przygotowania etnologicznego, jego życiorys może wiele tlumacz:"ć. \V drugiej, końc:o\',ej części artykułu, Bornemann cytuje i omawia notatki O. Schmidta komentujące treść rękopisu. Końcowy artykuł Arnolda Burgmanna omawia gramatykę i słownik jc;zyka ludu, który zamieszkuje wyspy Marshalla. Autorem tak gramatyki Jak i słownika był August Erdland. IV dziale "Analecta et additamenta" znajduje się sprawozdanie z artykułu W. E. l\Tlihlmanna pt. "Ethnologie u. Geschichte" oraz artykuł E. Drobcca pt. "Zur Geschichte u. Ethnomedizin". �359 358 W dziale "Miscellanea" i w dziale "Bibliographie" 50 tomu Anthroposu za r. 1955 znaleźć moźna liczne recenzje etnograficznych lub etnognfa interesujących publikacji z lat 1953-54. Bogaty jest równieź rejestr "PI;' blicationes recentes". W recenzowanym tu tomie przewaźa ogółem tematyka azjatycka. Tc,[t1 jest b. obszerny, liczy ok. 1061 stron. Problematyka materialnej kultury jest reprezentowana raczej ubogo, natomiast obfite są materiały z zakreci'J kultury duchowej i społecznej. Tadeusz Wróblewski ANTHROPOS, tom 51 Fryburg 1956 r. Ze.szyt .pierwszy t. 51-ego otwiera artykuł Rudolfa R a h m a n'a, redaktora "Anthropos'u", na temat pięćdziesięciolecia istnienia tego czasopisma. Pierwszy tom wydawnictwa ukazał się w 1906 r. W myśl początkowych załoźeń miało to być pismo przede wszystkim misjonarzy interesujących się problematyką ludoznawczą i językoznawczą· Te ideologiczne załoźenia znalazły wyraz w podtytule czasopisma: "Internationale Ztschr. f. Voelkerund Sprachkunde". W. Schmidt figurował ówcześnie na okładce jako wydawca przy w3półpracy licznych misjonarzy. Wysoki poziom czasopisma i zarysowane plany zainteresowań, a przy tym imponujące bogactwo materiałów tu publikowanych, przyciągnęły rychło uwagę czołowych etnologów, lingwistów, antropologów i przedstawicIeli dyscyplin pokrewnych całego świata. Na łamach "Anthropos'u" moźna znaleźć nazwiska B. Ankermann'a, W. Lehmann'a, R. Lehmann'a - Nitsch'a, Andrew Langa', A. va:1 Gennep'a, R. Maretfa, A. L. Kroeber'a, B. Laufer'a, P. Ehrenreich'a, FI. Graebner'a, R. Thurnwald'a i wielu innych. Stal się zatem "AnthropCls" organem znacznie szerszego kręgu, niź to zrazu leźało w zamiarach jeg'o wydawcy. Historii rozwoju tego wydawnictwa poświęcone są dalsze stron;; artykułu wstępnego. Z kolei Joseph H e n n i n g e r przedstavlia szkic biograficzny Wilhelma Schmidt'a (P. Wilhelm Schmidt S.V.D. 1868-1954). Smierć ojca Wilh'31ma Schmidt'a (In. 2. 1954.) odbiła się szerokim echem w świecie naukowym. Dowodzi tego ponad 30 pośmiertnych artykułów i wspomnień na lam:łc.łt wielu czasopism o życiu i zasługach zmarłego. W biografii tego etnol"Jga 7l1ajdujemy interesujący szczegół o wakacjach spędzanych na GórnYD1 Sląsku, i pierwszych zainteresowaniach etnograficznych i językowych onu: wzmiankę o tym, że uczył się języka polskiego. Biograficzny szkic Henninger'a przedsta\via pelen obraz osiągnięć W. Schmidt'a w cia.gu jego długiego i pracowitego życia. Uzasadnione jest końcowe zd8nie artykulu, któreg'J myśl określa \vielkość dzieła, dokonanego przez W. Schmidt'a E:repi m071Hmentum n.erc pcrennius. Pamięci \Y. Schmidt'a poświęcony jest również artykuł Wilhelma K o pp e r s a, znakomitego i wiernego ucznia Schmidt'a. Artykuł ukazuje czy tel- nikowi działalność zmarłego na polu osiągnięć naukewych. Tej to aktywności Schmidt'a zawdzięcza szkoła wiedeńska swoje powstanie i rozwój. Kolejny artykuł LOUIS J. LUZBETAK' A nosi tytuł K u l t z m ar ł y c h w kra j u 'Iv' a h g i n a N o we j G w i n e i (Worship of the Dead in the Middle Wahgi New Guinea). Ukryta w scrC.l N. Gwin2i dolilE\ \Vahgi została odkryta dopiero przed 20 laty. Autor artykułu należy do grupy misyjnej, która tam podjęła swą działalność. Istotą zastanego u ludu środkowej Wahgi kultu i systemu wierzeń są wierzenia w dusze umarłych. Tubylcy posiadają określenie "mińmań" na oznaczenie duszy zmarłego. Odpowiada to mniej więcej angielskiemu "shadow image". Ta sama nazwa służy na określenie odbicia w wodzie albo lustrze. Tak pojmowana dusza, ożywia ciało i może je opuścić na krótszy lub dłuższy okres czasu lub na st8łe. Wtedy następuje śmierć. Zwierzęta w myśl wierzeń Wahgi nie mają duszy, wyjątek stanowią: pies, świnia i kazuar. Właściwości duszy odzwierciedlają charakter żywych osobników. W religijnych aktach o charakterze zbiorowym pierwszorzędną rolę odgrywają więc duchy przodków, założycieli i opiekunów poszczególnych grup tubylców. Charakterystyczny jest brak kapłanów, jako kierowników aktów religijnych; są natomiast czarownicy mający władzę i kontrolę nad zmarłymi. Władza ich i wpływ są w poszczególnych osadach bardzo silne. Modły, ofiary i zabiegi magiczne służą dla uzyskania przychylności dusz zmarłych. U podłoża tych wierzell i praktyk, zdaniem autora, leży strach. Wydaje się, że autor trochę upraszcza istotę zjawisk które referuj '.. Strach przed umarłymi nie jest jedynym bodżcem do praktyk religijnych i magicznych. Nie należy zapominać, że N. Gwinea leży w zasięgu wierz-2ń malanezyjskiej "mana" i związanego z nią systemu wierzeń i praktyk. Poza tym niektóre szczegóły wierzeń o duszy, o których Luzbetak tu wspomina, bardzo żywo przypominają pojęcie "ling8 s'harira" Hindusów, t. zw. "otwór Brahmy" i inne. Elementy tej kategorii wierzeń powstały w £1loz0ficznych systemach t. zw. religii wyższych, przedostały się w procesach kulturowych dyfuzji na obszary kultur pierwotnych N. Gwinei, Australii i innych. Byłoby rzeczą nieostrożną widzieć w nich własne podłoże reHgijne danego ludu. MA TTHIAS EDER: D u s z e z m a r ł y c h i d u c h y P r z o d k ów 'v J a p o n i i (Totenseelen und Ahnengeister in Japan). Przedmiotem artykułu jest proces w którym, wg. japońskich wierzeń ludowych dusze zmarłych przeobrażają się w duchy przodków. Dusza człowieka zmarłego musi po śmierci przejść proces oczyszczający ją z cielesnych właściwości, zapcnll1ieć f) żywych, by potem stać się jednym z duchów przodków i dzialaf dla dobra swoich potomków. Dalszy jej awans zaprowadzi ją do grupy bóstw klanowych posiadających funkcje społeczne w życiu grup rodowych i cał~'ch wiosek. Autor przedstawia pochówkowe obrządki dwugrobowe, których ślady w niektór~'Ch okolicach Japonii obserwować można jeszcze doti1d. �360 Szereg wierzer'J, praktyk i obyczajów związanych z kultem dusz i duchuw \',;skazuje na wspólne dla eur-azjatycbego obszaru kulturowego cechv c 'Jrządków pogrzebowych i wierzeń, pochodzących z okresu przed nawC'.rstwieniem się obrzCidowości i wierzeń jakie wnosiły wielkie systemy reli~:jjne, chrześcijaństwa w Europie, a buddyzmu w Azji. HERMANN ZWINGE: Z a b a w y d l i e c i ę c e u G u n a n t u n a n i) N o w e j B r y t a n i i (Kinderspiele der Gunantuna auf New Britain). Dzieci wszystkich czasów i ludów są podobne, jak to potwierdza etnografia. Pierwszą zabawką dzieci Gunantuna jest grzechotka z łupiny owocu tarat3renge (Cassia javanica). Kolba kwiatowa banana lub tykwa "powinięta w bananowy liść jest lalką, a kamyki, i naj rozmaitsze owoce stanowią wyposażenie domu lalki. FHANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g l' a f i c z n e T u a l' e g ów (Tamajeq) ze wschodniej części Iullemmeden (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Iullemmeden de l'est). Jest to 4-ta część artykułu pod tym tytuł,em. Jego trzy poprzednie CZęSCl znalazły się w 46, 'l8 i 50 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia teksty podane w jęz. Tamajeq, t. j. Tuaregów z Nigerii Francuskiej. Oprócz wartości językoznawczych, teksty te zawierają często wiadomości etnograficzne na temat kultury materialnej, zwyczajów i światopoglądu plemienia. ALAN P. MERRIAM, SARA WHINERY I B. G. FRED: P i e ś n i z g m in y "R a d a" n a w y. T l' i n i ci a d (Songs of a Rada Ccmmunity in Trinidad). Pieśni te zostały zebrane przez Audrew Carr'a w Port-of-Spain w 1953 r. i opracowane przez troje autorów. Grupa Rada jest nowopowstClł'1 grupą kulturową. Swój początek zawdzięcza ona Afrykaninowi Abojewi Zahwenu, Dahomejczykowi imigrantowi który w 1855 r. zalożył w póln.·· wschodnim zakątku Port-of-Spain stowarzyszenie religijne. Nazwał je imieniem ojczystego bóstwa Dangbwe. Dahomejskie wierzenia i bóstvva uległy tu synkretyzacji z wierzeniami i świętymi chrześcijańskimi i w te.j postaci trwają dotąd. 31 pieśni zebranych wśród uczestników tej grupy zostało poddanych analizie. W drugiej części artykulu autorzy przeprowadzają studium porównawcze zebranego materiału. JOHANNES MARINGER: "K i l k a n a l' z ę d z i p i ę ś c i a k o w y c h z G o n g e n yam a (Japonja) a z a g a d n i e n i e p a l e o l i t u j a p o 1'l.. s k i e g o". (Einige faustkeilige Geraete von Gongenyama (Japan) und die Frage des japanischen Palaeolithikums). W 1950 r. japoński amator archeolog Chuya Aizawa znalazl w Gonge:"t)'ama, w środk. Japonii, 90 km. na półn.-zach. od Tokio okazy tłuków pięściakowych, paleolitycznych. Zagadnienie, to należałoby rozpatrywać w odniesieniu do klas~·fikacji i zasięgu ustalonego przez H. L. l\Iovius'a. Au:cr dochodzi do wniosku, że pięściaki te odpowiadają narz~dziom acheulskim l star. paleolitycznym: że odnoszą się do paleolitu gdyż świadczą o t;;r.1 361 t( warz:;s?<;,ce im znaleziska; należą do grupy przemysiu Patjitanien .Jawa i prawcor;odcbnie pochodzą z okresu, kiedy istniało lądowe połączenie kont~'nentu azjatyckiego z .Jawą i Japonią. H. R. VAN HEEKEREN: P l' Z Y c z Y n e k d o P l' o t o h i s t o l' Y c z n e g o () b l' Z ą d k u c i a lo p a l n o - p o p i e l n i c o we g o w A n j a l' (.Java.). (Note on Proto-Historic Urn-Burial Site at Anjar, Java). R. Hei11e-Geldem \\'skazał VI 19.53 r. na to, że ciałopalne pochówki popielnicowe poludniow'Jwschcdniej Azji możnaby powiązać z kulturą Dongson. Istnieje uzasadnione T,rzypuszczenie iż są one rezultatem kontaktów z falą kulturową niosącą zwyczaj pogrzebowy popielnicowo-ciałopalny, przypuszczalnie z jakąś lokalną kulturą megalityczną. Wątpliwości budzi dziwaczny, rozproszony geograficzny zasięg tego zjawiska. Być może, że nie odkryto jeszcze między lokalnych odpowiednich powiąza1'l. Odkrycie grobu w Anjar na Jawie (100 km. na wsch. od Djakarty znaleziono 2 groby zawierające urny o dużych rozmiarach) może być przyczynkiem do zapełnienia jednej z luk wspomnianego zasięgu. H. L. KOPPELMANN: F O n o log i a, j ę z y k o z n a VI s t w o s t l' U kt u l' a a c e lo w ość j ę z y k o w a. (Phonologie, strukturelle Linguistik und die Zweckmaessigkeit in del' Sprache). Artykuł ma charc:kter polemiczny. Chodzi o zagadnienie fonologii i językoznawstwa strukturo·wego. Strukturaliści pragną ująć mowę i języki metodą matematyczno-przyrodniczą. Elementy języka "phonemy" są obiektywnymi realiami psychologicznej natury i funkcjonują w określony sposób, v"pływając na takie lub inne znaczenie wyrazu. W 5 tezach przeprowadza autor argumentację przeciw podstawowym zalożeniom fonologii, przyjmowanym przez zwolenników strukturalizmu językowego. HUGO HUBER: 1\1a g i c z n e s t a t u e t k i i a k c e s o l' i a u w s c h o dn i c h B a yak ó w i i c h s ą s i a d ów. (Magical Statuettes and Their Accessories among the Eastern Bayaka and Their Neighbaurs (Belgian Congo). Przedmiotem artykułu jest opis przedmiotów vvykonanych ręlq ludzką, a służących zabiegom magicznym. Tal<imi 'Nariantami u Ki- Tanda klanu plemienia Buyaka jest "nkoshi", t.j. zespół przedmiotów, słuŻ'1CY magicznym zabiegom obronnym. Składają się na to statuetki, naczynia do leków magicznych i r::roszki. "Nkoshi" służy tu jako środek, którego można użyć przeciw wrogim silom, grożącym grupie lub poszczególnym jednostkom. Podobnym celom służą i inne zespoły przedmiotów magicznych "mbambi", u grupy Basuku "mubwolo", "mahamba", "mbong'l", ..nkalagasa·' i .,mufu". Istotę owych przedmiotów można określić jako silę którą zabrano przodkom i przez umiejętny zabieg zamknięto w posążkach, stanowiących głó\vny człon takiego zespoiu. �362 FRITZ BORNEi'vIANN: P r z y g o t o w a w c z e p r a c e O. W. S c h m i dt'a d o n o we g o w y d a n i a "V o e l ker u n d K u l t u r e n" (P. W. Schmidts Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker und Kulturen"). W ramach Micro-Biblioteki "Anthropos'u" przygotowany został 23 tom zuwierający fragment manuskryptu pozostawionego przez O. W. Schmiclt'a ? zatytułowany ((Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker u'1d Kulturen", w dziesięć lat po ukazaniu się wydawnictwo to zostało wyczerpane. W okresie powojennym W. Schmidt zamierzał przygotow;:c wydanie nowe, uzupełnione pracami: o prawie macierzystym, o kuwadzie, o totemiźmie. Autor zamierzał wnieść pewne poprawki do poprzednich poglądów; i opublikowany przez Bornemann'a fragment manuskryptu pokazuje, jak przez zmarłego zaplanowane zostały uzupełnienia niektórych rozdziałów nowego wydania. Na uwagę szczególną w dziale "Analecta et Additamenta": zasługują wzmianki: Alfreda S t e i n m a n n a: Zur Verbreitung der "Couvade" in \Vestindonesien. Uwagi Francis'a L a m b r e c h t'a do książki R. F. Bar·· ton'a "Book on the Religion of the Ifugaos", Cesare A l b i s e t t i: Krótkie sprawozdanie o znaleziskach archeologicznych w dolinie Pogubo w l\Il:'lto Grosso w Brazylii. Maria C a s e fi a ~ P a j o artykuł "Ascension Into Heaven" (A Folktale from Bohol, Filipiny). W dziale "Miscellanea": warto wspomnieć wzmiankę O pochodzeniu i rozprzestrzenieniu się kultur wyższych. Nadto znależć tam można dość liczne relacje z publikacji antropologicznych, religioznawstwa, etnografii i folklorystyki. Zeszyt 2. (tom 51. Fasc, 3-4). PAUL ANDT: C h o r o b y i i c h p r z yc z y n y w w i e r z e n i a c h l u d u N g a d h a (Krankheit und Krankheitsursachen bei den Ngadha). Lud Ngadha zamieszkuje środkową część wyspy Flores w archipehgu sundajskim. Jego wierzenia i wyobrażenia o i~tocie duszy i o przyczynach chorób odsłaniają procesy pierwotnego myślenia. Człowiek w wierzeniach Ngadha posiada jedną lub kilka dusz. Może ona istnieć poza ciałem i przybierać postać zwierząt, a w szczególności szarańczy lub węża. Niektórzy uważają cie11 człowieka za jego duszę. Opuszczenie ciała przez duszę może je narazić na choroby i śmierć. "Nitu" oznacza ziemię, a także jej personifikację w postaci bogini ziemi. Ona też zsyła na ludzi niektóre choroby, m. in. malarię, febrę. "Noca" oznacza czas ale i zarazem księżyc. Także i on jest przyczyną szeregu chorób m. i. bólu głowy, porażeń. Duchy przodków niezadowolone z postępowania swoich potomnych mogą gniew swój objawić przez zsyłanie chorób na żyjących. Nadto istnieją także ludzie mający władzę nad "polo", t. j. duszkami, skrzatami. O\ve to "polo" mogą również być przyczyną najróżniejszych ~chorzeń. Wreszcie nie brak i czarowników, którzy drogą zabiegów czarnej magii mogą powodować choroby. Są także przypadki, w których przekleilstwo kre\vnych, złe prowa- 363 Gzenie się i uchybianie regułom życia może być powodem chorób; chor,'Jbc: traktują też ,iako dopust boży zesłany przez bóstwo niebios, dewa. Autor przytacza wiele materiału słownikowego oraz opisowego. Wide' słów o znaczeniu podstawowym dla pierwotn~<:h ugrupo\vań ludzkich ['osiada treść znaczeniową bardzo nieokreśloną lub wieloznaczną. RICHARD F. SALISBURY: ,IQzyk ludu Sjane ze wschodi e g o p o gór z a N o w e j G w i n e i (The Siane Language of ~h(' Eastern Highlands of New Guinea). Nazwa "Sjane" nie jest właściwie okreśłeniem własnym ani ludu <Jni jqzyka, lecz słowem powitalnym. Ponieważ lud o którym tu mowa nie ma pa.zwy, przy pomocy której sam siebie określa, ani nie jest nazwany przez ludy sąsiedl1le au tor okreśłił go tym mianem. Zagadnienie klasyfikacj i języka. zasad wymowy i gramatyki jest przedmiotem o bardzo specjalistycznym charakterze. W zakończeniu autor daje apendix z tekstami i ma·teriałem slownikowym. 11 JOSEPTH KLER: N a z w i s k a o r a z i m i o n a. w ł a s n e m o n r; ow O r d o s (Eigennamen aus der Ordos-Mongolei). Mongołowie na ogół używają obok imion własnych nazwisk rodowych '1.1bo szczepowych. Kiedy lud Ordos, wskutek przezornej polityki władców chińskich z dynastii Mandżu, uległ administracyjnemu podziałowi na chorągwie, znależli się w poszczególnych chorągwiach ludzie, którzy n'3.1('żeli poprzednio do naj różniejszych rodów, szczepów i plemion. Przyjął siQ "vtedy zwyczaj nazywania i odróżniania osobników nazwami ich macierzvstych plemio'h lub szczepów. Dla historyka znajomość tych nazw ma nie.nale znaczenie, gdyż pozwala zorientować się z jakich etnicznych elementów składał się lud Ordos, kiedy w poło XV W. przywędrował z północy !1f\ terytorium obecneg,) zamieszkania. l Ó R. T. SII'vIMONS: S p r a w o z d a n i e z b a d a ń n a d g e n e t y k ił g r u p k r w i w A z j i W s c h o d n i e j, I n d o n e z j i, M e l a n e z j i, M ikr o n e z j i, P o l i n e z j i i A l' S t r a l i i. (A RaporL on Blood Group Genetical Surveys in Eastern Asia, Indonesia, l\Ielanesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the Study of Man). Autor przedstawia krótką charakterystykę wyników prac Australij",!ciego lnstyh.:tu Zdrowia w Melbourn, odnoszących się do badań nad genetyką ugrupowaJ'l krwi szeregu ludów wschodniej i południowo-wschodn;ej Azji oraz Australii i Oceanii. Nawiązując do opinii Thora HeyerdalH Q genetycznych związkach między grupami krwi i frekwencji genów n~-· prezentowanymi przez Polinezyjczyków oraz przez Indian Amerykańskich, Simmons stwierdza, że nie znajduje w omawianych wynikach wniosków t.'lkich, które by zasadniczo podważały stanowisko Heyerdala w tej sprawie. JOHANN FRIEK: IV! a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z.y k ó w h a i. (Mutter und Kind bei den Chinesen in Tsinghai). T s i n g- �364 Artykuł jest trzecią CZĘSClącałości, której dwie poprzednie 1:lzły się w 50-ym tomie "Anthropos'u" (s. 337-374 i 659-701). 365 części z:Ja- W 3-ciej części noszącej tytuł "Noworodek" autor daje opis praktyk i wierzeń, związanych z urodzeniem dziecka, a dalej zabiegów zmierzających do utrzymania niemowlęcia przy życiu, sposób karmienia, obmywania, zwyczajów wypro\vadzania wróżb i prognozy odnośnie dalszych losów dziecka i jego przyszłego charakteru w oparciu o takie jego wlaś'~iwości jak głos, uwłosienie, kształt głowy, kończyn, itp. W kolejnych rozcziałach zawarta została charakterystyka okresu życia dziecka w kołysce, zagadnienie l~bierania go i nadania mu imienia a także chorób dziecka i ludowych sposobów zapobiegania im. Następnie autor kieruje zainteresowanie na położnicę i jej los w okresie połogowym, na święto jakie młode matki obl.'hodzą w trzydziesty wzgl. czterdziesty dzień. po urodzeniu dziecka oraz uroczystość pierwszego wyjścia matki z dzieckiem poza dom. Osobną uroczystością jest wizyta, którą położnica składa swojej matce. FRAN<;OIS - J. NICOLAS: P o j ę c i e d u s z y i b ó s t w a w A f r y c e z a c h o d n i e j. (Les notions d'ame et de divinite en Afrique occidentale). Jest to dość obszerna rozprawa ujmująca w sposób syntetyczny istotę n:ligijnych idei ludów Afryki Zach. Teodycea i kosmogonia zachodnich Afrykanów wyklucza zdaniem autora pojęcie "stworzenia nieba, ziemi i żyjących istot", a to na rzecz koncepcji a generacji czyli powstawaniu drogą zapładniania i rodzenia, w sensie jaknajbardziej biologicznym. btoty zasadnicze życia to dwie hipostazy - męska i żeńska; są one nie .. materialne i grają rolę dusz nieba i ziemi. Owe dwie hipostazy jak i maski, ,'a którymi się kryją, łączą się dając istnienie trzeciej hipostazie androgyn.icznej, której postacią wzgl. maską jest ogień. Ta dwoista Trylogia, trzy hipostazy i trzy ich postacie niebo, ziemia i ogień, jest początkiem łańcucha urodzin dla istot nIższych rzędów niewidzialnych i widzialnych. Istoty niewidziałne należą do trzech rodzajów: mĘskie, żeńskie i androgylliczne. Odpowiadają więc triadzie pierwotnej. Z kolei owe niewidzialne istoty płodzą istoty widzialne dwóch rodzajów męskie i żeliskie. Ale widzialne postacie istot tego rzędu są jedynie maskami dla istot niewidzi81nych, które poprzez nie jako ich dusze działają. W ramach tej koncepcji zasadniczej autor omawia szereg zagadnień szczegółowych m. i. tradycję groteskowego, karłowatego bóstwa Bes, które znał już Starożytny Egipt za czasów średniego cesarstwa. Interesujący materiał przynosi rozdział o symbolach i emblematach bóstwa; z postaci tych symbolów wynika wyrażnie biologiczna koncepcja genezy istot '.1::;-wych i świata. Potwierdzenie tego przynosi także materiał słownikowy przytoczony przez l'\icolas'a. Pojęcie duszy wyk'azuje cechy nawiązujące do starożytnych wyobrażeń egipskich o wtórniku-duszy. Osobn.';m, a ni<;zmiernie ciekawym jest materiał dotyczący roli kowala, jako osoby wy- różnionej, o cechach kapłana, pośrednika w stosunkach z bóstwem hipostatycznie ukrytym za postacią ognia. Ujęcie całej problematyki przez Nicolas'a może budzić zastrzeżenia prz.ez nazbyt idealistyczną koncepcję religijnego systematu. Zbyt wyrażnie tu występuje geometryczna struktura troistej postaci idealnego, bezosobowego bóstwa i trójstopniowości przejawów wzgl. raczej rezultatów jego działania. Tym nie mniej nowe ujęcie Nicolas'a zasługuje na uwagę l przynosi wiele dotąd nie uwzględnionych szczegółów. S t u d i a P. W. S c h m i d t'a nad totemizmem w Azji i na Oceanii. (P. W. Schmidt liber den Totemismus in Asien u. Ozeanien). Publikację pośmiertnej spuścizny P. W. Schmidt'a (1868-1954) kończy sETia pism dotyczących totemizmu. Poszczególne serie zostały opublikowane w Mikrobibliotece Anthropos'u. Nie są to wykończone prace lecz robocze schematy, tylko niektóre ich partie zostały przez autora opracowane, inne zostały niewypełnione treścią. Poglądy Schmidt'a na zjawisko totemizmu ulegały zmianom. Podkreślić przy tym trzeba .fakt, że totemizm był zagadnieniem pasjonującym g,) przez kilka dziesiątków lat. Tym ważniejsze więc są wnioski do jakich eutor doszedł w swej ostatniej rozprawie. Do powstania totemizmu, jego zdaniem moglo dOjśĆ w okresie, kiedy gromady ludzkie przesuwały się w okolice o mniejszej zasobności w pożywienie roślinne, a większym bugactwie w zwierzęta łowne. Towarzyszyło temu postępujące zmniejs;:enie znaczenia gospodarczej, reli kobiety. Istniejący wg Schmid t'a związek między kulturami totemicznymi a pasterskim:. upoważnia do wniosku, że macierzyste obszary obu tych kultur musiały niegdyś znajdować się w bezpośredniej bliskości, a obie kultury wywodzą się ze wspólnej praojczyzny. Tą praojczyzną azjatyckich kultur łowieckich, totemicznych i pasterskich były doliny Ałtaju i zach. części Gór Sajańskich. Srodkowoazjatycka, prehistoryczna kultura orynjacka była łowiecką, totemiczną kulturą wyższą. Na obszarach na północ od niej leżących rozwinęła się hodowla renów, a na południe - koni i owiec. Pyhmie, czy totemizm powstawał w różnych częściach świata wielokrotnie, czy raz tylko w jednej z kultur po .. zestawia autor bez edpowiedzi. Nie daje odpowiedzi również na pytanie czy totemizm jest składnikiem istotnym jednego typu kultury, czy też jako jeden z wielu elementów oderwał się i wędrował samodzielnie? Kultury totemiczne i pasterskie mają zdaniem Schmidt'a wspólne podłoże gospod.arcze. Są nim zwierzęta. Obie są "zorientowane na mężczyznę", obie m,1ją okrągły dom ze stożkowym rachem. Widać i inne paralele w ich ergologii. W kulturze totemicwej wyższej następuje przejście do osiadłego trybu życia. Ale totemizm wg. autora nie ma w sobie nic kulturotwórczego. 'Jl:gO istotą 'są trzy podstawowe zakazy: Nie zabijać totemu, nie jeść: ge. nie zawierać związków małżeJiskich \V ramach totemicznego klanu. Ten ostatni zakaz istniał już przed totemizmem. Z kolei autor omawi<l totemizm �366 367 wyższych łowieckich kultur totemicznych w Indiach, mianowIcie l'Jdu Gondidów, Mundu i Bataków (Sumatra). Następnie przechodzi do charak'.er~'styk~ wyższych kultur łowieckich, totemicznych na wyspach Sund",j~bch I lVIolukkach, na Nowej Gwinei oraz na wyspach Melanezji i Mikronezji. Totemizm ludów australijskich jest tematem ostatniego z rozdziałów. Dalsze wywody i zakończenie tych szkiców znajdzie czytelni!: IV jednym z następnych zeszytów "Anthropos'u", w rozprawie "Totemizm v" Afryce". W dziale Analecta tegoż zeszytu znależć można relację M. Gusincl:g.:) o stanie badań nad Ainami. W 3-cim zeszycie (Fasc. 5-6) 51-go tomu "Anthropos'u" na pierwszym miejscu znajdujemy artykuł ALOJZEGO CLOSS'A: E t n o log i a h i s t ol' Y c z n a i g e l' m a n i s t Y k a. Z a g a d n i e n ie (p s y c h o log i i) P o s t a c i wet n o g I' a f i i. (Historische Ethnologie und Germanistik. Das Gestaltproblem in dEr Volkerkunde). Istnieje w wiedet'lskiej szkole etnologicznej tnedencja de traktowanie1 etnografii jako składowej części historii powszechnej. Znalazło to W',Taz m. i. na wiedeńskim kongresie etnologów w 1952 r. Silnym bodżcem VI 'dvs~;:usji, jaka na ten temat niebawem się rozwiązała, była m. i. Wypowi..:~!ź monachijskiego filologa i specjalisty w zakresie starogermaJlskiej problem;'~tvki O~to Hoefler'a. Oświadczy! on, że Germanja jako kontynuacja świata starc'g"rmal~skiego naleźy do dziedziny etnografii. Hoefler podporządko-wUJe etnologię ogólną historii powszechnej (s. 835), zastrzega jednak. ż.e do celu tego wiedzie inna droga, niż ta, którą obrali zwolennicy etnolo''.ii porGwnawczej, kiedy wytknęli sobieeel zupełnie nieesiagalny. Artvkuł ~loss'a zawiera szczegółową krytykę poglądów Hoeflera. Autor wYka~ll.je, ze Hoefler wprowadził do swoich poglądów zasadnicze teoremy o t. zw. mvśleniu postacicwym czerpane z "psychologii postaci" wzgl. ,..kształtu". Chodzi mianowicie o to, że Hoefler używa pojęcia "archetypów" na określeJ1ie pewnych zasadniczych postaci kulturowych zjawisk, które, jego zdanier:1, powtarzają się w kulturach różnych ludów. W owych archetypach Hoefler dopatruje się także pewnej "konstancy" t.j. cechy stałej, wiążącej szere.g ZJawisk w J:ewien kulturowy ciąg. (Np. Tajne bractwa w grupach pienvot~ nych, bractwa rycerskie w kulturach wyższych). Owe "archetypy" nawiąz·.'ją do Psyc,hOlogicznych teorii Junga o myśleniu pierwotnym. Krytyka teorii Hoefler a ~okonana przez A. Closs'a ukazuje istotne cechy konfliktu mięclzy ewoluclomslycznym a dyfuzjonistycznym pojmowaniem rozwoju kultu l'. Artykuł był.by bar.dziej interesujący, gdyby Closs pisał w sposób mniej chaotyczny I bardZiej czytelny. S. SANTANDERA: L u o a n d L Li e L Chodzi tu o Nilotów Baher el Ghazal (Sudan, Afryka), i pierwotne nocno-wschodni obszar kraju Luo-Dinka był niegdyś owych LueI, rolników, pasterzy, dobrze oznajmionych dwa ludy z kraJU ich siedzibv. PrJłzamieszkał): prz"z ze sztuką kow~'ll- "ką. Lud ten podbity przez najeżdźców Dinka obecnie skrzyźowaniem Luo i prawdopodobnie jest pod względem ludu Beg. rasowym HARALD V. SICARD: Jaj k o w b a j k a c h l u d u K a I' a n g a (Das Fi im lVIaerchen Karanga). Lud Karanga mieszka w rezerwacie Belingwe w płd. Rodezji. Autor zebrał tam ok. 200 bajek. W wielu z nich jajko jest motywem przewodnim. Autor wyróżnił 4 naj częstsze motywy. (1) Jajko urodzenie. (2) Jajko - deszcz. (3) Jajko - rusałka. (4) Jaje wc:ża. Autor przytacza materiał tekstowy, podaje następnie ich kulturowo-historyczną intErpretację i omawia paralele językowe. FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e l u d u T a m ił j e q z e w s c h o d n i e g o .J u II e m m e d e n. (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Jull€mmeden de l'est). Jest to 5-ta część zbioru, którego cztery poprzednie partie zostały opublikowane w tomach 46, 48, 50 i 51 "Anthropos'u". Niektóre z tekstów zawierają treści etnograficzr.e m. in. sporty, małżeństwo, rozwód, śmierć, próba ognia. ANTON LUKESCH: S m i e I' Ć u pół n o c n y c h i n d i a n K a yap o. (Uber das Sterben bei den noerdlichen Kayapo-Indianern). Materiały zostały zebrane przez autora w dwóch wioskach indian Kayar:o, zamieszkujących w okolicach nad Rio Fresco i Riozinho w dOI'leC2.U Ar2guaya w Brazylii. Mieszkańcy obu wiosek nazywają siebie Mebengokre (me-człowiek; ngo-woda; kre-głębina) t. zn. ludzie z głębokiej wody. Nie jest to dziwne gdyż zamieszkują okolice wodospadów. Autor przedstawia wierzenia i wyobrażenia o duszy, przyczynach chorób i zgonów, pośmiertnym życiu. Rozdział o śmierci i rytuale pogrzebowym zawiera "yOl'O szczegółów rz.ucających światło na sprawę pierwotnych pochówków. Autor podaje materiał nazewniczy, który daje wgląd w proces prymitywnego myślenia. WOLF LESLAU: Przyczynek do wiadomości o języku K a m b a t t a. (Additional Notes on Kambatto of Southern Ethiopia\. Kam'oatta to jeden z języków grupy językowej Sidamo w południowej Etiopii. Znajomość języków tej grupy umożliwia poznanie językowe~o "ubstratu Amhara i Gurage. Autor podaje kilka zasadniczych wiadomości o fonologii i morfologii języka Kambatta. CARL LAUFER: S t o s u n k i P o k I' e w i e ń s t w a u l u d u G u n an t u a. (Die Verwandschaftsverhaeltnisse innerhalb Gunantua-Stammes). Chodzi o melanezyjski lud wyspiarzy z pólwyspu Gazelle na Nowej Brytowii (JVlorza Południowe). Wiadomo że rozeznanie stosunków pokrewieiIstwa u ludów Oceanii, to rzecz niełatwa dla kogoś, kto nie opanował języka tubylczego śrcdowiska. Adn il:.:struje zagadnienie to na przykładzie dobrze mu znanego ludu Gunantua, jego języka i stosunków. Arty;~uł �368 369 jE;st instruktywny gdyż naświetla proces powstawania systemu dwóch kJils egzogamicznych, etymologię form nazewniczych określających stosunki pokrewier.stwa oraz proces rozpadu stosunków matriarchalnych. Nade wszystko i.nteresującym jednak jest fakt, że matriarchat zdaje się tu być zjawiskiem wtórnym, przyniesionym przez jeden z ludów najeźdźczych. Poprzednio miały tu panować stosunki patriarchalne. JOSEPH THALIATH: N i e k t ó r e z w y c z a j e i w i e r z e n i a P lII a y a (Notes on Same Pulaya Customs and Beliefs). Pulaya w dawn~'m państwie Cochin (Indie - płd. Dekan) byli upośledzoną, niewolną kastą: niedotykalni, przywiązani do ziemi tak, że kiedy właściciel sprzedawał 1:.Jb wydzierżawiał grunta na których mieszkali Pulaya, to wraz z ziemią przechodzili oni pod władzę nowego posiadacza. Z legend i mitów Pulaya wynika, źe niegdyś byli niezależnym ludem zbierackim, który został przez ościenne ludy podbity. Autor omawia postacie bóstw czczonych przez Pulaya, ich wierzenia a duszy, niebie i piekle, obrzędy weselne, prakty~d w przypadkach choroby i śmierci i obrzęd pogrzebowy. JOHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ó w T s i n g_ h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Jest to 4-ta i końcowa część rozprawy, której poprzednie partie były publikowane w tomie 50-ym "Anthropos'u" i w 2-ch zeszytach bież. tomu. Tematem tej ostatniej części jest rytuał oczyszczenia kobiety po urodzeniu dziecka i wierzenia o t. zw. "muli en ", co autor tłumaczy na niemieckie "Bluthhoelle" (piekło krwi). Ostatni z artykułów omawianego tomu, pióra H. A u f e n a n g e r'a to omówienie słownika ludu Sjane ze wschodniej części gór Nowej Gwinei, opracowanego przez R. F. Salisbury'a. (R. F. Salisbury's Vocabulary of the Siane Language of the Eastern Highlands of New Guinea). W dziale "Analecta et Additamenta" znajdujemy omówienie wyobrażei'l religijnych ludów ałtajskich wg. W. Schmidt'a. Nadto warto zwrócić uwagę na notę D. Schroedera o weselnej obrzędowości Chińczyków-Tsinghai oraz relację Th. Verhoevena o skalnych rysunkach na wyspie Flores. Bogaty dział bibliograficzny we wszystkich trzech zeszytach 51-go tomu daje przegląd etnograficznej i antropologicznej publicystyki z lat 1954-195u. Tadeusz Wróblewski BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES nr 3 UNESCO, s. 293-412. Cultures en voie de disparition. t. IX (1957) Vl nawiązaniu de rezolucji V. Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w 1956 r.. na ogólnej konferencji UNESCO w Delhi z końcem 1956 r. sekretarz generalny tej (.rganizacji został upoważniony, ab~- przy v,ispółpracy Międzynarodowej Rady Filozofii i Nauk Humanistycznych i Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et- nologicznych udzielić poparcia stworzonemu przez Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych komitetowi, którego zadaniem jest popieranie i udzielanie pomocy międzynarodowym badaniom nad grupami, których kultura i język zagrożone są zmianami, rozkładem lub zanikiem, Wstępem do tej działalności jest specjalny zeszyt kwartalnego organu Międzynarodowej Rady Nauk Społecznych UNESCO. Na część artykułową tego zeszytu składają się interesujące prace czołowych etnologów omawiające stan, potrzeby, a niekiedy i podstawową problematykę badań nad niektórymi ludami pierwotnymi. We wst~pie, zatytułowanym "Najpilniejsze badania antropologiczne" k. 29;;-306) R. H e i n e - G e l d e r n wskazuje na fakt, że etnologia jest .iedną z nielicznych nauk, którym grozi z każdym dniem coraz to silniejsze uszczuplenie bazy źródłowej, wykazując równocześnie, że jedynie dokładne zbadanie najbardziej nawet szczątkowych i fragmentycznych zabytkóv; kulturowych może uchronić tę naukę przed przedwczesnymi uogólnieniami. Uogólnienia takie, np. w postaci przebrzmiały ch koncepcji "typ{rN kulturowych" mogą sprowadzić na manowce badania nad ewolucją i teorią kultury całych ras i cywilizacji. Nie lekceważąc znaczenia badań nad akulturacją i ewolucją kultur autor wskazuje na niebezpieczeństvva płynące: 1) z odsuwania na dalszy plan prac teoretycznych i opisowych, nie mających bezpośredniego znaczenia praktycznego oraz 2) ze słabego wsród uczonych zachodnich zainteresowania badaniami nad kulturą materialną. Na koniec autor nakreśla program działalności nowoutworzonego komitetu, którego jest sekretarzem generalnym. Komitet ten będzie miał za zadanie zestawienie i uzupełnienie listy zanikających kultur oraz koordynację, informację, dokumentację i opiniowanie badań nad tymi kulturami. Znany badacz ludów karłowatych M. G u s i n d e w artykule "Ginące ludy prymitywne" (s. 307-313) naszkicował zarys programu badań nad mieszkańcami Ziemi Ognistej, plemieniem IVIotilonów w zachodniej WEnezueli, Pigmejami w Kongo, Buszmenami południewoafrykańskimi, pl"mieniem Aeta na Filipinach, Pigmejami z Nowej Gwinei i ludnośf:ią Wysp AncJamańskich. "Zadania etnologii i językoznawstwa w Brazylii" przedstawił Darcy R i b e i r o (s. 314-324). Indialiskie plemiona tubylcze, stanowiące przedmiot projektowanych badań podzielił au tor na cztery grupy w zależności ud ich stopnia izolacji, względnie asymilacji przez cywilizowane społecze1'Jstwo brazylijskie. Badania każdej z tyci1 grup wymagają rozmaitych technik badawczych i pozwalają z kolei na bardziej wnikliwą analizę kultury grup następnych. Poza problemami integracji i akulturacji tubylców przez ~połeczeństwo cywilizowane autor wyodrębnił i scharakteryzował pokrófce sześć regionów kulturowych tubylców brazylijskich. "Badania nad l:..tdami radzieckiej północy" omówił Ilia G u r w i c z (s. 324-328), przedstawiając dotychczaso\vy stan i organizację tych bad81·1. 2~ ••Lud", t. XLV �370 371 Artykuł F. lVI. K o O s i n g a: "Ludnosć polinezyjska w świecie współc?esnym" (s. 328-340) przedstawia jej charakterystykę demograficzną i jej organizację społeczną w związku z impaktem nowoczesnej cywilizacji. Artykuł uzupełniony jest wyborem bibliografii przeważnie najnowsz,rch prac o ludności polinezyjskiej. "Prymitywne kultury Nowej Gwinei" omówił H. Th. F i s c h e I' (s. 340-348), zwracając szczególną uwagę na :.Jdoziaływanie cywilizacji zachodniej na tubylców, zwłaszcza w dziedzinie obyczajów i organizacji społecznej. Autor przedstawił też argumenty prze .. !.:iw schematycznemu wyniszczaniu administracyjnemu kultury tubylczej, przeciwstawiając się arbitralnemu wartcściowaniu elementów tej kultury z punktu widzenia współczesnej cywilizacji i utożsamianiu pojęcia postępu z europeizacją. Interesującą problematykę przedstawił A. P. E l k i n w artykule "Przekształcające się i zanikające kultury australazjatyckie" (s. 348-360). Zajął się on sprawami substytucji kultury tubylczej przez kulturę białej ludności napiywowej, utrzymywania się kultur tubylczych, zmodyfikowanych obcymi wpływami, tworzenia się kultur mieszanych i czynnikami przeobrażeń. Uwagi te poparte są przykładami z problematyki badań i opisów kultury ludów pierwotnych Australii. "Sytuacja badań antropologicznych w Indiach" była przedmiotem artykułu S. F u c h s a (s. 361-371). Autor naszkicował w nim podstawowy podział i charakterystykę 50 milionów mieszkańców Indii, należących d() 212 plemion, które ~alicza się do ludów opóżnionych w rozwoju kulturowym. Bogato cytowana jest naj nowsza literatura z omawianego zakresu (ponad 60 pozycji). Biuletyn zawiera obszerną część informacyjną, obejmującą kronikę i informacje o centrach badawczych oraz omówienia dokumentów i ptrblikacji Narodów Zjednoczonych, a zwłaszcza specjalnych instytucji praclljących nad zagadnieniami nauk społecznych. Krzysztof Kwaśniewski DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialfor£chung I. Herat;sgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Dietrich Huschemeyer und Erwin K. Scheuch. Zweite, vollig umgearbeitete, verbesserte und erweiterte Auflage. Verlag fiir Politik und Wirtschafi. KaIn, 1957, str. 395. BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG Praktische Sozialforschung II. Heravsgegeten von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch. Verlag fur Politik und Wirtschait. KaIn 1956. str. 348. Jakkolwiek obyC:wie książki adresowane są do działaczy i politykó.w społecznych, wcale nie umniejsza to ich naukowej wartości. Można nato- miast zaryzykować twierdzenie, że fakt jasnego sformułowania, dla kogo są pisane i w jakim celu, wpływa na jasność i precyzję zawartych w nich sformułowań, sądów i hipotez. ObYdV{ie książki mają charakter dość skomplikowanie kształtujących aaniach społecznych. podręcznika i przewodnika w zakresie się dzisiaj technik stosowanych w ba- Pierwsza poświęcona jest w całości wywiadowi socjologicznemu. .T~j pierwsza część dotyczy budowy kwestionariusza i sposobów przeprowadzania wywiadu. Druga część książki ma charakter raczej teoretycz:1Y. Zawiera cztery artykuły dotyczące przedmiotu badań społecznych, jego teorii, wyboru i reprezentatywności. W trzeciej wreszcie części, znajdujemy artykuły dotyczące oceny zebranego drogą wywiadu materiału: jego analizy i interpretacji, wykluczania przypadkowych czynników, obiektywności i prawdziwości interpertacji. W sumie książka zawiera 14 artykułów picJra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów. Całość poprzedzona jest wstępem niemieckiego teoretyka metod i technik badań społecznych, dr Rene Koniga z Kolonii. Autor wstępu, stawia zagadnienie teoretycznych zalożeń w badaniach społecznych. Twierdzi on, że nie ma badań społecznych bez wyjściowych hipotez. Jeżeli nawet sam badacz ich nie stawia, co jest błędem, u podstaw badań leży jego społeczny światopogląd. Naukowym zadaniem wszystkich badań społecznych - zdaniem autorajest weryfikacja konkretnych teorii i rozeznania społecznego, a takie ladanie wymaga jasności roboczych hipotez i końcowych wniosków, a także świadomości, że z badań społecznych mogą wynikać tylko wnioski hipotetyczne i to odnoszące się do konkretnych zagadnień, zakresu, czasu i przestrzeni. Autor wyklucza wszelkie wnioski absolutne i dane raz na zawsz~. Z dostępnych dzisiaj metod stosowanych w socjologii, Rene Konig uważa wywiad społeczny, przemyślany i zweryfikowany, za najlepszą drogę zdobycia materiałów. Stojąc na tym stanowisku oddaje w ręce czytelnika książkę poruszającą wszechstronnie zagadnienie dobrego wywiadu. Książka nie jest metodologicznym traktatem, tylko sumą doświadczP-ll, które należy wziąć pod uwagę, gdy przystępuje się do własnych badar\. Autor jest przeciwny wszelkim schematom i narzucaniu ich. Każdy narzucony, zamknięty system uważa za śmierć danej nauki, każdy schematyzm za koniec badań i odkrywczości. Całość książki jest ciekawa, bogata w problematykę, zagadnienia, relację z doświadczeń badawczych, prób uogólnień teoretycznych. Książka świetnie orientuje w zainteresowaniach badawczych i teoretycznych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów interesujących się współczesnym życiem (między innymi także i wsi). Niemniej ciekawą, interesującą i bogatą w problematykę badawczą i metodyczno-techniczną jest książka poświęcona obserwacji i ekspery24' �372 373 mentowi w badaniach społecznych. Tak samo jak pierwsza, jest zbior~lll 2rtykułów amerykańskich i zachodnioniemieckich socjolo~ó",:,. .. We wstępie tej książki, Konig rozprawia się ze stanowIskiem stawIanIa znaku równości między pojęciami metoda i technika. Uważa że metoda jest pojęciem szerszym. Jego zdaniem można stosować te same metody w naukach na przykład przyrodniczych i społecznych. Stosowane jednak w ramach tych samych metod techniki muszą być absolutnie różne dla nauk społecznych i przyrodniczych. Niepowodzenia w badaniz.ch nauk społecznych mają, zdaniem autora, swoją przyczynę przede wszystkim w fakcie braku wypracowanych technik badawczych przydatnych w nauk.ach społecznych. Tak modne na przykład ostatnio stosowanie matematykI w naukach społecznych wcale nie zapewnia im rozwoju i nie d a.je, gwara~cj! dobrych wyników. Musimy ścisłość zawartą w cyfrach umlec przełozy.:: na realne związki istniejące między różnymi cyframi. Same cyfry, to tyika ułatwienie opisu, możność porównywania różnych czynników, nic więc:ej. Wypracowanie własnych technik, a między innymi techniki obserwacji i eksperymentu jest naczelnym zadaniem empirycznych badań społecznych. Autor stoi na stanowisku, że obserwacja jest niemniej ważna w badaniach społecznych, jak wywiad. Jednocześnie uważa, że człowiek jest złym bo na ogół subiektywnym obserwatorem. Dlatego też, jakkolwieK obse;wacja społeczna wydaje się na pozór łatwa, w istocie jest bardzo trudna i wymaga dużego przygotowania. O dobrej obserwacji można mówić, zdaniem Koniga wtedy, gdy i drugi obserwator, w tych samych warunkach dojdzie do tych samych wniosków. Rene Konig rozróżnia obserwację bezpośrednią, pośrednią współuczestmczącą i niewspółuczestniczącą, terenową i laboratoryjną. różnyc~ runkach zależnie oj tematu badawczego, środowiska, etykI badacza I jego stosurJk~ do badanej rzeczywbtości, należy stosować inny jej rodzaj. Eksperyment społeczny, to zdaniem Koniga obserwacja przebadanego już zjawiska czy środowiska przy wprowadzeniu czynnika kontrolnego. Eksf,.·ervment może dotyczyć terażniejszości, przyszłości i przeszłości. - Szerzej na temat eksperymentu pisze F. Stuart Chapin (str. 221-2!i9) oraz Ernst Greenwod (str. 171-220). Ostatni autor, omawiając definicję metody eksperymentu w nauk'3ch społecznych, mocno podkreśla konieczność sprecyzowania przez ..badacza, () co mu chodzi w podejmowanych badaniach i czego chce dowlesc. Kazdy badacz winien w momencie rozpoczęcia badań zdawać sobie dobrze sprawę: 1) jaka jest jego hipoteza wyjściowa, 2) jak kształtuje się sytuacja. \V~j~ ścicwa w momencie rozpoczęcia badan, wreszcie 3) jakie są mozl1wo:;cl weryfikacji podejmowanego eksperymentu. Bez spełnienia tych warunków, zdaniem Greenwooda, nie ma co podejmować badal1. Troska o sens, naaFOWCŚĆ i obiektywność badań społecznych przebija we wszystkich art;-<'llł8ch w obydwu książkach. :v :va- Autorzy artykuł:.: o obserwacji (str. 51-76) stawiają tezę, że badacz, który nie umie sprawdzić postawionej przez siebie wyjściowej hipotezy, nie umie w ogóie postawić hipotezy, nie dojdzie do żadnych sensownych ~\:yników. Stawianie hipotez, formułowanie ich jest rzeczą ~rudną, al~ potrzebną i rl:onieczną· Hipoteza, jako robocze pojęcie nie jest teorią, ale może się nią stać. Teoria zaś służy do porządkowania zjawisk i dlatego jest potrzebna. Obydwie książki są cennymi pozycjami z dziedziny technik badawczych zakresie wywiadu, obserwacji i eksperymentu społecznego. Można dyskutować z wieloma poglądami poszczególnych autorów i wydawcy, r.ie zmienia to jednak faktu, że książki są jednymi z podstawowych publikacji w zakresie techniki badań terenO\vych. Lili Maria Szwengl1Lb w JULIUS E. LIPS: U ż l' Ó d e ł c y w i l i z a c j i. Przełożył Józef Brodzki. Redakcja naukowa i przypisy Witold Dynowskl. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957. str. 496, 144 ilustr. Po raz pierwszy ukazuje się w języku polskim opracowanie popularnonaukowe dążące do przedstawienia czytelnikowi całokształtu zjawisk stanowiących przedmiot badań współczesnej etnologii. Praca Juliusza E. Lip~a 11895-1950) znakomitego postĘPowego etnologa niemieckiego wydana Z,)stała po raz pierwszy w USA, w języku angielskim, w r. 1946. Kontynuując chlubne tradycje popularyzatorskie etnologii niemieckiej (L. Frobeniusa, H. Bernatzika) w niedługim czasie doczekała się ona tłumaczeń i wydal1 w szeregu krajów. Ilustracje i 27-stronicowy wykaz podstawowej literatury naukowej do poszczególnych rozdziałów pozwalają _ w braku innego podobnego opracowania w języku polskim - na korzystanie z tej pracy także poważniej studiującym etnologię. Trudne zadanie każdej pracy popularno-naukowej, zadanie uproszczenia bez zafałszowania i popularyzacji bez spłycenia - wiąże się na terenie etnografii ze specjalnymi problemami, a na terenie polskim - ze specjalnymi oczekiwaniami. Konieczność wyrażniejszego niż dotąd postawienia sprawy społecznej przydatność etnografii i etnologii ciąży na tych naukach w dobie dzisiejszej politechnizacji może w jeszcze silniejszym stopniu, niż na innych, bardziej już tradycyjnych naukach humanistycznych. Wiąże się z tym sprawa "-wrócenia uwagi nie tylko specjalistów na \\iagę czynnika etnicznego w życiu społecznym oraz na wagę przeobrażeń w kulturze ludowej, stanowiącej jego podłoże - i wyraz zarazem '. W Polsce, gdzie etnografia niewiele może dać czytelnikowi atrakcyjnych opisów l'gzctyczn~'ch, zaś tradycyjne elementy występują z tak wielką siłą w ku] .. , Por. A. K ł o s o IV S k a: .,Charakter problematyce badań społecznych". Kultura " M-1I0. narodowy a osobowość lVe współczesnej i społeczeilstwo, Warszawa 1957, t. I z. I �375 374 turze narodowej, zadania te są specjalnie trudne, ale i specjalnie pilne. Recenzowana praca udostępniona polskiemu czytelnikowi może być cennym sprzymierzeńcem w ich realizacji. Tytuł polskiego (lub francuskiego) wydania pracy wydaje się lephd oddawać jej tematykę, niż tytuł ,,0 pochodzeniu rzeczy", który stanowiłby dokładne tłumaczenie tytułu pierwszego, angielskiego wydania i który został przyjęty w wydaniu niemieckim i rosyjskim 2. Bo książka bynajmniej nie ogranicza się do kultury materialnej, obejmując szeroki wachlErz instytucji z dziedziny kultury społecznej (np. życie towarzyskie, obrót pieniężny, organizacja państwowa) czy duchowej (np. teatr, magia, literatura ludowa). W piętnastu rozdziałach przedstawione zostały najważnie~sze grupy faktów kulturowych, naszkicowano ich genezę i zestawiono bogaty materiał porównawczy z dorobku kulturowego różnych grup etnicznych. Każdy z tych rozdziałów stanowi właściwie rodzaj samodzielnego, monograficznego zestawienia, zawierającego opis powstania i początkowej ewolucji danych instytucji w różnych zakątkach świata. Całość umiejscowiona jest raczej w przeszłości i tylko opisy reliktowych instytucji u współczesnych nam ludów zapóżnionych kulturowo oraz nawiązanie do urządzell naszej cywilizacji wiążą tę pracę z kulturą dnia dzisiejszego. Autor poszedł po linii konstruowania poszczególnych rozdziałów w oparciu o zestawienie szeregu konkretnych opisów i ich specyficznych uwarunkowań w danych społecznościach, z uwzględnieniem ich powiązań z różnymi formami organizacji społecznej i warunkami ekonomicznymi. W ten sposób omówione zostały: dom i wnętrze mieszkalne, strój i kosmet.yka, początki mechaniki, wykorzystywanie płodów ziemi, wynalazczość i wytwórczość, życie towarzyskie, komunikacja, obrót pieniężny, porozumiewanie się na odległość, wychowanie i kształcenie, teatr, organizacja społeczna, ma.~ia, literatura ustna i wierzenia a życiu pozagrobowym. Pełne zrozumienie liEii przewodniej pracy J. E. Lipsa wydaje się niemożliwe bez szkicowego chociażby określenia stanowiska metodologicznego autora. Słusznie też czyni to S. A. Tokarev w przedmowie do rosyjskiego wydania pracy. Fakt, że J. E. Lips wyszedł ze szkoły Graebnera tłumaczy te momenty jego pracy, w których Tokarev widzi ślady koncepcji dyfuzjonistycznych 3. W tym dziedzictwie mają też zapewno źródło nie zawsze uzasadnione zestawienia odległych czasowo i w odmiennych warankachpowstaJych kultur 4. Z drugi~j , Les origines de la culture humaine, Paris 1951. The Origin of Things, New York 1949. Vom Ursprung der Dinge, Leipzig 1952. Proischożdenije vescej. Moskva 1954. 'por. wydanie rosyjskie pracy s. 6. Dziedzictwo koncepcji Bastiana podkreśla też w swej recenzji J. G ą s s o w s k i; Nowe Książki, Warszawa 1957 nr 21(181) s. 1288-89. • Zarzut ten wysunęła inna polska recenzja pracy, dokonana na podstawie wydania rosyjskiego, Stanislaw R li s s a C k i: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955 z. 2 s. 453-3. 1946, London strony dążenie do podkręś:enia społeczr.c-gospodarczych uwarunkowań szeregu zja~isk moźe być w pewnej części wynikiem ewolucji pogląduw autora w kierunku marksizmu, która nastąpiła pod koniec jego żych. Ale stąd też wynika rozdżwięk między obfitością nagromadzonego materiału porównawczego, a nie licznymi i jakby fragmentarycznymi wnioskami. W swej pięknej i głęboko humanistycznej przedmowie (należv żałować że nie została ona udostępniona czytelnikowi wydania polski~gO) auto; !;ta":,,ia. sobie za cel pisać "o tym, co jest charakterystyczne w sposobie zycla .ISW: lu?zkiCh obojga płci" 5. Czy cel ten został w pełni osiągnięty'? Wy~a!e SIę, z~ n.agrC~adzeniu faktów wyjaśniających pochodzenie urządzen I przedmIOtaw me towarzyszy odpowiednia ilość uogólnień. Niewatpliwie można tu wymienić słusznie pOdkre'ślaną przez Tokareva, jako głęboko postępową myśl przewodnią całej pracy myśl. że tzw. lud;.c prymitywne bez względu na rasę i szerokość geograficzną są twórC1mi podstaw całej ogólnoludzkiej kultury. Ale to, co charakterystyczne w sposobie życia - to coś więcej, a racz j coś bardziej szczegółowego. Mimo pewnych, c'ość rzadkich zresztą prób przedstawienia niektórych zjawisk w ich społeczno-gospodarczym uwarunkowaniu pozostaje tu czytelnikowi niedoSyt: autor opisał poszczególne kółka mechanizmu, opowiedział skąd i dzięki komu się one pojawiły, ale nie dopowiedział jak pracuje mechanizm jako całość. Być może brak tu właśnie spojrzenia na owe cechy c h a rak t er y s t y c z n e życia i kultury ludzi z uwzględnieniem wpływ'ów środowiska i specyfiki etnicznej zjawisk. Oczywiścip. sformułowanie jakichś głębszych prawidłowości rozwoju kultury wychodziło poza ramy pi"acy. Ale właśnie dl.atego trzeba żałować, że przedstawione zj awiska nie zostały silniej powIązane z konkretnymi krajami, narodami, czy grupami społecznymi, że nie wykorzystano ich do pobieżnego chociażby scharakteryzowania kultur, z których wyrosły. Takie ujęcie tematu utrudniał jeszcze autorowi podział pracy na rozdziały w układzie rzeczowym: siłą rzeczy bohater<:i.mi poszczególnych rozdziałów stały się przedmioty i zjawiska, bardziej niż ludzie, jako ich twórcy. Taki układ mógł dać dobre rezultaty w ujęciu ~roblemowym - ale i to wykraczało poza ramy tak ogólnej pracy. Wydaie ~ię natomiast, że uzupełnieniu wymienionych niedostatków pracy SPE:~]ałby lepiej układ przyjmujący za podstawę określone wspólnoty społeczne takie jak grupy wieku, rodzina, grupy zawodowej itp., lub układ etnogeogra~ flczny. Tak więc w tym zakresie jest to bardziej praca a pochodzeniu rz';:czy, niż cywilizacji. Mimo owego zarzucanego nawet autorowi dziedzictwa szkoły graebnerawskiej - brak w pracy jakichkolwiek ujęć przestrzennych. A przecież bez map obrazujących rozmieszczenie zestawionych w poszczególnych rozdziałach faktów, lub bez chociażby jednej większej mapy omawian:rch ugrupowań etnicznych praca traci na przejrzystości. Szkoda, że a uzupeł" Str. 10 wydania francuskiego. �377 376 nieniu tym nie pomyślała redakcja żadnego ze znanych mi wydań recenzowanej pracy. Np. zilustrowanie rozdziału: "Od pieniędzy z muszli do książeczki czekowej" mapą G. Montandona 6 rozpowszechnienia na świecie prymitywnych środków płatniczych nie oznacza przecież akceptacji wsz.ystkich założeń szkoły kręgów kulturowych, podobnie jak nie oznaczało L~go wykorzystanie w o::elach ilustracyjnych instrukcyjnego zestawienia schematów głównych typów prymitywnych namiotów, również według t0g0 autora '. Braki w tym zakresie łagodzi w pewnej mierze indeks etnogeograLczny wprowadzony w wydaniu rosyjskim; wprowadzono tam też indeks nazwisk oraz cenne uzupełnienie bibliografii poszczególnych rozdzialów podanej przez au tora - odpowiednimi pracami radzieckiej literatury etnograficznej. Z drugiej strony zdziwienie wywołuje fakt. że właśnie w ję7.yku polskim, a więc w języku, w którym nie ma dotąd podobnej ogólnej pracy z zakresu etnologii - ukazało się wydanie pozbawione w tak dużej mierze aparatu naukowego. Nie tylko nie został on rozwinięty za przykładem wydania rosyjskiego, pominięto wstęp autora, a wstęp od wydawnictwa ograniczono do krótkiej notatki, pozbawionej analizy pra.cy i poglądów autora, ale usunięto nawet indeks rzeczowy, zachowany w wydaniach angielskim, niemieckim, rosyjskim. Na dobro wydania polskiego zaliczyć można wysiłek włożony w zaopatrzenie pracy w nową szatę ilustracyjną, złożoną przeważnie z fotografii, a więc posiadającą cechy autentyzmu. Było to celowe zwłaszcza tam, gdzie rysunki Ewy Lips, wprowadzone do wydania niemieckiego i przejęte przez wydanie rosyjskie były po prostu kopią znanych fotografii i rycin (np. str. 51, lub 197 wyd. ros.). Z drugiej jednak strony trudno uznać za szczęśliwe zastąpienie 214 ciekawych rysunków zręcznie wkomponowanych w tekst, dobrze go ilustrujących i posiadających nieraz dużą wartość dydaktyczną (np. przegląd 8 rodzajów sideł na str. 88 wydania rosyjskiego) oderwanymi od tekstu graficznie, a nieraz trochę i treściowo tablic'łmi fotograficznymi, zawierającymi tylko 144 ilustracje. Komentowi1nie pracy obejmującej tak szeroki zakres byłoby zadaniem trudnym. Wydaje się, że naj słuszniejszą drogę obrała tu redakcja wydania rosyjskiego pgraniczając kometarz do krytycznych omówień stanowiska metodologicznego autora i do licznych wzmianek ilustrujących pracę przykładami z terenu ZSRR i aktualizujących ją osiągnięciami etnografii rac1zieckiej. Połskie wydanie zostało skomentowane dość obl'icie (ok. lOa przypisów). Jednakże - być może w związku z tym, że 63 z pomiędzy nich powtarza uwagi, zawarte w odpowiednich przypisach wydania rosyjskiego - komentarze te w niewielkiej mierze stanowią więź pracy z terenem Polski, jej kulturą ludową i osiągnięciami w dziedzinie etnografii. Wymieniono w bibliografii pracy tylko nazwiska Br. Malinowskiego, K. 1\10,; G. M o n t a n d o n: Traite d'ethno1ogie culturel1e, paris 1934 mapa 26. : Por. M o n t a n d o n j. w. s. 304 i s. 18 wydania polskiego recenzowanej pracy. szyńskiego i A. Maurizia (komentarze wydar:;ia polskiego), natomiast ani j(;dnej wzmianki nie poświęcono osiągnięciom \V dziedzinie etnologii M. Czaplickiej, .J. Czekanowskiego, J. Kubarego, st. Poniatowskiego, W. Sieroszewskiego - by wymienić tylko przykładowo kilka nazwisk. Zorientowanie czytelnika w osiągnięciach etnologii polskiej wydaje się tym p::Jtrzebniejsze, że jest to właśnie książka mająca zadanie popularyzatorskie, jednak z nielicznych książek tego typu, oddanych do rąk szerszych rzegz czytelników polskich. Mimo wszystkich wYPowIedzianych uwag i zastrzeżeń wypada nakoniec r:-owtórzyć, że recenzowana praca wypełnia niewątpliwie dotkliwą lukę wielu polskich bibliotek, a samo podjęcie jej polskiego wydania pozostanie dla wydawców największym tytulem zasługi. J. E. Lips we wspomnianej przedmowie pisze, że "zadaniem etnologa - dziś więcej, niż kiedy·kolwiek - jest doprowadzanie do lepszego zrozumienia narodów i kultur". Książka jego przyczynia się do tego niEwątpliwie. Krzysztof Kwaśniewski JANCZEKANOWSKI: Wstęp do historii Słowian. Perspek .. t y w y a n t r o p o log i c z n e, a r c h e o log i c z n e i j ę z y k o w e. Wydanie II, na nowo opracowane, z 53 rycinami i 8 tablicami (Prace Instytutu Zachodniego N 21), Poznań 1957 r. Już pierwsze wydanie tej pracy, które się ukazało w 1927 r. wywolaio ożywione dyskusje, ponieważ Czekanowski w kwestii praojczyzny s10wial'lskiej zajmował zupełnie odrębne stanowisko niż najwyższe autorytety w tej dziedzinie -Lu bor N i e d e r l e i Max Vas m e r. Podczas gdy ci ucz;;ni poszukiwali pr~ojczyzny Słowian pomiędzy Karpatami a bagnami Rokitny, Vi środkowym biegu Dniepru i nawet jeszcze dalej na Wschód, przesuwał ją Czekanowski znacznie dalej na zachód, aż do Wisły i Odry. Ta teza jest w nowym wydaniu książki utrzymana i dalej rozbudowana tak, że Czckanowski wysuwa ostatecznie następujący wniosek: "Polacy są jedynym szczepem słowiańskim, który się ostał na terenie swoich najdawniejszych siedzib" (S. 287). Jako antropolog operuje Czekanowski przeważnie takimi argumentami, jakich niżej podpisany nie podejmuje się ocenić. Zarazem przytacza Czekanowski takie podstawy, co do których lingwista może i musi <:ająć stanowisko. Nowością w tym drugim wydaniu jest to, co Czekanowski zresztą już w różnych małych rozprawach opublikował, że sprostował on słynny arg!;ment bukowy. Każdy slawista wie jaką ważną rolę przypisuje się granicy buku przy określaniu zachodnich rubieży słowiańskiej praojczyzny: ogólnosłowiański buka jest, jak sam musiałem stwierdzić prawie przed 25 laty (patrz moje Die gemeinslavischen Lehnworter aus dem Germanischen Helsinki 1934. str. 217-219), jednym z najpewniejszych starogermańskich �379 378 zapożyczei'l, podczas gdy germański bok, łacinski fa.gus "buk", grecki 'f"no; dorycki 'fa,;,; "dąb" ma ogólnosłowiański fonetyczny odpowiednik b?>z?>, co oznacza bez (Hollunder, Sambucus). Co prawda, z punktu widzenia botaniki to przemieszczenie znaczenia wyrazu nie da się tak dobrze uzasadnić jak np. w wypadku przemiany buku na dąb w języku greckim, gdyż zarówno buk jak i dąb są to duże mocne drzewa liściaste, podczas gdy bez występuje tylko jako krzew albo male drzewko i tak samo co do formy liścia, niema nic wspólnego z bukiem. Ta okoliczność dowodzi w każdym razie, że Słowianie w domu, to znaczy w swojej pr20jczyźnie, którą, po udłączeniu się od pozostałych Indogermanów, zamieszkali, buku (Fagus silvatica) nie znali. Ciekawe potwierdzenie faktu, że nawet wykształcony Rosjanin i dziś nie zna buku, znalazłem przypadkowo w powieści E. Kazakiewicza ,J(OM Ha nJIOll.\a,ll,lJI" ("Dom na Placu", w almanachu zbiorowym JIIJITepaTyHaH MocKBa), w której autor opisuje życie radzieckich oddziałów okupacyjnych w Niemczech: "nad nim nieruchome wisiało gęste listowie starych drzew nieznanych Czochowowi (radzieckiemu oficerowi z Moskwy), prawdopodobnie buków". Ponieważ z drugiej strony Słowianie posiadają tubylcze czu (hedera, nazwy dla cisu (taxus, ogólnosłowiański ogólnosłowiański pljuśC6, b/jus(6) i dla grabu tis?», dla blu,;z(carpinus, ogólno- słowiański grab?», wynika, że prasłowiańska ojczyzna musiała leżeć na wschód od wschodnich buków, ale na zachód od wschodnich cisów, bluszczy i grabów, otóż slawiści zaczęli operować ustaloną przez botaników w ubiegłym stuleciu granicą buku, która przebiegała w dość prostej linii z Królewca do Odessy (według nieco późniejszych badań do UjŚC;Cl Dunaju lub do Warny). Gdyby się trzymać tej linii, to wynikałoby, jak Czekanowski poglądowo przedstawił, że we Wschodniej Europie wogóle ilie było miejsca dla słowiańskiej praojczyzny, ponieważ granice buku i cisu prawie się zbiegają. Tylko we Wschodnich Prusach pozostawałoby nieco przestrzeni pomiędzy tymi granicami, ale poniewaź Prusy Wschodnie z pewnością nie były słowiańską ziemią, lecz oddawna zaludnione były przez Bałtów - nie brano tego pod uwagę· Vaclav JVIachek, który zdawał sobie sprawę z bezsensowności takiego końcowego wniosku, usiłował jeszcze w 1950 r. podważyć argument bukowy pisząc: "Jeżeli ojczyzna Słowian była położona w strefie kultury nazywanej łużycką, to oni znali buk od najbardziej zmierzchłych czasów. Unikniemy trudności fonetycznych jeżeli uznamy, że wszystkie te nazw:-; fagus, 'tYj,!';, *bókt), buk?» są zapożyczone z języka su~tratu protoeuropej·· skiego" (Lingua Poznaniensis T. II, S. 157). Jego przypuszczenie może oczywiście być sluszne, ale żadną miarą nie da się uzasadnić, tak, że nie wiele nam to pomaga. Należy przeto uważać za wielką zasługę Czekanowskiego, że jako pierwszy poddał surowej rewizji botaniczne argume'1ty, którymi bezkrytycznie żonglowali lingwiści. Jako antropolog stał on znacz- nie bliżej nauk przyrodniczych niż to usiłowali uczynić lingwiści. Otóż Czekanowski zwrócił uwagę, opierając się na naj nowszych wynikach badań botanicznych, na fakt, że słynna bukowa granica wcale nie biegła wzdL.lż prostej linii z Królewca, gdzieś przez Łomżę-Siedlce-Lublin-Czerniowce .jo Odessy (ewentualnie do ujścia Dunaju lub do Warny), lecz zataczała wielki łuk przez jezi0ro Śniardwy na Mazurach, Toruń, Bydgoszcz, Poznań-Kali~z, Łódź-Kielce i następnie, kierując się północnymi zboczami Karpat, wkraczała do Bukowiny. Co więcej: najnowsze badania, dotyczące zapylania wykazały, że w okresie wczesnohistorycznym i przedhistorycznym, t. zn. właśnie wtedy, kiedy z Bałtosłowian wykształcili się Bałtowie i Słowianie. granica ta przebiegała prosto ze Słupska nad Bałtykiem do Poznania. Właśnie znamiennym jest, że te całkowicie jasne fakty, które przez botaników są uważane za ogólny dorobek naukowy, nie są jeszcze brane pod uwagę przez żadnego filologa lub historyka. Przez poprawki Czekanowskiego wykroił się dla słowiańskiej praojczyzny, pomiędzy wczesnohistoryczną wschodnią granicą buku i najbliżej do nie położoną wschodnią granicą cisu, całkiem duży obszar, co również zgadza się z dotychczasowymi toponimicznymi i historycznymi argumentami. Obszar ten obejmuje Prusy Wschodnie i Zachodnie, ówczesną ziemię Poznańską i wielką część WielkG' polski: Cis, bowiem, znosi nieco chłodniejszą zimę, niż buk; ten ostatni naprzykład nie może w kraju Nadbałtyckim i w Finlandii wogóle rosnąć, podczas gdy cis znajdujemy nawet dziko rosnący na wyspach Alandzkich, Hiuma i Sarema oraz w Zachodniej Kurlandii. Dalsza zasługa Czekanowskiego polega na kategorycznym odrzuceniu tezy wysuwanej przez wielu slawistów o prafińskim pochodzeniu pierwotnej ludności na terytorium dzisiejszej Polski i Białorusi. W tym wyp-adku opiera się Czekanowski na badaniach fińskich uczonych, które w dużej mierze spożytkowuje, stosując jednak trzeżwy krytycyzm. Nadzwyczaj ciekawe i, moim zdaniem bardzo przekonywująco, wygląda jego własny schemat dotyczący pierwotnych miejsc osiedlania Prabałtów, Prasłowiar., Prafinów i Irańczyków, których on rozmieszcza dokoła bagien Pole~ia i to w ten sposób, że te moczary oddzielały Finów od Słowian i Bałtów Gd Irańczyków (str. 122). Wszelako trudno zrozumieć jak można ten schemat uzgodnić z twierdzeniem (na str. 76), że bagna Polesia w swoim czasie Gddzielały Bajtów od Traków. Zważywszy jednak, że te bagna przed dwoma tysiącami lat były jeszcze trudniejsze do przebycia niż powiedzmy, w czasie pierwszej wojny światowej, kiedy właściwie rozdzielały front wschodni na dwa odcinki, należy przyznać iż schemat Czekanowskiego w sposób całbem naturalny wyjaśnia frapujący fakt, że na przykład rzeczywiś!.:ie istnieją w słowi2l1skich językach, oraz w fińskim - staroirańskie wyra;:y z3pożyczone, których jednak niema w bałtyckim i że fińsko-słowiańskie kontakty są prawie o tysiąc lat młodsze niż finsko-bałtyckie. Wychodząc z tego samego założenia o niedostępności Polesia, wyj aśnia �381 Czekanowski laponoidalny typ dzisiejszych Pc]esz'lków; są oni z punktu widzenia rasowego pozostałością ludu kultury ceramiki grzebykowej, który się wszędzie w innych miejscach odsunął od Indogermańskich intruzów (tak jak to jeszcze dziś czynią Lapończycy w Północnej Finlandii), aż dopóki ostatecznie ostali się na skrajnej Północy Skandynawii jako Lapończycy. Podczas gdy tam przyjęli ugra-fińską mowę (język lapoński), na Polesiu zostali pod względ(Om językowym zasymilowani przez otaczających Słowian. Ta teoria jest nie mniej wiarogodna od licznych innych usiłowań wyjaśnienia problemu Lapończyków, które są w ostatnich kilku dz]e-siątkach lat czynione przez wybitnych lapologów (Toivonen, Collindcr, Ra i'ila, Itkonen, Lagercrantz). Ma jednak teoria Czekanowskiego tę przewagę, że umożliwia nam lokalizację Fennów Tacyta (Fenni), którzy przecież powszechnie są uznawani za Pralapończyków, tam, gdzie należy ich zgodnie z tekstem Tacyta poszukiwać, a mianowicie: znacznie dalej na południe od Zatoki Fińskiej. Czekanowski dostarcza też ważnego antropologicznego wkładu do datowania praugrofińsko-praaryjskich kontaktów, które się odzwierciedlają w takich zapożyczonych wyrazach jak fińs~;:i sata, węgierski szaz ,,100" < praaryjski .'Śatam. Wykazuje on mianowicie (str. 51-52 i 82), że osiadły w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem w dużym łuku Wołgi w okolicach JarosławIa i Kostromy lud tak zwanej kultury Fatianowskiej składał się antropologicznie z ugrofińskiej większości i praaryjskiej mniejszości. Ponieważ z drugiej strony wiemy, że Aryjczycy t. j., przodkowie dzisiejszych Persów i Irańczyków zdobyli w 1500 r. przed Chrystusem Pendżah, musiały te stosunki istnieć kJ-ótko przed wyruszeniem Praaryjczyków na południe. Wybrałem z książki Czekanowskiego tylko najbardziej interesujące mnie miejsca, zawiera ona jednak więcej: szeroko zakreśloną i, moim zdaniem dobrze udaną, próbę cyfrowego przedstawienia za pomocą tak zwanej "metody jakościowej" stosunków pokrewieństwa języków słowiańskich; "r.alizę granic etnograficznych w Europie Wschodniej, które au tor rozpatruje V.i skali europejskiej (co do strony 392 należałoby wprawdzie zauważyć, że również i w Zachodniej Finlandii istniały zaprzęgi dyszlowe oraz woły robocze); wreszcie zajmujące opowiadania o polemice ant.ropologicznej dotyczącej wymiarów czaszki i farby do włosów Prasłowian, którą Czekanowsld trochę cynicznie ale niewątpliwie słusznie wiąże z politycznymi wydarteniami XIX stulecia. Przy ogromnej masie materiału, który Czekanowski częściowo czer!ji~ " drugiej i trzeciej ręki, nie dało się naturalnie uniknąć małych błędów niedokładności. Oto te, na które zwróciłem uwagę: Człowiek z wyspy Veglia, zmariy w 1898 r., o mowie którego mię::!z:\( innymi napisał całą książkę Matteo Bartoli, nie mówił, jak pisze Czekano"vski na str. 96-97, "narzeczem istro-rumUllskim", lecz tak zwanym vegli?t~'ńskim albo dalmat~·liskim. które wraz z nim wymarło i z istro-rumull- skim nie miało więcej wspólnego niż z arumuńskim Był to niezależny wschodnioromański dialekt. Jub dako-rumuńskim. Fińska (nie estońska, jak pisze Czekanowski na str. 203 i 219) nazw,] dla określenia Rosji, języka rosyjskiego (po estońsku brzmi to Ven(', Venemaa) nie może być w żadnej mierze "późniejszą pożyczką niemiecką". Ze nazwa Rus'b VI istocie wywodzi się z fińskiego wyrazu Ruotsi (< Rotsi) SZ\'.iecja, Szwed, język szwedzki, już dawno nie jest dla poważ. nych łingwistów żadną kwestią sporna (jak u Czekanowskiego na str. 224) chociaż jest to jeszcze negowane przez niektórych rosyjskich szowinistów Szczegółowe badania na ten temat z przekonywującym materiałem będa niebawem opublikowane przez K.O. Falka w Lundzie (Szwecja). GłÓWIl~ \'i ytyczne tej pracy zostały już zakomunikowane na 2 Północnym Kongrc'iie Slawistów w Upsali (Wrzesień 1957). Veniijii Jezioro Peipus na estońsko-rosyjskiej granicy Czekanowski na str. 55, jezioro sokole lecz jezioro skiego peippo, Fringilla coelebs, po polsku zięba, (mały ptaszek). nie znaczy, jak pisze od wyrazu fil'ipo estońsku peibe!an.' ziębie, Wywody Nitscha, źe polski ryczan, rycząg pochodzi od niemieckiego Rungschemmeł, względnie Rungschamel (patrz str. 395), które Czekanowski cytuje bez komentarzy, są nieaktualne. Polski, bowiem, wyraz pocho'hi z niemieckiego * rj;t.~tange (porównaj szwedzki vridstang, niemiecki "Drehstange"), patrz czasopismo Zeitschrift fur slavische Philologie XVI (19:ł!1 str. 327-331). Oczywiście jestem również i co do innych licznych punktów innegn zdania niż Czekanowski, nie jestem jednak w stanie udowodnić mu błędu. Tak naprzykład, mógłbym poddać krytyce wiele stron jego dzieła na których figurują nazwy rzek Peltew, Pelta i Skrwa, co do etymologii których Czekanowski godzi się uznać germańskie pochodzenie. Mógłbym równi.eż zwrócić uwagę na fakt, że z rzekomo celtyckich pożyczek w słowiańskiej mowie, które wymienia Czekanowski na str. 167 co do żadnej nie m07;n<1 mieć jakiejkolwiek pewności w tym względzie, oraz że np. Vasmer uważa wyrazy sluga * cerm, i e;kot<, za :Cezsprzecznic rodzime, gunja za bezsprzecznie irańskie i braga za turkotatarski. Jednakże l'ecenzja powinna, według mnie, zajmować się tym co jest n łprawdę w książce nowe, zarówno prawdziwe jak i fałszywe. Tradycyjne różnice zdań muszą być roztrząsane gdzieindziej. W konkretnym wypadkc-, w nowym materiale, który nam dostarcza książka Czekanowskiego _ t.o co prawdziwe ma całkowitą przewagę nad tym co fałszywe. Prócz tego je~o przekonywujące uporządkowanie argumentów w książce, będzie mIało dla dalszych poszukiwań słowiańskiej praojczyzny, w prawdziwym znaczeniu tego słowa, epokowe znaczenie. . Berlin V. Kiparsky �382 HILKKA VILPPULA D a s D r e s c h e n i n F i n n l a n d, "Kansatiete,~llin(>n Arkisto X", Helsinki 1955. Praca H. Vilppuli stanowi cenną monografię z zakresu narzędzi i sposobów młócenia, form przesuszania oraz oczyszczania zbóż na terenie Finlandii. Omawiana monografia zawierająca 320 s. ~kłada się z ośmiu rozdziałów, bogato ilustrowanych dobrym materiałem fotograficznym, rysunkowym oraz mapami. W rozdziale pierwszym omawia Vilppula formy suszarni zbóż występ~jących na terenie Finlandii. Zdaniem autora najbadrziej archaiczną formę przedstawia suszarnia jednewnętrzna, o węgłowej konstrukcji ścian, kt:'Jra zachowała się w południowej części omawianego obszaru. Na pozostałym obszarze Finlandii występują one sporadycznie w biedniejszych gospodDr~twach chłopskich. Bardziej rozwiniętą formę przedstawiają suszarni~ dwu i trójwnętrzne, składające się z suszarni i gumna, lub suszarni znajdującej się między dwoma gumnami. Szczegółowo omawia autor typ suszarni, w których piec znajduje się w wyodrębnionym pomieszczeniu. Autor wnioskuje na podstawie żródeł archiwalnych, że pojawienie się ~::lszarni na terenie Finlandii przypada na wiek XVII, przy czym proces upcwszechniania odbył się z zachodu na w~chód. Częstsze zastosowanie opalanych suszarni jako miejsca młócenia, od nieopalanych gumien, uzasadnia Vllppula warunkami klimatycznymi oraz czasem młócenia, który przypad" na okres zimowy. Interpretacja ta wydaje się właściwa, nie mniej należy zauważyć, że młócenie na nieopalonym gumnie jest dość rozpowszechnione np. w ruskiej Syberii. Rozdziały II, III, IV objętościowo niewielkie, poświęcone są omówieniu wykorzystania suszarni jako wnętrza przeznaczonego do suszenia zboża w ~nopach oraz ziarna, sposobów układania zboża przy· przesuszaniu, or,u I:lasyfikacji czynności związanych z pracami tego typu. Najobszerniejszy rozddział piąty w przeważającej części zawiera dokładne i wnikliwe opisy narzędzi do młócenia, które autor analizuje od strony, formy, nazewnictwa. jak i przestrzennego występowania z uwzględnieniem materiału porównawczego z ob~:zaru Europy. Vilppula w rozdzial!l tym stwierdza, że sposoby młócenia pojawiły się w Finlandii łq~znie z kulturą uprawy żyta, bowiem dawniej~zy dla omawianego obszaru jęczmień nie podlegał młóceniu. Występujące narzędzia do młócenia autor klasyfikuje i oIT:c.wia w kilku grupach, podając równocześnie ich przestrzenne wystr;pcw:mie. Najbardziej prymitywne narzędzia, przedstawiające jakgdyby r.rototyp cepów stanowią bijaki drewniane, typu wałka z rączką. Narzędzia te wykonane z samorodnego kawałka drzewa, w których uchwyt łącznie z częścią służącą do młócenia stanowią jednolitą całość, zaczGły r.anikać w połowie ub. wieku. Na pocz. XX w. znajdowały jeszcze 3Dstosowanie przy omłocie cwsa. Tego typu narzędzia znajdują w Finlandii 383 zastosowanie równIez przy praniu bielizny, pełnią bowiem jednocześnie funkcję kijanek. Właściwych form cepów, w których bijak z dzierżakiem stanowią dwie cz.;:ści odpowiednio z sobą połączone, na terenie Finlandii stwierdza Vilppula sześć odmian. Dwie formy cepów wykonane są całkowicie z drzewa, w których bijak posiada naturalną wić (korzeń) przetkniętą przez otwór w dzierżaku, następnie zawiązaną na węzeł, lub bijak z dzierżakiem łączą się przy pomocy drewnianego kołeczka. Autor wnioskuje, że ta ostatnia forma c\'-pów zapożyczona jest od Słowian, ponieważ wywodzi nazwę riusa okr'?ślającą tego typu cep, od ruskiego priusa. Pozostałe cztery formy cepów po~iadają bijaki połączone z dzierżakiem przy pomocy skórzanych wIązań. Poszczególne odmiany tych cepów posiadają określone przestrzenne ::asięgi na obszarze Finlandii, przy czym niektóre z nich współwystępuj", Cep ogniwkowy charakteryzujący się krótkim, dość grubym bijakiem z przewierconym otworem, połączonym przy pomocy skórzanego wiązania (o dl. 25 cm), zawiązanego na główkowato zaciętym dzierżaku, występuje prawie w całej Finlandii, w większym nasileniu w jej południowej części. Vilppula zwraca uwagę, że we wschodniej Finlandii bijak określają nazwami lupu, klu'):u, luppu, natomiast w północnej Szwecji nazwy te oznaczają typ cepa ogniwkowego, na tej podstawie autor dowodzi, że ta forma cepa wraz z nazwą przyszła na obszar Finlandii ze Szwecji. Zaznaczyć należy, je w Polsce róJnocnej (Kaszuby) nazwa klep określa również bijak przy cepach kapicewych, lub kapicowych z przewierconym IJijakiem. Odmiana cepu ogniwkowego z kapicą na dzierżaku i przewierconym bijakiem występuje w południowo-zachodniej części Finlandii. Dość rozpowszechnionym na omawianym obszarze, zwłaszcza w jego zachodniopołudniowej części jest cep zbliżony formą do ogniwkowego, posiada bowiem również dzierżak zacięty główkowato, długie wiązanie, różni go natomiast to, że bijak nie posiada otworu lecz wgłębienie, w którym umocowane jest skórzane ogniwo łączące bijak z dzierżakiem (der Trichterflegel). Cep pętlicowy posiada naj mniejszy zasięg, na terenie Finlandii, występuje bowiem w środkowej jej części oraz na południowo-zachodnim krańcu. '?:nane są dwie formy cepa pętlicowego, różniące się spo~obem umocowania bijaka. Obszar Finlandii pod względem form występujących cepów można podzielić na dwie zasadnicze prowincje; zachodnio-południową, w której dominuje cep określony jako Trichterflegel oraz odmiana cepu ogniwkowego; środkowo-wschodnią z przewagą cepów o drewnianym połączenia bijaka z dzierżakiem. Wspólny dla obydwóch prowincji jest cep ogniwkowy oraz pętlicowy. Rozdział ten zamyka autor opisem innych sposobów młócenia zbóż, z których wymienia przede wszystkim drewnianą kratę opartą na postumencie. Zboż~ ułożone na kracie młócą przez lekkie obijanie drewnianymi �bijakami. Vilppltla stwierdza, że nazwa tego narzędzia wskazuje na jego szwedzkie pochodzenie, jednakże podkreśla, że na terenie Szwecji nie występują; nadmienia też, że kraty są znane na terenie Rumunii, gdzie słu7.ą do omłotu kukurydzy. Z innych sposobów młócenia podaje autor wydeptywanie zboża przez konie i ludzi. Z mapy 79 wynika, że sposób młócenia zboża przez wydeptywanie znany jest w połL;dniowej Finlandii. Do starannie i dokładnie opracowanych należy zaliczyć rozdział szósty, w którym autor w interesL;jący sposób przedstawia formy oczyszczania zbóż. W rozdziale tym Vilppula nie tylko szczegółowo analizuje formy narzędzi służących do oczyszczania zboża lecz dokładnie podaje technikę oraz cały proces pracy. Charakterystycznym zjawiskiem jest oczyszczanie zboża w Finladii przede wszystkim przez wstrząsanie rzeszotem, a nie przez wysiewanie na wolnym powietrzu. Ze względów klimatycznych proces oczyszczania zboża odbywa się w suszarni, przy czym składa się on z kilku faz. W rozdziale tym autor uwzględnia również wiedzę chłopów, jak i podaje opis czynności związanych z selekcją ziarna przeznaczonego na zasiew. Tę ciekawą monografię zamyka autor uwagami końcowymi, w których przedstawia własny punkt widzenia na genezę i rozwój suszarni. Podnieść należy, że wykład Vilppuli na temat pierwotnych form suszarni i ich rozwój, w przeciwieństwie do poprzedzających rozdziałów, jest podany niejasno, bez dostatecznego uzasadnienia. Zofia Staszczakówna JAN PIOTR DEKOWSKI: W n ę t r z e c h a t y j a ~ i e ń s k i e j. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, nr 2, Łódź 1958, s. 45-89. Drugi numer serii etnograficznej "Prac i Materiałów" Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi przynosi m. in. artykuł J. P. D e k o ws k i e g o z zakresu budownictwa, poświęcony wnętrzu chaty we wsi Jasieil połoźonej w powiecie rawskim 1. Autor w artykule tym poza częścią wstępną podaje ogólny opis wnętrza chałupy jasieńskiej, po czym omawia urządzenie kuchni i pieców, oświetlenie, umeblowanie, elementy dekoracyjne izby, utrzymanie czystości. Artykuł zamyka opis zwyczajów i wierzeń związanych z budownictwem. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały terenowe zebrane przez autora z dużą precyzją i starannością. Artykuł zawiera bowiem szczegółowe opisy wnętrza chałupy jasieńskiej, a zwłaszcza wyposażenia izby (opis sprzętów, elementów dekoracyjnych). Podkreślić należy, że autor kładzie główny akcent na omówienie tradycyjnego wyposażenia izb~', 1 Ogólną charakterystykę Muzeum Archeologicznego Łódź 1~57. s. 7-20. i wsi Jasienia Etnograficznego zamieszczono w Łodzi. w Pracach i Materiałach Seria etnograficzna. nr 1. niemniej stara się uchwycić i wykazać proces modernizacji wnętrzfl chałupy jasieńskiej, który dokonał się w ostatnich 20-30 latach. Aut0r podnosi również zagadnienie rozwarstwienia społecznego wsi i odbicie tychże stosunków w budownictwie chłopskim, szczególnie w wyposażeniu domu mieszkalnego. Należy żałować, że dysponując tak dokładnymi materiałami w zakresie wyposażenia wnętrza, autor marginesowo potraktował rozwój planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zdaniem jego najstarsza, tradycyjna chałupa we wsi Jasieniu ~kłada się z dwóch izb (dużej i małej) oraz sieni, czyli reprezentuje ona typ chałupy określanej w literaturze etnograficznej mianem symetryczno-dwuizbowej. Załączony plan (ryc. 3) wykazuje, że chałupa tego typu posiada sień biegnącą przez całą szerokość chałupy, zaopatrzoną w jedno wejście. Zwrócić należy uwagę, że autor nie wspomina. czy w Jasieniu występują lub występowały chałupy z sienią na przestrzał. Izba duża posiada palenisko do gotowania, piec piekarski i ogrzewalny, stanowiące kon~trukcyjną całość, natomiast izba m a ł a wyposażona jest jedynie w palenisko do gotowania. W punkcie drugim omawianego artykułu autor podaje, że jeszcze w połowie XIX w. występowały we wsi nalepy, znajdujące się przed piecem piekarskim, zaopatrzone w kapę, które zastąpione zostały przez zamknięte paleniska (kuchnie angielskie). Powstaje pytanie, czy w tym okresie, do którego ludność miejscowa odnosi występowanie owych nalep, istniały we wsi tylko chałupy symetryczno-dwuizbowe, i czy nalepy-paleniska znajdowały się w obydwóch izbach. Ważne jest również stwierdzenie, czy chałupy te zamieszkiwane były i są przez jedną, czy dwie rodziny. Można bowiem przypuszczać, że przedstawiona przez autora chałupa symetryczno-dwuizbowa, jest formą rozwojową chałupy trójwnętrznej-jednoizbowej składającej się z izby, sieni, komory .. Za taką interpretacją przemawia brak symetrii w chałupach tego typu (komora stanowiła pomieszczenie mniejsze od izby), zróżnicowana nomenklatura izb (duża i mała), odmienna forma pieców. Mała izba może być więc dawną komorą, którą przez wstawienie paleniska zamieniono na izbę Proces ten odbył się na skutek przełamywania jednoizbowości, a tym samym zwiększono powierzchnię części Chałupy mieszkalnej. Formę nowszą, rozwojową, jak podaje autor, stanowi chałupa dwuizbowa z sienią wysuniętą poza obręb zasadniczego budynku (ryc. 4). Jegt to forma, która występuje we wsi naj liczniej. Jednakże podane zestawienie na s. 47 wymienia również występowanie w Jasieniu chałup trzy i czterownętrznych. Szkoda, że autor nie podał planów poziomych tych chałup. Ciekawe' wyniki możnaby również uzyskać prZi:Z porównanie wieikości s~arych XIX w. chałup z nowszymi, następnie przez porównanie proporcji ;nięC:z;: częścią mieszkalną a go~podarską w chałupach starszych i no\',-szych. Już bO\'iier:l z tych nieli::z'1ych, zestavlior,ych planó\\' poziomych wyrika, że wieloJzbowość chałupy jasier'lskiej powstaje nie tylko 25 "Lud", t. XLV �386 387 przez ogólny wzrost wymiarów budynku, lecz przez ograniczenie CZęSCI gospodarczej chałupy tzn. w tym konkretnym przypadku przez wysuwanie a raczej dobudowywanie sieni do zasadniczego budynku-chałupy. Wydaje się, że tak cenne i wnikliwe materiały odnośnie wyposażenia wnętrza należało silniej związać i podbudować dokładniejszym przedstawie·· niem rozwoju planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zofia Władysław Staszczakówna Kwaśniewicz NOWE PUBLIKACJE Z DZIEDZINY BUDOWNICTW A WIEJSKIEGO I Badania nad chłopskim budownictwem mieszkalnym i gospodarczym posunęły się w ostatnim okresie wydatnie naprzód. Swiadczy o tym międz)' innymi wiele nowych pozycji wydawniczych, które ukazały się bądź jako publikacje samoistne, bądź jako artykuły na łamach różnych czasopism '. Zasługuje przy tym na uwagę wzrost zainteresowań tą problematyką u badaczy spoza kręgu etnografów. Chodzi tu w szczególności o grono architektów, związanych (poprzez odnośne katedry na Politechnikach War!<zawskiej i Krakowskiej) z historią i teorią budownictwa wiejskiego. Zwłaszcza w latach 1956-57 ogłosili oni kilka publikacji, które chciałbym na tym miejscu bliżej omówić. Mam tu na uwadze trzy publikacje. Po pierwsze, podręcznik Wiktora Z i n a pt. Typy i formy w polskiej architekturze drewnianej 2; po drugie, zbiorowy tom rozpraw pt. Ze studiów nad budownictwem wiejskim s. Zawarte w nim są rozprawy czterech autorów: Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki tradycyjne we wspótczesnej architekturze wiejskiej 4; Franciszka P i a ś c i k a pt. Krótka charakterystyka tradycyjnych form architektury ludowej 5; Witolda Kra s s o ws k i e g o pt. Problemy regionalizacji w studiach nad zabudową wsi 6; wreszcie Stanisława S e r a f i n a pt. Architektura wiejska w Polsce w latach 1900-19557; po trzecie: Krótki zarys historii architektury, opracowany przez Franciszka P i a ś c i k a 8. 1 Por. m. i.: Piotr G r z e g a r c z y k, Plastyka Ludowc! Polski, Zarys bibtiograjiczny. Zalqcznl1<: do Polskiej S.ztuki Ludowej, Nr 1-6, s. 39, Warszawa 1950, zwłaszcza s. 12-15: Budownictwo użytkowe i kultowe; Irena C h m i e l i ń s k a, Materiały do bibliografii polskiej sztuki ludowej (1950-1952), Nr 6, s. 17 + 3 nlb, Warszawa 1952, zwłaszcza s. 5-6: Architektura. , Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Skrypty dla szkól wyższych, Politechnika Krakowska, s. 87 + 1 nib, Kraków 1956. , Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury, Rok vr, zesz. 1116, Warszawa 1957, ~. 146 + 2 nlb . • Tamże, s. 7-28. • Tamże, s. 55-101. 'Tamże, s. 29-54. 7 Tamże, s. 103-147. 'Wyd. II. Podręcznik dla techników budownictwa wiejskiego, Warszawa 1957, Państwowe Wydawnictwo Roinicze i 'Leśne, s. 248 + 4 nlb. Prace te, ze względu na cdmienr:lOść celów, dla których były podjęte, mają różnorodn." charakter. Prócz ujęć zdecydowanie podręcznikowych, znajdujemy prace o charakterze badawczym. W obrębie tych ostatnich, obok zarysów historycznych rozwoju budownictwa chłopskiego w Polsce, występują próby teoretycznego sformułowania podstawowych problemów, związanych ze współczesnym budownictwem wiejskim, uzupełnione rozbudowanymi nieraz wnioskami natury praktycznej. Aby uniknąć omawiania każdej z tych rozpraw oddzielnie, a tym samym powracania do przewijających się często w tych pracach pewnych podstawowych problemów. ograniczam się do w y d o b y c i a z nich następujących t r z e c h a s p e kt ó w: Pierwszy z nich ma charakter retrospektywny i wiąże się z dążeniem niektórych ze wspomnianych autorów do odtworzenia budownictwa chłopskiego w XIX i XX w., do uchwycenia jego cech szczególnych, charakterystycznych dla poszczególnych regionów kraju. Drugi aspekt dotyczy metodologii badań nad architekturą wiejską. Trzeci wreszcie nosi charakter postulatywno - normatywny. Przejawia się on w dyskusji nad sprawą powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współczesnymi tendencjami w projektowaniu nowego budownictwa wiejskiego. II Aspekt r e t r o s p e k t y w n y nie przewija się we wszystkich wspomnianych rozprawach z jednakowym nasileniem. Tak np. podręcznikowy zarys Wiktora Z i n a i Franciszka P i a ś c i k a Krótki zarys historii architektury, omawiające szereg podstawowych zjawisk, związanych przede wszystkim z technologią tradycyjnego budownictwa chłopskiego, reprezentują w zasadzie wyłącznie historyczny kąt widzenia. Jest to zresztą eałkowicie zrozumiałe, jeśli się zważy, iż podstawowym celem tych opraeowań jest wprowadzenie młodych architektów w problematykę tradycji budowlal1ych wsi polskiej. Problematyka poruszona w obu podr<::cznikach nie pokrywa się ze sobą \\l sposób całkowity ani pod wt.ględem zakresu, ani też sposobu jego ujęcia. I tak W. Z i n omawia w swoim podręczniku: 1. rozwój budownictwa drewniane£:o w Polsce (bardzo ogólny zarys), a następnie typologię takich zjawisk, jak 2. dachy, 3. ściany, 4. podcienia, 5. słupy i mieczowania (ujęcia bram i drzwi), 6. rysie, 7. szczyty, wreszcie 8. zd'Jbnictwo. Opierają:: się na materiałach (niestety bliżej nie scharakteryzowanych) zebranych przez rCSzczp.g'ólne katedry W~'działu Arch;tektL'TY Politechniki Krakowskiej, \\' rr.niejszym stopniu na źródłach bibliotecznych· i ikonograficznych, zary• AutOl' w dolączonym do tekstu wykazie literatury przytacza tylko 5 pozycji, powoŁUjąc się nadto na 1 pozycję. Wykaz pomija wiele ważnych pozycji, jak np. K. M o s z y n s k j e g o Kulturę ludowe; Slo wian, t. I, Kultura materialna, w tekście Kraków 1929. �388 389 sował autor podstawowe typy zjawi~k, głównie z XX i reliktowych 7. XIX w. Starał się przy tym niejednokrotnie uchwycić 112stępstwa chrr~nologiczne typów. Wiele z nich zlokalizował przestrzennie, jednak bez aspiracji w kierunku stworzenia bardziej syntetycznego, ogarniającego całą Polskę obrazu. Wiele uwagi poświęcił autor technologii drewna, starając się wydobyć związki zachodzące między przyjętymi w budownictwie chłopskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi a właściwościami tego budulca. Problematyka wspomnianego podręcznikowego zarysu Franciszka P i a śc i k a obejmuje wiele z powyższych zagadnień, jak 1. rozwój konstrukcji drewnianych i połączeń ciesielskich, 2. konstrukcja i kształt dachu, 3. podcienia i przyłapy, 4. zdobnictwo w architekturze ludowej. Autor omówi! ponadto: budownictwo najdawniejsze ziemiankowe i szałasowe, konstrukcje ścian, oparte na innym, niż drewno surowcu budowlanym, plany domów mieszkalnych, regiony budownictwa ludowego w Polsce (z bliższą charakterystyką domów mieszkalnych typu podhalańskiego, łowickiego i kurpiowskiego), dalej budownictwo małomiasteczkowe, dworki wiejskie i zajazdy oraz budynki gospodarcze. W porównaniu z podręcznikiem W. Z i n a zakres poruszonych przez F. P i a ś c i k a zagadnień jest więc szerszy. Autor ten położył poza tym silniejszy akcent na fazy rozwojowe poszczególnych zjawisk, starając się uchwycić główne tendencje w procesie ich kształtowania się· Obydwa podręczniki opatrzone są znaczną ilością materiału ilustraeyjnego 10 W sumie są to pozycje dla tych badaczy, którzy interesują się szczególniej problematyką technologiczną budownictwa wiejskiego. Obok omówionych wyżej zarysów podręcznikowych zdecydowanie historyczny charakter posiada rozprawa Stani~ława S e I' a f i n a pt. Architektura wiejska w PoLsce w Latach 1900-1955. Autor przedstawia w niej rozwój nowoczesnych koncepcji planistycznych w Polsce w zakresie architektury wsi w trzech okresach: 1. na przełomie XIX i XX w., 2. w okresie międzywojennym i 3. w okresie Polski Ludowej. St. S e I' a f i n nie ograniczył się w swoich wywodach do przedstawienia w kolejności chronologicznej poszczególnych stylów i tendencji, narastających w pomy~łach architektonicznych, ale starał się przedstawić także tło, na którego podłożu one wyrastały. Na szczególną uwagę zasługuje między innymi charakterystyka tendencji rozwojowych w zakresie budownictwa wiejskiego w Polsce okresu międzywojennego. Autor omówił oddzielnie budownictwo realizowane przez samych chłopów, bez udziału czynników administracyjnych, dalej budownictwo folwarczne i wreszcie budownictwo realizowane przez czynniki pal1stwowe, samorządowe czy społeczne. OmóOmawiane na 20 fotografii; rysunkowych. 10 w tym tym miejscu opracowanie F. P i a ś c i k a zawiera 62 ilustracje, w opracowaniu w. Z i n a znajduje się 148 ilustracji wyłącznie wione zostały tu takie czynniki kształtujące budownictwo wiejskie, jak parcelacja rządowa i prywatna, komasacja gruntów oraz osadnictwo wojskowe. Krytycznie scharakteryzował autor działalność szeregu instytucji w zakresie projektowania i realizacji budynków wznoszonych na wsi (między in. Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Państwowego Banku Rolnego, Dyrekcji Lasów Państwowych, Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wojskowości i in.). Rozprawę uzupełnia bogaty materiał ilustracyjny. Omawiana publikacja wypełnia lukę w dziedzinie najnowszej historii architektury wiejskiej w Polsce. Zasługuje na żywą uwagę ze względu na wartościowe materiały faktograficzne, które nie mogą być pominięte w różnego rodzaju studiach, między innymi etnograficznych, nad polskim budownictwem wiejskim. Jeśli chodzi o pierwiastki retrospektywne, przewijające się przez pozodałe z omawianych na tym miejscu rozpraw, wiążą się one z zamiarem autorów, aby ich poglądy na aktualne potrzeby w zakresie budownictwa wiejskiego przedstawić na tle historycznym. Tak więc w rozprawie Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki. trwiycyjTle we u::,~óiczesnej architektu'l"ze wiejskiej charakter retrospektywny ma przede wszystkim część pierwsza. która obrazuje w sposób bardzo zwięzły podstawowe tendencje rozwojowe \",.budownictwie chłopskim w Polsce w XIX w. Omawia tam autor sprawę dwóch nurtów, występujących w arcłiitekturze ludowej: samorodnego chłopskiego i przyswojonego przez chłopstwo z ogólnonarodowych stylów architektonicznych. Wypowiada dalej pogląd, że "szczytowe osiągnięcia ..rtystycznej ciesiołki ludowej przypadają w Polsce na wiek XVIII i początek XIX ... Od tego okresu w ślad za rozwojem kapitalizmu następuje gwałtowny upadek sztuki ciesiel~kiej i zanik artystycznego zamiłowani::! we wszystkich niemal działach budowlanego rzemiosła. Forma upraszcza się, zatraca cechy regionalnej i narodowej odrębności, upodabniając się na dość znacznym obszarze Europy. Jedynie w kilku regionach, najbardziej ,tpośledzonych gospodarczo, jak na przykład na Kurpiowszczyźnie, Podlasiu, pasmie podgórskim i na Kaszubach nie wygasły pierwiastki sztuki w budownictwie ludowym, a nawet rozwijają się dość samoistnie w pewnym nieznacznym stopniu nadal" 11. Zmienione po uwłaszczeniu warunki społeczno-gospodarcze życia chłopskiego oraz rozwój przemysłu były czynnikami, które zmusiły chłopa do stopniowego zarzucania - począwszy od drugiej połowy XIX w. - tradycyjnych surowców i rozwiązań budowhIlych. Autor charakteryzuje pokrótce te nowe elementy w budownictwie chłopskim i dochodzi do wniosku, że "cały wdzięk dawnego budownictwa, na który składała się starannie opracowana bryła, forma dachu, szczegóły achitektoniczne i zdobienie w drewnie ustąpił miejsca llbó~twu luu pre11 1. T ł O c z e k, Piertciastki tradycyjne,. OJ s. iJ. �391 390 tensjonalności dalekiej od sztuki" l!. Tę część swoich rozważań kończy au tor uwagą, że "w ustroju socj alistycznym w przeciwieństwie do ustrojów poprzednich, rozwój techniki nie tylko nie jest hamulcem rozwoju kultury ludowej ale warunkiem jej postępu. Ustrój socjalistyczny czyni z aktualnej sprawy wiejskiej kwestię naukową, co pozwoli na umiejętne wykorzystanie doświadczeń, płynących z tradycji dla bieżących go~podarczy ch i kulturalnych potrzeb ludności" 13. Przedstawione wywody Ignacego T ł o c z k a stanowią niewątpliwie wizję procesu obumierania rodzimej architektury chłopskiej w XIX i XX w. Nasuwają jednak szereg uwag. Pozostawiając na uboczu sprawy natury aksjologicznej (wartościowanie piękna tradycyjnej i nowej architektury chłopskiej), zwrócę uwagę na to, że zespół czynników warunkujących przemiany wyrazu plastycznych 'i innych ełementów budownictwa chłopskiego był szerszy niż to dostrzegł autor. Wymienić tu należy zwłaszcza dwa kompleksy czynników. Jeden z nich, związany ze zróżnicowaniem klasowym wsi, dotyczy odmienności położenia gospodarczego poszczególnych kategorii społecznych chłopstwa, a tym samym ich różnych możliwości w zakresie inwestycji budowlanych. Drugi kompleks czynników łączy się z narastającymi wpływami nowych wzorów kulturowych, płynących z miast czy poprzez reemigrację, wzorów, które chłopstwo przejmuje, przetwarza często na swój sposób, a nasfępnie realizuje w nowym budownictwie. W rozważaniach autora uderza poza tym brak bliższej chronologizacji i periodyzacji omawianych przez niego procesów. Jest to w pewnym stopniu zrozumiałe ze względu na ogromne zsyntetyzowanie wywodów. Ich poszerzenie o elementy czasu (w pewnym stopniu także i przestrzeni) w przedstawianych procesach, oraz o charakterystykę żródeł byłoby z pewnością bardzo pożądane, nie tylko ze względu na przyjęte w ujęciach historycznych podstawowe zasady metodyczne. Problematyka Krótkiej charakterystyki tradycyjnych form al"Chitektury ludowej Franciszka P i a ś c i k a jest w dużym stopniu zbieżna z omówionym już Krótkim zarysem historii architektury tegoż autora 14, pominięte zostały jedynie zagadnienia związane z budulcem oraz stosowanymi w tradycyjnym budownictwie wiejskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Problematyka ta stała się jednak podstawą do naszkicowania syntetycznego obrazu zróżnicowania regionalnego budownictwa chłopskiege> w Polsce poprzez " ... podział [kraju, uwaga moja, W.K.] odpowiadający przede wszystkim warunkom fizjograficznym terenu. Narzuca się przeto (przy próbach ustalenia granic regionów) układ równoleznikowy z fendencją do podziału na strefę wschodnią i zachodnią" 15. Wyróżnia w konl! 13 Tamże, Tamże, S. 10. S. 11. u Także niektóre sformułowania w obu omawianych są identyczne lub wykazują tylko niewielkie odchylenia. li F. P i a ś c i k, Krótka charakterystyka ... , s. 52. pracach F. P i a ś c i k a sekwencji pięć podstawowych regionów budownictwa wiejskiego: region kujawsko-wielkopolski, region mazursko-pomorski (z Kaszubami), region mazowiecko-podlaski (z b. Puszczą Kurpiowską Zieloną i Białą oraz z I). ks. łowickim), region wyżynny lubelsko-małopolski z obszarem Gór Swiętokrzyskich, regiony podgórskie sudecki i karpacki z Podhalem i Orawą· Rozważania swoje kończy autor uwagą, że "proponowany podział na regiony architektoniczne jest wynikiem daleko posuniętej generalizacji zagadnienia. Nie byłoby chyba pożądane przeprowadzanie nadmiernych różnicowań i powiększania ilości regionów. Postęp techniczny będzie niewątpliwie wpływał na niwelację wielu dziś jeszcze wyrażnych różnic w architekturze regionalnej. Mimo to jest pożądane ustalenie syntetyczne odrębności form w poszczególnych regionach (z ewentualnym dalszym wyodrębnieniem takich rezerwatów, jak Podhale, Orawa, Góry $więtokrzyskie, Kurpie, Kaszuby). Ma to szczególne znaczenie wobec przewidywan~j typizacji budownictwa i prefabrykacji elementów budowlanych" 16. Można się zgodzić z twierdzeniem autora, iż zbyt wysubtelniona regionalizacja nie jest przydatna z punktu widzenia współczesnych potrzeb w dziedzinie projektowania architektury wiejskiej. Z drugiej strony jednak zbyt daleko posunięta generalizacja prowadzić może do szeregu nieporozumień. Wydaje mi się, że takim nieporozumieniem jest w omawianej próbie regionalizacji sprawa Górnego Sląska oraz Warmii i Mazur. Jeśli chodzi o Górny $ląsk, to jego dziewiętnastowieczne tradycje budowlane nawiązują wyraźnie do dzielnicy małopolskiej. Już jednak gdy chodzi o XX w., sprawa przedstawia się inaczej, a to z uwagi na znaczne zurbanizowanie budownictwa wiejskiego na Górnym Śląsku. Podobnie przedstawia się sprawa Warmii i Mazur, z tym, iź chyba uproszczeniem jest zaliczenie tych regionów do dzielnicy pomorsko-mazurskiej, skoro występują tam wyraźne nawiązania do budownictwa mazowieckiego. Pomijając inne nasuwające się uwagi krytyczne, postawić można następujący postulat: każdorazowy obraz zróżnicowań regionalnych musi mieć charakter synchroniczny; ujmowanie w jednej płaSzczyźnie czasowej zjawisk z różnych epok historycznych nie jest właściwe, zarówno z punktu widzenia metodologicznego, jak i merytorycznego. Regionalizacja budownictwa dla celów, o których pisze F. P i a ś c i k ma sens o tyle, o ile odbija aktualne, żywe jeszcze tradycje wiejskie. Do nich bowiem nawiązać może architektprojektant żywiąc nadzieję, iż jego pomysły architektoniczne uzyskają na tym podłożu aprobatę i przyjęcie w środowisku wiejskim. Potrzebę takiego właśnie traktowania regionalizacji dostrzega poniekąd zresztą i sam autor, zastanawiając się nad możliwością wyodrębnienia niektórych węższych regionów, gdzie tradycje regionalne w zakresie budownictwa są jeszcze w jakimś stopniu żywe. Ił Tamże, s. 54. �393 392 fikowaniem rekonstruowane i wzbogacane elementami zaczerpniętymi z innych budynków, niemniej kryteria doboru budynków i elementów awansowanych w trakcie badań do roli reprezentantów całego budownictwa regionu, mimo że budynki i elementy te reprezentują czę~to formy raczej 11l1ikalne niż przeciętne, a tym bardziej typowe dla budownictwa regionu, na ogół nie są wyjaśnione przez autorów. Decyduje tu głównie bodaj 'charakterystyczność' tych form i elementów szacowana w sposób subiek- III Wśród omawianych na tym mieJscu prac zagadnienia metodologicz:".' najsilniej zarysowały się u Franciszka P i a ś c i k a w jego Krótkiej charakterystyce tradycyjnych form archiiektury ludowej, oraz u Witolda Kra s s o w s k i e g o w rozprawie pt. Problemy regionaLizacji w studiach nad zabudowq wsi. Rozważania metodologiczne tych autorów koncetrujc1 się wokół zagadnienia regionalizacji budownictwa wiejskiego w Polsce, przy czym obaj autorzy zajmują przeciwstawne sobie stanowiska. Poglądy F. P i a ś c i k a na omawianą' kwestię przedstawiają się następująco: "Zmierzając do syntetycznego ujmowania problematyki będącej przedmiotem zainteresowań regionalnych, można by wszy~tkie czynniki mające wpływ na tworzenie się lokalnych odrębności w stosunku do terp.nów sąsiednich - podzielić na dwie grupy, a mianowicie: czynniki, wynikające z warunków przyrodniczych środowiska geograficznego (warunki fizjograficzne), - czynniki, wynikające z życia i działalności człowieka w tym środowisku (warunki społeczno-gospodarcze). Czynników tych w obu grupach jest wiele i są one bardzo różnorodne ... Nawet przy pobieżnej analizie porównawczej tych różnorodnych czynników łatwo okaże się, że nie wszystkie łącznie, a tylko niektóre z nich występują na tle poszczególnych regionów z większą lub mniej~zą wyrazistością. Oprócz tego można bt;:dzie zauważyć, że odrębność poszczególnych regionów jest każdorazowo dokumentowana splotami czynników o całkowicie odmiennym składzie" 17 Autor podkreślił dalej, że " ... granice poszczególnych regionów nie są stałe. Ulegają one różnym zmianom i przesunięciom. Poszczególne regiony mogą łączyć się w większe zespoły o charakterze jakby nadregionów lub rozpadać się na kilka podregionów" 18. Postawę F. Piaścika cechuje więc, po pierwsze optymizm w zakresie możliwości dokonywania regionalizacji zjawisk kulturowych; po dru<;ie dążenie do wydobywania nie tylko poszczególnych charakterY5tycznych zjawisk dla danych regionów, ale i zarazem szerokiego wachlarza czynników, stanowiących podłoże na gruncie którego zjawiska te ukształtowały się. W przeciwieństwie co tego postawę metodologiczną W. Kra s s o w~k i e g o charakteryzuje daleko posunięty sceptycyzm. Aulor nie konstruuje własnej teorii ujęć regionalistycznych, wysuwa natomia~t szereg zastrzeżeń w odniesieniu do ujęć już istniejących. W szczególności zwróci I uwagę na dwa podstawowe - jego zdaniem - błędy, popełnione prz~' próbach ustalania typów regionalnych w budownictwie. Wskazał, że "wyłonienie 'typu regionalnego' ... często ogranicza się do skodyfikowania form jednego z budynków istniejących w regionie jako form ,typu regionalnego'. Formy tych wzorów 't:-·pu regionalnego' bywały niekiedy przed ich skody17 I~ Tamże, Tamże, s. 48. s. 51. .1 tywny" l". Zdaniem autora błędne jest nie tylko konstruowanie wzorców idealnych dla poszczególnych typów budownictwa wiejskiego, ale i wprowadzanie do opisu danego typu budownictwa wielu cech równolegle. Bowiem " ... rozgraniczenie budownictwa posiadającego lokalne cechy regionalne od budownictwa, które choć znajduje się w obrębie regionu, cech tych nie posiad.:J, jest możliwe tylko wtedy, gdy specyfikę regionalną sprowadzić do jednei tylko cechy" 20. Przykładem jest tzw. oraw~ka chałupa z wyżką. Ten typ budownictwa regionalnego podniesiony zostal do godności typu regionalnego dla całej Orawy. Dla postawy metodologicznej W. Kra s s o w s k i e g o charakterystyczny jest poza tym postulat pogłębienia dotychczasowej wiedzy o dziejach budownictwa wiejskiego w Polsce. Próby ustalet'ia regiol~ów budownictwa wiejskiego na płaszczyżnie dotychczasowej znajomości faktów uważa za nicuzasadnione. W swojej rozprawie, opatrzonej bogatym aparatem krytycznym, poruszył W. Krassowski kompleks zagadnień bardzo istotnych. Słuszność niewątpliwie ma autor, gdy chodzi o postulat, aby regionalizację opierać na Eruntcwnej wiedzy historycznej. Odrębności regionalne w zakresie różnorodnych z:iawisk kulturowych, zmiennych w czasie i przestrzeni, a także pod względem uwarunkowań i funkcji społecznych, muszą być ustalone dla poszczególnych okresów rozwoju społeczno-gospodarczego wsi odrębnie. Nasuwa się jednak pytanie, jak daleko wstecz powinien cofać się badacz, ustalający aktualny stan budownictwa chłopskiego w jego aspektach regionalnych. Gdyby chodziło o pełne ujęcie genetyczne wyjaśniające ten stan rzeczy wspólcześnie, granica czasowa musiałaby być przesunięta daleko wstecz. Wydaje mi się, że jest to raczej zadanie dla historyków kultury materialnej: etnografów czy historyków osadnictwa, niż dla przedstawicieli architektury jako nauki. Jeśli regionalizację budownictwa wiejskiego podejmuje się pod kątem widzenia jego aktualnego zróżnicowania przestrzennego, do którego może ewentualnie nawiązać architekt - projektant, to tym samym odpada potrzeba sięgania do bardziej odległej przeszłości. Punktem wyjścia powinna się stać ta postać tradycyjnego budownictwa 11 l!'t W. Kra s s o~' S k i, ProbIerny TaInŻe, s. 67. regionalizacji .. 'l s. 6566. �395 394 chłopskiego, którą obserwowano jeszcze w XIX w., oczywiście gruntownili poznana. Co się tyczy poglądów W. Krassowskiego na sposoby typizowania i regionalizowania zjawisk w poszczególnych okresach rozwoju wsi polskiej, jest to zagadnienie wychodzące daleko poza zakres niniejszego omówienia '!1. Ograniczę się jedynie do kilku stwierdzeń. Należy mianowicie zauważyć, że na doborze cech stanowiących kryteria typologiczne, ważyć muszą cele, dla których podejmowane są studia regionalistyczne. Np. w badaniach etnogeograficznych punktem wyjścia jest dążenie do prześledzenia przestrzennego rozmieszczenia 3etek nieraz zjawisk kulturowych. Wystarczy przytoczyć następujące sformułowanie, zawarte w Zeszycie Próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego22: "Główne zadania PAE (=Polskiego Atlasu Etnograficznego) polegają na opracowaniu serii kartogramów etnograficznych obrazujących zróżnicowanie przestrzenne Polski pod względem inwentarza kulturowego... Serie takich kartogramów winny prowadzić do wykrycia różnych dróg rozwoju poszczególnych regionów Polski .... Interpretacja tych kartogramów doprowadzi niewątpliwie do wyodrębnienia z e s p o łów faktów kulturowych". Mimo więc zastrzeżenia, podniesione zresztą trafnie przez W. K l' a 3 s o W s k i e g O w odniesieniu do niektórych dawniejszych prób regionalistycznych, kryteria typologiczne, oparte na zespole cech, są w pewnych wypadkach po prostu koniecznością z badawczego czy praktycznego punktu widzenia. Stanowią one wyższą postać ujęcia badawczego, jakkolwiek jeszcze niedoskonałą. Prowadzą bowiem do ujmowania zjawisk w ich współwystępowaniu, a nawet współzależnościach, co jest jednym z podstawowych zadań poznawczych jakiejkolwiek pracy badawczej es. Rzecz prosta, że przy ogromnym bogactwie zjawisk kulturowych (czy przyrodniczych) konieczne jest, przy typologizacji i regionalizacji, ujmowanie ich w kategoriach konkretno-historycznych wariantów, w kategoriach zmienności, a nawet pewnej nieostrości zasięgów ich występowania. IV Pozostaje do omówienia aspekt p o s t u l a t y w n o - n o l' m a t y w n y recenzowanych rozpraw. Przewija się on w nich na gruncie dyskusji poświęconej sprawie powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współcze" Wymagałoby ono omówienia wielu nasuwających się kwestii, jak pojęcie typu (odmiany, wariantu itp.); poznawczych funkcji ujęć typologicznych; 'stosunku wzorów idealnych do rzeczywistości itp. "Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny. Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław 1958, suplenant s. 9. •• Por. m. i. uwagi J. K u l c z Y c k i e g o, zawarte w artykule pt. Założenia teoretyczne histo'rii kultury materiatnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955, roczno III, s. 519-562. snymi tendencjami II' projektowaniu nowoczesnego budownictwa wiejskiego. Problematyka ta wkracza w sferę powiązania nauki z życiem i jego potrzebami. Obejmuje skomplikowane zagadnienia, jakie wyrastają przed architektami - projektantami opracowującymi nowe budownictwo na wsi w poszczególnych regionach Polski pod kątem widzenia przestrzegania tradycyjnych wzorcćw kult\.óroV!~'ch. W problematykę wspomnianego rodzaju naj mocniej wkroczyła rozpraw1 Ignacego T l o c z k a pt. Pieru:iastki tradycyjne w wspó!czesnej architek;urze wiejskiej. Autor ten, obok Franciszka P i a ś c i k a, jest najbardziej zdecydowanym zwolennikiem włączenia we współczesne poczynania projektanckie w zakresie architektury wiejskiej wybranych wartości tradycyjnych, stancwi2cych własne dziedzictwo kulturowe chłopów w dziedzinie budownictwa. Jak pisze 1. T ł o c z e k, nie daje on " ... konkretnych wskazań, według których rozwijać się ma architektura socjalistyczna wsi w Polsce", lecz ogranicza się do kilku podstawowych uwag i postulatów .. ,Trzeba stworzyć warunki, aby artystyczna kultura odradzała się i krzewiła przede wszystkim w łonie mas ludowych, a w tym celu należy uczynić z niej naukowy problem o szerokim zasięgu i stale popularyzować wyniki badań osiągnięte w tej dziedzinie" 25. Wnioski i postulaty, do jakich dochodzi autor. ująć można w następujących czterech punktach: 1. "Nowe materiały budowlane nie stanowią obiektywnej przeszkody dla twórczej kontynuacji sztuki ludowej w architekturze wiejskiej, jeżeli architekt nie zajmie wobec nich biernej postawy" 26. 2. "Trudniej niż w dziedzinie materiałowej przedstawia się sprawa rozwoju tradycyjnej formy, uwarunkowanej przez użytkowy charakter obiektu. Architektura ludowa wyrosła na obiektach o małej skali 'j przenoszenie jej kompozycyjnych zasad na obiekty duże, zwłaszcza o odmiennych wymaganiach funkcjonalnych nie jest sprawą łatwą" 27. I dalej: "względy użytkowe i ekonomiczne decydują o daleko posuniętym odstępstwie od formy tradycyjnej. Idzie tylko o to, by to odstępstwo pozostało w zgodzie z duchem architektury ludowej i rodzimymi cechami krajobrazu, kształtowanego na nowo". 3." ... nie ma potrzeby zarzucać starych, tanich i wypróbowanych (wzorów, uw. moja, W.K.), jeżeli istnieje swoboda ich wyboru" 2S. 4. "Stosunek do kulturalnej spuścizny naszego narodu nie może być jednak pojmowany jako celowa archizacja dzieł architektury, co byłoby sprzeczne z ogromnym rozmachem socjalistycznej techniki" ~9. •• I. T ł O c z e k, op. u Tamże, s. -12. :, Tamże, s. 12. Tamże, Tamże, s. 12. s. 27. u Tamże, s. 22. :1 u cit., s. 27. �397 396 Stanowisko 1. Tłoczka stanowi jeden biegun w dyskusji nad zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych form budownictwa wiejskiego we współczesnych jego postaciach. Drugi biegun stanowią poglądy Stanisława Serafina i Witolda Krassowskiego. St. S e r a f i n sformułował swoje zdanie w sposób następujący: "Usiłowania podjęte po 1949 r., które miały podnieść estetykę budynku przez stosowanie formalnych elementów architektury zabytkowej, nie da!c' rezultatów. Architektura taka nie odpowiadała nowoczesnym procesom technologicznym w rolnictwie, była kosztowna i nie odzwierciedlała postępu ,;połecznego i technicznego. Wiele form ar<;hitektury ludowej nie mogło mieć zastosowania, gdyż nie odpowiadały wymaganiom współczesnym. Warunki, ktćre wpływały na tworzenie się form architektury regionalm j dzisiaj są w znacznym stopniu nieaktualne. Klimat np. jest ten sam, ale zabepieczenie przed jego ujemnymi wpływami przy użyciu prostszych środków, jest łatwiejsze niż dawniej. Warunki ekonomiczne uległy głębokim zmianom wraz ze zmianą. warunków polityczno-gospodarczych. Rozładowywanie przeciwieństw między miastem a wsią stwarza warunki do zaniku jaskrawych różnic w sposobie bycia oraz poziomu kulturalnego między robotnikiem a chłopem" 3"Jeśli chodzi o stanowisko W. Kra s s o w s k i e g o, to jest ono w pewnym stopniu pokrewne temu, które reprezentuje St. Serafin. W zagadnienie to bliżej jednak nie wnika. Skonfrontowane wyżej poglądy zwolenników, jak i przeciwników idei nasycania nowych projektów architektonicznych dla wsi tradycyjnymi pierwiastkami, nasuwają kilka uwag. Należy przede wszystkim stwierdzić, że współczesne tendencje rozwojowe obserwowane wśród chłopstw:? wykazują na ogół zdecydowaną przewagę myślenia skierowanego ku zmianie dotychczasowego stylu życia i jego ram materialnych. Srednie, a zwłaszcza młode pokolenie odwraca się od wzorów dawnego życia chłopskiego, wykrystalizowanych w poprzednich okresach rozwoju historycznego. Wraz z narastaniem procesów urbanizacyjnych ulegaj ą wyrównywaniu różnice w sposobie i poziomie życia między miastem a wsią. Procesy niwelacyjne obejmujące także różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami Polski, zacierając coraz bardziej jaskrawe do niedawna różnego typu zjawiska regionalne. Na tle tych procesów rodzi się pytanie, czy mimo tendencji do rugowania dawnych wartości kultury chłopskiej istnieje szansa na utrzymanie się świata wytworów, związanych z tradycyjnym budownictwem wiejskim? Z punktu widzenia współczesnych tendencji w zakresie przeobraże,'l całokształtu kultury chłopskiej na powyższe pytanie należy dać w zasadzie odpowiedż negatywną, a tym samym przyznać rację wywodom St. ·S e r a f i n a. Z drugiej jednak strony należy zapytać, w jakim stopniu 3" S. S e r a f i n. Architektura u:iejsk.([ ... , s. 146. projekty zabudowy, przedstawiane przez zwolenników modernizacji budownictwa wiejskiego, odpowiadają chłopom. I tutaj nasuwa się spostrzeżenie oparte na empirycznych danych, iż w niektórych regionach (np. w pow. pińczowskim czy kazimierskim, 1958) stosunek chłopów jest negatywny nie tylko do tradycyjnych wzorów, ale i do projektów, wysuwanych przez pracownie budownictwa wiejskiego. Stąd wniosek: nowe projekty w dziedzinie budownictwa chłopskiego winny być oparte nie tylko na analizie funkcjonalnej przydatności obiektów, na analizie ekonomicznej strony ich realizacji, lecz także na dezyderatach przyszłych użytkowników, tj chłopów. Ich życzenia mogą być poznane jedynie drogą empirycznych badań terenowych (współpraca etnografa i socjologa byłaby w tym zakresie bardzo pożądana). W świetle tych badań okaże się, że chłop pragnie kontynuować niektóre swoje tradycje mieszkaniowe. że niekfóre zastosowania w zakresie surowców czy rozwiązania konstrukcyjnego oparte na wieloletnich tradycjach, mogą mieć swój sens nawet w na wskroś nowoczesnych projektach zabudowy. Tym samym poglądy, reprezentowane m. i. przez 1. T ł o c z k a, mają rację bytu. Być może, że ze ścierania siq omówionych tu dwóch przeciwstawnych tendencji wyrosną nowe pomysły, racjonalne gdy chodzi o współczesne wymogi architektury wiejskiej, a zarazem zdatne do przyjęcia przez ludność wsi z uwagi na nawiązania dl) dotychczasowych przyzwyczajeń chłopa. Marginalnie można też zauwaŻYl', iż nie jest wykluczone, aby w przyszłości, o ile pozwolą na to warunki ekonomiczne, nie zaistniała korzystna sytuacja do sztucznego pielęgnowania niektórych tradycji (jak np. dziś muzyki ludowej poprzez ze.5poły artystyczne) także w dziedzinie budownictwa poprzez wprowadzanie świadomych archaizacji. Byłaby to jeszcze jedna okoliczność przemawiająca Z,l koniecznością prowadzenia odpowiednich studiów i prac projekcyjnych. "Nawet najbardziej bowiem rewolucyjna s;:JOłeczność, burząca z fanatyczną pasją i niezłomną wolą dawny ustrój, nie może oderwać się całkowi:::i~ od przeszłości. Taka jest zasada rozwojowa życia społecznego" 4'. W. K. STEFAN NOWAKOWSKI: Adaptacja O P o l s kim. Instytut Zachodni. Poznań ludności 1957 r., str. na Sląsku 166. Książka Stefana Nowakowskiego rozpoczyna nową serię wydawnictw Instytutu Zachodniego. Seria ta, pod ogólną nazwą "Ziemie Zachodnie -Studia i Materiały" przyniesie nam prace naukowe obrazujące życie Ziem Zachodnich i Północnych począwszy od 1945 r. Zakres tych prac ma objąć zagadnienie osadnictwa i procesów migracyjnych ludności, zagadnienie stabilizacji osadników, repolonizacji ludności rodzimej, tworzenia się nowych "K. D o b r o woJ s k i, Clllopska kultura tradyc1'jna (Próba teoretycznego zarysu na podstawie materia/ów ::ródtowycll XIX i XX w. z poludniowe; Malopolski), I!:tnogratia Pol.i;ka, t. l. Wroclaw 1955, S. 52. �399 398 społeczności lokalnych na tych ziemiach. wreszcie zagadnieniE przemian społeczno-kulturalnych będących wynikiem realizacji ustroju demokracji ludowej w Polsce. Polski socjolog dr Stefan Nowakowski adaptacją nazwał "narastanie współżycia między różnymi grupami, wyrównywanie się wzorów kulturalnych i całokształt procesów, prowadzących do wytworzenia się jednej społeczności" . W miesiącach letnich okresu 1949 do 1951 S1. Nowakowski trzykrotnie prowadził badania w miasteczku Z. na Śląsku Opolskim. W miasteczku tym, obok ludności autochtonicznej, obejmującej ponad połowę mieszkańców, mieszkają repatrianci z dawnych wschodnich terenów Polski, osadnicy z Polski Centralnej oraz reemigranci z Francji, Westfalii, Belgii, Rumunii itd. Zadaniem jakie autor postawił sobie w badaniach, było: prześledzenie procesów wzajemnego współżyca tych grup o bardzo różnolitej strukturze ~połecznej, różnolitym stopniu uświadomienia społecznego i politycznego, o rozmaitych wzorach kulturowych. Badając procesy adaptacji na terenie niewielkiego miasteczka autor starał się wydobyć całokształt czynników wyznaczających i warunkujących te procesy. Interesowały go więc przede wszystkim ogólne warunki, w jakich nastąpiło zetknięcie się poszczególnych grup w miasteczku. Badając je, stwierdził, że pierwszy okres, kiedy sytuacja na Śląsku nie była jeszcze ustabilizowana, był okresem wytwarzania się antagonizmów między poszczególnymi grupami. Przyczyna tych antagonizmów' tkwiła przede wszystkim w sprzeczności aspiracji gospodarczych, w dążności każdej z grup do zajmowania przodującego miejsca w nowym układzie społecznym, podczas gdy przyczyna póżniejszych antagonizmów - antagonizmów okresu badań - tkwiła w głębokich różnicach w kulturze przeszłości historycznej oraz w uświadomieniu narodowym poszczególnych grup, danym im przed zetknięciem się na Śląsku. I tu autor stawia bardzo ciekawe hipotezy. Stwierdza mianowicie, po pierwsze, że: "Różnice kulturowe poszczególnych grup nie są jednak przeszkodą, którą mają do przezwyciężenia mieszkańcy dla wytworzenia jednej społeczności. W procesach wzajemnej adaptacji grupy te mają do pokonania całokształt wzajemnych o sobie wyobrażeń, które powstają w członkach grup innych, wyobrażeń często nie odpowiadających rzeczy"vistości, przeciwnie, często tę rzeczywistość zniekształcających. Zwłaszcza wtedy, kiedy grupy stykają się po raz pierwszy, mamy do czynienia z silną tendencją tworzenia się tego rodzaju zniekształconych wyobrażeń. Powszechnie występującym zjawiskiem w grupach, które wzajemnie się nie znają, jest powstawanie stereotypów, skrótów myślowych, poprzez które członkowie poszczególnej grupy widzą czlonków grupy innej". Hipoteza ta nie jest obojętna dla badań etnograficznych na ziemiach odzyskanych. Drugą taką hipotezą-wnioskiem jest zagadnienie wpływu "migracji biednego chłopa na przyspieszenie procesów uświadomienia klasowego. Wyjście z tradycyjnego, często izolowanego od szerszej społeczności systemu i przejście w wysoce kapitalistyczne środowisko obce - wpłynęło dodatnio na krystalizację poczucia klasowego emigranta. W ustabilizowanej grupie rodzimej procesy te narastały znacznie wolniej, hamowane były różnymi czynnikami wypływającymi z tradycyjnej organizacji grupy. Przejście emigranta w obce środowisko i wyrwanie z całokształtu dotychczasowych stosunków, poza zdobyciem nowych doświadczeń dawało mu lepszą perspektywę i możność oceny systemu, w którym tkwił od urodzenia". Hipoteza ta, jak i poprzednia, obydwie wysnute z badań i materiałów socjologicznych nad zagadnieniem adaptacji ludności na Śląsku Opolskim mają wartość hipotez ogólnych, wartych zweryfikowania przy różnych układach różnych grup, wszędzie tam gdzie interesuje nas zagadnienie wzorów kulturowych, ich zmian i funkcji. Książka zawiera wiele jeszcze innych ciekawych uogólnień, wniosków i hipotez, opartych o bardzo ciekawy materiał. Zaopatrzona jest w aneks zawierający 11 przykładowych wywiadów z przedstawicielami poszczególnych grup mieszkańców miasteczka .. Jakkolwiek przez Dyrekcję Instytutu Zachodniego adresowana jest do polityków i działaczy społecznych oraz wszystkich, "którzy nie wahają się brać odpowiedzialności za przyszłość naszej Opolszczyzny, Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej, Pomorza Zachodniego oraz Warmii i Mazur", z pożytkiem dla siebie i swojej pracy przeczyta ją każdy etnograf interesujący się problematyką kultury społecznej, nie mówiąc o etnografach interesujących się współczesną problematyką Ziem Zachodnich i Północnych, bez względu na szczegółewą specjalność. LUi 1. Maria Szwengrub WLADYSŁA W ZIEMACKI, M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y l a t 1818-1863, Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. Z dużym uznaniem należy powitać inicjatywę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zakresie wydawania na powielaczu źródeł pisanych do historii polskiej odzieży ludowej. Materiały te uzupełniają źródła ikonograficzne i materialne, w niektórych zaś dziedzinach nauki o odzieży jak nazewnictwo, ceny, konsumpcja i zapasy posiadanych ubiorów stanowią jedyne żródło wiadomości. Władysław Ziemacki przygotował do druku wypisy z mało czytanych "Dzienników Urzędowych" województw mazowieckiego i kaliskiego, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej", oraz z dwóch roczników "Gazety Warszawskiej". Wypisy te pochodzą z ogloszeń i listów gończych i dotyczą opisów odzieży chłopów i ludzi ;uźnych. Tego rodzaju materiał może ułatwić badania nad odzieżą ludową kilku regionów Polski w I połowie XIX wieku. Stwierdzić jednak trzeba, że wydawnictwo to przedstawia bardzo wiele do życzenia pod względem edytorskim. Na pocz~tek nasuwa się sprawa �400 wyboru czasopism, z których autor dokonał WyplSOW. Niewątpliwie nie można było publikować wypisów ze wszystkich ogłoszeń i listów gończym, opublikowanych w wymienionych czasopismach we wszystkich ich rocznH:ach. Jednakże należało dokonać uzasadnionego wyboru czy to zacieśniając zainteresowanie edytorskie do pewnego okresu chronologicznego, czy też ograniczając się do wypisów z kompletu jednego z tych czasopism. Wypisy pochodzą z "Dziennika Urzędowego Województwa Mazowieckiego" z lat 1818-1833, z "Dziennika Urzędowego Województwa Kaliskiego" z lat 18331836, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej" z roku 1863 i wreszcie z "Gazety Warszawskiej" z lat 1818-1819. Trudno zrozumieć kryteria wyboru czasopism z tych właśnie roczników gdy "Dzienniki Urzędowe" wychodziły do roku 1845, a niektóre nawet do 1867, a "Gazeta Warszawska" wychodzi przez cały wiek XIX. Wydaje się, że przy obecnych możliwościach wymiany międzybibliotecznej można było bez większego trudu ~kompletować określone 5-cio czy lO-lecie jednego czasopisma, nie zaś dawać wyrwane wypisy z roczników od 1818 do 1863, zmniejszając w ten sposób wartość przedstawionego materiału. Zastrzeżenia budzi wartość podanych odpi~ów dotyczących odzieży zarówno pod względem redakcji samego wypisu, jak wierności odpisu i wreszcie strony formalno-edytorskiej. Zestawienie podanych przez Ziemackiego wypisów z oryginałami ogłoszeń i listów gończych w wymienio· nych, czasopismach pozwala na stwierdzenie, że nie są to bynajmniej odpisy. Autor przeredagował materiały z ogłoszeń i listów gończych pod względem formalnym, tzn. zmieniał przypadki w jakich podano poszczególne części odzieży i kolejność ich wyliczenia. Samo przeredagowanie odpi~ów jest błędem z punktu widzenia edytorstwa tekstów historycznych, nie stanowiłoby jednak zbyt wielkiego braku dla historyka odzieży gdyby odpisy zostały poza tym dokonane wiernie bez opuszczeń. Niestety jednak przeredagowanie tekstów pociągnęło za sobą znaczne opuszczenia w opisach odzieży chłopów i ludzi lużnych, niekiedy zaś zupełne ich zniekształcenie. oto kilka przykładów: Wypis 833 (s. 108) w redakcji Ziernackiego: "Płaszcz sukienny zielony. Kamizelka kitajkowa, czarna. Kaftanik madrassowy. Koszula płócienna ciemna. Chustka na szyi jedwabna. Spodnie szaraczkowe. Czapka żydowska. Buty". W oryginale: .,Ubrany w płaszcz z sukna zielonego, dobry, kamizelkę czarną kitajkową dobrą, pod tą ma kaftanik madrassowy dobry, koszulę z płótna cienkiego, ma chustkę jedwabną na szyi, spodnie szaraczkowe złe, buty pasowe dobre, na głowie ma czapkę zwyczajną żydowską". Wypis 1325 (s. 163) w redakcji Ziemackiego: "Kaftan granatowy. Sukmana granatowa. Chustka na szyi czerwona". W orygir,ale: "Ubrany był w kaftan granatowy i s'Jkmanę takiegoż koloru. Na szyi miał chustkę w kW!.atki czerwone, na głowie k;;pelusz chłopski czarny, buty na nogach chłopskie". Wreszcie wypis 1450 (s. ;'77) w redakcji Ziemackiego. "Ż'Jpan kitajowy. Szpe:1cerek nankinowy. Xoszula płócienna, 401 gruba. Spodnie sukienne. Pas żydowski. Czapka żydowska z futrem lisim. Buty wywrotki". \V oryginale: "Ubrany w płaszcz sukna zielonego stary. pod tym ma żupan kitajowy zły, pod tym szpencerek nankinowy dobry, koszulę z płótna grubego dobrą, 3podnie sukienne złe, buty wywrotki złe, przepasany pasem żydowskim, na głowie ma czapkę żydowską z futrem lisim". Na podstawie tych przykładów, które możnaby znacznie pomnożyć, stwierdzić łatwo, że wypisy Ziemackiego nie oddają treści opisu, zarówno VI' zakresie opisywanych cech podanej części odzieży, jak i w zakresie wyszczególnienia różnych części odzieży, z których składał się ubiór poszukiwanego chłopa. Ziemacki przekręca przy tern nazwy ubiorów. Np. w wypisie 31'6 (s. 51) zamia3t "Rajtuzy od góry do dołu na guziki zapinane" powinno być: "Spodniej siwe skarbowe, w których nogawki na guziki aż do dołu zapinane". Opuszcza on także opisy poszczególnych części odzieży szczególnie ważne dla etnografów. Np. szczególnie rzadko zamieszcza on szczegółowe opisy obuwia. Określenie butów jako "chłopskie" i zarazem "stare, złe, proste, czy ordynaryjne" zostało opuszczone np. w wypisach 212, 214, 889, 1104, 1458. Opuszcza on także w swych wypisach niemal z reguły przymiotniki określające stan znoszenia różnych części odzieży, np. "stare, pochodzone, już łatane, obdarte, ordynaryjne" nie uwzględniając także zaznaczonych braków różnych części odzieży np. "bez czapki, boso". (wypisy 95, 96, 102, 214, 1292, 1297, 1455, 1452). Autor dokonał wypisów czy wyboru z opisów odzieży zawartych w przeglądanych przez niego czasopismach w sposób dość dowolny nie licząc się z potrzebami etnografów i opuszczając najczęściej określenia najbardziej istotne. W tego rodzaju wydawnictwie nie mogło wchodzić w grę dokonywanie skrótów ze względu na objętość tekstów żródłowych. Znaczni€' łatwiej było zmniejszyć objętość wydawnictwa podając mniej odpisó\v. Zresztą dokonanie pełnych odpisów zamiast wypisów z ogłoszeń i listów got1czych nie podwoiłoby nawet objętości wydawnictwa, a wielokrotnie zwiększyłoby jego wartość. W tej chwili może ono służyć przed wszystkim jako przewodnik po czasopismach ułatwiający wyszukania odpowiedniego opisu odzieży. jakkolwiek i pod tym względem zdarzają się pom:;lki (np. ;;:le podany wypis 518, s. 72) co jednak można kłaść na karb tr'..ldności powielaczowej korekty. Zarzutem mniejszej wagi jest stwierdzenie, że autor nie stosował się dJ .,lnstrukcji wydawniczej dla żródeł historycznych od XVI do polowy XIX wieku" (Wrocław 1953), jakkolwiek w tego typu wydawnictwie byłob~' to pożądane. Pewne wątpliwości wzbudza dość trudna zre3ztą sprawa ustalenia nazw geograficznych. A. G l a p a podaje we wstępie, że nazwy te zostały podane według ,Słownika Geograficznego", jednakże zaszły tu pewne pomyłki. Powiat Maków Mazowiecki został stworzony w latach 1866-67 z części 26 "Lud", t. XLV �402 403 powiatu pultl'skiego l. Należało więc albo go wcale nie uwzględniać, albo przyjąć jego obecne granice. Tymczasem część danych do powiatu makowskiego znalazła się na s. 81 pod pow. makowskim, niektóre zaś dane włączone zostały do powiatu pułtuskiego jak np. wieś Pomask (raczej Pomaski) (wypis 807 s. 1057) Pomyłką jest umieszczenie wsi Kowale Krężoły gmina Kozłów pod powiatem makowskim, gdyż chodzi tu o wieś tej nazwy w powiecie miechowskim. (Słownik Geograficzny, t. 4, s. 673). Zamiast wsi Brodów powinna być zapewne wieś Brodowo w powiecie pultuskim (wypis 806, s. 105) 2. Wzmiankować można jeszcze o drobnych pomyłkach korekty. Zamiast gmina Ponieehowo powinno być Pomiechowo itp. Na zakorlezenie zgłosić możnaby postulat, aby w tego typu wydawnictwach źródłcwych podawać na końcu słowniczek nazw tkanin i odzieży użytych w tekście. Opracowanie tego rodzaju słowniczka nie jest rzeczą łatwą. Jedyny słownik specjalny został wydany przed 128 laty 3. Jednakże źródla pisane informują nas nieraz o znaczeniu pewnych nazw i dostarczają w ten sposób materiałów typu slownikowego, które trzeba szczególnie starannie rejestrować. Zarazem zaś sporo nazw wyjaśniają słowniki języka polskiego. Najwięcej materiałów typu slownikowego dostarczają opisy odzieży znajdujące się w spisach ruchomości. Jednakże materiały z ogłoszet'i prasowych wzbogacają naszą wiedzę w tym zakresie. Należy przypuszczać, że v,,'ierne odpisy z czasopism zawierających materiały do odzieży chłopów l ludzi lużnych wydane w dalszych zeszytach Archiwum Etnograficznego przyniosą wiele nowych wiadomości. Irena STANISŁA W CZERt'aK: ków Bi~_'liotek3 Narodowa. Ossolif.skich, 19,,2. Turnau P o l s k a e p i k a l u d a \v a. Wrocław-KraSeria I, nr 167. Zaklad Narodowy Imienia .Jm: Karłowicz, świetny znawca i może najwnikliwszy z badaczy polt:kiegu folkloru, twierdził kiedyś, że nowy jakiś Homer mógłby z naszych pit'Śni ludowych stworzyć jakąś całość na miarę "Mahabharaty", ,Ramajan \ ", "J'<ibelun"(,v:" J"b ,.KaIEwa}j". Frn:'~ ',r.~"ich arcydzieł w literatur2.e polskiej w pewnej tylko mierze zdołała zastąpić u nas uboga, ocalała t,',-u;o w ~zczątkach polska pieśń ludowa, Tego samego na własnej twórczości doświc'dczyli już wcześniej wielcy nasi rcmantycy, którzy wzorem romuntykow in!1ych narodów sięgających do bogatych złóż średniowiecznych arc. 'dzieł ludow~'ch swoich krajów, nie mogąc znależć ich na gruncie polskim zwracali się do pieśni ludowej, w niej po artystycznym przetworzeniu znajC:ując bogactwo i nowatorskie środki artystyczne odnowy litet .')'/, T r z e b i li s k i i A. B o r l{ i e v: i (: z, Podziaiy administracyjne Królestwa Polskiego \,,' 01{fcs!C' 1815-1918, \\"ars,zawa 1956, s. 9;), oraz zeszyt n12.p. mapy nr 4 i G. ~ S;OWilik Geogratlczny Królestwa Polskiego, Warszawa 1895, t. 1 s. 371. J Łukasz G o l <; b i o w s k i, Ubiory w Polsce od najdawl1lejszych czasów aż do chv,-il obecnych, sposobem dykcyonarza ułożone i opisane, I wydame, Warszawa 1830, ratury w nowym prądzie literackim, Ta dotkliwa luka, wskutek zaniedbania nasz~'ch badań na odcinku pieśni ludowej, pods1.<wala teoretykom naszego romantyzmu znalezienie jakiegoś innego sposobu zastąpienia nie istniejącej u n2.S nigdy epiki ludowej, z których Mochnacki proponował nawet za~tąr.ić ją sagami skandynawskimi. Hównież w historii literatury polskiej, przynajmniej na jej początku brak bylo 1.<nas w ogóle choćby wzmianki (nie mó,,'iąc już o rozdziale), traktującej o istniejącej u nas niegdyś literaturze ludowej, która przecież zawsze i u każdego prawie narodu stanowiła początki literatury narodowej. Próbom tym usiłowali zadość uczynić pierwsi na~i historycy litera·· tury polowy XIX w, Próbowali oni na podstawie zebranych w okresie romantyzmu materiałów folkloru ludowego konstruować rozdziały traktujące o twórczości ludu polskiego, która ich zdaniem miała stanowić początek literatury pojskiej, Lecz w miarę po~tępu badań naukowych nad folklorem, nad polską pieśnią lLidową, rozchodziły się ich drogi z autorami podręczników historii literatury polskiej, Wielki a zarazem pionierski wkład w tej dziedzinie przyniosły studia naszych badaczy folkloru jak: Karłowicza, Bystronia, ostatnio Juliana Krzyżanowskiego, Próby popularnej systematyzacji gatunkowej ocalałej gałęzi folkloru egipskiego podjął się w swoich pn:cach naukowych Stanisław Czernik. "Polska epika ludowa" to jedno z zapowiadanych przez niego opracowah i antologii tekstów ludowych, tym razem ograniczoi13 tylko i wyłącznie do tego gatunku twórczości ludowej, Czernik o~woiwszy się z myślą, że nie znajdziemy na gruncie polskiej pleśni ludowej odpowiedników "Eddy" czy "Nibelungów" przestudiował cały zebrany i drukowany dotychczas cbrobek polskiej pieśni ludowej, przeszukał go sJ.;:rupulatnie i wyłowił z nie,2;o zachowane drobr.e utwory epickie. Z tych żmudnych i szperackich poszukiwal1 urosła spora antologia zachowanych, bądź zrekonstruowanych z ocalalych szczątków, teK5tów ;.-·ols":icj epiki lueiow'2j. która, poprzedzona około st'lstro!1ic(;\'.;YTtl wstępem, starowi \v dorobku na~,:ych badań nnd folklorem wartościowe studit'm, Wst<;p ów bowiem stanowi jakby naukową monografi'i1 polskiej cc-iki ludoweJ oraz v"plc"Na:::za c?:,tehi1',a \v tr'.Jdną n:eiodę pn:cy naukowo-literackiej Czernika. Autor "Polskiej epiki ludowej" zdawał sobie bowiem dobrze sprawę z trudó..." ciężkiego zadania, że badania nad polską epiką ludową należy pot.raktować w sposób "konwencjonalny", ,.Całość tego materiału - pisze Czernik - należy potraktować: jako jakąś masę wykopaliskową, w k tórE-j pomiesza!1e zostały, często w sposób najbardziej kapn'śny, cząslki twórczości różnych okresów", "Materiałem tvm .-:- pisze gdzie indziej autor -- powinna ~ię zająć specjalna archeolo~ia l',eracka, by właśoiwymi metodami wc'znaczyć warshvy, określić wie;, utworów lub ich cząstek, wykazać sploty pochodzące z różnych czasów I w~łYwów, odniel-:ształc,ać, gdzie trzeba, łączyć rozrzucone szczątki itp," DopIero na podstawie takich prac przygotowawczych mogłaby nastąpić �405 404 l<anstrukcja historyczno-literacka w ścisłym tego słowa znaczeniu. Cytaty te chyba w sposób wystarczający charakteryzują metodę żmudnej pracy Czernika, który przy pomocy uciążliwej "archeologii literackiej" tworzył swoją antologię epiki ludowej, często z rekonstruowanych utworów tego gatunku twórczości ludowej. W swojej pracy zbierackiej nie ograniczył się Czernil< jedynie do stwierdzenia istnienia tekstów zachowanych w zapisach. Dowiódł jej istnienia od dawien dawna. Wywody o istnieniu w Polsce od najdawniejszych czasów polskiej epiki ludowej uzasadnia autor nie tekstami, które zapisane zostały daleko póżniej, ale świadectwami czasów dawnych. Dowodem na to, że taka epika istniała u nas w czasach średniowiecznych, są dla Czernika cytowane przez niego relacje zawarte w kronice Długosza, w "Worku Ju·· daszowym" Klonowicza oraz pierwszych naszych XIX-wiecznych badaczy fołkloru. Zanim autor przeszedł do omówienia zachowanej u nas epiki ludowej, nie omieszkał naszkicować obrazu dziejów badań nad tym rodzajem twórczości folklorystycznej, określić przynajmniej jako tako granice tego gatunku literackiego, scharakteryzować metodę pracy, tym bardziej że owa żmudna "archeologia literacka" stawiała przed nim bariery nie do przebycia. Z zachowanych bowiem przekazów tekstowych trzeba było przy rekonstrukcji, uwzględniwszy chronologię, odrzucić z ludowej pieśni epickiej literackie nawarstwienia wieków oraz innych klas społecznycr .. Wyznacznikami tej operacji były dlań charakterystyczne cechy i konwencje tego gatunku twórczości ludowej, wyrażające się między innymi w swoistej symbolice ludowej, specyficznej fantastyce, rymie czy rytmie oraz pozostawionej w rozważaniach Czernika na uboczu, melodii, bowiem pieśń ludowa była bardzo często utworem śpiewanym. Nie obca tak.że jest w wywodach Czernika sprawa treści i zawartości moralno-ideowej utworów ludowych, w których kryła się zawsze swoista filozofia życiowa ludu oraz nauka moralna. Prawie każdy utwór umieszczony w antologii Czernika został przed jego rekonstrukcją przeanalizowany, zbadana jego genealogia literacka, przy czym nie pominął także Czernik tak poważnej w badaniach folklorystycznych sprawy komparatystyki. Ta ostatnia kazała mu nawet w wypadku istnienia kilku wysoko artystycznych przekazó\v zamieścić kilka wariantów zachowanego tekstu ludowej pieśni epickiej. Dokonywał tego autor zwłaszcza przy utworach najważniejszych. najbardziej znanych i wartościowych, usiłując często polemizować z dotychcz'ilsowymi studiami nad tą dziedziną twórczości. Wnioski przez Czernika wyciągane, są zawsze należycie umotywowane i nacechowane ostrożnościJ.. \Vzorem takiej naukowej analizy i przypuszczeń teoretycznych są w antologii Czernika rozważania choćby nad zapisanym w kronice Macieja Stryjkowskiego poemacikiem ,.0 bitwie pod Zawichostem" czy nad znanymi ; popularnymi balladami ludowymi, które niejednokrotnie dawały natchnienie literackie wieszczom naszego romantyzmu. Całość polskiej epiki ludowej podzielił Czernik na cztery działy: 1. Epika rieśni obrzędowych; 2. Pieśni historyczne; 3. Pieśni balladowe; 4. Epika póżnego okresu. Kryteriem podziału była dla Czernika - jak widzimy -treść i tematyka pieśni, z wyjątkiem (JL:iału ostatniego, który zostal \Ikon·· stytuowany wyznacznikiem chronologij, Najceniejszym, najbliższym epice .,stric!o sensu" jest w antologii Czernika epika pieśni obrzędowych, bowiem na gruncie polskim odzwierciedla ona najlepiej obyczajowość życia wiejskiego, być może jeszcze z czasów średniowiecznych. Pieśni historyczne zostały przez autora ułożone chronologicznie, stowwanie do ich tematyki, co oczywiście w większcści wypadków decydowało o chronologii ich powstawania. Tu obok pieśni ludowych znalazły się pieśni żołnierskie, dziadowskie i mieszczańskie. Ponad połowę antologii Czernika wypelnia łudowa ballada, 7. której żródeł pełną garścią czerpali polscy romantycy i niektórzy pisarze polskiego modernizmu. Ballada ludowa, jak ją charakteryzuje Czernik, różni się jednak zasadniczo od polskiej ballady romantycznej, gdyż w przeciwieństwie do baśniowej cudowności, nadprzyrodzonej fal~tastyki tej ostatniej, cechuje ją realizm. Tu doczekały się szczegółowego omówienia słynne polskie ballady ludowe jak: "Pani Pana zabiła", zachowana w tak licznych wariantach, czy "Podolanka". Rozdział czwarty obejmuje teksty ludowe z okresu rozkładu polskiej epiki ludowej, która wskutek przeobrażel', społeczn::ch po okresie rozkwitu '-,\7 średniowieczu i czasach renesansu już w XVII wieku zaczęła powoli zanikać, bowiem chlop polski, autor tysiĘcy anonimowych pieśni ludowych, przestał two'rzyć, a utwory jego ?aczęli chronić zbieracze, zapisywacze, a później je opracowywać. "Polska epika ludowa" jest pracą pionierską w dziedzinie tak rzadko nawiedzanej w Polsce przez uczonych poezji ludowej. Jej pionierski charakter JCodkreśla na końcu swego wstępu sam autor, zdając sobie sprawę z niedojrzałości swej pracy. Nie omieszkał on stwierdzić, że "história pieśni ludowej, a przede wszystkim epiki, to rzecz istotnych początków poezji polskiej, która przecież nie powstała z próżni i nie tylko z niewolniczego naśladowania obcych wzorów, lecz od pierwszych prób pisanych aż do nagłego rozkwitu w XVI wieku wyrastała również z uprawianej już od dawna poezji ustnej". Wprawdzie Czernikowi mimo uciążliwej szperackiej r,racy nie udało się stworzyć z naszych pieśni ludowych jakiejś całości na ksztalt: "Odysei", "Nibelungów" lub "Kalewali", ale dał w swojej antołogii pionierską próbę systematyzacji polskiej epiki ludowej. Ponieważ, jako poeta, w selekcji tej gałęzi folkloru polskiego wybrał u twory najbardziej dojrzałe artystycznie, antologiGl Czernika może stanowić lekturę dla każdego czytelnika, dła którego nie obce są sprawy kultury ludowej, nie mówiąc już o jej wartości dla fachowców: etnografów, historyków lite- �407 405 ratury, którzy szukając jakiejś ludowej pieśni epickiej, nie muszą sięgać, jak dotąd, do rzadkich już dzisiaj zapisów, gdyż mogą je znaleźć w antologii, zawierającej jeżeli nie sam tekst, to przynajmniej wskazówki bibliograficzne. Aleksander Zyga JAN STRYCZEK: dawnicza, Warszawa C h ł o P ~;k i m p i ó rem. 1957. Ludowa Spółdzielnia Wy- "Chłopskim piórem" jest obok pamiętników Słomki, Kurasia i Magrysia jeszcze jednym pamiętnikiem chłopskim regionu Rzeszowszczyzny, pamiętnikiem jednak dalece od tamtych odmiennym. "Chłopskim piórem", \V przeciwstawieniu do tamtych, tradycyjnych pamiętników chłopskich Rzeszowszczyzny, jest pamiętnikiem chłopa dojrzałego już politycznie, który walcząc ciężko przez całe życie, stał się współgospodarzem swojego kraju. Dzieło Stryczka, będąc w zasadzie pamiętnikiem politycznym, maluje trudny żywot jego autora od czasów bezportkiego dzieciństwa w podłańcuckim Zakrzaczu aż do czasów obecnych, sytuacji powojennej w Polsce Ludowej. Będąc cennym materiałem do kształtowania się świadomości ideowej chłopa polskiego na przestrzeni ostatnich lat pięćdziesięciu, jego nieustannej ciężkiej walki społeczno-politycznej o swe prawa, stanowi niemniej cenny dokument dla historyka życia chłopskiego, socjologa i etnografa. Stwierdza to w przedmowie Mieczysław Grad pisząc: ,,[... ] nie będzie mógł jej [książki Stryczka] bowiem pominąć nikt, kto chce wyrobić sobie zdanie o przeobrażeniach na wsi polskiej w obecnym stuleciu. Potrzebna ona będzie politykom nie tylko chłopskim, niezbędna okaże się dla historyków, socjologów, etnografów, dla wszystkich, którzy wieś chcą znać i rozumieć". Dla etnografa najcenniejsze będą początkowe rozdziały przedstawiające "Trudne dzieciństwo chłopskie na galicyjskiej wsi", "Czary, baśnie, przesądy, dziś już zapomniane zwyczaje i obyczaje", jak pisze w przedmowie jej redaktor. Rozdziały opisujące dziecinstwo Stryczka w pod łańcuckiej wiosce stanowią niewyczerpaną kopalnię materiałów do dziejów etnografii wsi polskiej regionu Rzeszowszczyzny. Czego w nich nie znajdziemy. Mamy dokładne opisy dziecinnych zabaw i figlów, zapoznajemy się z ludową wiarą w diabły, w czarownice i inne straszne rzeczy, dowiadujemy się o przesądach, zabobonach, zmorach i wilkołakach na wsi sprzed lat pięćdziesięciu. Najlepszy jest pod tym względem w książce Stryczka rozdział pod tytulem "Diabły, czarownice i inne straszne rzeczy". Pamięta je stryczek z gadek dziecinnych, opowiadanych przez prządki w długie jesienne wieczory w Woli Dalszej. Chłonna jego pamięć nie pominęła i wspomnień o ówczesnych zabobonach, płanetnikach, dawaniu uroków, zamawianiu chorób itd. Autor nie poprzestaje tylko na opisywaniu dawnych czasó\v, relacjonowaniu gadek i baśni, zabobonów, lecz jako chłop kulturalny, głęboko uświadomiony i doświadczony politycznie, dokładnie zdaje sobie sprawę z ich 'Źródeł i wyjaśnia przyczyny ich zanikania. Były one rezultatem ciemnoty, jaka panowała wśród tamtejszego chłopstwa, oraz zacofania kulturalnego dawniejszej wsi. Dla etnografa-ludoznawcy równie cenne będą opisy obyczajów karczemnych (rozdział "Wódka i karczma"), gdzie koncentrowało się życie publiczne dawnej wsi. stryczek gęsto przytacza kuplety ludowe wiejskich domorosłych wierszokletów, dorabiane do istniejących już melodii, pełne docinkowej satyry i drwiny. Opisując dawniejsze wesela wiejskie i poprzedzające je akcesona (rozdział "Wesela, targi prześlubne, bitki") również gęsto cytuje towarzyszące im przyśpiewki weselne, często nasycone klasowymi akcentami nienawiści przeciwko bogaczom. Wszystkie akcesoria dawnego chłopskiego wesela znalazły w Stryczku niezłego rejestratora. Nie zapomniał opis~ć zalotów, "ślubantów", swatów, drużbów, szwaczek, oczepin, poprawin, które składały się na barwne widowisko starowiejskiego obrzędu. Nie omieszkał także przypomnieć dokładnie dawnych strojów i ubiorów wiejskich wypartych przez dzisiejszą cywilizację i .kulturę miejską, "o chorobach, o lecznictwie domowych doktorów, znachorstwie wiejskim itd.". Wszystkie opisy Stryczka przesiąknięte są na każdym kroku klasową interpretacją, autor potrafi wysnuć z nich właściwe wnioski, a opowiadaniu jego, niezależnie od tematu, towarzyszy nierozdzielnie zdrowy chłopski rozum, humor i dowcip oraz jędrna, ludowa drwina. Pod względem dokumentarnej zawartości "Chłopskim piórem" stanowi niejako dokument obyczajowo-etnograficzny, w którym odtworzył autor obyczajGwość wiejską w stadium jej "odchodzenia". Aleksander Zyga STANISŁAW CZERNIK: Humor i satyra Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1956, str. 363. ludu polskiego. "Humor i satyra ludu polskiego" Stanisława Czernika jest pozycją ciekawą i rzadką nie tylko na tle jego publikacji z dziedziny twórczości ludu polskiego, ale publikacji tego typu w ogóle. Czernik podjął się w swej książce nie tyle szczegółowego i dokładnego zreferowania zaznaczonych w jej tytule ~agadnień, ile usiłował je w pewien sposób zasygnalizować, zarejestrować i zegzemplifikować. Zagadnienie bowiem humoru i satyry ludowej w obecnym stadium badań jest tym trudniejsze, że poza kilkoma zaledwie artykułami w prasie, nie posiadamy w tej dziedzinie prawie nic. Musiał więc Czernik sam przedzierać się poprzez masy drukowanych przeważnie po czasopismach tekstów ludowych, odpowiednio je klasyfikować, sełekcjonować i egzemplifikować nimi stawiane przez siebie tezy. Dopierl) przeglądnięcie i przesortowanie zebranego materiału mogło dać w jego pracy odpov.:iednie rezultaty. Myliłby się ten, kto by sądził, że znajdzie w jego książce jakieś teoretyczne rozważania o humorze, satyrze ludowej czy twórczości tego typu w ogóle. Jego książka jest pierwszą tego typu antologią, a właściwie chrestomiatią ludowych tekstów humorystycznych �408 w ogóle. posegregowanych na poszczególne działy, opatrzonych odpowiednimi popularnymi artykułami wstępnymi. "Zadaniem niniejszej książkipisze w jej przedmowie autor - jest wyszukanie i wybór najcelniejszyci1 utworów humorystyki ludowej w szerokim zakresie pojęcia humoru i satyry". Zawiera ona około 300 tekstów, reprezentujących przeważnie poezję i pieśni ludowe. Szkoda, że autor nie uwzględnił i nie uzupełnił jej tak r:ogatym w humor i dowcip dziełem prozy ludowej (klechdy, baśnie, bajki, opowiastki, gawędy). Sięgnięcie do tego zagadnienia przez Czernika było pracą pionierską, gdyż problem humoru, ściślej mówiąc humoru ludowego, leży u nas nietknięty. Zacytowane przez Czernika przykłady świadczą c tym niezawodnie. Jest bowiem "Humor i satyra ludu polskiego" książką polemiczno-rewizjonistyczną. Na podstawie nagromadzonego materiału próbuje Czernik zaprzeczyć wnioskom dotychczasowych badaczy folklorl:, jakoby w twórczości ludowej brak było humoru, usiłuje polemizować z tezą, jakoby humer twórczości ludowej nie był humorem ludu, lecz humorem "strawestowanym", przejętym z literatury humorystycznej klas innych oraz wzorów obcych. Zadaniem jego pracy było przeciwstawić się dotychczasowym opiniom na temat humoru ludowego, i mimo że jego książka nie posiada jakichkolwiek pretensji do naukowości, dać rewizję poglądów na to zagadnienie, pokazać, że związany z zyciem tej klasy społecznpj humor pieśni ludowej jest w lwiej części humorem polskim, humorem rodzimym, nie zaś importowanym. Uwagi Czernika o humorze ludowym, robione na podstawie cytowanych przez niego tekstów, nie mają w sobie nic z szczegółowych, nużących często rozważań teoretyczno-filozoficznych nad humorem, mają tylko w sposób popularny wprowadzić czytelnika w sedno zagadnienia. Chrestomatia ludowej literatury humorystyczno-satyrycznej Czernika składa się z 12 rozdziałów, reprezentujących rymowaną twórczość ludową: l. Fraszki. 2. Uśmiech i humor dziecięcy. 3. Humor roku obrzędowego. 4. Humor weselny. 5. Humor i satyra życia rodzinnego. 6. Humor pieśni miłosnej. 7. Humor w tańcu. 8. Karczma i pijaństwo w pieśni i satyrze. 9. Humor sowizdrzalsko-rybałtowski. 10. Humorystyczny motyw zwierzęcy. 11. Pieśni szydercze i ubadanki drwinkowe. 12. Satyra i drwina antyfeudalna. Brakuje tylko chyba działu humorystycznych przysłów i powiedzonek ludowych oraz gawędziarskiej prozy. Właściwym kryterium podziału twórczości ludowej na poszczególne grupy był (poza fraszkami i humorystyką dziecięcą) temat z pominięciem formalnej strony omawianych utworów. W ten sposób książka Czernika stała się chrestomatią dla każdego czytelnika, bowiem rozważania teoretyczne oparte są na konkretnym materiale, związanym z życiem ludu, jego wyobraźnią, dowcipem i humorem. Ta prymitywna poezja ludowa wykazuje w swej humorystyce swoistą filozofię ludu, odzwierciedla jej wesołość, położenie społeczne, 409 poglądy, ,lowem, szeroko rozumiany realizm. Każdy z rozdziałów książki Czernika prosi si~ o szersze rozwiązanie i opracowanie I pod tym względem może stanowić punkt v.iyjścia dla przyszłych badań nad humorystyką i satyrą ludową. Każdemu z tych rozdziałów można by b:do poświęcić osobną książkę. Chrestomatia Czernika wyraźnie to sygnalizuje. Dowodem tl'go zapowiedż we wstępie do ,.Frasze;," i "Humoru dziecięcego". Owe wstęp:', w których Czernik próbuje przynajmniej w sposób prowizoryczny postawić zagadnienie humoru ludowego, odznaczają się oryginalności:1 i odkrywczością. Czernik jako badacz literatury ludowej jest bowiem równocześnie poetą. Przy omawianiu zagadnień humoru nie obca mu jest forma artystyczna, w której się on wyraża. Cenne są zwłaszcza uwagi na temat artyzmu oryginalnej fraszki ludowej, odznaczającej się ogromną lakonicznością i zwięzłością, jakoteż uwagi o humorystyce dziecięcej, które w chrestom8.tii Czernika tylko sygnalizowana, powinna stać się jedną z bardziej interesujących dziedzin badań. Jak bowiem anonimowa literatura ludowa stanow:la początek polskiej literatury narodowej, tak dział polskiej humorystyki dziecięcej stanowił początek polskiej literatury dziecięcej. Z niej do dziś dnia czerpie bowiem podstawowe środki artystyczne coraz lepiej rozwijająca się, zaniedbana dotychczas dziedzina twórczości literacki0j przeznaczona dla naszych milusiilSkich. Przyszła antologia tego typu wielce ułatwiłaby zadanie naszym pisarzom dla dzieci, których twórczość niekiedy daleka je't od przystępności środków artystycznych, cechujących m·tną twórczość ludową przeznaczoną dla dzieci. Dalsze wstępy wprowadzające do wyboru utworów w danej dziedzinie skonstruowane są i oparte na rozważaniach elementów humoru w powiązilniu z życiem. Czernik idąc za Bergsonem, który twierdził że "nie ma komizmu poza obrębem spraw ludzkich", zjawisko humoru łączy z życiem ludu, z jego obyczajami i zwyczajami. Któraż bowiem z dziedzin życia ludowego była pozbawiona humoru. Spotykaliśmy go w każdym prawie środowisku, zwyczaju i obyczaju, w każdej porze roku czy sytuacji życiowej. Lecz humor ten, jak stwierdza Czernik w swych wstępach, pełnil różną funkcję ideową. Raz służył rozrywce, wytchnieniu, zaba\vie, drugi raz przeradzał się w drwinę ze swych gnębicieli i prześlaoowców klasowyci'. Czernik rozważając zagadnienie humoru ludowego, nie zapomniał choćby marginesowo złączyć go z problemem humorystyki literackiej, wzajemnych jego wpływów i przenikano Szczególnie występuje to w sowizdrzalskiej literaturze humorystycznej XVII wieku, w której elementy humorystyki szlachecko-mieszczańskiej uległy kontaminacji z humorystyką ludową i dopiero zadaniem przyszłego badacza jest te warstwy oddzielić. "Humor i satyra ludu polskiego" stancwi wielki krok naprzód w badaniu artystycznej zawartości polskiego folkloru. Jak wszystkie jego książki ma na celu w.vkazanie, że w twórczości ludu polskiego znajdują się wartości �cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej usiłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, leźąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ocalała zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga SPRAWOZDANIE MUZEUM ,~ Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 1956 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy oddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 osób. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, dział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. Eksponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specjalnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury luóowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od kClńca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczc-ść ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wystawy wynosi 385 m2). Chc<\c powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea hvorzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając \V ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. i\Iateria! umieszczony ",v tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu równiel. kilka eksponatów (pług koleśny, bron::l laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używal:ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d6e026e2b1c682e5ead5a3d8e7cc848.pdf 3a93e87ddc23da486a8756bd06f9c82d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:165 Title A name given to the resource Róźne / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.567-663 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ó R ż N E Jan Czekanowski ETHNIC STRUCTURE OF AFRICA AND ITS LATEST FEATURES The African continent forms a perifery overflown by migration waves from Eurasia. Due to its geographic specifity this continent is also a zo:'!e with not very transformed r~lics of various component parts of African population brought by those waves. A genetic synthesis of the actual many-coloured eThnic picture of the African continent ought to be therefore based upon information concerning the consecutive migration layers. Unfortunately historical written sources can give us only data about the three last big expansions standing out against a linguistic background, which have transformed the ethnic conditions in Africa. They cast light upon the question of invasions of Indoeuropean, Semitic and partly Hamitic folks to .!Iuch an extent that we are able to understand the matter of the transmigrations of the indigenous population in connection withabove mentioned catastrophes. As to the old layers of African population which were the result of migration processes in the remote past, not illustrated by information coming from historical sources, we must, if we want to study tho.!!e layers, rely upon the results of ethnographic, anthropologic and linguistic investigations which in the neare.!!t future will be probably in a very modest degree, supplemented by archaeologic achievements. This concerns above all the immence territory of the very differentiated Negro formation together with the South-Eastern zone of Hamitic expansion. The synthetic summary of investigation results concerning the material culture of African folks given by Bernhard Ankermann enabled not only a general identification of the main complexes of culture which bare testimony of migration processes in· the past reconstructed on this base, but made also possible to compare those complexes with the achievements of anthropology and partly even with the results of linguistic investigation5. It is a schematic review of the history of the African population with a range including the past from the pluvial era up to the European diluvium; the above author gives also in his work a description of the Asiatic and European invasions confirmed by historical sources. Due to the remaining relics of the remote past the reconstruction of the history of the African population can prove to be quite a success. i , �572 573 The European colonial expansion differs from the former invasions because a comparatively small quantity of newcomers from European lands has invaded the whole African continent and organized the exploitation of this natural resources in such an extent as never before. At the present time we witness the beginning of a process when the waves of the invasion which have flooded the African continent begin to slide off leaving there the native population. Stefan Łysik AFRICAN PYGMIES AND THE PROBLEM OF THEIR LANGUAGE Pygmies, i. e. dwarfish tribes living somewhere in distant lands had been already mentioned by ancient writers. Egyptian sources from about 4 thousand years ago tell us about some divine dwarf-dancers, which were brought to the capital Memphis from virgin rorests of Central Africa. Writers of ancient Greece and Rome like Herodotus and Homer, later Ktesias, Pliny and others, following the example of Egyptians dropped also hints of little known dwarfs-pygmies in their works, locating the dwellings of those tribes somewhere at the peripheries of the antIque world. Then during the whole medieval era, up to the modern times nothing has been heard of them. We know about this folk only that what had been quoted by ancient writers. That is why these antique items of information have been considered to be fairy-tales. In 1870, the explorer Schweinfurth, and before him, du Chaillu, discovered in the woods of Central Africa roving tribes of dwarfs, the exintence of which in the world was unknown till then. Because of their resemblance to Negroes, they have been named in the French manner NegrilIaes, i. e. small Negroes. The scientific world took great interest in that discovery. The scholars were captivated by the small stature of this folk. They soon became keen on other tribes of dwarfish height living in other continents, especially in Asia. It appeared that many a dwarfish tribe was known there for scores and even hundreds of years to some nations, like Arabs, Spaniards and later to Englishmen. These nations knew the Aet;"! dwarfs of the Philippine Islands, the Semand dwarfs of the Peninsula of Malaya and the Andamans of the Archipelago. The Spaniards have given all these dwarfish tribes a common name "Negritaes" oar small Nogr02s. The French scientist, A. de Quatrefages thought they were descendants of the ancient pygmies, mentioned by the antique writers and he proposed therefore to call the Asiatic Negritoes and the African Negrilloes - Pygmies. Beside the common name, all these dwarfish folks were suppos'?d to belong to one single Pigmy race and culture and according to palaeontologists' opinions of those days they were considered to stay, because of their dwarfish undeveloped form, at the beginning of some evolutional chain and in that way the Pigmy race ought to be the oldest one, out of which all other races developed later. This opinion was mainly propagated by the Swiss Kollmann and after him for some time by W. Schmidt and other scientists who were also willing to ascribe all these Pygmies to one homogenous culture, the oldest in the world. Thus, the Pigmies became a very important problem in the history of mankind evolution. This problem became more complicated in time because of more d~teiled inv€stigations performed with dwarf groups scientifically little known or quite unknown and because of fudher discoveries of dwarfish groups in the world, e. g. on the Hebrides, New Guinea and in other places. The problem was in some way darkened by Emil Schmidt, who in 1905, disregarding other specific, racial and cultural features proposed to class in the Pigmy group all dwarfish tribes whose height did not exceed 150 em. Further complication of the Pygmy problem arose in connection with their native language because more minute investigations on the Pygmies revealed that although all the dwarfish tribes, considered to be Pygmies, distinctly differed from their tall neighbours in so far that they owed a specific, very primitive culture and some dwarfish racial features, but in the question of language were rather similar to them. They spoke the language of their neighbours which were different in racial and cultural respects, or used some relics of a littee known language. Only the Bushmen and Andamans which were at that time still considered to by Pygmies, used in everyday life their native language. Probably this lack of a native language convinced some scientists to deny the pygmies to have any kind of historical independence and to consider them to be a degenerated race. The best answer to that lot of difficulties in solving the Pygmy problem has perhaps given the same W. Schmidt, who since 1910 encouraged by all means the scientists in the world to begin immediately with a thorough investigation in order to settle the Pigmy question in the history of mankind evolution. He helped to organize after the first world war several scientific expeditions to various dwarfish tribes. It was by that time probably tile most valuable contribution to the researches and discussion about Pigmies. There was a lot of exploreres. The first scientifically trained explorer in this line was our Jan Czekanowski, who investigated the Pigmies and Pigmoid tribes in Africa in 1907/8. Among other Pigmy investigators cif great merit were Vanoverbergh, Schumacher, Gusinde and others, and first of all Paul Schebesta, who has be2'n making scientific researches concerning all the Pigmies in the world for se,'eral decades. In 6 expedi- �575 574 tions which roughly the For some complicated he made between 1922 and 1955 he tried to investigate dwarfish tribes in different places of Asia and Africa. time past he has been inten~ively working to solve linguistic problems of the Pygmies. thovery The last word in science after lasting investigations is as follow~: in has been definitely stated that all the dwarfish tribes in Asia, Africa and Oceania greatly differ in anthropologic, ethnologic, linguistic and religious respect~. Thus, it can be no question of a genefic link between African and Asiatic Pygmies. The most authentic Pygmies proved to be the dwarfish tribes in Central Africa, particularly the Bambuti who are living in a complex mass, in woods on the Ituri banks, in Belgian-Congo. Only those dwarfish tribes in Central Africa have the right to be called "Pygmies" and 'noother folk in the world has such r1gh t. The refusa,l of granting thi~ term to some other dwarfish tribes in Africa, Oceania and especially to the Asiatic dwarfs - Negritaes, doesn't of course mean the cancellation of their great significance in the history of mankind development. The linguistic aspect of the question amounts to that: the Negritaes, L e. the tribes Aeta of the Philippine Islands and the Semang of the Malaya have probably lost their native language. The Aeta are using today dialects of their tall neighbour~, the Semang have kept the ancient languages of the Australasian linguistic group, The Andamans nave saved their native language. As to the authentic Pygmies, to whom, according to latest opinions of the majority of specialists in this line, belong the Bambuti tribes in Central Africa, - despite all pretences, they pos~ess their native language, although in a relic state. Their own language has been superlaid by more modern Negro dialects. In this way their language became a substratum uf the three linguistic Negro - Bambuti groups from the Ituri basin, viz. one Pigmy - Bantu group and two groups of Pigmy - Sudan languages. Thus, those are the languages actually spoken by Bambuti Pigmies a~ well as by their Negro neighbours living with the former in a special form of community, which the in. estigators call symbiosis. These three groups of languages correspond to the division of Bambuti Pigmies into three groups: Basua Efa and Aka. In all tho~e languages,' especially in those spoken by B;mbuti, many grammatical, lexical and phonetical relics of the old Pygmy language can be found. Paul Schebesta is among the investigators of the Pigmy problem rather the only specialist in the world who has a very big comparative linguistic material concerning this folk, collected during his expeditions to their land which lasted many years. Only he can tell something definite about their language. He has just annouced the publication of the third volume about the Bambuti Pigmies which will exclU5ively deal with the question of the Pigmy language. Waclaw Korabiewicz MA WIA BIG ARTISTS In 1947 when I went to work at the King George's Vth Museum in Dar-es-sal~am, Tanganyika, I found there a very original mask, a similar one I have seen in no European museum. Slightly larger than life size it was carved from a single piece of very light wood. The nose was flat, lips large and fleshy, teeth bared and cut out individually. The whole face was covered with scar~ and tattooing stuck on with wax. Tfie most original things about the mask, however, were the half-closed eyelids and its real negro's hair. The eyelids made it appear a death mask. The inside of the mask was hollowed out and the opening of the neck large enough to enable the mask to be placed over the head of a óoy or youth. Naturally, I tried to discover the origin of this mask. Unfortunately, the only reference in the Museum's book5 recorded it as being the gift of a priest from the Mission at Lindi. The donor was since long dead, and except that nobody knew anything else. There was nothing to be done but to go to Lindi, and this I did, but all I achieved was to discover that none of the missionaries working there had ever seen a mask like that. They, however, suggested me to go to Nanyanga, which I -dId. A long and exhau~ting pilgrimage began from place to place in search of traces of the mask. In the territories of The Wamwere, Makua and Makonde (Tanganyika) I found several interesting masks, but they were all flat, covering only the front of the face and already described and illustrated in Karl Weule's excellent book N a t i veL ife in East A f l' i c a. I was on the point of giving up the search when, in Kitangari, not far from the Mozambique boundary, I was brought a splendid old mask of the same kind as that in Dar-es-Salaam, though arti5tically even more interesting. Unfortunately, I was not able to discover where it came from, but it looked as though it had been made by the Mawia, that Is a branch of the Makonde tribe living on the far side of the River Ruwuma, in Portuguese Mozambique. I, therefore, crossed the frontier and with the help of the local authorities wenf from village to village asking. about the mask. As before, no one had even heard of it, and I was almost beginning to believę that thi5 might be the case, since such a conscientious searcher as Karl Weule had never found one. After two weeks of being sent from chief to chief, from mission te mission, I was making my way back to my point of departure when a strange coincidence struck me: I was passing the entrance to a path leading into the bush and realized that I had already passed two others �577 576 like it. It was not the path itself, for there were lots of narrow paths like that one, but the decorative way in which all three entrances were ornamented. It was only when I was passing these symbols for the third time that I became properly aware of them and felt that I wanted to see what lay beyond. I turned down that third path, but my porters warned me then that one was not allowed to go that way without permission of the chief. I decided, therefore, to put a distance between myself and those inconvenient witnesse~ and sent the porters ahead, and followed them at some space. As I had expected, I soon came to a fourth path similarly marked and turning into it ran down it for a hundred yards or so. The path led in a zigzag to a small clearing, on one side of which was a baobab and on the ground, in the shade of this was a ring of large, flat stones and in the centre of this ring ~ome ashes of a bonfire. At the other side of the clearing, rather withdrawn, and hidden, stood a tiny hut. Its low roof almost descended to the ground. It had no windows or door, only one opening. Without he~itation I crawled inside and stood up. It was dark. I could feel a roof just above my head. Cautiously, I felt over it with hands. There seemed bo be a shelf. I thrust my hand in and found three objets wrapped in rags. Pulling down one of these I was delighted to feel that it contained a mask. At that moment I noticed in a strip of light a line of bare feet in front of me. I was surrounded by Negroes. Still clutching my prize, I crawled out into the light. In front of me stood at least fifty old men. Gravely, though with reluctance, they gazed into my face. I unwrapped the mask. It was identical with that in the Museum at Dar-es-Salaam. I told the men that I would buy the mask. paying whatever they asked. Out of respect for the Wazungu they did not protest and accepted the money I gave them. "But", said"the eldest of the men, "Ewana Mkubwa cannot have the midimo mask here and now. We will move to the road and a little further on, in the bush. Bwana must not show it to anyone, or there will be awful trouble". "All right, but I want to buy the other two as well". "We have no others, only this one". IndignaJnt at such a lie I crawled back into the hut, and ~treched out my hand for the other masks. The shelf was empty. The masks had vanished. Rather crestfallen, I crawled out again. It would be useless to insist. I had let myself be led up the garden path. After a while, when I was outside the areaof the secret repository, they brought me the mask as they had promised, carefully packed in a basket and covered with leaves and rags. That is how I discovered the great secret of the Mawia tribe. Within a short time I had been down a dozen or more wch paths ornamented with magical signs, which are called "Mpolo", and found scores of inte·- resting masks which none of the local missionaries had ever seen, nor had Karl Weule. That was in 1947. A couple of years later, it was possible to find a standardized type of mask (yellow) being offered for sale in Tanganyika territory by Mawia labourers doing seasonal work on the sisal farms. Later, when I visited Mozambique for the third time in 1953, I found that a great change had taken place: some Europeans near the frontier had organized a regular trade in figures and masks which they shipped to America. The Negroes, tempted by the profits, forgot all about their tabu. The magical signs at the mouths of the paths had gone, gone were the birds on strings, the little hedges, and any Mpolo I found gave the impression of being abandoned and neglected. As it was I didn't find in any shop or in private ownership such black masks, and I am convinced that the really interesting, fine specimens so farfound are those I managed to get for the Museums of Tanganyika, New York and Poland. In, iew . of the fact that so many of the customs of the Mawia' are dying out and of all t.he sad changes I found on my recent visit, I felt that I had to put on record all that I knew of them. First, I wish to draw attention to a mistake in Wieschhoff's B i b l i 0g l' a p h y a f N e g l' a A f l' i c a, published by the American Oriental Society. Nothing appears under Makonde, but under "K" is the name Konde followed immediately, as though they were synonyms, by names in brackets, Makonde, Ngonde, Wakonde, Wamakonde, Wamgonde, Wankonde and Wanyankiuzu. We must remember that the change of Wa into Ba in Negro languages denotes the plural, but not always and not everywhere. For example, the group of substantives beginning with Ma (Makonde) or N (Ngonde) do not change in the plural. Thus the names given by Wieschhoff (p. 262), Warnakonde, Wangonde, are incorrectly formed. The Nkonde tribe, or the Wankonde, does not exist. Wieschhoff has erroneously included under the common designation "Kand e", two tribes that have nothing to do with each other, the Ngonde, from the shores of Lake Nyasa (blood relatives: Nyankiuzu) and the Makonde from the River Ruwuma (blood relatives: Mawia). I suggest that all tribes listed on page 262 under Konde, and those on page 458 under Wamawia, should be regrouped and listed under "Makonde" (Mawia) and "Ngonde" (Nyakyuza), respectively. The great l\,jakonde C:wells at the lewer banks of the Ruwuma rLTer, viz. in the district of Nevala on the Tanganyika side, and in those of lVIociboa and Dos Makondes on the Mozambique side. The Ruwuma is thus a natural barrier which divides the Makonde into two separate branches, each having completely different conditions of life, the first under German administration and the second under Portuguese. The 120 miles coastal strip of the Ruwuma river inhabited by fi537 "Lud" t LXV �578 579 herm en of Swahili ongm adds further to this division and as a result, it is difficult to find to-day some common ethnological features in these two branches. There is reason to suspect that the Makonde people of Mozambique used to be cannibals. Even now the neighbouring tribes tell incredible tales about them, based on their strange gastronomic taste for monkey, rat flesh and various worms. This has earned them the contemptuous name "Mawia" by which they are known to their neighbours. They are deeply hurt by this and insist on calling themselves "Makonde" only. The Mawia inhabit the territory encircled by the Ruwuma river in the North, the Indian Ocean in the East, the Mdalo and the Mriti rivers in the South, and the Luienda river in the West. They are an agricultural people, strongly attached to their land. They move seasonally to neighbouring Tanganyika in order to earn money, and always with the idea of returning soon. They are very orthodox in their customs and different from other Bantu tribes. It is out of the question for a Mawia woman to marry a stranger. The Mawia men used to protect their WiVES and daughters from kidnapping by disfiguring them with horrlble ugly lip-plugs inserted into the upper lips. Most probably because of the disgusting nature of "their food and their different ways, the Mawia have a reputation for being slovenly. In reality they are cleaner than most of the Bantu tribes. Their villages are bu"lt in the shape of a quadrangle around a large, well- kept yard in the middle of which is a strong chicken cage erected on high poles in order to protect it against. leopards. The interiors of their huts are spacious and clean. Domestic animals are kept in separate pens. Their utensils are often beautifully ornamented, especially tht water jugs. Fundam'2ntally, the Mawia are aesthetes and artists. The roads and paths leading to their dwellings are hedged and carefully clipped. Even flowers are sometimes cultivated, a very unusual thing among Negroes,.-.·" --- C A R V I N G. The Mawia have a special talent for carving. Like all primitive races, they are lacking in creative initiative, and therefore repeat the traditional patterns inherited from their forefathers, preserving long forgotten forms as a kind of a sculptural "Legend". Almost every village has its great "Fundi" (Craftsmen) whose inherent talent local authorities are now trying to warp by forcing them to follow European or Indian common patterns instead of encouraging them to cultivate a beatiful, austere primitive Negro art. They make the things of everyday use: cooking vesse;s, 5::;00n5, waler-j'ugs or pipes, clubs, drums, gun.powder containers and finally ... MASKS. M A SKS. These represent the highest form of artistic achievement I believe the earliest masks were true copies of the heads of slain enemies. As a rule the eyelids are half closed, giving a peaceful expression to the dead face. The masks ("Midimo") are objects of greatest secrecy, jealously, guarded by tribal "taboo". No woman is allowed to see them. If she does, she runs the risk of dying or at the very least of becoming barren. This belief is deep, sincere and generally held, that is why the Mawia hide their masks in special secret places called "Mpolo". However, when the dancer appears at the Ngoma (dancing) wearing his mask, women may look at it without hurt. It would appear that Mawia women really do believe in the supernatural origin of the dancers. This great mystery surrounding the Midimo represents the cardinal, basic ritual of the Mawia life. Mawia masks can be divided into two groups: 1) The standard masks. The individual masks. 2) s, L T h e S t a n d a l' d M a s k let us ::all them the "Helmet Masks", are found in every, village, yellow in colour, with tribal tattooing and sharp features hardly resembling those of living faces, rather knight's helmets. II. T h e I n d i v i d u a l M a s k is usually There are four sub- groups: a unique, original specimen. a) m a s k s o f E u l' o p e a n f a c e s, painted black, as a rule with a tendency to express malicious, satiric criticism. b) m a s k s o f M o n g o l i a n f a c e s varying in colour, sometimes white, sometimes black, whose Eastern features most probably date back to the days of trade relations between the Asania coast and China. c) m a s k s o f H i n d u f a c e s, - practically always yellow, with coloured turbans of the Sikh Sect. This group has only appeared in recent times. d) m a s k s o f A f l' i c a n n a t i v e s with local tatuage. Mawia masks are seldom old, as it is customary to destroy them every three years. The older specimens are to be found on the left bank of the Ruwuma river, in the area of the Tanganyika Makonde branch, where this custom does not exit. All masks are made from "Ntone" wood, which is porous and very soft, and thus easy to work. The wood is very light and does not crack with the change of temperature or humidity. For tbeir work the Mawia use self-made tools such as: a) small handle. knife, sharpened on both sides set on a wooden cylindrical b) the same knife only curved flatly at the end, for scooping purposes. c) a kind of file made of a long slab with parallel incisions on it. d) pieces of glass from broken bottles to smooth the wood. The masks are coloured with powdered fire-brick, charcoal and white clay mixed with ground nut oil, called "Karangi", to make a paint. Real hair is always glued to the cranium of the mask. 37 \. �580 The Midimo is shaped like a helmet and has a wide opening in the neck, through which the dancer puts his head. It is very skilfully hollowed till it is as thin as a sheet of paper. The carver very seldom drives his tool through by mistake. Usually, all masks are tattooed, but this is done just before the dance, at the very last moment. For this purpose Mawia artists use beeswax which they mix with groundnut oil and a little powdered charcoal and ashes, spread and roll the mixture between outstretched palms into a maccaroni shape, then put it on the surface of the mask forming lines and triangles in perfect imitation of the tribal tattoo. As I have already mentioned, the midimo are kept in secret places called "Mpolo". MPOLO. A narrow, tortuous path leads to the Mpolo, winding round bushes and tree-trunks. It turns off from the main road somewhere close to a large village. The entrance is cleary marked, most likely in order to warn the uninitiated. On either side of the path a slender tree is planted and the two tops are joined by a string on which dead, dried birds are threaded, looking like coloured beads of a necklace. Underneath, on both sides there are low miniature hedges (25 em. X 20 em.). The entrance to the path is usually covered with clean yellow sand. So did those "Mpolo" look in 1947, when I saw them for the first time. When I revisited the place in 1954, the stringed birds were no longer there, and the hedges were not so well kept. On the whole, the importance of Mpolo, as I noticed, seems to be dying out. And presumably that of the tribal Taboo will soon become a thing of the past. The path leads to a baobab tree beneath which is a ring of flat stones. On one side, somewhat hidden, stands a small hut with a low grass roof. One is obliged to enter on all fours. Darkness reigns inside. The hut is not high but allows one to draw. oneself up to full height. In doing sO,our hands will find the shelr"c;ii:which the mysterious masks are kept carefully wrapped in rags. Usually, there are several of them. wIth their ha·cks turned to the light, and the faces hidden. The tendency to transmit traditional forms to new generations is not only seen in lVIawian sculpture, but also and even more strongly in the traditional ritual dance of the "Renaissance Knight". RITUAL DANCER. Any newcomer from Europe will be greatly astonished at the sight of the Renaissance Knight who suddenly appears in the midst of the Negro crowd. There cannot be the slightest doubt as to the origin of the costume of that dancer. White tricot, coloured ruff round the neck, chain armour made of twisted grass, puffed coloured trousers, and instead of helmet- a Midimo on the head. He is a grotesque, ludicrous caricature of a Knight of the time of Vasco de Gama. Let us describe his clothes in detail: The tricot consists of two strips 581 of cheap white calico - ·one of which covers both arms, the other - bot;1 legs. The material is shaped to the arms using thorns as pins. The ruff and trousers are made of cheap coloured calico. The chain armour is plaited from twisted grass. A procession of young men led by the Renaissance Knight advances to the sounds of beating drums and rhythmical singing. The leader trips and stumbles and feels his way like a blind man as for some unknown reason, the Midimo masks are made without hol~s f~r the eyes, so the poor dancer has to look downward through thc fissures between the teeth of the mask. Some friend pushes him in t.he right direction. R I T U A L D A N C E R. Every Saturday and Sunday a "Ngama" (Dance) is held in one of the neighbouring villages. Mawia are very ;;ociably and friendly people and therefore everyone attends, going in procession led by their "Knights". At their destination, the guests gather spontaneously in separate groups according to the number of different lVIpolos represented. In the middle of each group, a free space is formed with the Knight at one end and the band of drums at the other. After a short period of waiting in silence an orchestra of small drums beaten with switches starts up. Its high-pitched music resembles the croaking of frogs. It is a special ritual tune not to be found anywhere else. Each Knight spreads his arms then as if they were wings, crooks his fingers, and bends his knees, in this grotesque attitude he begins to run, to shake and to jump. Flapping his arms and kicking out with his legs, he turm round at breathless speed and finally reaches the first row of the drums, exhausted where he falls into the arms of his guardian friend, who offers him a ch~ir. The moment he has finished his dance the crowd with raised hands points at the Knight and shouts imprecations, the wording of which unfortunately I have not been able to discover, since everyone gave a different interpretation. It seems to me that tradition has preserved only the original gestures, and not the words. Nowadays, as far as I could discover they curse their personal enemies. On the whole, this ritual costume' and dance seem to have been copied blindly from that of their forefathers, while the costume is an accurate copy of the dress of some Portuguese conqueror of Vasco de Gama's day. The mask itself with its idea of being put over the head is derived from the knight's helmet, but the dance is satirical and jeering. There are other similar dances, but in these no Knight takes part. To the beating of small drums, now at a much slower tempo, rows of young men march in a swaying step, with swinging arms, moving like clumsy apes. When they reach the drum, they halt, to give the musicians time to withdraw a little, and, that done, the theatrical show takes place. Unf0rtunately I had no opportunity to study these performances carefully. I remember only one. �582 583 T H E A T R I C A L S H O W. Leopard Hunting. Through the legs of the spectators standing in a wide circle crawls a very old man, his neck and back co. ered with a leopard skin. He has to be a great F d'" (specialist). With his belly flat on the ground, he crawls alOng," a~~h;5 hIs gassy, .spotted spine, stiffens his muscles, and puts his whole childishly gleeful heart into his acting. Soon after this come the archers each h Id' a b' t l ' a Inc, mv,.. no a rea one but made on the 5,pot ,of a rough boweJ branch an.d WIth arrows that are too long and have wads of cotton wool for pOInts. Th: 2rchErs make a lot of noise. They approach the leopard, jurno away agam, shout and run about without accomplishing anything, Th~ leo~ard roars and charges furiously, So the comedy continues ad nauseam untIl at last, a new figure, that of "Wazungu" the masked Knight: appe,ars .on t~e scene. He holds a real, antique flint-lock in his hands. Restmg It agamst his stomach he pulls the flint trigger. A terrible stunning ~oar drowns all other noise: the shouts of the people, the beating of the ~rums, and smoke blots e~erything out. When the smoke clears, Wazungu IS see.n on the ground wIth the furious leopard on top of him. Terrific shoutmg, clapPing. of. hands and stamping of feet eventually scare the leo;,>ard away. and, It ~mally disappears between the legs of the spectators. The poor Kmght IS lIfted up and carried away on men's shoulders. Then the leopard rushes in again, but this time the brave archers kill him Wit~ spe~rs. The dramatic. story seems to be ended, but no! - Wazung appear's a~all1, .healed from hIs w:mnds or may b·::,., . res',:ITected. Th<~ cr:wd' greets hIm WIth scornful whistles, and he takes th'i hint and goes away again. ,'d O R C H ~ S T R A. The orchestra for dancing is exclusively composd of smalI-, blg- and medium-sized drums; there are no string instrumenls. a) S ID all. d l' U m s. These are not tucular, but scoped out with only ~ne open end In shape like a_-"\line~glass. Across the one open end a skin IS stretched and secured by-means of'pegs driven into the wood and tightllashed round with string like a cuff (upper diameter of drum - 15 cr: lower --:- 10 em.) Very cften the tase of these drums is made in som~ geometrIcal ~hape, or is carved to resemble the human head that is typical for all MaWIa sculpture. b) B i g d l' U m s ("Nionda") These are narrow and very long, lii,,~ the barrel of a cannon. Their diameter is similar to that of the small dru.ms,. but unlike these, they are hoilow right through frem top to base. It IS Important to notice that Mawia Fundis sccop their drums WUl ~and-made tools only and never by means of fire. As it approaches the oase e.ach long drum tapers into a waist which is often richly carved. It IS ~ fact :hat there are fewer and fewer objects of such real and ~ure natIve art 111 the whole primitive world nowadays. Except for a small 1ron bell attached to the dancer's feet the Mawia use no ether musical instruments at Ngomas. The masked on his ankles and chain armour, Knight too has iron bells hanging O T H E R O B J E C T S of -H A N D I C R A F'T. - The Mawia smoke tobacco. The Elders smoke special water-pipes called "Niungw'a", which are very similar to the Arab nargiles. The smoke from the clay bowl passes through a water container made of coconut shell. There is a good description of Niungwa in H. D. Collings "Notes on the Makonde Tribe of Port. East Africa" (MAN, XXIX, 1929, page 25) so let it suffice here to reprodUCE a photograph of what unfortunately is most probably the last specimen, though the common type of Nyungwa without the human leg shape may perhaps still be found, C I u b s, circumcision axes, and spoons richly ornamented with typical Maconde heads can still be found, But the most interesting objects are the "Ingaringa" or powder horns made of wood and horn, (See sketches in excellent ethnographical work of Karl W'2ule: "Native Life of E. Africa".) No doubt, Ingaringa belong to the past as do flint-locks with which they were used. They are oblong boxes with sliding lids, sometimes very nicely carved. Some specimes have features of a Chinaman witha funny pig- tail. Among the handkraftof Mawia we can find also round, wooden stools consisting of two plates joined by three human figures. These Caryatide-like figures stand on the lower plate supporting the upper one. The whole is made of a single piece of solid, heavy wood. As the Mawia never use stools and prefer to sit on the ground or, better, to squat, stools were produced for the neighbouring tribes or for the Wazungu. That is why the best old specimens obtained by some museums have teen found on the TanganyikaMakonde territory. B l' a c e l e t s are mainly made of copper or brass, occasionally of ivm:y. There are four kinds of metal bracelets: l) Broad and embossed, with scratched ornamentation, called Gagele, 2) Narrow but wider, cut lengthwise through, caled "Machana", 3) Still narrower and less ornamented, called "Makangana". 4) Very heavy, thick and broad, called "Makomea". U t e n s i l s: There i's also a great variety of differe.ntly sha,ped domestic utensils made of wood, such as spoons, stirring sticks, bowls, trays and plates. Formerly all these were decorated in a very original manner. C l a y Wat e l' J a l' s. These call for a special attention, They are fashiorred by hands without the use of any mould. The average size is abod half a meter in diameter. Such jars are beautifully decorated all round, The pattern is engraved and subsequently whitened so that the figureS and pattern stand out nicely from the black background. The best specimens of this work are to be found in Nakapemba village. (posta Midumbe). The Mosambique branch of the Makonde tribe deserves special ethnological study, but for this I had neither time nor opportunity, �584 585 T H E M A K O N D E of T A N G A N Y I KAT. The Makonde living in Tanganyika differ from the Makonde of Portuguese E. Africa in the following ways. a) D i e t - they do not eat rats, monkeys, bush- babies, nor any vermin. b) T a t t a 0- different and not sa rich. c) L i p - p l u g s - "Niania" are white not black and without metallic sticks on the top. d) C a l' v i n g - They have no gift for carving. e) D a n c e s - The ritual Knight Dance is not known. Instead they have several other dances, the most characteristic of which are: 1) the S t i l t D a n c e, seen in Kitangari village, and "P a k e t e D a n c e, for which a special kind of rattles made of round Miumba fruits are used. The fruits are fastened together in clusters making a musical instrument called "Maheve", which is attached to the dancer's calf. 2) They also make percussion music by beating empty bamboo stems with small sticks. They do not use small drums and their big drums are different in shape, being narrower in the centre and widening towards both ends, like a bobbin. A skirt like a "Hula-Hula" skirt is often worn for dancing. This is called "Enkunumbi". A hat made of black vulture feathers and called "Lich and a" is also popular. It consists of two parts: a) a rim of plaited grass, and b) a number of feathers fastened to a string which, just before the Ngoma, is inserted round the edge of the rim into a special notch, thus spacing out the feathers. Nowadays, theó Makonde wear European pyjamas for the stilt dance, which gives it the appearance of being a maskarade or circus turn. f) M a s k s groups: 1. black 2. with 3. 4. 5. they make only flat face-masks, divided into the following Wazungu masks used -iH--Stilt Dances with black mustaches hair, made from goat hide, very banal in expression. Makonde masks with the specific, characteristic tribal tattoo the lip-plug for a female face. Animal masks - dogs, monkeys, wild pigs etc. Masks of different menacing monsters, or caricatures. Masks of women's breasts so - called "Maziwa". and and The above features distinguish these two branches of the Makonde tribe. What is much more difficult is to find what they have in common. The following, if any, may be mentioned: al the custom of filing their front teeth to a lion- like shape. b) the manufacture of masks. Although these differ in character, the very fact of their manufacture is important, since only these two branches uf the one tribe are the only people making them in East Africa. There have been rumours of masks having been found in other parts of Tanganyika Territory or even in Kenya, but they have not been confirmed and ought to be checked up. I have read about masks being made by the Masaya, but this is pure nonsense, because the latter paint their faces and never wear masks. Among the neighbouring tribes of Wamwere and lVIakua one can sometimes find roughly hewn masks, but these are imitations of the original Makonde masks. c) the use lip - plugs, though these too are distinct in shape and colour. Summarizing the foregoing, I have come to the conclusion that the deviation between the two branches is a process of centuries and has progressed so far that we are entitled to classify them as two separate tribes, and I should be inclined to consider the derisiv(' nickname of "Mawia" borne by the Mosambique branch as a true tribal name, under which they are recognized and acknowledged by all their neighbours and even by more distant tribes. I I Edu:ard Bulanda IS IT THE CRISIS i .1 ~j OF THE VIENNA ETHNOLOGIC SCrWOL? The date of W. Schmidt's death, 1954, was at the same time the year of the twenty - fifth anniversary of the Vienna University Ethnologic Institute in the extraordinary development of which the late professor played the leading part. Those two coincident facts have given impetus to perform an analysis of the total ethnologic activity of the Vi,mna School, a critical evaluation of its investigations and to make some corrections of the methods applied hitherto by that institution, viz. the so called method of ,cultural circles. 1. In spite of war losses the international :scientific reputation of the Vienna Institute did not suffer, the proof of it being the IV International Congress of Anthropology and Ethnology which too!, place in Vienna and the unanimous election of professor W. Schmidt as president of the Congress who was rewarded in this way according to his enormous deserts for the science. "He was undoubtedly one of the greatest investigators in the domain of our study" these were the words about him .. writt n by prof. Kaj Birket - Smith, the 2 IV. 1954. A special meaning for the development of the Imtitute after World War II had also activities of prof. Koppers and Heide-Geldern which have beaten the track in getting the support of the Wenner-Gren Foundation for Anthropological R2searches in l\"ew- York. Thanks to that fact the Vienna Institute has received a big fond for ethnologic II iii'l'! I �587 586 excursions and scientific travels as well as for its respective publications and library requirements. 2. On base of a new ethnologic material and deaper understanding ·)f the cultural life of primitive folks and in line with the progress of prehi~tory - the division into "cultural circules" 50 years ago, sketched by the Vienna School as working hipothesis has been thoroughly che:ked and subject to big corrections. Nevertheless, the crisis of the historical method of above mentionfd School is out of questi-on, the fact of relati.onship of ,cultures and their contacts continues to be, and is even stiil more, the main basis for comparative historical studies of folks w1".ich have no written sources. It has been proved necessary to improve and enlarge the actual criteria, following the same line as before; then the necessity of paying more interest than up to now for high cultures and folk - cultures remaining ir1 symbiosis with them has been emphasized; especially of great servke in this line can be orientalistics, egyptology, classic antiquity, hindolog:", sinology and other sciel1lces. As to the conceptions of the Vienna School concerning the durability and preservation of· cultural products of primitive folks a very great importance for the future would have a systematic investigation, performed on a wide experimental base of duration and variation phenomena in various types of culture. To explain causality in the life of a given culture a big role is reserved for psychology. A thoroughly elaborated psychology of folks does not exist yet. That is why it would be very useful for the purpose of such a study to collect autobiographies of members of various tribes, to make an adequate analysis of proverbs of those folks, to gather notices about their ideas of soul, about their dreams and data about their magics. Ale these observations do not affect the proper framework of the method whatsoever. Neither did we undermine the conception, that the folks belonging to so called "pr;~~-it-ure"6r as they are known today people of "old" or "basic culture" kept this culture together with religion really, ceteris paribus, in the best way. The genuine crisis concerns the cultural circles, the so called "principal culture" of totemism, matriarchal and shepherd cultures. In the historical development of mankind they form, especially if we speak of the culture of common land cultivators and herdsmen, a wide medium phase. W. Schmidt spoke of "culture circles" but the fact is as it has been stated nowadays that we have to do only with big tendencies of cultural aspects when together with a respective economic form some inclinations of social and religions ideology begin to appear. Those "medium cultures" takcn by themselves are often very different even in the range of the same type of economy. 3. Some recent results of ethnologic investigations concerning: a) TotC'mism. A most general summary of the totemism problem shows that it is neigher a religious form nor a transitory stage in the historical development of the human culture. At the same time it is not a specific feature of some cultural phase or of an exclusive cultural complex. b) Cattle breeding and agriculture. We may first of all generally s'1Y that cattle breeding was a result of a gradually developing skill to cultivate the soil first on the territory of anterior Asia during the VI~h millenium. The breeding of animals probably started with the domestication of the sheep, [oat, pig and ox. Between 1':00 and EOO TI. C. began the nomad culture of the horse in Central Europe and in the Transcaucasian area. The most recent form of cattle breeding is considered to be nowadays the breeding of reindeer, contrary to what has been thought previously. Both the Siberian shepherds of reindeer and the horse nomads have kept the ancient features of religion and mythology what was well presented by W. Schmidt in his work. e) Matriarchy. It is difficult to speak today about some exclusive matriarchal culture phase and the old theory patriarchal and matriarchal opo5ed societes can nlOt be mai:1tained, the matter is much more compli- cated. Maria Trauiitska-Kwaśniewska RESEARCHES ON THE QUESTION OF A COLLECTIVE THREE-FIELD SYSTEM OF AGRICULTURE IN THE VILLAGE HRUSKIE, DISTRICT OF AUGUSTOW IN THE XIXth and XXtl1 CENTURIES The present work deals with the problem what role did play and doe5 still sporadically play the agriculb..:ral system in the total amount of social and econcmic relations in the country. A village in Ncrth-Eastern Poland has teen chosen as example and on base of investigations which have been carried out on its territor~' (mainly by means of interviewing the oldest people in the village) th'3 economic system existing there at the end of the XIXth and the beginning of the XXth century has been reconstructed; it proved to form a tree field system of agriculture without fallow, continuously applied by 211 the inhabitants of the village. The village Hruskie is situated among the woods of the former Augustów virgin forest; its total area amounts to 500 ha, out of which 60 are arable. It had been founded not earlier than in the 17th centuryand had �589 588 been a fief sE'ttlement of the king. It is actually inhabited by 25 familips. Up to the time the Augustów channel was built, the main source of living for the population has heen agriculture and new the majority is working in the forest as "drivers". Out of various sorts of the ground only house ground, garden ground and a part of marshes were not cultivated collectively. Because of the woods framing the village it was impossible to enlarge the area of arable ground. After the description of all sorts of ground the author has passed in review the means of dividing the fields along the fences, names, measures, network of roads. All these matters were strictly connected with the spatial system linked to this form of economics. Some of them regulated the good function of the whole system (the names helped in the orientation, the fencing of the fields and of the total area secured the safety of the common crops), other things preserved the rights of the particular members to make use of common utility equipment and the rights to an even division of material weatlh. The compulsion of field cultivation (Flurzwang) does still exist in the village. As the space under crop is small, the class of the ground comparatively high and the amount of pasture- ground fairly big, which gives the chance of cattle breading with a subsequent possibility of a rich manuring - field cultivation with no need of fallow is practiced in the village from time immemorial. The main cereals cultivated were rye and barley, actually supplanted by oats. We at has been sown since 1933, and before the beginning of World War II, it has, together with oats, almost totally replaced barley. Potatoes were planted tiU 1870 exclusively in kitchen-gardens; they now rank the second place after rye. Vegetables and tobacco are planted in gardens. The compulsion of cultivation comprises in the village: a) almost all field works performed at the same time with all other members of the community, b) the growing on one's field section at kind of plants as others do, c) a collective pasturage of cattle on pasture-fields, and stubble-fields. Exception form this system are only made in case when in a potato-field the middle is left to sam plants requesting a late harvest (so called klatka checkered field). The ground system has a certain meaning for the mechanical cultivation and the technique of ploughing (to one side only). The wooden plough called "socha dwupolicowa" existed till 1920. A sickle is used till now in places where mowing with a scythe is impossible the stripes being to narrow. Working with modern machines is out of question by this ground configuration (e. g. the seeding machine, which cannot manoeuver on the narrow stripe). Sheep and pig breeding prevailed before World War I; they pastured in the forest and on the marshes. At the present time almost every farmer has a hors2 (or two if he workes in the forest) and two cows per avarag~. The organization cf pasturing did not change for years; it is performed by turns i. e. one person from each house is bond to pasture one day fJr one piece of horned cattle and one day for the sheep. Side by side with the income from agriculture, means for living come from picking berries and gathering mushrooms as well as from various wood work (cooperage, shingle making, weaving of bast shoes etc.) and apiculture. The spatial configuration of the village and the economic system put a stamp on the community life and on the amusements of the inhabitants. In conclusion the author has passed in review the problem of economi~s in the Hruskie village from the point of view of subjective elements responsive for the existing situation. A low level of agricultural knowledg(" fear of bribery from the side of more knacky farmers were the factol:s inhibiting the liquidation of strip farming in the period between the two World Wars. At the present time the main impulse for such liquidation is the tendency towards economic independence and individual planning in the domain Bolesław of agriculture and cattle breeding. Garyga AGRICULTURAL LITERATURE OF THE XVIII and XIX CENTURIES AS SOURCE FOR THE INVESTIGATION OF TOOLS USED FOR THE CUL:rrV ATION OF SOIL In the present article we find an interpretation of the descriptions and drawings given in the following publications: 1) Sincerus: Uwagi Tygodniowe Warszawskie, 1769 (Warsaw weekly notes), 2) Krzysztof Kluk: O rolnictwie, 1779 ,acout agriculture) and 3) Dziennik Ekonomiczny Zamojski 1804 (The Zamość Economic Journal). The author's aim is to solve the problem whether the descriptions and drawings of the plough, ard and "socha" given in above mentioned three works have been taken from nature or borrowed from other sources and whether they represent tools used in this country. On base 01 results obtained from the analysis of the matter the author comes to following conclusions: 1) The drawings of the ard and plough in the "uwagi Tygodniowe Warszawskie" (fig. 1, 2) are not taken from nature but from a differe:1t source, the drawing of the plough being a modification of the ard drawing. On the other hand, the description gives dialectal names of plough parts, which still appear in the vicinity of Lublin (see the enclosed map). The dialectal names are proof that the plough parts marked by t.hose names were known in the second half of the XVlIIth century in that area, though the given drawing is not a picture of above plough. �591 590 2~ The drawings of the ard and plough in the work of K. Kluk (fig. 3, 4) are taken from a different source, probably from the same one, the author of the "Uwagi Tygodniowe Warszawskie" has made use of. A certain similarity of drawings and of the descriptions scheme points to that. Yet, K. Kluk uses in his descriptions other words than Sincerus (not dialected words) which proves that he did not make use oi the work oi the latter. As to the drawing of the socha in K. Kluk's work it has been taken from nature and is the oldest known picture of this tool on the territory of Poland. In the description of the "socha" K. Kluk used dialectal names. 3) The drawings oi the ard and plough in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski", (fig. 7 and 8) were taken from Johann Mehler's work "Del' Ackerbau des Konigreichs Bahmen" (1794) and represented tools used in the land of Czechs (fig. 9 and 10); as to the socha (fig. 6) it has been copied from K. Kluk's work. Furthermore, all the drawings ,in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski" are turned round like in a mirror. To explain these drawings the descriptions oi tools given in K. Kluk's work have been partly used, and the rememing descriptions have been translated from the German text of J. Mehler's work. Kr:;;;ysztof Kwaśnie·wski CULTIVATION OF BRU (SETARIA DURING ITALICA) THE XXth IN MINOR POLAND CENTURY On base of terr<itorial investigations during 1954-1956 the existance of traditions and relics of bru cultivation has been stated in scores of Minor Poland villages (see enclosed map and index of investgated villages). Except those places the cultivation of bru in Poland is unknown, and the name "bel''' one can meet only in songs on the territory of Lublin and Kurp,ie provinces. The .author has made a c·omparative schedule out of European archaelogic data cpncerning the cultivation of bru and out of resf·ective references in Polish herbariums and agricultural handbOOKS since the XVht century. It results that the cultivation of bru was known mainly in ::::outhern Poland and partly in Eastern Poland, thus on the expansion way of this plant from the center in China to Switzerland where the appearance of bru has been confirmed by archaeological data. The description of cultivation and treatment of bru as well as registered opinions d reasants on the matter of this millet prove that the keeping of such plantations reąueste:i a lot of work with the use of primitive hand tools. The barley made of bru for feeding purposes was considered to be less nutritious and tasting less good. Only the great fertility ef this cora was the reason of its cultivation .in the split andovercrowded peasant farms in D/linor Poland. The trend of the surplus of the country population to the towns, the appearance of new agricultural tools for harve,sting and treatment of crops as well as the fiasco of autarchy tendencies which existed even in small peasant farms was the reason of a definite decline of bru cultivation. Tadeusz Seweryn HUNTING LURE METHODS The material collected for this work comes from Poland and neighbouring countries. It has been divided into following parts: luring with tlJ.e mouth, live and artificial decoys, luring tube, pipe, bag-pipes, cockleshell and feather instruments. All sorts of scarecrows acting upon the senses of sight, hearing and smell have been described separately. One of the most ancient means of luring is to make use of the mouth without the help of any instruments. The Guzul and Volhynian hunters knew how to imitate the wolf, calling the wolf-cubs to reply joyfully from their den. TlJ.e Byelorussians can imitate the deap basso of the deer and the Huculs, the voice of the doe, of the chamois and the he-goat, the cackle of wild hens or the song of the hazel-grouse. The Slovaks are masters in imitating the mating-calls of the wood-grouse. Other hunters are ab'e to stop a running hare making a loud smaking sound with their mouth or to imitate the voices of the virgin forest: the whistling of the thrush, the scream of the owl etc. An old hunting trick is to make use of animals for luring purposes. A sheep or sucking-pig calls the v'.'olf to the treacherous pit-fall and to the shooting stand, a partridge hidden i'n a dark basked calls other hen, a crow attached to a p-erch catches with its claws another crow which came to rescue the prisoner (fig. 1); ducks and domesticated cranes are luring into the net birds of the same f€ather. To a pole talled spar are being attached bullfinches, goldfinches and ducks which were kept in aarkness the whole winter, whereas a hidden hunter pulled the string, thus making tne birds flutter and peep, calling other birds. Siberian ducks, called krakuchy are best for this purpose. Eagle-owls on a pole lurre all sorts of birds withi:l gunshot (fog. 2) artificial heath-cocks made of black felt (fig. 3) and ducks have teen also used. Decoy-instruments have different names. They are made of wood, ivory, le8.ther, . horn, feather, nut-shell, leaves, metal etc. A tube made of pine " �593 592 Hood, of birch rind with melted resin inside, or tube as shown in (fig. 9) serve to lure deer and elks. A pipe made of gODs bone or hare bono<:is used to lure haze-grous3s and heath-cocks. To play this instrument one has to move the finger on the oblique cut on the other side of the pipe. With similar decoy -instruments made of a marten leg bone do the Guzuls imitate the sereem of the hare, thus luring the fox. This beast of pray is also called by a kind of whistle which imitates the squeak of a mouseor by means of a decoy-tool made of an ox-horn (fig. 6). With that instrument hunters imitate in March the erotic sounds uttered by a hare or the bleating of the kid calling the mother goat. A bone pipe connected with a pleated leather-bag is used to lure quails (fog. 7). When pulling with two fingers a string a·croslS a membrane fastened on the ring of a horn small flocks of partridges are lured. A tin platelet, double-folded and perforated in its upper part is a decoy for hazel-hen (fig. 5). When blowing in a pear-lief or in a piece of birch7bark put between two thumbs, hunters imitate thesqueak of a roe in heat running to escape the roe-buck. With a view to lure o fox or a lynx a forest grass plant called "psiarka" fixed between two scraps of wood is used in the same way as above (fig. 8). The tube to lure elks belongs to the same class of decoy-instrument~. Fire is a powerful means to scare away wild beasts. Bird feathers or scraps of linen hung on a string upo;n the earth frighten animah with a weak sight such as roes, deer, faxes, wolves and wild boars. This means of keeping off the game in the forest was already known in ancient times. Wolves which are not hungry can be frightened by the sound of iron, that is why peasants driving through a forest in a sledge tie an iron chain which is being dragged upon the earth. In old times, when chasing with falcons, birds were raised up to a flight with a roll of a drum. Polecats were driven away by the odour of rue, martens by the sent of tobacco juice diluted in oil and moles were kept away by means of kerosene, camrhor or the odour of putrid fish or rotten cabbage. Maria Frycz TALE OF THE ANIMALS IN A HUT The tale of the animals in a hut belongs to the most popular fairy-stories in the world. In the international systematic cataloque of tales by Aarne-Thompson it appears in the part where stories about wild beasts . , and domestic animals are collected and is entereJ under number 130. Antti Aarne consacrated to the analysis of this motive an interesting work ~ntitled "wandering animals". In this work he passes in review Asiatic versions and a series of European specimens of tales. Of course the Finnish stories form the majority, with 202 items, making almost 2('.': of all the European tales out of which there are 12 Polish ones. Aarne gives an analysis and comparison of the Asiatic and European tales. He things that the reason of their spread is their interesting and vivid topic. The secial reasons of the popularity of fairy-tales does not interest Aarne. The author of the present work deals with the Polish versions cf above mentioned tale and aims to interpret its wide propagation against a background of social conditions of the people's life. The interna1ional subject-matter of the tale is often subdued to specific and characteristk changes of its form depending on the region where the given version comes from. The analysis of 57 Polish versions (38 published and 19 collected by means of folk-lore form) di~closed a certain relationship with Slav and West-European versions and although all regions are not uniformly represented (tales from Great Poland and Kujawy provinces are missing and there are but few stories from the Mazowsze province) one can state some interesting difference in the text and form of those tales in line with the different ethnic and social character of a given part of Poland . The analysis of the story themes was based upon the scheme given by J. Krzyżanowski (Polish folk tale in a systematic review, page 63). Animals badly treated by their masters decide to wander out in the world; the ide", comes usually from the cock or horse; other animals, and sometimes a man, join the company on the way. The animals intend to spend the night in an empty hut beloging to the devil or to ruffians, or some wolf; such hut might be haunted by ghosts. When the proprietor comes back the animals attack him and kick him out of the hut. They remain then there or leave taking away hidden treasures found in the house. There are all sorts of interesting deviations of the general scheme e.g. the man who joines them is an old soldier turned out by the queen or [, poor fellow looking for a better life. The set of the animals mayalso change, viz. the Mediterranean donkey is supplanted by the 'horse, the ox by the ram, other animals appear, e.g. the gander, the duck or the crayfish - typical for the fairy-tale of the Małopolska province. A far relationship with the Asiatic tale is marked by above crayfish which took the place of the scorpion. We meet sometime3 with a fish, hedgehoi, and egil and with things like bricks, whetstones and needles. The analized tales can de divided into 3 groups: a North-Eastern tal", from the Poli~h borderland where the animals build the hut by themselves; 38 .,Lud" t. LXV �594 this type of tales is similar to the Byelorussian or Baltic ones. Among the genuine Polish versions, the group of Pomeranian and Silesian tales, thus the Western group, as well as the Southern group of the Małopolska province, should be pointed at because of their peculiarities. In the Pomeranien and Silesian variation we meet with the following motives: the animals are mostly the cock, the cat, tlie dog and the donkey; they after want to be musicians; we always have the ruffians hut. The literary value of the tales is rather mediocre, their dialoges are schematic and monotonous. The tales from the province of Małopolska are more inspired and fanciful. Instead of the donkey we meet with known domestic animals, such as the horse, ox and ram, the crayfish appean often, the number of wandering animals is greater. The devil's or tb." haunted hut, the forester's or the farmer's house supplant the ruffians hut. These tales ha;:e many versions and do differ from the stereotype motive. They have quite a lot of picturesque descriptions of which even a good writer would not be ashamed. We can also often find in these tales interesting descriptions of everyday life in the country. A comparison of Asiatic elements with various animals reprei'ientcd in our tales leads to the conclusion that the donkey, gander and the ram are animals which were introduced later. The most ancient motives are probably the cock and the crayfish (scorpion). The horse came later and next were the cat, dog and drake and finally the ox. The choice of these animals is connected with the conception of the Asiatic tale and at the same time is strongly linked with our tale from the province of Małopolska where the Asiatic elements have been duly modified. The enormous popularity of a tale probably doesn't ensue only because of its thrilling subject-matter, as Aarne claims, but is a reflection of discontent of the people dissatisfied with the life conditions and expresses consciously or unconsciously the will to run away from the sad reality. I Hn IIe'Kan08C'KU 3THM~ECKAH CTPYKTYPA A¢PMKM M HOBEfiIIIME HAC~OEHMH KOHTI1HeHT A¢pI1KI1 COCTaBJIReT rrepl1¢epl1lO, 3aJll1BaeMYlO Ml1rpaI..\110HHbIMI1 BOJIHaMI1113 EBpa31111. BJIarOp;apR CBOI1Mreorpa¢l1'-IeCKI1M oc06eHHoCTRM 3TOT MaTepl1K rrpep;CTaBJIReT TaK)Ke 30Hy, B KOTopOM COXpaHI1JII1Cb He oc06eHHo 113MeHeHHble peJII1KTbI O'"leHb pa3Hopop;HbIX COCTaBHbIX '"lacTeM a¢pHKaHCKoro HaCeJIeHI1R, HaHeceHHble 3Tl1Ml1 BOJIHaMH. BBHllY 3Toro, reHeTI1'"leCKHMCl1HTe3 rrecTpoM 3THI1'"leCKoMKapTHHbl cero;:\HRWHero a¢pI'lKaHCKoro MaTepl'lKa p;OJI)KeH OCHoBbIBaTbCR Ha CBep;eHl'lJIX, KacalOIl\l'lXCJI I10CJIe,llOBaTeJIbHbIX Ml'lrpaI..\l'lOHHbIX HaCJIoeHI1M. K CO)KaJIeHl'lIO' l'lCTOpl1'"leCKl'leI1l'lCbMeHHble HCTO'HUlKI1 ,lIalOT HaM CBe,!\eHI1JI TOJIbKO o Tpex nOCJIe,llHI1X 60JIbWl1X 3KCrraHCI1RX, BbI,lIeJIJIIOIl\I1XCR B R3bIKOBOMOTHOWeHI1I1,KOTopble npe06pa3l1JIl1 3THl1'-IeCKl1eYCJlOBI1JIB A¢pl1Ke. OHI1 6pocalOT CBeT Ha HaWeCTBI1R I1H,lIOeBporreticKI1X, CeMI1TCKI1X VIXaMI1TCKI1XHapo,llHocTeM nOCTOJIbKy, nOCKOJIbKy n03BOJIJIIOTc03p;aTb npep;CTaBJIeHl1e o nepeCeJIeHI1RX KopeHHoro HaCeJIeHI1JI, BbI3BaHHbIX 3TVIMl1KaTacTpo¢aMVI. ~TO KaCaeTCJI cTapblx CJIOeB a¢pl1KaHCKOro HaCeJIeHl'lJI, RBJIJIIOIl\l'lXCR pe3Y JIbTaTOM Ml1rpaI..\l'lOHHbIXrrpOI..\eCCoBB ,lIaJIeKOM rrpOWJIOM, HeOCBeIl\eHHOMCBep;eHl'lRMI1,3a'"lepnHYTbIMVI 113 l'lCTOpl1'"lecKI1XI1CTO'"lHI1KOB, TO MbI ,lIOJI)KHbIP;JIJI I1X H3YQeHl1R Orrl1paTbCR Ha pe3yJIbTaTaX 3THOrpa¢l1'"lecKl'lX, aHTpOnOJIOrl1'"leCKl'lX 11 JIl'lHrBI1CTl'l'"leCKI1Xl'lccJIep;oBaHI1M, KOTopble B 6YP;YIl\eM, BepORTHO B BecbMa CKpOMHbIX pa3Mepax, 6YP;YT p;OnOJIHeHbI lIOCTI1)KeHl'lRMl'lapxeoJIorl'll'l. 3TO KaCaeTCJI npe)K,lIe Bcero orpoMHoM Teppl'lTOpl1l'l CI1JIbHO ,lIl'l¢¢epeHI..\l'lpOBaHHoro Herpl1TRHCKOro COCTaBa BMeCTe e 30HOM roro-BocTO'"lHOM XaMl'lTCKOJ>1 3KCnaHCVIl'l. IIpe,ll"'lO)KeHHbl}I BepHapp;OM AHKepMaHoM Cl'lHTe3 pe3Y JIhTaTOB l'lccJIep;oBaHl'lM Hap; MaTepl1aJIbHOM KyJIbTypoM a¢pl'lKaHCKI1X HapO,llHOcTeM lIaJI B03MO)KHOCTbHe TOJlbKO pa300paTbCJI B rJIaBHbIX KyJIbTypHhIX KOMnJIeKCaX, RBJIJIIOIl\l1XCJI CBl'lp;eTeJIbCTBOM1.1l1rpaI..\llOHHbIX npoQeccoB npOWJIoro, OTCTpoeHHoro Ha 3TOM OCHOBaHl'll'l,HO TaK)Ke cOrJIaCOBaTb I1X C lIOCTl'l)KeHl'lHMYl aHTpOIIOJIOrl'll'l, l'l lIa)Ke '{aCTl1'-lHO C pe3Y JIbTaTaMI1 JIl'lHI"Bl1CTl'l'"leCKI1X l'lCCJIeAOBaHI1M.31'0 CXe:'.1aTYI'{eCKoeo603peHVIe HCTOpll11 a¢pllKaHcKoro HaCeJIeHHJI, oXBaThIBalOIl\ee c Oi'jHOM CTOpOHbI I1pOWJlOe i'j0 nJIIOBHaJIbHOrO rIepl10lla, cooTBeTcTBylOIl\erO eBponeHCKOJ~! )!,11"'1IOBl'!aJIbHoi'I ::moxe, H C ;:;PY- �596 597 rOM cropOHbI onHCblBalO~l1e CTBI1M, nOl\TBepMl\eHHbIX pe3YJlbTaTbI a3l1aTCKl1X H eBporrei.1CKl1X Hawe- I1CTOpl1'-leCKHMI1I1CTO~IHI1KaMI1.BJlarOl\apFl coxpa- HI1BWI1MCFlOCTaTKaM l\aBHO MI1HyBwero npOWJloro, ucj:Jpl1KaHCKOro HaCeJleHI1R rrOXBaJlI1TbCR O'-IeHb 60JlbWl1Ml1 MOMeT yMe peKoHcTpyKI.:\I1Fl I1CTOpHI1 ;:\0- CTI1:;KeHHFlMI1. KOJlOHl1aJJbHaFl 3KcrraHCHR TBl1M TeM, '-ITO He3Ha'-IHTeJJbHbIMI1 pa3Hl1TCR OT CI1JlaMI1 npl1WeJJbI.:\eB 60raTCTB HaCTOFl~ee B TaKI1X pa3Mepax, BpeMR l\aBHI1X 113 ee acj:JpI1KaHCKI1M KOHTI1HeHT 11 OpraHl130BaJJa npl1pOl\HbIX pe'-I11. B ~HO TaM Y/Ke J13BeCTHbl KapJJI1KOBble a n03l\Hee Hawec- CTpaH OXBa- 3KCnJJyaTaI..\I1IO ero O KaKI1X paHee He MOrJJO 6blTb MbI RBJJReMCR CBI1l\eTeJJRMI1 Ha'-IaJJa npOI..\eCca Ha3BaHlre .lie rr.1JeMR CeMaHr KaTpecPa)K a3HaTCKl1X C 06~I1M nJlelVieHa 8cj:JpI1KaHCKOro KOHTI1HeHTa 11 OCTaBJJeHHR rrpOMI1BaIO~ero BblM no TaM KopeHHoro "HerpHTOCOB" I1JJH TO~IY Ha3a", HapO}:laM, Hrrp. HerpOB". H aH}:I,n'la- KapJlJ1KOB rrOTOMKaMH ,[lpeBHbIX H acPPJ1KaHCKI1X HerpI1JI.'IOB K 0,!\H0I1 rrl1rMeiicKOM pace - 11 KYJlbType. nHrMeeB rrHrMeeB, Ha3bIBaTb ITllrMeFlMH. HapFl,!\Y npl1ql1CJII1Tb TOMy BpeMeHH B03peHl1RMI1 naJleOHTOJlOrOB, cPOpMbI 06~ee <I>paHI..\Y3CKHi1 yqeHbIM rrl1CaTeJlH 11 rr03TOM)' rrpe,[lJlaraJJ CQl1TaJIl1 B03MOMHbIM KapJlHKOBble apa6a:Vl, Ha cPl1oTII1- Ha MaJIaMCKOM rrOJJyocTpoBe "MaJlbIX ,[lpeBHHe HeprHTOCOB Ha3BaHl1eM Hepa3Bl1TbIe HaCeJJeHI1Fl. COTHH JIeT MCrraHI.:\bI ~aJJJ1 BceM 3TJ1M rrJIeMeHaM C'-lI1TaJJ 3TvIX O KCTOpbIX yrroMHHa.llH COCKaJJb3bIBaHl1R 3TOM Wl1pOKO pa3JJI1Toi.1 BOJJHbI HaWeCTBI1R C rrOBepXHOCTI1 H l\a)Ke HeKOTopblM I1CrraHI..\aM H aHr JJI1QaHaM. OHH 3HaJJJ1 Kap.llHKOB A:na rrHHCKI1X OCTpOBax, A. l\eCRTKH rro'leMeHa BOB Ha OCTpOBax ApXJIrreJlara. EBporrei1cKaR TI1JJa BeCb OKa3blBaeTCFl, 6blJlH ,n:aJIee, Bce KapJlI1KOBbIe COrJlaCHO C HO- KOTopble nOo'lara.lll1, '-lTO HaqaJIbHoi1 RBJIFl10TCFl CTa,[ll1eJ1 KaKOer-TO 3EO.1JIOI..\110HHOil I..\errH, npHHFlT 6bIJl BbIBOl\, '-ITO nl1rMeJ1 COCTaBJIRIOT cTapei1wylo pa;:bI. KOJlbMaH, A<I>PJfKAHCKME M IIMrMEM MX IIPOBJIEMA R3bIKA O nl1rMeJIX, '-IeTblpe TO eCTb O KapJJI1KOBbIX ynOMI1HaJJI1 yJKe TbICFl'l11 JleT TOMy Ha3al\ CTBeHHbIX KapJJHKaX-TaHI..\OpaX, 113 l\eBCTBeHHbIX 11 PHMa, no repOl\OT HbIX KapJlI1KaX-TaHI..\OpaX, rl\e-TO Ha OKpal1HaX HeBeKOBbFl, l\0 BbIJIO npo 1870 B JIecax HeKOToporo MaHep nepl10l\a IIJlHHI1M H l\pyrl1e, B CBOI1X TpYl\aX O MaoTIOM3BeCT- IIOTOM, B Te'-IeHl1e Bcero BCRKMe CJlyXI1 O nl1rMeFlX MCKaTb cpel\- 3aMepJlI1. CTOJJbKO, CKOJlbKO MOMHO 6bIJJO BblCBel\eHI1Fl CO BpeMe- :U;eHTpaJJbHoi1 "HerpI1JIJI8MI1" HerpaMJ1, lIIBaiiHcPypT, AcPPI1KH B MHpe }:lO Hero HerpaMH". l\IO lIIai.1.mo II.7IeMeHa KapJII1KOB, HI1'-IerO He 3HaJJI1. BCJIel\CTBHe Ha3BaHbI Ha HayqHbIi1 3Tl1M OTKpbITHeM. YqeHbIe ,!\pyrKe a 6pOl\Fl~l1e OHI1 6bIJIl1 I1JJI1 "MaJIbIMH BOMy pOCTy 31'01'0 nJIeMeHI1. Cpa3Y a 3a cj:JpaHI..\Y3CKlli1 Ml1p 6bIJI nOTOM rrpel'lWeTOK HX Hay'-lHblX loIaJIOpOCJIbIe nJIeWeHa qpe3- Yl\I1Bo'1FlJII1CblI:apJIJ1KO- BHe I1CCJle,!\o- AcPPI1I1:I1, OC06eHHO 3eMJle, 0'1' KOTOpOM nOWJIl1 Bce pacnpOCTpaHFlJI HI1M CHaqaJIa TaKMe B. ""pe qeJlOBe'leCTBa. TaKJ1M 06pa30M IIl1rMei1CKHM Bonpoc HI1R 60JIee BOM rBI1Hee 3a,[laqy 11 ,[lpyrJ1X 3I1lJ1Jlb lIIMHl\T, cPJ1qeCKl1e paCOBbIe MeRM Bce Bonpoc '-ITO Bce nJIeMeH, MeCTax. Hnp. )];0 OCTpOBax, B Ho- CTerreHJ1 3aTeMH11JI TaK/Ke rOllY, He B3>rpaFl Ha l\pyrJ1e pOCT paCWJ1peHI1Fl KOTOpbIX npOÓJleMa He npl1MHTHBHyIO Ky JlbTypy R3bIKa 150 npeBbIwaeT CM. I1X pO,[lI1MOrO R3bIKa. Hcc.nel\OBaHI1J1 Ha,[l nl1rMeHMI1, 3a- lf.llH :;Ke OCTaTKaMJ.1 KaKorO-TO H 6ywMeHbJ, 11 paCOBbJe O'IeHb H3bIKO~I CBOHX COce,[lei1, qY/Kl\bIX TeM, "ITO HMeJlI1 OCOKapJlI1KOBbIe HM B paCOBOM H Ky JIbTypHOM OTHOllIeHI1I1, MaJIOH3BeCTHoro KOTOpbIX 1'01',,8 cyTCTBJre c06cTBeHHoro R3bIKa Boo6~e npJ13HaBaTb OTKa3bIBaJIl1Cb e~e Fl3bJKa. E,[lI1HCTBeHHO aH,[la- npJ1'-lHCJIRJHI K nHrMeFlM, 5blno npJIqJ1Hoi1 3a Bonpoca 3TH HarpOMO)K,[leHHble }:I::Ul,6bITb MO/KeT, ca~l IIOJIb30- BH,[lJ1MOe 01'- nO~leMY HeKOTopbIe HI1!>-BInpaBa ,:leHTeoTIbHOCTHJ1 C'lHTa.'lJ1 HX BblpO,[lI1BweticR OTBeT Ha npl13HaKH, MaJlO pa3HJ.1JlI1Cb. OHH nOJIb30BaJll1Cb I3aJIlICb B rrOBCe,[lHeBHoi1 Ml13HI1 CBOJ1M P0):\HbIM R3bIKOM. 31'0 IIJlnIer1CKoro cneI..\J1- 3aqJ1CJlI1Tb K Imr- Kap.1JHKOBbIe rrJIeMeHa,. KOTOpbIX C'-Il1Ta.TIJ1nHrMeFllllJ1, XOTR O,LlHaKOC TO'-IKI1 3peHHR JIy 'lW II(I npo- BCJle,[lCTBl1e OTKpbITI1R Ha rI16pl1l\CKHX RBHO OTJII1QaJlI1Cb OT CBOI1X BblCOKOpOCJlbIX cocel\efi ~laHbI KyJlb- BaMHoM MaJIO I1JII1 COBceM He- nt;113HaKI1, rrpe,[lJJaran n.TIeMeHa, Mepe TaK:;Ke H3BecTHoii 1905 KOTOpblfi B a YCJJO/KHRJIa TaK)Ke ,I(eJIO B TOM, "ITO no Me'leHO, pOJIb OCJlOMHI1JICFl BCJle,[lCTBJ1e np0J13Be,[le- KapJII1KOB, VI KyJIbTypHble KapJIHKOBble II11rIllei1cKJ1(r npH06peJIl1 J1CCo'lel\OBaHHM Ha):\ Hay'lHo KapmrKOBbIX KOTopbIe qeJIOBe'leCTBa. I1CCJIe,[lOBaHHbIMH rpyrrnaMI1 B MJ1pe "pyrJ1X wBei1L\apeI..\ y'leHble, Ol\HOpO,7.l;HOi1, CTapel1weri nl1rMeH CO BpeMeHeM nOAP06HbIX qeJlOBeqeCKHe 06pa30M lIIMH):\T H l\pyrJ1e rrpJ1~lHCJlRJIl1 K e,[lHHotl B J1CTOpHH pa3BHTI1R ,[lpyrJ1e r.TIaBHbIM 3TMX nHrMeeB GyIO, BeCbMa KOTOpbIX l\OceJIe Bbl~laMHO 3al1HTepeCOBaH B A311J1. l\peBHei:j: rpeI..\HI1 LITO MeCTOMI1TeJlbCTBa I1X Hal\O nYTewecTBeHHI1K CXOl\CTBa C BaH11M CTao'll1 e~e CTOJlI1I..\y MeMcj:JHC CKa3KaMl1. ro~a O cy~ecTBoBaHHH nOTOM KpeCHM, MMpa. B l\a- I1CTO'-IHJ1IUI O KaKI1X-TO 60Me- ITI1CaTeJlei1. IIO::lTOMy 31'11 l\peBHl1e HeM CTaJlI1 Cql1TaTb OTKpbIJJH a HI1X M3BeCTHO MaKcHMyM '{I1TaTb y l\peBHI1X OKOJlO nOJlaraR l\peBHcro COBpeMeHHoro CBel\eHI1R Acj:JPI1KH. IIHCaTeJJI1 yrroMHHaIOT rl\e-TO Erl1neTCKl1e KOTOpbIX l\OCTaBI1JlI1 B 11 rOMep, ervlITTRH TaK/Re MHBY~I1X nHCaTeJJI1. nOl\aBaJJH JJeCOB :U;eHTpaJlbHOii KaK Hrrp. npl1Mepy rrJJeMeHaX, l\peBHl1e Ha B033peHHR IJcex C'leMbI JleKHX KpaFlX pacy TaKl1e Y'IeHbIe K llCTOpJ1'-IeCKoi1 ca~IO- pacoi1. nperrFlTCTBI1Fl K pa3peweHHIO B. lIl~Hl,L\T, 1'e\'!, ~ITO y)Ke Ha- �599 598 'BiHaH 1910 C npl1CTymiTb rO;la K O 3aHHMUeMOM OH JIW-lHO CKOJlbKO 6bIJI BaHMR rrl1rMeHMM TO}l{e CKHM.. KOTOpbIM )];0 CHX KaK CTax A3HI1 pemeHl1eM Il.\HXCH B 3anyTaHHoM rrp06JIeMbI TaKOBbl: H H RMI1 KapJlI1KOabTe OKa3aJl11Cb J1TYPI1 a TOpbIX HerpHTOCbl, MaHr Ha Bonpoca TO eCTb B A3Ta CeMaHrl1 nOJlb3yI{)TCH rpyIlIlbI. He A3Ta Ha J13 iJ;peaHHMl1 Heprl1TOCOB Bce Me)K,1:(y 11 peJIl1rH03HOM HaCTORlIIHMI1 KacaeTCH B3rJlH)l;aM MeHa JnlelOT nO;lJII1HHbIX Maccoi:l AcPPHI{e, B Jlecax TepMI1H 60Jlbllll1HCTBO Ba:\16YTVI caOM IIac.rlOHJlI1Cb B crreql1aJlI1CTOB Toro "rrHrMeeB", H VI 60.nbllloro H3 HM- HeIW- a3HaTCKHX 3Ha'-leHHR, Ka- 'IeJlODecIeCTBa. CJleAYI{)ll..\HM: M IlJleMfl CBOM P0)l;HMbIM BbICOKOpOCJlblX COXpaHHJlI1 Ce- PO~HOH H3bIK, oo.rree HOBble HO a llie6eCTa COce.l\11 HerpbI, B rpyrrrrbI HaCTOHlJ1ee }l{HBYll..\l1e C rrl1rMe- CO}l{l1TeJlbCTBa, Ha3bIEaeMOrO y'IeHbIMM COOTBeTcTByIOT pa3,1:(eJlY rrl1rMeeB M AKa. KOTOpbIX Bo rODopRT JleKCI1KaJlbHble HBJlReTCH MR 60JlblllHM MeCTe CKOJ1bKO .'leT. R3bIKa. OH CpeAI1 y'{eHbI~r, KOJlH'{eCTBOM Ha BaM6yTH, MHpe Bcex H3blKax Barvr6yTM, Toro Bal\l- paMOHa, HaXO)];HTCH MHOrO'IM- H cPOHeTH'IeCKl1e OCTaTKH BO Epe~1fl Tenepb OH Hay'-lHbIX CTaporo 06 np06.JIeMe pacnOJlaraeT D MaTepHa.JIa R3blKa c06cTBeHHo HaCTOHll..\ee Bpe- nHrMeeB, c06- 3KCrreAI1l..\HM, rrpO)l;O.JI}l{aBllIl'lXCA: CKa3aTb 06BecTI1Jl rrocBRw;eHHoro HCCJle)];OBaTe''1eM 11l1rMeeB KOTOpbli1 cpaBHHTeJlbHOrO O)];HH MO}l{eT 'ITO-HH6y)l;b !'13~aHHI1 OIlpe~eJleHHOrO TpeTbero rrHr1'.1ei1cKoro TO'llla O Ha HeTervry n11r1'.1eHX 113bIKa. BonpeKH OCTaTO'IHoi1: cPopMe. HerpI1THIICKo-oaMOYTl-I;lCKl1e Ha ABTOP CKY, HallleJl D BbIpe3aHHYIO - BbI)Jj\IOllV1ECH pa}l{eHHe, BeKM 60raTaR )l;oweJl AO pHTOpMI1 CKYJIbIITOPbI MaCKM, rpaHHl..\hl ,Il0BaTb. O)l;HY H3bl- HOBei1ll1I1M n.neOHI1 )];aBHVlt'1 H3blK R3hIKOB B 6a- 'ITO Te 6e3 }l{e y Ha'-laJlbHHKa 8CKopTa H 3a6paJlCR 6a06a601'.1 11 KaMHH xaTKa naJl a HblM 06pa30M Ha OH y no HeM B rJly6b rrOCepe)];I1He OH 6e3 HeM '-lall..\11. Hero. Tpl1 OTKpbIJl HaCeJleHHOH MaCKH Ha e1'.1y Tpl1 pa3a Kor)];a nona,n;aJlMCb HCCJlerOBopH BXO)];HTb TY,1:(a HeJlb3H. YBH.l\en 06MaHYJl 6,1:(HTeJlbHOCTb CBoero )l;OM)];R Ha Ha OH Tep- O.l\HaKO nyTb, MaCK11, 3aaePHYTbIe BeJlI1'-lat'JllIYIO MecTy XOTeJl HaTO.JIKHyJlCR OKOH. BJle31l111 TYAa K ,1:(epeBHIO nOKa HaH)];R nperpa)];HJlI1 OH B OT CDoeM norrbITKH, Bxo,n;a. nJleMeHM TpOnMHKI1 ,1:(.JIHCI1)];eHI1H BOKPyr KpOllle'-lHaR nO.JIKY, BHHMaHHe: Bbl- IIOJly3aMKHyTble M03aM611K, He Ma- CTpaHHoe rrp06paTbCR KO.'lOHI1M 3HaKaMI1 )l;ap-3C-CaJlaMe 6blJlO 113 )];epeBHI1 rOTOB OTKa3aTbCH ero a Hee )KeJlaR M BaMB3p3. HOCI1Jlbll..\KI1 HerpbI '-leTBepTOM y llIeBeJlIOpa. H3BaRH11e. BaRo rrpMBJleKJlO CTapblM CTpa 11 Kyp'-laBaR rropTyraJlbCKoi1: MaKya, 113 HHX, reOprl1H )];epeBa; CTpaHCTBOBaJl C OC06bIMM pa3pellleHHH 3HaKH aBTOp OH 6blJl RBJJelIl1e KopOJlH KopKOBoro IlOCMepTHoe M03aM6HKa CTpaHHoe HMeHM TaTYl1pOBKa HMHTHpOBaJlI1 npOHCXOfK,n;eHHH He MY3ee 113 KycKa coceAOB, BI1)];HMOCTH, rpyrrnbl MAKOH,lJ;3 TpOlIl1HKI1 npI1Ha)l;JIe}l{aT HX Bau,JtaB Kopa6eBu'£ JleCHbIe CHOM pO)];Hoi-i COrJlaCHO 3TOM 06JlaCTVl TO, IIaBeJI e)l;11HCTDeHHbIM B HX Ha 3cPe 11 ,l],He rOBopHT R3bIKa. R3bIK. aaCTpaJlI1i1cKo-a3HaTCKOM KKOTOpbIM a R3blKax, rpaMaTI1'-leCKl1e, pal-lHOrO H3blKOB Bacya, Il.JIervreHaMI1 MaKOH;Cp, BbIEO)]; OCTpoaax 3aTepRJll1 )l;HaJleKTaX AcPPHKe, B rpyrrnbI rpynIlbr: IlvrnleticKoro peKOH rro'1eMeHaM oc06eHHO O.UH!'l aH)];aMaHbT IJ;eHTpa.JIbHOM oc06eHHO TPH R3bIKax oc06eHHO Ha,n; OKeaHMM, <PHJlHIlHHCKHX rlHrMeeB. TpH CJleflHble 11 I1X B CI1el..\T1aJlbHOMcPop~le IlTHMe- R3bIK. "-ITO Ha TaK 3TMX-TO CBH311 Me)K)l;y COBOKyIlHOCTH H3blKaMl1 6YTl1 BaM6yTI1 O,1:(Ha 6aHTy-nHrMeMCKaH Ha KapJlHKOabIe pa3mi'IaIOTCfl OKOH'IaTeJlbHbIM Ha Me- Ha)l; pa3- rrl1rMeti:cKoM BepORTHO CerO)l;HH CTapaJlCH pa3HbIX rrl1rMel1 I1MeHHO: R3bIKOB. rrvlrMeea. '{TO Hai160Jlee yMaJlReT weCTH a 11CCJle)];OBaHIilI'1, KacalO- 3T11M KapJlv1KODbIM H3 TO B reHeT11'IeCKOM nOJlaraeTCR .l\eCRTKH OH KaK <:11M0I1030M. 3Tl1 6bI.T1. B pa60TaeT R3bIKOBOM B HCTOpl111 pa3BI1TMR TeppVITOpMI1. rOBopllT O ro)]; y Bpe~1fl HCC.r.e)l;OBa- MHpe. nJIeMeHa I(eHTpaJlbHOM AcPPMKe, 113bIKa, IlJleMR Ma.nai1cKoM Herpl1TOCbl KOBOti: TOJlbKO Hepr11TOCOB KOHe'-lHO KaCaeTCR B J1cK.nIO'-leHI1e rrJleMeH 1955 no HBJleHI1M nJlOTHOM crrpaBeAJlI1BO Ml1pe. 1922 S YiTypl1, 3TO IIepBbIM H m:yrHe, peKH cy,l],aHCKO-nMrMeMCKHX RMH BaM6yTM "-IeKaHoa- KOTOpbIM I1I1rMeeB 3Ha'IMTe.nbHO nJleMeHa KOHro. OHI1 VIMe.n11,1:(0CMX rrop "-ITO a D KapJlI1KOBblX KapJlHKOB Koe AcPPHKM )];pyroMy llie6ecTa, Hay,{Hblx nHrMeRM11. rrpO}l{MaaIOll..\l1e BeJlbrMi1cKoM I(eHTpaJlbHOH KOMy a3I'IaTCK11MI1 BaM6yTM, rY3HHAe OH yCHJIeHHO rODOpl1Tb HI-! cei1He He- I1CCJIe)l;O- MHoro. HaW 3aCJly)KeHHbIX 3THorpacPM'IeCKOM, rr03TOMy, 'Teo70Se'IeCTBa. VI I1l1rMOTI;J;OB B AcPPH- KOHCTaTl1pOaaHO, OKeaHI1M BOrrpOCa rr.JIe~leHa~l. 6bIJIO 6bIJI KapJIHKOabTe )l;OJlrMX Hay'IHO acPP11KaHCKHMH ITJIeMeHa C H3blKOSbIX 3TMX aI-lTporrOJIOrl1'IecKOM. HeJlb3R, ITaBeo'l I10CJIeA.HMe rO)l;bI A31111, AcPPHKe OTHOWeHI1RX. scero I1CCJle.l\OaaTb B B ,1J;pynlx Hcc.i1e)];OBaHHeY! scex pe3Y JlbTaTbI He;\le;lo7eHHO BK.na,n; B l-!aY'IHbTe lliyMaxep, npOl13BelleHHbIX 06pa30M rrl1rMeeB IVIeMeHa C060M rrpe}l{)l;e 11 AcPPHKI1. IIOCJle,n;HMe KapJII1KOBblM: MCCJIeAOBaJI ITJ'lrMeeB BaHOBep6epr, HaY'IHbIM :vmpe Ml1pOBOV. BOl1I-lbl J1cnbITaTe.'leM KOJIH'IeCTBa Hrrp. 3KCrre)];Hl..\HHX, aceCTOpOHHI1M pa3HblM nepBOM nOJIO}l{MTe.'lbHhIH ro)];ax HBJ1fleTCH, .neT 3aHHMaeTCfl Hay'IHbIX 1907/8 B MCTOpT1M pa3BHTHH nOCJle HCCJIe,n;OBaTeJIeM nl1rueea 3Ha'IHTeJlbHOrO nop B B CBH3H C nMBl:CflMH. TeJIeM rrHrMeeB, V:! 3KCrre)l;I1III1T1: K B y'leHblX I1CCJTe.l\OBaHI1H;\1, ,1:(JTHBbIHCHeHVIH nOJ1Ofl(eHMM npl1fOTOBJIeHHbIM CpeAVI yroBapvlBaJI OpraHl130BaTb nO}l{aJly!1 .. caMb1M 11 npeHMH IWy'IHO I<e. nOJ' .. wr Hay'IHbIX Tor,n;a, yCJlJIeHHO OCHOBaTeJIbHblY! eMy )];0 60JlblllOM Ha orrymKe Jleca '-leTBepMHKax a TeHHY nOJlA:HbI c.ne,1:(bI rroTyxwero TpHrrKI1. rrJleMeHll CO KO- HaXO.l\lwaCb aBTOp TaKl1M Hall..\Y- CJly'IaM- MaKoHA3, 11X �600 601 ceKpe~HbIe XpaHI1JII1I.l.\a pHTyaJIbHblX BOJIbWOe oKpyra 3eMJIe. rpynnbl I1X - HI1X Y HI1X cToJI6ax nOCepei'\I1He OPY,D;HH TPYi'\a, ,,<I>yH,lII1" HJII1 apTHCT, npei'\MeTOB MaCKH - CJIei'\yeT BparOB. KpOMe 6eCTIJIO,!lHOM, '{TO MaBllIH coxpaHHIOT Jl0", MHCTepJ.1M, CKopee Ha llerpYlTflHCKVle c TaTYHpOBKOM rroxmKHe nocJle rrocJlellHee Tpex JIeT Ebl'-laMHO JlerKOrO (60)l{)l{eHHbIX BpeMH Ha meM. nepe,ll nepBoro B I1CKyccTBa. MaCKH HH Oi'\Ha 1160 OHa Cpei'\H 6blJIl1 KonH- "MHi'\HMO" )KeHI.l.\l1Ha I1J1J1yMpeT COKpOBeHHblX He l1J1l1 nO:JTOMy MeCTax npe~CTaBJlFHOT 3a6HpaJlO "Mno- OCHOBHOti II). 6eJloi1 MaCKVI rrTlil..lbI. }KCo'lTbIM neCKO~1. O,llHaKO TporrliHKa ,,~mo"'10" JlI1~a, MaCKI1 B TJOp- MeHlI~HH (H3secTHbl ,lIa]f{e Tpa,llI1~HI1 MaCKI1 I1X 113 "KTOII:J" l1X OKpalllHBalOT K Wo'leMa '{epeny - '{pe3- nopOWKOM Vl3 npl1KJlel1B3lOT C 6001JbWl11\1oTBepCTl1e'II B noc.'1e,llHHrl MOMeHT, TaH~Ll. 06Ca)l{eHbl WHYPKO~l 'lepTbJ COrJlaCHO TaTyl1pylOTCH lI"'1H pJ1TyaJlbHOrO aBTopa, J1H,lIycCKl1e r JII1HbI. cPOpMy Ha CO Wo'lel\lOM, H HH,lII1BI1P;y-, Bblpe3bJBalOT nOTOM MaJIO nOXO)KHM MOIUOJlbCKl1e rrJleMCII, r,1\e COXpaHJ'IIOT MaCKII nyTeweCTBJ1H BblcyweHHble :JTI1M I1CKaTb Ha3blBaeMble MaCKaMI1 EJIH3aBeTY HMeeT Bce ,;:epeBbHMJ1 CO CBH3aHHbJMIl Je,Hbl pa- I1MeeTCH. paBHOCl1J1bHO CMepTH. nORBI1J1HCb MaCKI1 30.'11,1 H 06bIKHOBeI-IHO MeCTa MaCKH, BCTpe'{ael ~I MJUKOrO ,!lepeRa. KHpnH'-IeM, - 60raTO ,D;OCTHMeHHM CKyJIb- U1aOJlOHHbIM THn, pa3Hblx yHI1'-1TO]f{aIOTCR. ynoTpe6.neHl1eM Mno,no nma: Mbl KOpOJIeBy HaCTOHI.l.\I·le BOJlOCbl. MaCKa lIo'lfl 3TJ1MH "'THHbJ li KaK 61,1.'111B rro 06eJ1M BepxywKaMVI, Ii rrOJIflHKa 6bIC1'p0 TepHIOT a 1947 rOllY, cTopoHaM Ha 6bI.nH caoe SO BpeMH TpOilJ1HKH I-II1X 6bWIl HaHI1- xaTKa BOT Orrl1CaHHe Ha3BaJl CTopoHaM aBTopa TporrlilloK BaCKO ,1\:3faMa. KOCTlOM KOTopaH pbJ~apb B B OllHOM TOJlnoi1 Ha MaCKe, KOTOPblt'1 opKeCTpa 3BYKI1 Hble ,l\BI1]f{eHI1H 11 KPYT~lTCH BaeT,I\bJXaHl1e H rrone'{I1TeJIH. OH 3Tl1M BblKpHKHBaeT 110 OlI rrO.JJaraeT, COCTOMT UleJlb nJleMeHI1 TaK 6eJloro 6bJBalOT a TaKl1M H rJla3, I1i'\TI1 a TOJlna CMblCJla "HrOMa" 0I.l.\ynblO. CTpeMMTeJIb- Hero B nepeXBaTI1- 06'bHTl1H He . Bce- CBoero rrO,llHOCJ1T BblCOKO MaBI1R '{TO Ka)l{,lIble OCTOpOMHO, aBTopy 06pa30M B OTKpbIBaeT Ha'{I1HaeT H3HeMO)l{eHHbIM yrroMRTaK TaH~bl WeCTBl1e B Kpyry pbl- 1'pl1KO, ~BeTHbIX U1apOBap 6hICTPOTOM, '-ITO y TaHe~, BblcTyna- B OTCTalOI.l.\eI1MacKe. pbI~apb na,l\aeT MaBHR KOTOPblM KaK OTBepCTI1M ,l\JJH 113 ,lIepeBeH1, 3aKJlHTI1H. '{TO M3 rrpMHy]f{,lIeH OKaH,{HBaeTCH KaKHe-TO rrOHBJlHIOTCR HBJlHlOll..lI1MCH KapHKaTYPOM I1MeeT C TaKot! ECIcope 06pR,I\OB MeCTO TaH~eB, 6apa6aHHoro TIo,ll cpa3Y rOCTH. COJlOMbl, Wl1pOKl1X He KpaM- TJJa3 CTOpOMJ1T ero. Cepe,llI1HY, :JnOXH B03pO]f{i'\eHHH", ,lIOoTJ]f{eH CMOTpeTb BHI13 '{epe3 rrpVlxO,llHT B rpOTeCK, rro.1 paCCTOHHl1e BblHOCHT no He3BaHHorO nJIeTeHOrl J1 BOCKpeCeHl1e noCepei'\I1He MaCOK. 31'0 pJ1TyaJIbHbJi1 Tallel..l, KOCTIOM - M3 :JTO 6a06a6 J13 TpaBbI. Tpa,l\l1~110HHbIX Pbl~apH B KOJlb'{yrl1 Tall~opbI nYTemeCTBI1H no HeBHi'\HMbIM BopBeTCH O,llHOrO ~I3 "TaHlleM rpeMeH 6pbJMMeM, VI "MnOJlO" ,l\epeBHe BblUleOrrl1CaHHbIX HYTOM MaCKI1 "MI1,l1I1MO", rlla Bcex npJ1weJIe~ JOI.l.\J1MTaHl..lOp OlleT cy660Ty BTOpOro l13ropOllb C HJ13KOM KpblweM rrJIeMeHJ1 J1 oKpy)KalOT C yn01'pe6JIeHJ1eM uapH BO BpeMH ]f{I1BaH K 6JlH]f{ai1wei1 'IYMOM CTapeMllll1HbJ aBTOp r, a nOJl MJ1J1J1,TO BCeTaKJ1 KaKoi1-To TOJlbKO A nTHą oc06eHHOCTblO OT "MrrOJIO" Hei1 Mepe 1953 B 3ar Jloxmei1. MeJleHbKaH XOTH XaTKI1 nOJlb3YIOTCH nJleMeHI1 Ha ypmKi'\eH-' i'\epesHe ,lIaBHVle npa3i'\HeCTBax, pbl~apCKoe :JTOM rpynrre B KyBWI1Hbl Oc06eHHO y)Ke HaHI13aHHbIX EbJr JlH,lIeJla TaH~Op caMble yrra,llOK; 6blJl0 GpaTb, i'\sa B 6aHax. KypHTHHKOM MaBHR BJIaCTI1 3Toro caMOM 6blTa. f<JJbHbIM Tl1n. MaCIUl, Ha JIeonap,!la); KaM,lIOM apTl1CTVI'łeCKHX '{TO "MH,!Il1MO" c C OT CBOe:?"! MaCOK. VI Herpl1THHKl1 CBOI1 MaCKH pa3,l1eJlHIOTCJ'I Ha )KI1BOe Jl11110,a Ha H3 COce,llH. ,ZJ;epeBHH ]f{HBOTHbIX. y nJleMeHH. KaK CBR3aHHble nJleMeHHOro MacKH XO,llHT B OT OCTaJIbHOM MOi'\eJlI1 eBponeMcKoro cJlei'\yeT OnHCbIBaeMble i'\JlH i'\BOpa, B K HepHX, l1X KpaCI1Bble pa3Hble cPopMa 3Toro l1 '{eM nopTyraJIbCKHe nOJIaraTb, T<lMHa yBH,lIeTb yTBapb, KyJJbTypbl BbJCo'{aMwaH MaBHH. BO.llH'{aMwaH pl1TyaJl a MaKOHi'\:J pa3HI1TCH 3all.\I1Tbl 30i'\'{ecTBY. Y1cKyccTBa MaTepVlaJIbHOM RMI1 rOJlOB y6l1TblX a K 11X KOnl1pOBaTb POi'\I1MOrO KycTapHoro (i'\JIR OT i'\OMaWHI1X TaJIaHT MOJKeT ee THn XapaKTepHoti JlOi'\blpei'! onpHTHoro ero - npl1BH3aHHoe 06pa30M '{l1CTOnJIOTHbl KBai'\paTHoro HHX CTaHeT l13BeCTHbIM nO,llrpynnbl o'{eHb penYTa~l1H 60JIee OTi'\eJleHHble YI npl1HI1M,lIaIOT 31'0 OHO KopeHHblM Y 3TH He M03aM6HK. 3el\lJIei'\eJIb~eB, nJlOXaH BOKpyr :JCTeTI1KH, HX nTopOB HHKOMy ,lIBe 113 oKpyra nJleMH 06bI'{aHMI1 '-II1CTble, 3yKpaweHbl. CBOM HOBbIM, i'\eJIHTCH Ha 11 MaBHH OHl1 3Ha'Il1TeJIbHO nOCTpoeHbI Hble MaKOH,lI:J Ocei'\JIoe BaHTY. BblCOKI1X y nJIeMH CBOH~lH }lo;e i'\eJIe H ile TaIUaHaMKl1 MaBHH "Mnoo~o" MaCOK. PYKl1 y,/\aJlOCb npOKJlI1HalOT pa30CBOHX sparOB. M3 lIPyn[x 8aeMble HHX - 06bl'{aeB TeaTpaJlbHble TaK BJleHHOro Ha3blBae~wi1 ,,<PYHlIl1", T. e. Hero uapb H3 CO CTapHHHblM yCbmaHbl '{I1CTbD[ Horo 3Ha LleHHe J1 np!'l- y6HBaIOT pbll\apH 60H. Korlla Ha Bo 3aTeM '{eTBepl1HKaX lIJII1HHblMIl Ha c~eHY CTpeJlaMl1, pbl,{HT, rro- 6bJBaeT npl1rHYTblM 113 06cTa- K HI1M 3eMJle rrpl1XO,llHT C HaMOTaH- 6pocaeTCH Ha KOMep;1l11B :3TOM pO,l\e nOHBo'lHeTCH pbl- py)KBeM PYKax. Ha 06blKHOBeHII0 :JTOM pOJII1. C 11 cnycKaeT KYPOK. OOI.l.\11 i:'I ry JI C Kpl'lKaMI1 pacceVlBaeTCH KonbFl:\lll. yCTpal1- Cepe,1\I1HY Kpyra, ,ZJ;IIKl1M 3Bepb J1e)l{aI.l.\ero pblqapH. BblHOCRT OXOTHIlKVI B JIyKOB ,l\OJlrot'l UJI1Te,1JbllbIH BbICTpe,1J, c.m1BaFlCb B Hoe, rrpHrHeTalOI.l.\He Jleonap,lla. XJlOrrKa. TO"TJny. nOCJIe 1'0;'[ 6apa6aHlłOro B 'laCTO CSI1,1\eTeJleM 0i'\1I0ro npOKpallblBaeTCR Crrel\l1aJlHCT KJlO'{KaMI1 yrroMHHyTb 6bIJJ ,/\BH)KeHl1HM Jleorrap,/\a. oKpyMalOI.l.\YIO B MaCKe, CJlellyeT ABTOP JIeonaplla. 3pl'lTeJlHMI1 OXOTIIJ1KI1 H CTpe"'IHIOT B OCTpe Ha HaKpbITJ.l~'! UlKYPOH ]f{HBOTOM OH rro,l\pa]f{aeT HbIMJ1' Ha rrJleMeHI1 OXOTbl TOJIrrHlIlHMI1CH Ml1J1011 MY)K'I~lHa, fiOJIblllOM 3Toro rrpellCTaSJleHI1R. ,1\bIM Bl'lllHO 3BepH Kor,la BpelR Pa311aeTCH orJlyJlIO,/\ei1 H pOKO- pa3'bHpeHHOe oTnyrl1BalOT .1Jeonap,I\ orrHTb npellCTaBJleHHR ]f{J1BOT- KpHKaMJ1, a paHenOHB"'1HeTCH ero IlrpaeT opKecTp, , ł! �603 602 COCTOHI.l.\I1i1 VI3 6apa6aHOB peBa pa3HOrO pa3:\lepa. HeKOTopble Ha nO,1lCT<1BKaXB BH,n;e "Ie.'lOBe'·JeCKoi1 rOJlOBbl, KORTC)'; - Tl1nl1"1HblM MOTYlEBCRKoro po,n;a pe3!>6bl liOpOB, npI1HI1~!alOll1I1X y"laCTYIe rrpJ1Kpen,'leHbl lVIaBJ1R KypRT 6y6eHUbl Ta6aK. nOXOJKl1e Ha ynoMHHeM TaHl1ax M<1JleHbKl1e JKejTe3Hble HMelOTCll JKeJJe3Hble Tpy6Kll, B y rrJleMel-lVI lVIam!R. 11 rrpe,1lCTaBJleHI1HX, Y n.TIe1eHI1, K rr.'leMeHll yrro1'pe6JIRlOT Ka.IlbHH. M3 npe,n;MeToB 11Mll naJJllqbl, BO,1lRHble ,lloMawero o6l1xo,lla TOflOpbl 11 JlOJKKlI C 60raTblM ,ll.7IR rropoxa lI3 AepeBa BHI1MaHl1$! ,llepeBRHHble flJll1T, coe,!\I1HeHHblX TpeMR M lI3 Ta6ypeTbl, BbJpe3aHHblMl1 Ta6ypeToB M Jlll60 'l'O'J:Kax, TO CJJe;1\yeT IlOJJaraTb, I'I1X rrJJeMeH. BpaCJJeTbI CyHKll li rOH"IapHOrO opHaMeHT H3 I1opTyraJJhCKoi1 3HalOT. Bo 113 KpyrJJhlX BblAeJlKa CTaHKa. 31'a yTBaph B rJJllHe, BOCTO"lHOI1:AcPPllKll TaHqeB nJlO,llOB MlOM6a. a KpaCllBO 3aTeM IlOCRT rOJlOBHoi1 y60p M3 TpaBbl ll3 'IepHhlX CIloc060M rrJITaHJIH, TaHqa, nepheB B eBponei1cKlle KpOMe II ,lIJlR pTa, 1,0Heq MaCKl! - 'lepT 6bl KOTophle ~laCOK. B BaeTCR. a TaKJKe TaTyHpoBlwi1, He norpeMylIIKI1 y,llapHhlMll rYJlH. KpOMe K Toro, 0H11 COCTORI.l.\lli1ll3 nJleHa 6e'leBKe. COJKaJleHVlIO, OHll cerO,llHR O,lle'ITO rrpJl,llaeT 3peJlllI.l.\y xa- O 06bJ'-lae MQ;>!{I{O nneMeH:1. Ha nJleMeHHoi1 TaKJKe XO,llyJlRX y TaTyllpoBKoi1 MaCKll HllX llMelOTII KOJlhqaMll JKllBOTHblX '-ly,!\OBI1I.l.\,B036y}K,llalOI.l.\I1X yJKac 60Jlee Crrl1JllIBaTh cYI.l.\eCTBOBaHllI1 MaCOK y Tpy,n;HO nO,llMeTI1Th - rrepe,!\Hl1e ,llpyrllx 3y6bl rrJleMeH ,IJ:EJIO C I{PM3MCOI\1 ,IJ;aTa KO'-I'U1Hbl B. cTHTyTa BeHcrcoro GO.TJblIIy;o pO.'lh (c06aK, II Ha- MOJKHO 11 O npOll3BO,llCTBe aBTOp Cll.TIhHO COMHe- lU~,IH:\Ta, 3THOJIOrW:fECKOi1: KOTopaR YHI1BE:pCI1TeTa, B ChIrpa ..'! nOKotiHbliir cPaKTOB Aa.TIO TOn'IeK BEHCKOH 1954 rroc ..'le,~OBLUm B ,llOBaHVlM II BHeCeHI1'l rro,ll Ha3BaHl1eM 1. Hec:\'lOTpR rOAY, 6blc1a sa IlOTepH O,llHllM ll3 3aCJlyrl1 I111CaJl a HeM rrp0cPeccop SHa"leHlle rrp0cPeccop JlCCJle,!\OBaTeJleM B Kai1 HaY'JHb!M B HhlO-VIopKe, BJlarO,llapR y<IpeJK,!\eHllR, HeCOMHeHHO 06JJaCTJl 3HaHMR" HallIero 2. Ha 60nee lIlvlX ,lleHTeJlhHOCTh TaK}Ke l1CTOpllll, Onl1paRCh ,lleJleHJ1e Ha II rrpo- MCCJle,!\OBaH11l1: cPOH,ll BeHHep-fpeHa. rcarrHTaJl Ha II Hay<IHhlX nyTelIIeCTBI1i1, 6ll6mlOTe'-lHhle VI a TaK- rroTpe6HocTll. MaTepJWJJa 11 6JrarO,llapR }KJ13Hll HapO,llHOcTet1: C rrpJlMl1Tl1BHa HOBble "Ky.'lhTypHble JleT TOMy Ha3a;!i II rrpJIl-IRTOe BeHcKoi1 6blJlO nO"'BeprHyTo Korrnepcy K rrOJly'-leHlllO cPllHaH- MHCTllTYT nO.71y<Ill.'lKpyrrHhli1 ll3Y<JeHl1lO rrp06JleMbI HOi1 Ky.TIhTYPOl1:, a ,llpeBHei1wei1 rHnOTe3bI ,llopory OCHOBaHlII1 HOBOI'O 3TlłOrpacPll"leCKOrO rJly60KoMy - rO,lla. ,ll.ITR AHTpono.'lOrll<IecKllx 9THOJlOrll<IeCKJlX 3Kcne,!\l1qllH rry6.71I1KaIIlloHHylO opraHll30- 6bl.71 e.n;I1HOrJlaCHO BhI6paH CYI.l.\eCTBYlOI.l.\erO Ha 3T0i1 nOMOI.l.\HBeHcKlli1 CHapRJKeHlle aBTopl1TeT MHCTI1TYTa rrOCJle BTOpOi1 l'.mpOBOM y,llaJlOCh npOTOpllTh COBOi1 nO,ll,llepJKKH OT 06I.l.\eCTBa 6hIJl llIMll,D;T. "OH 6blJl 2. 4. 1954 BvlpKeT-CMllT ,ll.'lR pa3Bl1TJlH feMHe-feJlhlIepH I1CCJle- AHTpOrrOJlOrl1ll II 31'- BOHHhl l1MeJlO TaKJKe TO 06CTORTeJlhCTBO, 41'0 rrpocjJeccopy cpeccopy ee MeTO,!\bl, H3BeCTHble KpyrOB. MerK)l.yHapolIHbll1 rrpe,llCe,n;aTe.71eM ero ,llJlR HayKll KpyrrHei111IJlX Oc06elIHoe elO lVIeJK,!\yllapa,llHhli1 KOHrpecc BO BpeMH KOTopora orpOMHble KOTOpOl'O 9Tl1X ,!IBYX BCel1: 9TH0.710rI1<IeCKOM: ,lle- He yManll.TICH. ,IJ;oKa3aTenbCTBOM Toro BaHHhli1 B BeHe 'leTBepThli1 HOJlOrllll, 0630pa B npl1MeHReMble KyJlbTypHhlX BOeHHhJe MHcTllTyTa pa3Bl1Tl1l1 CorrOCTaBJIeHI1e KpllTlI<IeCKot'l OIreHKl1 pe3YJlhTaTOB rr )npaBOK MeTJ,lla Ha 3aMe'1aTe"'lbHOM npocpeccop. ,!Ic1H rrp01l3Be)l.eHI1R RTeJlhHOCTH BeHCKOM llIK()Jlhl, lIeCRT rrJleMeH MbI O;rHOBpeMeHHo rO)l.0~1 ,TJ,BaAr,aTVInRTI1.1leTHeroJ06J1jIeH 3T1-IOl'pacjJl1'-leCKOrO MH- }Ke Ha KapllKaTyphI. 06I.l.\llX ,llJlR 060l1X yrroMHHyTb PI1- 3TH HerpbI npllKperrJleHHhlX ,llJlH TamreB HOCRT }KeHI.l.\I1Hbl, a II ,llp.), HOCI1MOe l\103aM6J1KCKI1c.1HHerpa~1JI lUKOJlbI? 6eJJhlM: npe,llCTaBJleHllR. CO crreqllcPll<IeCKoi1 Ka6aHoB Ha OHH nOJlb3ylOTCH rrllJKaMhI, qllpKoBoro MacOK, yrroTpe6JlReMbIX ,llpyrl1e, 06e3bRH, XO,llyJlRX. JIX BellCKOro K TeJJy CTepBRTHllKa, II rry<IKa nepheB, TaHel1 Ha llm! MaBllH, lVIaKoHA3 C'le- By.H11l0a MMEElVI MaJIeHhKVlMll naJlO<IKaMH, MaJJhlX 6apa6aHOB BalOTCR ,ll.TIRTaHl.leB CR pa3YKpaweHa. He TOJKe pa3JlH<IalOTCH cPOPMOi1. Bo BpeMH TaHl..\eB "IaCTO KpyJKKa MaCKapa,lla AJJR APY- OTJlH<IaeTCH OT lVIaKOH,ll3 OHl1 npHKperrJlHlOT MM M3BeCTeH TaKJKe paKTep Ha KOp- JJaTyHlI a JlHOrAa rrOKpalIIeHbI y<IaCTHllKll o,!\eBalOTCH B 106KI1, rrOXOJKlle Ha ryJlR TeHaro Jl1l60 PllTyaJlbHOrO ,UJIJI MY3blKl1 HHcTpyMeHTaMI1, BhI611BaH ,llp05h y HllX HeT, a 60JlhllIlle OHM KaK lVIaBI1R HI1KOr,lla rrpeAHa3Ha<IeHa lVIaKOH,ll3 113 TaHraHai1Kll ,llPyrl1x np03BI1I.l.\e B Ka<IeCTSe HaCTORI.l.\erO Ha3BaHHH 30yapo ,llBYX KOHTpaCT C <IepHhlM cPOHOM. 30,ll<IeCTBOM H TaHqaMH. Bpel\UI op- COCY,llhl ,llJJR BOAhl OHM JJellHT pyKaMlI, Bhlpe3aHhl rpyrrrra yKpalIIeHllRMH, TaK CM,llRT rrpRMO Ha 3eMJle, <ITO 3Ta LIPeT; rrOJly<IaeTCR HHTepecHhli1 I1JIeMeHHaH a rpyrrnaMI"! 'ITO OHl! COCTaBjlRlOT ,llBa pa3,llejlbHblX HaCTORI.l.\ero pora . COCTORI.l.\l1eVl3 y MaBI'IH Me"iHble 11.7!H113 6pOH3bl, H3 CJlOHOBOi1KOCTlI. fJlI1HHHbJe yrrOTPe6mUI npJlHRTh llpe,ll- <IeJJOBe<IeCKI1MI1cj:lllrypaMJI. CTORT Ha HI1JKHei1 rrJlJITe, rrO,ll,llep}KI1BaR BepxHlOlO. He yrroTpe6JlRlOT TaH- HoraM H3MeHTOM B BI1,lle Tl1ll11"lHblX rOJlOB "lVI3KOH,ll3". CaMblMlI lIHTepeCHblMll .n:OCTOi1Hbl TalOlCe OTK.'lOHeHllH ME:JK7J,Y06el1c.\l! ,llyeT C<IJ1TaTb CB;1,!\eTe.TJbCTBOM Toro, Y pbJl..\apR B MaCKe TOJKe 6y6ew-ll1Kll. CTapei1WI1Hbl l'.1f'TaMlI RBJlRlOTCR pora om1caHHble 113 ,n;e- y U~I1KOJlO,n;OK l1 JTl)11 KOJlb<Iyre. apa6CKI1i1 ynoTpe6JlHeMble Bce I1HCTpyMel-lTbl noBblpe3aHHOM ,!\OCTHJKeHllR B Kpyrll", llIKonoi1 TI.l.\aTe,1bHoMy nepecMoTpy 06JlaCTVI BBe,n;eHHoe llHTh- B Ka<IeCTBe pa60<Ie11 CO BHeceHlIeM 60Jlb- rronpaBOK. He llIKonbI, MOJKeT 6hITh O,!\HaKO pe"llI 1I60 KOHqenIII1R o Kpll3JlCe JlCTOpll"leCKOrO l\leTO)l.a 3TOi'i pO;rCTBa Ky.TJbTyp 11 llX cBH3ei1 npO,'lOJl}KaeT C'-lI1- �605 604 TaTbCR eil.1e IlI1TeJlbHbIX caHblX ,lIa}Ke CJlyrl1 B llayKI1 C H~MH B KacaeTC.'I orpOMHoe 60JlbUlyłO TlJJHHbl O'-leHb HeT. co6paTb HeT nl1- ax HI1X 3'1'11 3aMe'-laHI1R He 6blJI JlY'-lIl1e KyJIbTyp O HI1KOI1M KpI13Y!C ee He BMeC're Ky JIbTYPO:i1, J1 3eMJIeAeJIMe. Ha TeppMTOp1111 1200 J1 BOJIa. Me}K,!IY KO'-leBHMKOB B łOHOH <jJopMoii AałIHotl 'TOM. pa3HbIx 3THX Hapo!,\oB, C I1X o KyJlbTypabItl OCHOBaHJ1R no KOTOpOMy HapOAHOCTI1 - KO'-leBHHKM e) MaTpJ1apxaT. "CTapOJ1" c ,!\ei1C'TrJ1TeJJbHO, ceteris pe.'!HrHei1 B 11 nacTbIpeM, npoqecee J1JlJ1 "OCHOB- xapaKTep. 3KOHOIlY!'-IeCKOH npe;:(e.Tlax o,n;Horo HOBeHUlMe <jJOpMbl, ce6e, , 'Ibl\: 6bIBałOT YJ Toro pe3Y~'!bTaTbl 11 M. ,!IO P. H B '-IeTBepTOM C npMpy'-leHMH Xp. B TPYAHO B03HWKJIa 3eMJIe- KyJIbTypa 6bIJla I'OBOpl1Tb 11 npe}KHee KOHHbIX CaMoi1 npHHHToMy paHb- nacTbIpw XOpOUlO ,!I0 CBI1- C6JIaCTHX. ceBepHoro OJIe- peJIMrH03HbIe "IepTbI pa3pa60TaHa O KaKOI1-TO - lIIMJ1,n;- 3aMKHyToI'1: yTBep}K)J;eHI1H, OOl..I.\eCTBOUaTpl1apXaJIbHoMy ropa3,n;a 06il.1l1i1 YMeHI1R TbICH'-IHJleTlilM BonpeKw Cl16WpCKHe eil.1e <jJa3e naTpJ1apXaJIbHOe npe,!ICTaBJIHeTCH KaK c,n;eJIaTb OBI..\bI, K03bI, 3aKaBKa3KI1X COXpaHWJlJ1 CTapJ1HHbIe Ky JIbTYPHOW npOTlilBonoHeaKTyaJIbHO. CJIO}KHee. TpaBU'UC'Ka-KBaC'b1ieBc1ca ~CC~E~OBAHMH ITO CMCTEMbI B BOITPOCY ,ZJ;EPEBHE !,\eJIo HO B KOTopbIe, B }Ke TIlDa '-IaeTO <jJa3Y" 13epO-llOCTO'-lHoii: OT po,n;a pa3110po;:(- X03RI1CTDa. 3THorpa<jJW-łeCKHX TOTe:'vH13Ma. ITp0I13Be,LIR Ob]'i no Mepe B03MO}l{łlOCTll He 06Jj~1111IITor HBJIReTCR HI! TEPEXrrO~bHO~ ABrYCTOBCKOrO XX ITOBET A BEKAX :. Bee np06Jle~lbI onpe,!IeJleHHOJ1 paccnpOCOB ee OKOJIO MrpaJIa Ha npJ1Mepe cTapeiOiIl1wx ~'1łO,!IeiOiB ,!IepeBHe) nepeJIOMe 06apOTe XIX 603 11 XX COCTaBJIReT BeKa 500 eOI..\l1aJIbB ce- HCCJle,n;OBaHJ1t:1 BeKOB, OCTaBJIeHJ1R BCeMJ1 }KI1TeJIHMJ1 17 M cnopa- O,!IHOii: ,!IepeBHI1 TeppHTOpWaJIHblX nJIOlqa,!\b 6bIJI oT06pa- OCHOBaHHbIM napa: 3TOT Ha cnoc06 nOCeJIeHJ1R. H C'-II1TaJlaCb CJIy}Ke6HbIM reKTapOB, B TOM KOpO- '-IJ1CJIe naxoTHoi1 reKTapoB. nOCa,!IOM. ObI.'! pOJIb OCHOBaHHW He paHbUle 60 KaKyłO CI1CTeMa B cOBoKynHOCTI1 ,n;epeBHe. B03HJ1K.'!a ,ZJ;epoBHR B03HMKJIa JT01W He Ha npJ1lleHReM Bonpocy, 3eMeJIbHaH YCJIOBJ1H B nJIO,llOCMeHHOM nOCTORHHO ;:;epOBHI1R In nOCBHil.1eHa X03R:i1HJ1'-1aHHR Ha Tpl'Xl~e.'lbHOM ,r-aCKi1M '-ITO TOTe:\lH3~I 111 XIX J1rpaeT ITOJIbIl1e, 06pa30M cHoc06 ;; ",",HI 11CCJJe;:(oBaHYJI1 KaCal0il.1YJXCR: TOTe:'.IH3~1a :\1O}l{HO CKa3aTb, (rJlaBHblM }"e\.j "C'epe;:(I1Hł:bIe" BeCb:\la CTaTbR ,!IO CMX nop jW-~KOHOMJ1'-1eCKI1X TeHlIeH- 113BeCTHoro ~~'-IeCKM KyJIb- 3aBHCI1MOCTH HaKJIOllHOCTH. --3TH OCleHb HaeTORil.1aR pa3- ,n;etlcTBHTeJIbHOCTJ1 CI1JIbHblX B nepeXOART KacaeTCR "cepeAHHHYIO KaK!1X-TO KO~~EKTMBHO~ rpYCKE, Ha3bIBaeMbIX nacTylllecKHx I1C'fOpW!eeKOrO eem1 Kpyrax, 11 pe~'Il1rI103HO-H;:(ei1HbIe no KpyroB" Il1I1POKyłC" CYil.1eCTBOBaHHe COOTBeCTBYłOil.1el1 caMH r. np06JIeMa CerO,!IHR MaTpJ1apxaJ'IbHoii: Bonpoc r. EBpone OJIeHeBOAcTBO. J1 KOHHble CTaBJlRłOil.1ee A3J1H MO}KHO TaK HMeHyeMoM CTpOR. coqHOJJOrWleCKJ1e B3RTbIe cne- Ky JIb- cHoBJ1AeHHRMI1 caMoro MaTpJ1apXaJIbHbIX KyJlbTypHblX UHii:, I1MełOil.1Hx HJ1KaKo:i1 3aMKHyT0J1 C pa3BMTMeM CKOTOBo,n;cTBa C'-II1TaeTCR cero,!\HH, TaK '-IJIeHOB I1CTOpJ1'-1eCKOM pa3BJ1- MJIH Bcero CBfl3H BepORTHO 1800 M U;eHTpaJIbHOW HH nCHXO- B nepe,!IHeJ1 CKOTOBO!,\CTBO Ha~laJIOCb RBJIeHJ1J1 ,lIJII1- ,lIHCqH- B OH TaK}Ke <jJa3bI ITpe}K,!\e '-ITO CKOTOBO,!ICTBO B03HHKJJO nOJlO}KeHWłO KyJIb- cTyneHbIO rrpe,n;cTaBJIReT cOBoKynHOCTI1. naUleCTBa Xp. He J13BeCTHOW Ky JlbTypHOJ1 CKOTOBOAeTBO BbIBO;:(, P. '-IepTbI Ule HaY~\I-IoM nOCJIOBHq HapyUlałOT "KY JlbTypHbIX TOTeMH3Ma, CeI'O,!\HR a) B) libH H ,lIJIHTeJIbHot1 pa3paOOTaHH0J1 TaKOJ1 03HaKOMl1TbCJl TypHOii: nepeXO,!IHOW Ky JIbTypbI. peJIJ1rl1J1 11 Mw<jJOJlOrJ1l1. 3Ta aBTorpa<jJHJ1 OHH COCTaBJIHłOT, oco6eHHo rOBOpl1.lI B XOPOlllO npI1Hqv!TI, KaCaeTCJl - KOHCTaTHpOBaHO ,n;a}Ke <jJOPMOW, HH '-IeJIOBe'-leCKOW B 3eMJJeAeJIbl.\eB HeKoTopble erl1n'rOJlOrJ'IR, KyJIbTyp. aHam13 cerO,[\HJl COXpaHI1JII1 '-IeJlOBe'-leCTBa KyJlbTypbI, 60Jlbllll1e 11 ,lIpyrl1e. CYil.1eCTBOBaHl1fl C03AaHJ1R 06pa30M nepB06bITHO-06il~I1HHOrO lIIMH,!\T Oc06eHHO I1CCJIe,llOBaHl1e cooHpaTb ;:ly III e, onpoBeprHyT KyJIbTyp" npocTbIX TI1M Bcero. ITO;:lJIHHHbIM "OCHOBHbIX pe~'1J1rM03Hoii! Mal'J1eM. "npaKyJlbTYPbl", KYJIbTypOt:I, paribus, 6bI KYJlbTypbI lIIKOJIbI. TaK}Ke Ha3bIBaeMOM AJIR BbICOKl1e T'pI1MV1TI1BHOtl TJ1naX nepHO!,\ nCJ1XOJIOrHR. 6blJJO npei'J,CTaBJleHI1Jl BeHCKOM B npe}KHI1X CI1CTe:'.'laTI1'-1eCKOe, OCHOBaHHoe ,lIaHHbIX cooTBeTcTBYłOil.1eM •.1 C CYil.1ecTBYłOil.1eM y 3. CpaB- nOCJle!,\OBaJlO C03!,\a- O npO'-lHOCTI1 C 6Y,llYil.1eM ITonOMY, nO.TIe3HbIM npoH3Bo!,\HTb Bce B B pa3HbIX vlrpaeT eil.1e nJJeMeH, MeTO,lla 6bl np~'-II1HHOCTJ1 POJIb HapO!,\OB HbIMH KOTOpbIX BOCTOKOBe,lleHl1e, HapO,llHOCTeJ1 l1MeJIO 3Tl1M CHHOJlOrHR BeHCKOJ1 lIIKOJIbI 11 nepeMeH'-II1BOCTH JJOrHH B. ,lIJIR 11 paCUll1peHI1R KyJlbTypbI. OKa3aTb 3KCnepl1MeHTaJIbHbIX ,ZJ;JIR BblRCHeHI1R TypbI y BHI1MaHV1R Ha I1H,lIOJIOrHR, npOH3Bel'leHI1J1 3Ha'-leHHe TeJlbHOCTI1 MoryT MHpe, KOHl~em~I1H <jJyH!,\aMeHTe B~TlilJl OCHOBaHl1eM JII1HI1I1; 3a 60JIbllle CI1M61103e HapO!,\HbIe KJlaCl1'-1eCKOM COxpaHHOCTI1 Typbl npe}KHeJ1 06pail.1aTb 3TOM HanpaBJleHl111 O tITO YCOBepUleHCTBOBaHI1R npl1!,\ep}IUIBaRCb He06xo!,\I1MOCTII HOM" rJlaBHbIM LlI1<jJW!eCKoii: Tpe60EaHI1e H }KI1BYil.1l1e Ha CTeneHI1, ~CTOpl1'-1eCKI1X I1CCJle,llOBaHI1J1 HapO!,\HOCTet:l, Kpl1Tepl1eB, J 6ÓJlbUl0J1 I1CTO'-lHI1KOB. B03HI1KJlO IIl1e B B coopylKeH He paHbUle HaCTORil.1ee 17 BeKa BpeWR ABrycToBcKKii: J1 C'-IMTaJIaCb B Hej( ltaHaJI, CJIy}Ke6HbIIl npOJlufBaeT rJIaBHbIM 25 KOpO- eelleHcTB. cpe,n;CTBOM nponl1- �606 607 T<lHI1R /KI1TeJlet1 cy B Ka<IeCTBe Ha 11 11 pO,ll,bl 12 6blJlO CTpaHI1I.1ax) 11 qaCTb AepeBHR IlocJIe Bce BaHI1R Ba nop 11 Ha 'ITO BblCOKI1M AaBaR JII1I.1 Ha HI1QerO no,l\ l'O,ll,HR BblTeCHeH '-faJla HJ1JJI1 RQMeHb. a OH a) B COBepWaJlaCb KOTopble JIyroB Ha'laJlI1 nWeHI1I.1a 1870 KaK C Vi OBec M€CTO 1933 Ha CKOTOB07\CTBO, He OCTaBJJRa ro,ll,Y. Bcex B B ,ll,epeBHe 3€MJle,lleJIb<I€CKYlX JJeT He Toro CKOTa cpe,n;CTBaMI1 11 T. ,1:\.) a B Ke TOQK11 B B03,ll,enbmaHI1I1 B) B 'YJKe KonneKTVIBHOM r,l:\e KOTOphlX B nOCa:'KeH n03,ll,HVIM '-IeCKOM o6pa6oTK€ Coxa AIm TaM, (Hnp. BhmaC€ 3T0i1 r,n;e CI1CTeMe (KJI€TKa). Yl Ha Y3KI1e 1920 Tex 06ll1eM CHCTeMa He (TonbKO CeprroM B B oropo- y3KYlO TaKO t'! B 11 Ha Ha l.mpoBo:if BOMHbl B ,n;epeBHe ,n;o MeXaHYl- B OBI.1eBOACTBOM J1JIJ1 CBYlHOBO~CTBOM Yl B KaJK,n;oro eCTb Jlowa,n;b HacTORll1ee a BpeMH eCJlI1 nO'-iTI1 OH pa60TaeT y B 3TOT ."ecy C~OT CeHJIKOM, KOCOM. HO HaCTORIQeH np06JJ€My nRTHO OT- H3 6epe- KOHcPl1rypaI.1I1R Ha 06ll1I1HHOM 3KOHOMI1KI1 3JJeMeHTOB, arpapl-IOro }l{I13Hl1 yqaCTKOB HacToRll1ee 3HaHWR, B ro,n;bl BpeMR '-Ipe3ITO.JIOcWQbI OnaCeHI1R MeJK,I:\y nO)J.Kyna nepBoi1: VIH,n;VIBI1)J.ya.7JbHOMnJJaHHpOBKe B K co CJlI1RHl1e 11 HMny.JIbCOM CTpeMJleHWe rpyc- TaKoMy TOpM03Rll111MI1 OCHOBHbIM RBJIReTCR 11 ,l:\epeBHe cnoc06CTBYlOll1I1X 6bIJJl1 cPaKTOpaMYl, 18 M 19 JIJ1TEPATYPA 'Yrro- Hy}l{HO ceRTb eCTb JIecy no 06pa30M 11 Ha ,lIBe TO 11 ,n;Be. OpraHiBaI.1H51 60JlO- CTaTbe Opy,n;MH, E}l{eHe,l:\eJJbHble eKe), 2) MCTOPMM BTOpOM )J..'lR npo- 3KOHOMI1QeC- 06.7JaCT11 3eMJle- BEKO B - J1CTO'łHMK 3EMJIE)l;EJIb'łECKMX ABTOP HaTypbl aHaJII13 B BapllIaBCKYle KJJlOK: 1804 06cYJK)J.aeT ynoMRHyTblX np0l13Be)J.eH ynoMRHyThIX KPJK11IllTOB ),10CTCKWM 2KypHaJI O 3aMeTKM 3aMJJe,ll,eJJI1I1 ()l;3eHHI1K np05JJeMY ny6m1KaI.1I1RX onl1CaHI1H CJJe)J.ylOll1I1X OP'Y)l;Mti (O 3KOHOMI1QHbl B3RTbl 113 ,l:\pyrl1x aBTOp 1. PMCyHKVI He FI opa.JIa C)J.eJIaHbl 11 nJJyra C HaTypbl, nJJyra RBJJReTCR Onl1CaHWI1 ynoTpe6JleHbI pble eIJ.1e CerO,l:\HR KOpOBhI, JKeHHYIO naCeHI1R OKpeCTHOCTRX, KapTY). npVIXO,l:\l1T B 'YBarax HO B3RTbl nepe,ll,e,JIKOl1 .D:YlaJleKTI1'-IeCKYle BO BTOpOH K nOnOBI1He B 18 BeKa, 3) 3a- Tpex BblIlle- opaJJa TaKJKe, B CTpaHe. VI COXM KacalOTCR Ha OCHOBaHl111 C.7Je,l:\YlOll1I1M BbIBO,/laM: BapIllaBCKYlX MCTOQHI1Ka, opaJJa. Ha3BaHI1R OKpeCTHOCTRX Ha3BaHI1R B nJJyra, TbIrO,/lH€Bb!X pl1CYHKa BapllIaBM 3aMoi1:cKI1). 113 ,ll.Pyroro )J.l1a.neKTMQeCKYle ynoTpe6JJRIOTCR Tblro)J.HeB3 I1CTO'-IH11KOB, a OPY,ll,I1t!, ynoTpe6JJReMbIX l. 2) C11HQe- JJI1 HaXO,l:\Rll1eMCR JI~I OHYl 3eMJJe)J.e.'lb'-IeCKI1X aHaJJI13a 3eMJJe- l) pOJJbHMI.1TBe) On11CaH11R 11 pI1CYHK11 VIJJI1 nOQepnHyTbl 11 pYlcyHKOB ny6JJI1KaQwRx: ('YBarVI 1779 np0l13Be)J.eHHoro HeB03MOJKHO rJlaBHhDf naC.JIJ1 B X03RI1Ha IlpocTpaHcTBeHHaR CBoe pa3HaR JIanTeM TapN2a pyc: C cero,n;HRWHero nOJlei1: 3aHHMaJII1Ch Tax. B )l;JIHMCCJIE)l;OBAHMH CyHOK nepBOH 3eMeJJbHblX BoMHaMw. CEJIbCK03HtiCTBEHHAH yQa- RpyQHylO). )l;o ypoBeHb JJOBKI1X KpeCTbRH J!I1KBI1,ll,aQwM Bo.n.eC.JtaB YP01Kai1: O)J.HY CTOPOHY). pa3MaxHyTbCR nOJlOCKOt'! JKHI1Bbe. TOM, <ITO Ha 0TPaJKaeTCR CI1CTeMe pacCMOTpaJJ cy6'beKT11BHhIX KO'I'! He3aEJI1CWMOCTI1 11 K TO KyJIbTyp, paCTeH11R, OpY)J.YlOT JI03BOJIHlOT rrpl1 W rp1160B, ITJJeTeHl1e )J.f·JlJ1R 11 CKOTOBO,/lCTBa. ca,ll,RT O)J.HO Yl JKe 3na<IHblX celOT B C ,l:\OXO,/la~ll1 OT 3eMJle)J.eJII1R, Rro,l:\ ,/leJlO, Bb1TecHy.111 )J.OMa KPynHoro 3aKJlIO<IaeTca: pa60T TOJIbKO 113 Ka)K,n;oro BblTec- orop0,l\ax nacT611ll1e cepe,l:\YlHe naXOTbl ro,n;a. MallIl1H Ha caMot! 3eMe.JIbHaH nOJIOCKVI B'beXaTb Ha 3aK.JIlO'-IalOTCR B TeXHI1Ke ,n;o COBpeKeHHhlX He.JIb3R CKOTa KapT0cPeJIb COXpaHJ1.JIaCb -rpe6.'leHYle YQaCTKe e. I1MelOll1erOCR ce- AO Ha- ,ll.PyrVIx MCKJIIO'-ieHI1R CTKe, Ha o6pa60TaHHOM HapR)J.y 60pTHI1<IeCTBO. aBTop Hl13KWM pa3p03HeHHI--JX ne:teHWa T. JKI1TeJJeM. 60JJee MMl:)OBbIMW OQepe,l:\H, C06l1paHI1e VI rOHTapHoe 3KOHO~I1KI1, 3peHMR nOJlO}l{eH11lO. CTOpOHbl l\eJJbQeCKVIX 6) TaKJKe 3aKJIlOQeHHe C OBeą RB"'lReTCR (60H)J.apHoe 11 pa3BJleQeHl1RX BpeMa '-ITO 11 Ha 11 O,/lI1H ,n;eHb 3a )J.epeBHVI, CI1CTeMa no O,l:\I1H ,n;eHb OT KaJK,I:\OM WTyKI1 npOITI1TaHWR )J.eJJKa ,n;epeBa CTbI 113MeHI1JJaCb, nacyT naceT BpeMeH. KOTOPblt1 cOBepllIeHHo PJKYl. CI1X ,l\OBOJJbHO He3anaMRTHblX nOQTVi nOCJle ,l\0 BCJle,ll,CTBl1e COPT ee 11 RQMeHb, B 11 npa- yCTaHoB- ,l\epeBHe 06pa60TKa, ceRTb l'l (Flurzwang). pOJKb B03,l\eJIhIBaHYlR nO<ITI1 B pora (Ha3- Teppl1TOpl111 JKe rO)J.a Ca,ll,VIJII1 I1CKJIIO'lI1TeJlbHO BTopoe IloBI1HHOCTb TaK n03BO.JIReT ,ll,epeBHe 6blJII1 11 Bcei1 6Jlar. OT ,ll,aBHbIX O,l:\11HqeJJOBeK HOpMaJlbHOe 06e3neqeHO npI1QeM 3eMJlI1 B CeRJII1 )J.O 3aHI1MaeT np0I13BO,ll,CTBe X03Rt1cTBa. 3eMJII1 cno- Ha3BaHI1R, C npOCTpaH- 060PY,I:\OBaHI1eM He60JIbWaR, y,l\06peHl1e OBCOM. IlllIeHViI.1Y OB0ll111 VI Ta6aK. JKe 06pa60TKl1 npe,l:\CTaBI1JI CBR3aHO YPOJKaR) qTO n.'l01I.1aAI1 nOJlOCbI, 06pa30M 06ll1l'lHHbIM oropoToro, YBeJll1ql1Tb nOJlei1 06ll1ero BBI1,ll,Y aBTOp cPopMe TaKI1M B Jle- (onI1CaHHbIX npl1yca,ll,e6Hble 06pa30M rOpOJKeHl1e KOJII1QeCTBO KapTocPeJIb ceMQac 3T0i1 3eMJII1 BTOPOt1 MI1POBOt1 BOMHbI ,ll,ax, 3eMJIl1 pa60TaeT 3eM:eJlb npO,ll,OJlbHble pa3,1:\eJJ MaTepl'la.'lbHbIX XOpOllIee napOM, Ha TeCHei1WJ1M nOJlb30BaHl'le naxoTHoJ'1 3JIaKaMI1, yqaCTKI1, COpTOB coxpaHHOCTb 11 <ITO 60JlbllIOe rJlaBHblMI1 COpTOB B03MOJKHOCTl1 nOJlet1 nOBI1HHOCTb caMblM 60.1bWI1HCTBO KOJIJIeKTI1BHO. CJ1CT€MbI 6bIJlO cnpaBe,l:\JIJ1Bblt1 nJIOll1a,l\b TeM 6blJIO 0pl1eHTJ1pOBKy, CYll1eCTByeT Toro, He OTBeqalOll1ei1 rapaHTl1pOBaJJO OT,I:\eJJbHblX KaMl'l, yca,l\e6Hble Onl1CaHI1R Bcei1 06JIerqaJll1 /Ke pa3HblX B03,l\eJlbIBaIOTCR 3TO 6blJIO CI1CTeMOl1, cPYHKL\J10Hl1pOBaHl1e AepeBHI1 <mcJla 3arOpOJKeHHblX CeTI1 ,l\opor. HCTBeHHOM He JIeCaMI1, 3eMJIJ1. ,ll,eJleHI1R MepbI, M3 TOJlbKO 60JIOT oKpyJKeHa lIaXOTHOM C06bI 3eM,TIe,ll,eJll1e, Tenepb "B03<II1KOB". C (pMC. npl1<IeM ,ll,pyroi1: QaCTei1: nJJyra, JIlO6.IIYlHa CBH,I:\eTeJIbCTBylOT 113BeCTeH 6bl.lI pl1- CTOpOHbI, KOTO- (CM. IlpI1JJO- QTO B n.JIyr, 3T11X I1MelOll1l1t1 �608 609 -;acnr, He 0603Ha'leHl-Ible H306pa:IKaeT 3Tl'DH1 Ha3BaHI-fRMI1, Op;HaKO rrpl1JTaraeMbIW :noro 2. PHCyHKH opao'la ero HCTO'lHHKa BaeT El H3 TbIrO,'lH€BbIX Toro 'ITO ,'IpyrHe OH He TpY,'le K. KJIIOKa, KOM :noro CJIOBa (He nOJTb30BaJICR :IKe HCTO'-IHHKa, KOTOpbIM BapwaBcKHx". CXO,'lCTBOpHCyHKOB 11 cxeMbI ynoTpe6JTReT (pHC. 3, 4) B3RTbl H3 'ly:IK- B TpY,'le K. KmoKa BepoRTHo BaJTCR aBTOp "YBar rwe MHeHI1M KpecTbRH no'lyra. 11 rrJTyra - pl1CYHOK 3TO YKa3bIBaeT OrrI1CaHI1M. O,'lHaKO H3 rOBopa) ero 'leM B orrHcaHHH CHHLlepyc, IIoJIbwl1. H3BeCTK. 'ITO TPY,'lOM. LITO KacaeTCR TO OH C}:IeJIaH C HaTypbI 0PY,!\HR C TeppHTopHH Ha nOJTb30- ,'IOKa3bl- pHcyHKa H JIBJTReTCR CTapeHWHM B onHcaHHH KJTIOK COXH K. COX!'! pHCyH- KJIIOK yno- 3. PI1CYHKI1 opaJIa H 7,8) H nJTyra B B3RTbI 113 TpY}:Ia "Der ".IJ:3eHHI1K'e Ackerbau des 11306pa:m:a1OT Ceo'lbCKOX03RMCTEeHHbIe (pl1c. 9, 10), coxa :IKe (pl1c. 3KOHOMl1'lHOM Kiinigreichs 6) Cpl1COBaHa c TpY,'la K. . .IJ:JTR06'bRCHeHHR OnI1CaHI1i1 OPY,'IHi1, HaXO}:lRll.\I1XCR B TPY,'Ie K. peBe,'leHa C HeMeLIKoro TeKCTa LIeXHH O}:lHaKO, Bce nOBepHyTbl KaK OTpa:IKe- HCrrOJIb30BaHa KJIIOKa, a HbIX Cpe,'lCTB. Kawa MeHee ,l:IpyraR CTBeHHblX Taaeyw. Ha OCHOBaHHH TeppHTOpHaJIbHbIX CYll.\eCTBOBaHl1e (pO,l:l npoca, Setaria 11 nepe'-IeHb HbIX ITALICA) CKoro TR6eJIb ,,6ep" palloHa B ,!\pynIx BCTpe'laeTCR eBponeti:cKI1X HaR C XVI paI10Hax 11 KypneBcKOW BOK 113 rep6apl1eB BeKa; TaKlKe BEKE 3a 1954-1956 rr. KY,'lbTypa TOJTbKO B neceHKax 06JlaCTI1. apxeOJIOrl1'leCKI1X ABTop 6py no ,1\0 IIIBeHLlapl1l1, 6py (CM. KapTy BbIweon!'!caHHeI13BeCTHa, Ha TeppJ.·/TOpl1l1 JII06JTl1HCOCTaBHJI cpaG!il1feJTbHylo ,l:IaHHbIX O Ky.ITbType 6py If cnpa- 11 nOJTbCKI1X CeJTbCKOX03RMCTBeHHbIX pyKOBOp;CTB, HR'-IIf113 HI1X CJTe}:lyeT, 'ITO KYJTbTypa 6py 6bIJIa r,'laBHbI\1 30M 113BeCTHa B !OJKHOti: ITOJTbWe 11 OT'laCTI1 B BOCTO'lHoi1 IIOJIbwe, )lOBaTeJIbHO KOHCTa- Ky JTbTYPbI HCKJTlO'leHl1eM IIoJTbWI1 nYTI1 paCllpOCTpaHeHI1R r,o;e 3HaKOMCBO C 6py .!IaHHbIMH. Orrl1CaHl1e KyJTbTypbI :noro paCTeHI1R OT r,eTlTpa nOllTBep1K,'IaeTCR 11 06pa60TKI1 3Toro npoca, 60JlblllaR H3 MaJlOM IIOJIbWl1. OTJIHB 113- BBe,l:leHl1e HOBbIX CeJlbCKOX03RM- X03RMCTB 6blJTl1 CIIOCOB~ npH'lHHOM OKOH'-IaTeJIbHOrO IIPMMAHKM onHcaHbl o6paa CJTe- E E>ITae apxeo.'lOTl'l'leCKlDEI a TRK}Ke 3an:lCH 6acoBoMy rryraJIa, rOJlOCaM OT3bIBaeTCH OJIeHR, a lKHBOTHblMH 3hlBalOT BOJlKa K 3aKJTIOcreHHaR B IIO,l:lBeweHHaH Ha 'JeT ee paKOBl'JHbl npl1MaHKH K ceTH (Pl1c. E npHTallBWVll1CR a TperreTaTbCR K 3T0!1 LleJlll 39 ••Lud" t. XLV I1JIH Jly'-Iwe H OBLla K 3BYKH, 6apbepy, iJ,PyrHe npH- KypoIIaTKa, KypbI, BOpORy, TaK BopOHa, KOTopaR XO- lKypaBJlH npH- Ha3bIBaeMOMY crrapy ,l:IepJKaT WllypKOM, npH3blBalOIl~l1e np~lrO..:1Hbl Crt6JlpCKHe 3ByKaM: H.nH rropoceHOK KOTOpblX OXOTHHK, lIepraR H3i:\aBaTb BcerO YTKH, I1MHTI1- C'-IHTaeTCR no.nb- rrpHpy'leHllble nOpOllbI. H JIeCHblM cnoc060M p;pyrylO H KY,'laX- yMelOT rpOMKHM 'lMOKaHbeM 06bI"IHbIM npH3bIsaeT HoraMH MOJIOP;bIX nO,'lpalKalOT 11 K03J1a CJIOBaKH OXOTHI1KI1 MoryT npI1MaHK!'!. YTKI1 ll.\erJlOB BeJlopycbI I1JII1 OXOTHI1'lbeMy rrTl'lLlbl TOl1 lKe CHerHpei1, TeMHOTe, HMe JlOBHT 1 l, OCo- 3TO H3,1\aBaHl1e pTOM ,'IHKOM K03bI pR6'-IHKa. HJlI1 nO,'lpa}KaTb Kop3HHe }Kep,1\H rrpl1 H nepbIWKa. BOJIKOS, n06y}Kp;alOll.\HX JIOrOBHll.\a. 6JIeRHblO Ka'-leCTSe Te:\IHoi1 CnaCTl1 MaHHBalOT E npHBH3bIBalOT nTHLlbI CTapblX H3 CBoero .IJ:pyrHe KOBapHoi1 pTOM, }:IJlR npHMaHI1BaHI1R, ,'Ip03,1\a, KPHKY COBbI H T. ,1\. CTapbIM 30BaHHe COce,'l- HHCTpYMeHTOB. rYLlYJIbCKHe H BOJIbIHCKHe rYLlyJIbI 3aMLla H H3 p;pyrl1X npHMaHHBaHHe CBOI1M BI1,1\OM,3ByKOM, HJIH 3anaXOM. HJIH ll.\eJlKaHblO rJlyxapH. 6erYll.\ero ll\e.nKaHblO HHcrpyMeHTbI OXOTHH'lbHM cnoc06oM nOMOll.\11 KaKI1X-JlH60 TOKOBaHl1e 3a,1\eplKaTb Ba6HKH, CTpaWall.\He ,'IpeBHHM peBY H3 ITOJlbWH CJTe,1\YIOll.\I1MrJIaBaM: CBHpeJIH, BOJIbIHKH, 6apa6aHa, TUHblO ,l:II1KHX Kypo'leK pOBaTb MaTepHaJlbI pe3p;eJTI1JI no OXOTHI1KH nO,'lpa}KaIOT peJTI1KTbI TO,'lbKO ~'eH,'IeHLlHr1 K 3KOHO:vlH'leCKOM He3aBI1CH~IOCTI1 B 3TOM Tpyp;e aBTOp H I1CKyccTBeHHble 3ByKOB 6e3 B MHorHX }:IepeBHRX MaJToM IIOJIbWH I1CCJTe}:lOBaHHbIX ,'IepeBeHb). MecTHocTeti:, a Ha3BaHl1e Italica) a KpeCTbRH B ropO,'la, OXOTHMLIbM C06paHHble I1CCJTe,'lOBaHHMB Tpa,'lHLlI1I1, 3JIaKOB. B03p;eJTKH Ha pa3,'1p06J1eH- B03,'1eJIKI1 6py. BOJl'-IaT pallOCTHO THpOBaHO 113 ,'Ipyrl1X py'l- rrHll.\H C'-IHTaJlaCb C3B3P'bL1t CaMbIM B XX H3 ,1\epeBeHb B Ka'leCTBe rrpH'lI1HOt'J ero '-ITO B03,'1eJlKa npHMHTHBHbIX ne- 60 R lVIAJIOJll: ITOJIbIIIE 'leM 6blJla OPYP;I1M H npOBaJl 'laCTb 'laCTb KBaC'b1WBC'K:U (SET ARIA ynoTpe6J1ReMaR ,!\a:IKe MeJIKI1X KpeCTbRHCKHX TpY,l:Ia M. MeJIepa. BP}· paCTeHI1R TpY,'la 11 npl1MeHeHI1R HbIX, MHOrOJllOlIHbIX x03RMCTBax nOMOll.\H TPy6bI, A H3 6py, JII1WKa HaCeJIeHI1R lKHBble KY JIbTYP BOnpOCy n03BOJTRIOT yTBep:IKp;aTb, 3aTpaTbI BKYCHOM H IIHTaTeJTbHoi1, BCXOlKeCTb 3Toro HHX CTpaH, KP:JfCUW.TOcfJ nOMy (1794) B KmoKa. 3THX pl1CYHKOB 6bIJIa no 60JlbWOM 3aMoi1cKoM" Biihmen" 0PY,!\I1R, ynoTpe6JIReMbIe pHCyHKI1 B ".IJ:3eHHI1K'e 3KOHOMH'lHOM 3aMoticKOM" Hl1e B 3epKaJle Tpe60BaJla npeKpall.\eHHH Tpe6HJT ,!\HaJTeKTI1'leCKl1e Ha3BaHI1R. (Pl1c. upy yTIUI, BCIO 3HM)' 3UCTaBJIRJI ~PyrHe TaK 3TH nTHLlbI. Ha3bIBae:\-lbIe �610 611 KpHKYlllKI1. 2). (pl1c. IIyra'-l Ha MO}KHO no~nopKe TaK}Ke 113rOTOBJJeHHblMl1M3 <peTPa MHCTPyMeHTbl BaOI1T nOJJb30BaTbCH (pl1c. 3) ,!1JJH npl1MaHKI1 H3rOTOBJIeHbl 113 ~epeBa, BCRKyIO nTI1QY I10~ l1CcKycTBeHHbIMH BblCTpeJI MapIUl. <PPU'4. TeTepeBaMI1, M YTKaMJ,1. CKA3KA I1MeIO'!" pa3Hble KOCTI1, KOJKI1, pora, Ha3BaHI1H; nepbeB, opeXOBOH CKOpJJynbl, CKa3Ka CTpaHeHHblX OOH 113 COCHOBorO ~epeBa TOMcoHa lo{ oepe30BOH KOpbl, BblJJI1TOH BHyTpl1 paCTOrrJJeH- TpyOOH, M300pameHHOM Ha pMC. 9. CBl1peJlb, ~l'3 rYCI1HOHI1JJI13aH'-lbeti: KOCTI1yrroTpeoJlHJlI1 TepeBOB. cpe3Y MrpaIOT ,!1pyroM nOJlb3yIOTCH TaKl1M oopa30M KOHl..\e. II0,!100HbIMI1 ryqyJlbl, nO,!1pa}KaH JlI1CY. 3Toro 6), rrpl1 naJJbl..\eM no Ba611KaMI1 Kpl1KY 3al1l..\a 113 l1: MaTepl1. neJJOB ija HO:lKKl1: TIpI1MaHl1- nOMOl..I.\11KOToporo BOJJbIHKl1 KO»l:aHblM yrrOTPeOJlHeTCH ,!1JJH rrpl1MaHKl1 nepe- HaTHHyToti qaMJ1 pyK rrOi1pa:lKaIOT 6JIeH.HbIO ~I1KOM K03bl, TOM }Ke l..\eJIbJO JlecHyJO TpaBy) BKJJai1bIBaIOT v; rrpl1 rrOMOl..I.\11 3Toro KaTerOpl111 (pl1c. ,ZJ;YH B TpaBy, TaK Ha3bIBaeMyJO Me}Ki1Y ,!1ByMH i1epeBHlllKaMI1 I1HcTpyMeHTa rrcHpKy TPyoa 8) K 3TOti: (pl1c. rrpl13bJBaJOT 1I11Cl11..\y l1JII1 pblCb. BaOl1KOB rrpI1Ha~JJe:lKI1T TaKme i1JIH. rrpl1MaHI1BaH. JlOCH LlOll..\HblM cpe,!1CTBoM, oTnyrl1BaIOl..I.\l1M i1l1KI1X:lKI1BOTHbIXH.BJJHeTCHorOHb. IITI1'-lbl1 nepbH 11J111JJOCKyTbl rrOJJOTHa, pa3BellIeHHble KE oTrryrl1BaeT ml1BOTHbIX, Ha,!1 3eMJJeH Ha IllHYP- 3peHl1e; ~>1K>1eK03JJbI, OJJeHI1, JJI1Cl1l..\bl,BOJJKl1 11 Ka6aHbI. KJJI<J'IeHI1H.ijl1'-l11 B JJecy HbIX BOJlKOB nyraJIl1 )jec I1MeJOll..\l1XcJla60e rrpl!BH3blBaJl OblJl 113BeCTeH Yllie K HI1M OTHOCHTCR 3TOT cnoco6 B i1peBHI1e BpeMeHa. 3eMJIe. Bo CTap;rHHoJ1 OXOTbl C COKOJlaMI1 I1Tl1l..\bl 3aCTaB.lJHJlI1 B3JIeTaTb 63;:1..I.\11Ka. XOPbKOB 3a- HeroJJo,!1- 3ByKOM >KeJJe3a. rr03TOMY KpeCTbHHI1H, rrpOe3}KaH qepe3 K caHHM I..\enb, KOTopaH BOJlO'-lI1J1aCbno OTrOHHJll1 3arraXOM PYTbI, JlP06bJO KyHl1l..\bl Ta6aqHblM BpeMH. 6apaCOKOM, paCTcopeHHbI:'>ł B paCTHTeJlbHOM MaCJle, a KpOThl KepOCI1HOM, ita..'J:<popoti: l1JIl1: 'n;'" ''):.\ rHJJJloi'1 pbI6bI >1J1H KarrycTbJ. aHaJIl13l1pyeT l1X rrOTOM. IIoBop;oM cpe,!111 KOTOphlX a3l1aTcKYIO 11 eBponel1cKyJO l1X pacrrpOCTpaHeHI1R B EBporre CKa3KI1 11 CpaBHl1BaeT OH C9l1TaeT l1X 1KI1BOe l1 >1HTepeCHoe COp;ep>KaHl1e. COl..\l1aJlbHhIX rrpl1'-ll1H I1X nonYJlHpHOCTl1: OH He paCCMaTpl1BaeT. B HaCTOHl..I.\eMTpy,!\e aBTOp Orrl1CblBaeT nOJIbCKl1e Bapl1HHThl :noi1: CKa3KK ee pacnpOCTpaHeHl1JO. KOTOpblH Mor MHTepHal..\l10HaJlI13M co):\ep}KaHI1R He- O,!1HOKPaTHOnpOH.BJIHeTCH B Crrel..\l1<pH'-leCKOH11 xapaKTepHoi1: <popMe, l13M€- HHIOl.l..\eI1CH B 3aBl1Cl1MOCTl1OT MeCTHOCTl1,l13 KOTOPOH ,!1aHHaR eepCI1H IlpOI1CXOi-1I1T. AUaJIH3 BO 9). CepEbI. AapHe eBpOneHCKl1X cKa30K, cnoc06CTBOBaTb y,!1l1paJOl..I.\eti:OT K03JJa Ma- rrOJIbCKI1X. BJJHlllKa, JJI1CTOK l1JU1 ,,)Kl1BOT- npe,u,CTB8JIRJOT <pl1HCKl1e CKa3KH, KOTOpblX B TpYi-1e HaC'-IJITbIBaeTCH l1 CTpeMHTCH.,!1aTb COI.:\l1aJlbHbII1<pOH YCJIOBI1Hllil1:3Hl1 HapOAa, KOpbI, YMel..I.\eHHblMMe}Ki1Y CJlOmeHHbIMI1 601lbllII1MI1 rraJIb- BpeMH. Te'-lKI1. C (COOaqbJO 5). rrOCBH.Tl1JI a 3aTeM pHi1 eBpOnel1CKI1X pa3HOBI1i1HOCTel1. KOHeQHO, CaMb111 60raTblH 3aMblKa- Ha rreperrOHKe, rrOTH.rI1BaIOT ,!1ByMH.rraJIbqaMI1. AH1'T>1 AapHe rro,!1 Ha3BaHl1eM 3TOM TPY,!1e OH npI1BO,!1I1T a3>1aTCKl1e BapbHHTbl, 3pO- npl1MaHI1BaIOl..I.\erO PH.OI1'-lKI1 (pl1c. KyCOK 6epe30Boti: B MeCHl..\€ rrO,!1pamaJOT CJJO}KeHHaH Bi1BOe, C ,!1blpKaMI1 B BepXHeM '-laCTI1, yrroTpeOJJHeTCH. B Ka'-leCBa611Ka, cTpaHCTBI1I1". pacrrpo- CKa3Kl1 O ,!1I1KI1X11 ):\OMalll- 130. MOTI1Ba O'-leHb l1HTepeCHbll1 Tpyp;, MapTe Ml..I.\yl..I.\ero HBJlH.eTCil O,!1HOH113 Hal160Jlee cl1rHaTYPol1 202 lllTyKI1, 'ITO COCTaBJIHeT 2/3 Bcex OH COCTOl1T113 CTpyHbI, CTpyHy B Tepl1aJI 7). ,ZJ;pyrl1M l1HCTpyMeHToM rrOJIb3yIOTcH ,!1JIH.rrpl1MaHKI1 CTa- (pl1c. IOl..I.\eti OKpy}KHOCTb pora. TBe UHaJll13Y 3Toro J1 0603Ha'IeHa I1MeeTCil 12 y M3BYllIKE Me}K,!1yHapO,!1HOI1CI1CTeMdT>1Ke AapHe- BOJla KaK B OHa HaXO,!1>1TCH. B 'laCTl1, r,!1e c06paHbI H>1X lliHBOTHblX fIble B CBI1- KOCTHHai1 CBl1peJIb, C npl1KPerrJIeHHblM KyporraTOK. 3eMHOM llIape. BaOI1KOM 113 pora B rapMOHI1KY Ha MJJI1 me Tl1'-leCKOMY3ByKY, 113,!1aBaeMOMY3atll..\eM I1JII1 OJIeHHI1IO K03JIeHKa, MelllKOM, CJIOJKeHHblM B KOCOMy XI1I..I.\HI1Kanpl1!>łaHI1BaIOT TaK}Ke CTOM, I1Ml1TI1PYIOI..I.\I1M TII1CK MbIllleH, (pl1c. C,!1eJlaHHYIO ~JlH rrpI1MaHKl1 pHO'-lI1KOB11Te- 3TOM I1HCTpyMeHTe, rrepeCOBblBaH ,!1y,!10'-lKI1 Ha KYPl1qbI BaH Ha )KMBOTHbIX O >KI1BOTHbIXB 1130ylllKe JJI1CTbeB, MeTaJJJJa M T. ,!1. .n:JJR r:pI1MaHKl1 OJJeHeH 11 JJOCeH rrOJJb3YIOTCHTpyHOMCMOJlOHl1JJI1 me O OHM ObJBalOT 57 nOJlbCKHX BapHaHTOB (38 orry6JIl1KOBaHHblx rryTeM <pOJJbKJlOpI1CTI1QeCKOI1 aHKeTbl) Toporo pO,!1CTBa CO CJlaBHHCKl1M>111 3arra,!1HOeBporreti:cKI1MH BepCHH.MI1 l1 XO- TH He Bce pal10Hbl 3,!1eCb npei1CTaB.lJeHbI OP;HOpOP;HbIM06pa30M Bep;eHhl CKa3KH 113 BeJII1KOI1 IIo.lJbllIl1 30K >13 Ma30BHl1), l1HTepeCHYIO pa3- CKa30K, KOTopaH H.BJIHeTCHpe3YJIbTaTOM HI1'JeCKHX 11 3KOHOMI1'IeCKl1:Xoco6eHHOCTeH OCHOBaHl1eM aHaJI>13a (Hllp. He IlpJ1- H KYHBI1I1 l1 110'-lTH COBceM HeT CKa- TO O,llHaKO MO}l{HOOTMeTl1Tb HeKoTopyJO Hl1I.:\y B C0,!1epmaHl111 l1 <popMe H. 11 19 1l0JIy'łeHHhIX rr03BOJJHeT ,!10CMOTpeTbCHB Hl1X HeKO- CO,!1ep}KaHl1il CKa30K Kp}KI1}1{aHOBCKl1M (IIoJIbcKaH. 3T- ,!13HH0I1 '-laCTI1 IIOJlhllIl1. HapO,!\HaH HBJlHeTCH cxeMa, CKa3Ka B rrO,!1aHHaH Cl1CTeMaTl1QeCKOM npe,!1eTaBJleHl1H, CTp.: 63): 0611}1{aeMble X03FIeBaMl1 :lKl1BOTHble OTnpaBJlHIOTCR B CTpaHCTBHe; 3a'-lI1HI..I.\l1KOM H.BJlHeTCH.06bIKHOBeHHO neTyx, >1HOrAa J1011Ia,llb l1JJl1 ,!1pyrr1e 1KI1BOTHble. ITo ,!10pore K Hl1M npl1COe,!1>1łHlI<JTCR APyrlle HbIe, a l1HOrAa l1 geJIOSeK. )Kl1BOTHble TOM pa36oi1HH'-lbeti:, ,!1bHBOJlbCKOH,BOJl9beti: HMI1 ':'36e, rrOHBJlFIeTCi1 X03Rl1H, TO ero )KI1BOTHble a Korp;a JiUIBOT- OCTaHaBJlI1BaJOTCFIHOQeB3Tb B nyc11J1l1 HaBOJK)J,aeMOx npl1BHAeHI1- 1Ke OCTaIOTCH.JIU1Tb B 3aBoeBaHlWH C nOTaCOBKOX BblI'OHHIOT. J136e 11!1I1 3a5Hpa:<JT Ha H- ,!1eHHbli1 TaM KJla,ll. OT 39 • 3TOH cxeMbl BCTpe'-laIOTCH pa3Hble I1HTepeCHble OTCTYI1!TeHJ1fl,HTTP. �612 '-JeJIOBeK, npncOe,!1J1HJ1BIIH1MCII K 3BeplIM 6bIBaeT MHOr,!1a CTapblM COJI,!1aTOM, BblrHaHHbIM KOpOJIeBOii, I1JII1 :IKe 6e,!1HIIKOM, Mll.(yl.l.\J1M JIY'-JilH1X yCJIOBI1M cyll.(eCTBOBaHI1H. HOMopCKoro rycb; yTKa Ha J13MeHHeTCII TaK}Ke COCTaB :lKI1BOTHbIX, BMeCTO Cpe,!1113eM- OCJIa BblCTynaeT KOHb, BMeCTO BOJIa 6apaH, nOIIBJIHeTCH I1JIM paK Tl1nl1CJHblM ,!1JIH CKa3KM M3 MaJIoH IIoJIbwJ1 VI T. ,!1. ,!1aJIbHee MeHow paKa pO,!1CTBO C a3J1aTCKOM CKopnMoHoM - H npe,!1MeTbl BpO,!1e KJ1pnMCJa, OCeJIKa Cpe,!1M nO,!1BeprHyTblx CKa30K, ceBepO-BOCTOCJHylO BOTHble caMM B rpynna, e}K, C 3aINDEKS HMl.\O, XLII, CKa30K IIOJIbllJJ1, B KOTOpOM )KI1- nOXO}Ka Ha 11 rpynna BbI,!1eJIlIeTCH' CKa30K 113 MajIOM Aba, nOMOpCKJoIX Yl CI1JIe3CKI1X IIocTOHHHO BapblIHTax BbIcTynaIQT npeJ1MyuIecTBeHHo Jol OceJI. O'-JeHb '-IaCTO 3TI1 3BepM XOTIIT 6blTb BbIcTynaeT TO'-lKJ1 3peHI1H MOTJ1B pa36oMHI1<lbeM 3TJ1 CKa3KJ1 CKopee CJIa6bl; 113 MaJIoM CTO OCJIa, BbIcTynalOT paH. "-lacTo BaeTcH, I1JII1 }Ke ,!10M jleCHI1Ka xaTy. xaTKv!. C JIl1- ,!1J1aJIor B HMX llIa6- Pa3MbIIIlJIHH HaweM KOTopble aBTOp. cKa3KI1 }KJ1BOTHbIe: KpeCTbHHI1Ha Analiza "-lacTo Bcero KOHb, BOJI 11 6a- Ha 3a,!1HMI1 nJIaH BapHaHToB, yKJIOHIIIO- OnMCaHI1M, KOTOpbIX He nocTbI- nOna,!1alOTcH I1HTepecHble n0,!1p06HOCTI1 }K113HI1. O CXO,!1CTBe C a3I1aTCKJ1MI1 3JIeMeHTaMJ1 pa3HblX }KJ1BOTHbIX 11 6apaH 3TO 3BepJ1, n03}Ke, J1 paK KOHeLl Bon. IIo,Z!6op CTapeMIIlJ1MJ1 (CKOpnI10H), 3aTeM 3TJ1X 3Bepei1 }Ke }KI1BOTHblMJ1 HBJIHeTCH KOHb, a nOTOM nec nO,!\TBep:IK,!1aeTCH M CeJIe3eHb a3J1aTCKJ1M MOTI1BOM CKa3KM; OH B CI1JIbHOt'1 CBH3J1 C HallleM cKa3Koi1 B KOTOPOM a3MaTCKMe caMOCT05ITe.nbHbIM "-lpe3BblCJaJitHa5I IW 3.neMeHTbl nonyJ'IHpHOCTb c.ne,!1CTBl1eM HHTepeCIIOro OTpa:IKeHHeM He"'OBo.nbCTBa M Bblpa)KeHl1eM OT neCJaJIbHOM 326 XLV. }KeJIaHYlH, npMo6pe.nM M3 Ma.noM HapO,!1a OCHOBHbTM IIo.nblllM, XapałCTep. AapHe, CKO.nbKO CYl.l.\eCTBYlOll.(l1MI1 YC.nOBI1H:\111 )!U13HI1 C03HaTe.nbHoro ,!1eJitcTBYlTeJIbHOCTJ1. BepoH Ha- CKa3KJ1 HB"'IHeTCll, nOBI1",I1MO:\ly, He CTO.nb- C0,!1ep:IKaHI111, KaK yTBep)K,!1aeT Y1JIYI "LUDU'" HeC03HaTeJIbHOrO, XLIV. XLII. zdjęcie Szwajcarii, Aproksymacja XLII. 48 XLII. opisów Kolberga, XLII. 198, 675 256-262, 264-293 - Kolberga, - niemiecka, - Nowej 250-262. 241 241 XLII. 446-453 XLIII. 245 Gwinei, ilościowa, treści bajek, Antropologiczne XLIV. Archiwum XLV. składniki, XLIV. 311 XLIV. nad Amurem, XLII. 628 17 268 - wątków, XLII. 440 Animalizm, XLV. 113 Animizm, XLV. 104 Ankieta, XLII. 203, 206, 353 - folklorystyczna, XLV. 267, 268 - w sprawie bru, XLV. 203 Antagonizm grupowy, XLV. 398 - klasowy, XLII. 65, 111 Antropologia, XLII. 465-52I - Attapów, XLII. 609 - 614 465, 469 XLII. XLII. XLIII. Architektura - 17, XLIV. XLIII. a historia, XLII. 17 XLIV. z mleka, Polski, Archeologia, 22 21 Kolberga, Polski, Wankego, wódka Archaizm ludowej, 31 17 Araka, kultury pracy - zdjęcie XLIV. 32 84 etnograficzna, gadki, BMe- MbI npI1X0,!1I1M K BbIBO,!1y, '-ITO OceJI, rycb BBe,!1eHbI XLV. śląskiej, 101. XLV. XLIV. Afryki, C npJ1BM,!1eHMHMI1, BblTecHHIoT 60JIbllle TaK}Ke 06pa3HbIX ,!1epeBeHCKOI1 HTHO neTyx z wełny, Akulturacja, }KJ1BOTHbIX YBeJII1'-1I1- KOTOpOM ,!1bHBOJI, YlJIM 1136a 3TI1X CKa3Kax MHoro XOPOIllMM 113 nOBCe,!1HeBHoi1 B,!10XHOBeHJoIll H cPaHTa3J1J1. '-II1CJIO cTpaHcTBylOll.(J1X 11 lliaJIaW B Il.\Y1XCHOT llIa6JIOHa, ,!1I1JICH 6bI paK; BJIa,!1eJIbLleM pa36oMHYlCJblO 50JIbWe CJIC,!1YIOIl.(J1e ,!10MaWHl1e BCTpeCJaeTCH 1136a, IIOJIbllJl1 TOMU Antropologiczne ludności Amulety, JIOHHbIM 11 o,!1Hoo6pa3HbIM. B CKa3Kax i XLV 397 }KI1BOTHbIe: neTy X, KOT, co6aKa MY3bIKaHTaMJ1. płaszcz Adaptacja T. e. IO:lKHaH. TepaTYPHOM RZECZOWY XLIV A 6eJIOpyccKylO CJI1CTOnOJIbCKJoIX BepCI1M, 3ana,!1HaH XLIII, 3 rpynnbI: MO}KHO pa3JIYlCJl1Tb MecTHOCTel1 T. e. HapH,!1y pbl6a, Yl YlrJIbI. rpynna (JII1BOHCKYIO). Cpe,!1J1 nOMopCKO-CJ1JIe3CKaH IIoJIbWJ1, na yKa3blBalOT, HeCKOJIbKO pa3: aHaJIJ13Y M3 nOrpaHI1CJHblX CTpOHT 1136y; 11 6aJITJ1MCKYIO cKa3Kow BCTpe'laeMbIe fonograficzne, Assa foetida, Atlas Azji czarcie XLIII. łajno, Środkowej, XLV. XLIV. 125 262 238- 250 Azji XLIV. Środkowej dialektologiczny, 169 duński, XLIV. 250 dynamiczny, XLIV. etnograficzny, XLIV. etno-demograficzny cuskiej, XLIV. etnograficzny 25, 181, 184 153-204 Afryki fran- 251 niemiecki XLIV. 195 etnograficzny polski, XLIV. 239 OToiiTI1 • Indeks nie obejmuje suplementów XLIII i XLIV tomu, ani Bibliografii. Kursywą zaznaczono nazwy gwarowe i terminy obce. Cyfra rzymska oznacza tom, cyfra arabska - stronę. Litera j. - język, p. - patrz. ;! �615 614 Atlas historyczno-etnograficzny rosyjski, XLII. 894-897 _ historyczno-etnograficzny ruski, XLII. 640 _ historyczno-etnograficzny Syberii, XLIV. 240 _ historyczno·-ludoznawczy czeski, XLIV. 250-253 _. lingwistyczny Francji, XLIV. 252 - lingwistyczno-etnograficzny Gaskoni, XLIV. 251 - lingwistyczno-etnograficzny Lionu, XLIV. 251 - rosyjski, XLIV. 174, 240 - statyczny, XLIV. 181 - Syberii, XLII. 607, 641 _ szwajcarski, XLII. 688, 68,9;XLIV. 183, 251 - uzbecki i kirgiski, XLIV. 245 Works, XLIV. 250 Auł turkmeński, XLII. 148 B Badania Ameryki Południowej, XLIII. 286 - ankietowe, XLIV. 137-152 - antropologiczne, XLIII. 436-441; XLIV. 7 - antropologiczne Afryki, XLV. 22 - antropologiczne w Indiach, XLV. 370 - atlasowe, XLIII. 67 - dialektologiczne, XLV. 431 -- etnograficzne, XLIII. 169-182; XLIV. 158 - etnograficzne radzieckie, XLII. 644-666 - etnograficzne Tadżykistanu, XLII. 208 - folklorystyczne, XLII. 664, 674677 - folklorystyczne ZSRR, XLII. 648, 650 Badania gruzińskie, XLII. 661 --=. kraniologiczne, XLIV. 9 - kultury, XLIV. 158 - kultury Powołża, XLIII. 202 - nad budownictwem, XLV. 386397 - nad budownictwem wsi Wiriatyno Z.S.R.R., XLIV. 205 - nad budownictwem czeskim XLII. 687. XLIII. 231 - nad folklorem muzycznym, XLIII. 464-471 - nad genetyką grup krwi, XLV. 363 - nad klasą robotniczą, XLII. 675 - nad kształtowaniem się narodów socjalistycznych, XLII. 897-899 - nad kulturą górników, XLII. 683 nad kulturą robotników, XLII. 644-666 nad kulturą robotników CSR, XLII. 675 - nad kulturą robotników ZSRR. XLII. 646-666 - nad małżeństwami, XLIV. 137152 - nad muzyką ludową, XLIII. 122156 - nad narzędziami uprawy, XLV. 158-202. - nad odzieżą rosyjską, XLII. 641 - nad Podhalem, XLIV. 500-.512 - nad rodziną, XLII. 608 - nad rodziną w kołchozie, XLIV. 211-212, 228-230 nad rolnictwem i hodowlą, XLII. 913-922 nad wierzeniami, XLIII. 238 nad współczesnością, XLIII. 180 - na Kurpiach, XLII. 264-293 - na Śląsku, XLII. 314 - obrzędów, XLII. 332-412 Badania Oskara Kolberga, XLII. 200-215 - osadnictwa, XLV. 125 _ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 33-48 _ prawa zwyczajo\vego, XLII. 413_ 420 robotników _ _ _ _ _ 660 specyfiki narodu, XLIV. 161 społeczne, XLV. 398, 399 stacjonarne, XLIII. 42 szwedzkie, XLII. 711, 712 środowisk robotniczych, XLIII. uralskich. XLII. 658- Beczki, XLII. 168, Bednarstwo, XLV. Ber, setaria Italica Ber, berek, browe, Betyar, bikar, 169 151 B. XLV. 203-219 proso, XLV. 203 beear. (j.) węg· XLV. 335 Bębenek, XLV, 89 Bębny murzyńskie, XLV. 82, 85 Biblicztina, XLIV. 129 Bibliografia, XLII. 209, 212, 519; XLV. 156-158 _ etnograficzna niemiecka, XLIII. 259 _ etnograficzno-muzyczna, XLIII. 151-156 259 _ etnografii polskiej, XLIV. 541Tadeusza Henzla, XLV. 21 582 terenowe, XLII. 48, 288; XLIII, _ etnograficzna Polski za okres 40; XLIV. 159, 175, 178; XLV. 1945-1954 (osobny suplement do 127, 415 t. XLIII, str. 1-355 wykonała _ terenowe O. Kolberga, XLII. 221, Halina Bittner-Szewczykowa) 251-255, 280, 303, 323, 346 _ do artykułu S. Bąka o K. Nitschu, _ nad trójpolówką, XLV. 125, 126 XLV. 456-458 - w Afryce, XLIII. 210 _ języków aymara i kicua, XLIII. _ warunków bytu, XLIV. 157 282, 283 - wsi czeskiej, XLII. 677 _ plastyki ludowej, XLIII. 346 _ węgierskie, XLII, 693 _ pogranicza słowacko-polskiego, _ współczesności, XLII. 249-263 XLIV. 297-298 Bajarz, XLII. 24 _ prac B. Stelmachowskiej, XLIV. Bajka, XLII. 12, 15, 17, 19, 27, 28 484-488 312 _ sztuki ludowej, XLII. 775 _ azjatycka, XLV. 264 _ wcze~nośredniowieczna, XLIII. - europejska, XLV. 264 313 - fińska, XLV. 263 Bicie masła, XLII. 545 _ małopolska, XLV. 273 Biografia, W. Schmidta, XLV. 358 _ podhalańska, XLV. 275 Bliźnięta w Afryce, XLIV. 314 _ słowiańska, XLV. 263, 264 Bodnie, XLIII. 217 _ zwierzęca, XLV. 263-305 Boginka, XLII. 540 Bajek układ, XLII. 28, 29 Bojewica, bojewisko, XLII. 158, 185, _ praforma, XLV. 285 191 Bałtycka ekspedycja, XLIII. 204 Braha, napój z tłukna, XLII. 615 Baran w bajce, XLV. 281 Brama kamienna, XLII. 607 Bartnictwo afrykańskie, XLV. 355 Bransolety murzyńskie, XLV. 87 Barwniki roślinne, XLII. 636 _ _ �616 Brat męża, XLV, 341 Brąz \V Afryce, XLV, 15 Brony, XLII. 151, 152, 155 - laskowe, witkowe, XLV, 148 Bryja, sa/amat, XLII, 616 Brzuszlak, kamizelka, XLII. 81, 103 Budownictwo, XLII, 54, 115-142, 291, 295 - azjatyckie, XLII, 608 - czeskie, XLII, 271, 272, 683 - fergańskie, XLII. 609 - kurpiowskie, XLII, 284, 288 - kwestionariusz, XLIV suplement 1-56 - ludowe, XLIV. 72 - ludowe Turyngii, XLIV, 388-340 - mazowieckie, XLII, 259, 260 - meklemburskie, XLIII. 240 - rosyjskie, XLIII. 202, 203, 211; XLIV. 230--234 - ryglowe, XLII. 139 - sakralne Nanajów, XLII. 629 - słowackie, XLII. 683 - statków, XLIV. 56 - stodół "na sochę", XLII. 131 - szwajcarskie, XLII. 698, 699 - uralskie, XLII. 660 - w pow. rawskim, XLV. 384 - w "słup", XLII, 139 - wielkopolskie, XLIV. 343-348 - wielkoruskie, XLIV. 205 - wiejskie, XLV. 386-397 - wielokątne, XLIII. 218 - wsi socjalistycznej, XLII. 689,690 - wsi spółdzielczej, XLII. 677 Budulec XLII. 139 Budynki gospodarskie, XLII. 191198 Bułgarski dom, XLV, 343 Burgul, kasza z tłuczonej pszenicy, XLV, 327 Buty, XLII, 80, 81, 103, 106 617 Buty węgierskie, XLII. 101 Bydło, XLV. 23 Byliny, XLIV. 260 Byt robotników, XLII, 648 C skiby, XLV, 137 6-płosek, XLV, 137 Cechy ludowego stylu, XLIII. 346 Cel etnografii, XLII, 46 - badań etnograficznych, XLIII. 181 - popularyzacji etnografii, XLIII. 156, 166 Cep fiński, XLV. 383 - kapicowy, XLIV. 171 -ogniwkowy, XLV,383 Cepów odmiany, XLIV. 172, 173 Ceramika, XLII, 666, 667 - czeska, XLII. 672, 673 - Marajo, XLIII. 287 - słowacka, XLII. 667 Chałupa, XLII. 120, 130, 175, 191 - dwuizbowa, XLV. 385 - kowalska, XLII. 176 - podcieniowa, XLIV, 347; XLII. 120, 136 - w blochy, XLII, 179 - w pruski mur, XLII. 179, 180 - w reglówkę, XLII. 177 - w strychulec, XLII. 176, 177 Chałupnicy, XLII. 73, 154, 181, 188, 190 Chałupy wnętrze, XLII. 184, 185 - wyposażenie, XLII. 164-169 Charakterystyka ludu, XLII, 51, 65, 71, 72 - obszaru, XLIV. 170 - pigmejów, XLV, 45 - sesji Kolbergowskiej, XLII. 460 - Ślązaków, XLII, 330 Chart w Afryce, XLV. 23 Chata, XLII. 119, 130, 134 Caliki, Calizna, Chata dwuizbowa, XLII, 116, 119, 120, 134, 138, 185, 189, 190 - diabelska, w bajce, XLV, 272, 289, 297 - dzikich zwierząt, XLV. 296 - jasieńska, XLV. 384 - jednoizbowa, XLII. 116, 120, 134, 137, 190 - kurna, XLII. 137, 138 - pokucka, XLII. 136 - pusta w bajce, XLV, 273 - wielkopolska, XLII. 117 - wieloizbowa, XLII. 137 - wilcza, XLV. 272 - zbójecka w bajce, XLV, 263, 290 Chatka, XLV. 71, 81 - duchów, XLV. 121 - opuszczona, XLV. 293 - pusta w lesie, XLV. 272 Chaty, podział wnętrza, XLII, 136 - typologia, XLII 121 Chleba dzieje, XLII. 691 - prądnicki, XLII. 547 Chlew, XLII. 132, 193-195 Ch/op, kopica, XLV, 213 - polski, XLII. 9 Chłopa umysłowe zdolności, XLII. 57, 67 Chłopi biedni, XLII. 78, 85-80, 99, 102, 116, 121, 131, 132, 231, 258 Chłopi zamożni, XLII, 76, 77, 95, 99, 101, 116, 121, 127, 130, 190, 123 313, 343 - z XIX wieku, XLII. 103 Chłopskie pisarstwo, XLIII. 325 Chronologia badań O. Kolberga, XLII. 347 - w atlasie rosyjskim, XLIV, 248 - w Polskim Atlasie Etnograficznym XLIV. 181 Chustka, XLII. 290 Chusty, XLII. 83, 98. 105 Ciałopalenie, XLV. 356 ,. Ciasto obrzędowe, XLIII, 277 Cienie, wabie, XLV, 242 Cień, dusza, XLV, 362 Ciesielstwo pomorskie, XLIV. 68, 69 Cieśle, XLII. 260 Cygr, torba ze słomy, XLII. 677 Cywilizacja Mezopotanii, XLV. 24 Czapka, XLII. 91, 93 Czarownica, XLV, 290 Czastuszki, XLIV. 263 Czaszka z Egozwil, XLV, 17 Czegeń, kiszone mleko, XLII, 615 Czeladż, XLII. 75 Czepki, XLII. 83, 95, 98, 105, 108 Człowiek niedrużny, XLV. 153 - rękodajny, XLV. 154 Czółko kurpiowskie, XLII. 290 Czynniki geograficzne, XLII. 472 D Dach, XLII. 140, 141 XLII, 629 walmowy, XLII. 202, 203 Definicja etnografii, XLII. 339, 695; XLIII. 25-30; XLIV. 155 - kręgu kulturowego, XLV. 97 - totemu, XLV, 109 Demonologia polska, XLII. 29 Deputat, XLII. 73, 75 Determinizm geograficzny, XLIII. 233 Diabeł w bajce, XLII. 21 Dialekty Arabów Saudyjskich, XLV. 327 - języka litewskiego, XLIV. 37 -- pigmejskie, XLV. 53-56 - Prus Zachodnich, XLV. 434 - śląskie, XLV, 435 Dobór małżeński, XLIV. 143 Dom murowany, XLII. 180 Dom okrągły z dachem stożkowym, XLV. 365 - slegowy, ! �618 Dom śródziemnomorski, XLV. 325 - dzikich zwierząt w bajce, XLV. 265 - wilczy, XLV. 266 - z koziej sierści, XLV. 326 Domek starej baby, XLV. 287 Dominacja zjawisk, XLIV. 183 Domu rozplanowanie, XLII. 607 Domy męskie, XLIV. 222 - zrębowe, XLIV. 72 Dorobek etnograficzny, XLIII. 19 Drąg, zwój, żuraw u studni, XLII. 197 Drewniaki, XLII. 79, 85, 87 Drogi morskie, XLIII. 225 - rozwoju etnografii, XLV. 254 Druki na płótnie, XLII. 795 Drużyna weselna, XLII. 101 Drzewo żywota, XLV. 121 Drzwi, XLII. 184, 186, 748 Duchy gór, XLII. 614 Dusza, cień, sobowtór, XLII. 623 - w postaci ptaków, XLV. 350 Duszki złośliwe Australii, XLV .. 353 Dwojaki, chałupy, XLII. 180, 181, 189 Dworacy, dworscy ludzie, XLII. 89, 90, 111 Dworki, XLII. 120 Dyfuzje, XLIV. 161 Dykteryjki, XLII. 29 Dymar, XLIII. 214 Dymina, podymne, XLV. 342 Dynamika rozwoju, XLIV. 178 Dynastia Guptów, XLV. 15 Dyskryminacja rasowa, XLV. 320 Dyskusja karpacka, XLV. 472-484 - nad Polskim Atlasem Etnograficznym, XLIV. 204; XLV. 494517 Dziadek leśny, XLII. 544 Dzieci do paszonki, XLII. 71, 75, 82 Dziedziczenie ziemi, XLV. 139 619 Dzieje wsi, XLIII. 323 Dziewki, XLII. 75, 82, 95 Dziobnica, XLIV. 41 E Egzogamia, XLV. 102 Ekonomowie, XLII. 77, 91 Ekspansja arabska, XLV. 15, 17 - chamicka, XLV. 23 - indoeuropejska, XLIII. 303 - indonezyjska, XLV. 26 - państwa wielkopolskiego, XLII. 518 - Słowian, XLII. 515 Ekspedycja bałtycka, XLIII. 302; XLIV. 7, 16-21 - do Afryki centralnej, XLV. 38 - fergańska, XLIII. 207 - na Archipelag Filipiński, XLV. 356 - Neweiskiego, XLIII. 198 - Viking Foundation, XLII. 736 Eksploatacja kolonii, XLV. 30 Ekumena afrykańska, XLV. 13 Element czasu w etnografii, XLIV. 163 - nordyczny, XLIV. 15 Elementargedanken, idee zasadnicze, XLII. 341 Elementy reliktowe, XLII. 277 Emigracja, XLII. 63, 64, 71 Epika ludowa, XLV. 402-406 Epos heroiczny. XLII 634 Etapy rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego XLIII. 50 Etniczna interpretacja kultur archeologicznych, XLIII. 244 Etnogeneza, XLIV. 7, 156, 158 Etnografia, XLII. 14. 42, 47 amerykańska, XLII. 209 Ameryki Północnej, XLII. 720729 Etnografia czeska, XLII. 666-679, 688; XLIII. 226-232; XLIV. 250253, 267=-274, 281-298 - egzotyczna, XLII. 686 - Indian, XLIII. 283-285 - morganowsko-marksistowska, XLII. 245 - morska, XLIV. 56 - muzyczna, XLIII. 144, 150 - niemiecka, XLIII. 232-241, 2,55260: XLIV. 336-338 - Podhala, XLII. 762-765 - polska, XLII. 32, 47; XLIV. 180 - prawa, XLIV. 130 - proletariatu, XLIV. 237 - radziecka, XLII. 607-666; XLIII. 192-226; XLIV. 205-260; XLV. 315-334 - skandynawska, XLII. 724-727 - słowiańska, XLII. 27 - szwajcarska, XLII. 694-701; XLIV. 237 - Turkmenów, XLV. 332 - w filmie, XLII. 114 - w pierwszej pol. XX wieku XLIV. 488-495 - węgierska, XLII. 689-694.; XLV. 334-340 - współczesna, XLIII. 253 - wybrzeży Bałtyku, XLIV. 56 Etnograficzna Sesja specj. w Moskwie XLIII. 259 Etnograficzna wartość Iliady i Odyssei, XLIV. 331 Etnograficzne Towarzystwa Naukowe, XLV. 460-472 Etnograficzne zbiory, XLIV. 357-371 Etnograficzny Kongres w Berlinie, XLIII. 259 - opis, XLII. 14-16, 147 - park w Zubrzycy, XLIV. 479-480 Etnografii definicja, XLII. 695 Etnografii dzieje, XLII. 693 - historia, XLII. 678 - zakres, XLIV. 156 Etnografowie ormiańscy, XLII. 663 - ukraińscy, XLII. 664 Etnologia, XLIII. 13.; XLV. 366 - japońska, XLV. 95 - nordycka, XLII. 711 - u Homera, XLIV. 331 - współczesna, XLV. 373 Etnologiczna szkoła wiedeńska XLV. 91-124 Etnos, XLII. 47.; XLIV. 157 Ewolucja kultury, XLV. 99 - rozwoju, XLII. 284, 285 Ewolucjonizm, XLIV. 167 - krytyczny, XLIII. 51; XLIV. 167 Eucharystia, jako amulet, XLIV. 95 - dla zmarłych, XLIV. 76 - pod progiem, XLIV. 86 - w czarach, XLIV. 98 - w czarach miłosnych, XLIV. 105 - w lecznictwie, XLIV. 80 - w myślistwie, XLIV. 103 - w rolnictwie, XLIV. 102 - w stajni, XLIV. 86 - w wierzeniach, XLIV. 75-118 - w wróżbiarstwie, XLIV. 109 F Fajka wodna, XLV. 85 Fakty indywidualne, XLIV. 171 - jednorodne, XLIV. 185-187 - kulturowe typowe, XLIV. 170 Farbowanie tkanin, XLII. 636 Fartuchy, XLII. 83, 103, 105 Feudalizm w CSH. XLII. 667, 668 Film etnograficzny, XLV. 337 Flis, XLIII. 324 Fladry, straszydła, XLV. 258 Flurzwang, j. niem. XLV. 145 Folklor, XLII. 10, 115.; XLIII. 292 �620 621 Folklor ałtajski, XLII. 614 _ angiel!ki, XLII. 718 - chrześcijański, XLIV. 75 - czeski, XLII. 670, 671 - doński, XLIII. 194 - litewski, XLII. 431-445 - radziecki, XLII. 647 - rosyjski, XLIV. 255 - słowacki, XLII. 684, 685 - Słowian wschodnich, XLII. 638640 - Suachili, XLII. 607 - śląski, XLII. 319, 324, 328 - węgierski, XLII. 689-694 - Z.S.R.R., XLII. 665 FoLkLore, XLII. 711 Folklorysta, XLII. 9, 13, 26 Folklorystyka, XLII. 9, 13, 14, 16, 22, 718, 720 Folklorystyka czeska, XLII. 674; XLIII. 226-232; XLIV. 267-274 - fińska, XLII. 434 - radziecka, XLII. 647-666; XLIV. 253-266 - rumuńska, XLIV. 266 Folwark, XLII. 77, 117, 180 Fonetyka pigmejska, XLV. 67 Fonograf w etnografii muzycznej, XLII. 766 Forma narzędzi, XLIV. 173 - i treść kultury, XLII. 652 Fornale, XLII. 71, 75 Fryzury afrykańskie, XLV. 15 Funkcja paleniska, XLV. 343 G Gadki, XLII. 21, 24, 28 Galeony, XLIV. 70 Garncarstwo, XLII. 797 Gawęda, XLII. 12 Gazda, XLV. 341 Gąsior w bajce, XLV. 282 Geografia językowa, XLV. 445 Geneza sztuki ludowej, XLIII. 345 - ustroju gruntowego, XLV. 125 Germanizacja, XLII. 109 Gnojenie, XLV. 147 Gorset ukraiński, XLII. 636 Gospodarka bezmleczna Afryki XLIV. 300 - chłopska, XLII. 459 - kopieniaczo-hodowlana, XLV. 24. 355 - trójpolowa, XLV. 133 - wiejska, XLII. 284 - zbieraczo-łowiecka Afryki. XLV_ 355 - zrębowo-wypaleniskowa, XLIII .. 334 Gospodarcze urządzenia, XLII. 169, 170 Go!podarstwa chłopskie, XLIV. 141 - wielkopolskie, XLII. 70 Gospodarze, XLII. 73-76, 95, 185 Grafika Kielisińskiego, XLIII. 331 - ludowa, XLII. 773 Gramatyka Lirów (Melanezja). XLIV. 322 - j. Afryki, XLIV. 307 Grapa, żel. garnek do gotowania dla trzody, XLII. 165, 166 Gonty, XLV. 151 Granica buku, XLV. 379 - etnograficzna, XLIII. 247 - niemiecko-polska, XLIII. 246, 247 - Odra - Nysa, XLIII. 252 - polsko-niemiecka, XLIII. 246 - posko-słowacka, XLIV. 281-296 Grodzenie poletek, XLV. 140 Groty Altamira, XLV. 15 Grupa bantu, XLV. 51 - estońska i liwska, XLIV. 39 - gminy Trynidad, XLV. 360 - irańska, XLIV. 220 - j. oantyjskich, XLV. 54 Grupa j. efe, XLV. 52, 54 _ j. sudańskich, XLV. 54 - semicka, XLIV. 220 _ tiurska, XLIV. 220 Grupy egzogamiczne N. Gwinei, XLV. 351 Gry i zabawy, XLII. 223, 224 Gumno, XLII. 133, 197 Gwara śląska, XLII. 321 ·Gwary polskie, XLV. 438 Hodowla jeleni, XLV. 315 - zwierząt domowych, XLIV. 314316 Homo dHuviaHs, XLII. 706, 707 Huby, XLV. 134 Humor ludu, XLV. 407 Ikonografia, XLII. 522-553.; XLIII. 103.; XLIV. 58 Ilość nawarstwień w Afryce, XLV. 19 H - OplSOW obrzędów rodzinnych, Haczka, kopaczka, XLII. 158 XLII. 365 Haft, XLII. 291 Ilościowe ujmowanie zj awisk kultuHamefka. XLII. 637 rowych, XLIV. 181-183 Handel Indii, XLV. 15 Indeks, XLII. 18, 420 Hasła cyfrowe, XLII. 59;; - LUDU, XLII. 758, 762; XLV. 613- nutowe, XLII. 593 660 Hidżry, kolonie arabskie, XLV. 322 - muzeów w Polsce, XLIV. 388Hipoteza I. Kopernickiego, XLII. 390 486 naZWISK etnografów, XLIII str. - T. Lehr-Spławińskiego, XLII. 326-355. suplement; XLIV. 5e2478, 493 589 - w badaniach, XLV. 373 Indeksowanie melodii, XLII. 554Historia etnografii, XLII. 704, 705 606 - etnografii polskiej, XLIII. 9-122 Indor w bajce, XLV. 284 - ludów nie posiadających dokuInformatorzy O. Kolberga, XLII. mentów XLIV. 176 296, 303-305, 318, 351 -- narzędzi orackich, XLV. 158, 222 Inicjacje, XLII. 702 - odzieży, XLV. 399 Instrument ·maheve, XLV. 87 - Polski, XLIII. 300-312 Interpolowanie materiałów etnogra- Polskiego Towarzystwa Ludoficznych, XLIV. 159 znawczego, XLIII. 1-122 Interpretacja rysunków egipskich. - prawa, XLIV. 135 XLIV. 318 - Słowian, XLV. 377 Instytucja świątynna, XLV. 119 Histor:,czna metoda szkoły wiedeńIslam, XLV. 25 skiej, XLV. 92-123 Izba, XLII. 164, 137 Historyzm konsekwentny, XLIV. 168 istopka (j. ros.), X!..II. 211 - w etnografii, XLIV. 1.54, 167, 171 Jabłczanka, chamu[c, polewka, XLII. Hodowcy wielbłądów, XLV. 322 298 Hodowla, XLII. 285.; XLV. 148, 14.9 .Jagidniki, młynki, XLV. 215 Jagod~' leśne, XLII. 617 - bydła, XLV. 114-116, 336 �623 622 Jajko w bajce, XLV. 276, 285, 367 kaftany, XLII. 79-81, 91 Jakośt faktów kulturowych, XLIV. 185 Janicek, XLIV. 128 Jarzma Marknadook, XLII. 720 - szwedzkie, XLII. 720 Jata, budka ptasznicza, XLV. 239 Jeż w bajce, XLV. 284, 288 Język Ata, XLV. 54 - Balese - Efe, XLV. 46 '- Bambutów, XLV. 52 - Bantu, XLV. 20 - Basków, XLV. 16 - Basua, XLV. 54 - Bira - Sua, XLV. 65 - Ki-Bira, XLV. 54, -65 - Ki - Kumu, XLV. 65 Ki-ngwana. XLV. 54 - Ki-Sua, XLV. 60 - Ki-Suaheli, XLV. 33, 35 - kultowy Negritosów, XLV. 50 - murzyńskie, XLV. 56 - ngo-nke, XLV. 21 - Nkundo i Mongo, XLV. 51 - pi~mejskie, XLII. 703, 738-748.; XLV. 35-69 - Ruanda, XLV. 51 - sudańskie, XLV. 20 - Wa-Rundi, XLV. 51 Językoznawstwo, XLII. 703, 704 Jurta chazarska, XLII. 618 Jaki, __ o K 95, 97, 105 XLII. 187, 190 Kaczka w bajce, XLV. 283 Kadzioło, XLV. 25 Kafle, malowane, XLIII 355 Kalen ~arz uprawy, XLV. 146 Kalendarze gwiezdne Arabii, XLIV. 309 Kabotek, Kachle, XLII. kafle, krusznia, XLV. 139 Kamizele, XLII. 81 Kapa, część cepu, XLIV. 190 Kapeczka, kopeczka, czepiec, XLII. 102, 105, 107 Kapelusz, XLII. 81, 91, 101, 104 Kapitalizm, XLII. 69, 117 Karbowy, XLII. 77, 84, 91 Karby, barby, deseczki do oznaczania dni pailszczyżnianych, XLII. 522 Karczma, XLII. 191, 794 Karczowanie puszczy, XLII. 261 Karły Azji, XLV. 35, 40 Karple, XLII. 610 Kartografia etnograficzna, XLIV .. 153-204 - słownikowa, XLIV. 198-200 - Z.S.R.R., XLII. 640-642 Kartografowanie O. Kolberga, XLII. 227, 228 Kartogramy dynamiczne, XLIV .. 175-177 -etnograficzne, XLIV. 154-204 - Pesslera, XLIV. 194 - synchronistyczne, XLIV. 176 Kasty, XLIII. 298-300 - indyjskie, XLV. 368 Kasza brzana, z bru, XLV. 208 Katalog incipiów, XLII. 577 Kazymu, domy męskie, XLIV. 222 Kątnicy, biedacy, XLII. 71 Kibalka, XLII. 637 Kiecka, ~trój parobków, XLII. 79, 85, 93, 97 Kierpce, opi71cu, j. rum. XLV. 347, 348 Kierunek historyczno-kulturowy, XLIV. 16.5; XLV. 91-125 -- geograficzny, XLIV. 165 Kierznia, XLII. 163 Kij, XLII. 103 istyk, XLIII. 282 Kamienica, Kije pasterskie, XLII. 692 Kiszłak, XLIII. 208 Klasyfikacja literatury ludowej, XLIV. 266-267 Klatka kuropatwicza, XLII. 528 Klechdy, XLII. 12, 309, 312 Kleć, XLIII. 212 Klumie, postoły, XLV. 151 Kłódki wargowe, XLV. 71 Kłusownicy, XLV. 225 Kmiecie, XLiI. 62, 71-73, 151-154, 157, 168, 173, 193, 231 Kobiety szamanki, XLIV. 227 - u pasterzy nomadów, XLV. 356 - w rodzinie patriarchalnej, XLV. 340-342 Kobza, XLII. 683 Koczownicy, XLV. 46 - Arabii, XLII. 607 Kogi, łodzie fryzyjskie, XLIV. 61 Kogut w bajce, XLV. 278 - w wierzeniach, XLII. 631 Kolberga badania etnograficzne, XLII. 200-204, 208, 294-306, 323 - dzieło etnograficzne, XLII. 36, 40, 340 - komentarze, XLII. 30, 209, 225, 353 - metoda, XLII. 20, 23, 39, 48, 115, 116, 144-145, 148, 200, 202, 205206, 210, 220, 223, 275, 278, 279, 326, 338, 349, 354, 421 - korespondencja, XLII, 24, 39, 4148,205,217, 219, 270, 280, 296-297, 310, 314, 319, 322, 329, 336, 342, 356, 363, 372, 418, 422 - poglądy polityczne, XLII. 65-66, 229-230, 345. - przypisy naukowe, XLII. 29, 201, 279. - zainteresowania, XLII. 325, 329, 429, 431--445, 449. Kolberga zapis, XLII. 21, 42, 426, 440 Kolędy, XLII. 305. Kolonizacja wołoska, XLIV. 119 Kolor niebieski w stroju młodej, XLII. 99. Koła bose, XLII. 171. Kołchozy, XLIII. 207; XLIV. 211, 228-230. - Tadżyków, XLV. 328. Koło garncarskie, XLII. 667. Kołowroty, XLII. 124. Kołowrót, brama do wsi, XLV. 137, 141. - na kunach i stępkach, XLV. 140. Komasacja, XLV. 126, 155. Kominy, XLII. 137, 138, 183-185. Komora, XLII. 119, 120, 128, 135, 136, 184, 185. Komornicy, XLII. 62, 63, 71-75, 88-89, 92, 185. Koncepcja motywów wędrownych, XLIV. 254. Konewki, XLII. 167, 168. Konferencja atlasowa, Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLII. 908-909; XLIII. 36; XLIV. 153. -- Centralnego Instytutu Kultury, XLII. 86. - dla badań nad narzędziami ornymi, XLIII. 442-447. - etnografów w Krakowie, XLIII. 25. XLIV. 153, 155. - nad indeksowaniem, XLIII. 45. - paremiologiczna, XLIII. 447. - pokojowa w Paryżu, XLIII. 247; XLIV. 47. - skandynawska, XLIII. 267. Kongres etnografii morskiej, XLIV. 56. - etnograficzny N. R. D. XLIII. 236. Nauk antropologicznych i etno- �625 624 graficznych w Filadelfii, XLV. 485-494. Kongres nauki polskiej, XLIII. 25 - slawistów w Moskwie, XLIV. 168; XLV - w Greiswaldzie, XLIV. 12 Konik, deska, XLIII. 215 - w bajce, XLV. 281 Konserwacja mięsa, XLII. 61') Konstrukcja na słupy, XLIII. 219. Korabie, XLIV. 62. Korabnictwo, XLIV. 58. Korespondenci Kolberga, Xl II. 20!', 220, 227, 228, 35~-357 Kosa, XLII. 155-159. Kosz, XLV. 238. Koszula męska, XLII. 85. poncho, XLII. 636. - przyramkowa, XLII. 290. - na wierzch, XLV. 326. Kot w bajce, XLV. 278. Kotły Jukagirów, XLV. 318. Kowal, XLV. 325. Koza, XLIV. 12I. - pies i kura w Afryce, XLV. 22. Koziol lubuski, XLIII. 332. Kozy brat y, zabawa, XLII. 543. Kożuch, XLII. 79, 80, 86, 93, 97, 98. - ukraiński, XLII. 637. Koźliny, XLII. 131 Kraj, XLII. 280. Krąg austro-azjatycki, XLIII. 297. Kremer, drapacz, XLII. 151, 152 Kręgi kulturowe, LXII. 706; XLV. 110. Kronika Kaspra Weinreicha, XLIV. 68. Krusznia, kamienie, XLV. 139. Kn'teria etnograficzne, XLII. 273. - geograficzne, XLII. 273. Kr~·terium ciągłości, XLV. 100. - form~', XLV. 97. - ilości, XLV. 97, 98 Kryterium jakości, XLV. 97, 98 - odnośni czyli kontaktów, XLV. 97. - reliktowości, XLII. 268, 292. - rozbieżności, XLIV. 32. - stopnia pokrewieństwa, XLV. 100. Krytyka dzieła "Ludy Afryki", XLV. 329-332. - metody Kolberga, XLII. 275-293, 458. - metody Kosinny, XLIII. 42. - monografii Tadżyków, XLV. 328329. - osiągnięć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 46, 57, 66. - postanowień konferencji wersalskiej, XLIII. 247, 248. - zbiorku Kolberga, XLII. 311. Krzywda społeczna, XLV. 275. Księga przysłów, XLIII. 449. Kultura afrykańska, XLV. 14, 20 - andyjska, XLII. 731 - archeologiczna, XLIII. 244. - ceramiki grzebykowej, XLV. 380. - chłopska, XLIV. 195 - duchowa, XLII. 238; XLIV. 179. - duchowa Słowian wschodnich, XLII. 632. - ludowa, XLII. 675. - ludowa Słowian, XLIV. 166. - ludów egzotycznych, XLII. 729. - materialna, XLII. 43-199, 232237, 272; XLIV. 179. - materialna Szwajcarii, XLII. 698, 699, 700, 716-717. - materialna, XLV. 101, 102. - narodowa, XLII. 292. - niższych rolników, XLV. 104. - nomadów, XLV. 115. - pigmejów, XLV. 19. - półwyspu Czukotskiego, XLIV. 209-211 Kultura pasterska, XLV. 104 - patriarchalna, XLV. 102. - proletariatu, XLII. 654. - robotnicza, XLII. 652. - ~ocjalistyczna, XLII. 654. - społeczna, XLII. 240; XLIII. 6370; XLIV. 179. XLV. 340-342. - społeczna i duchowa Szwajcarii, XLII, 700 - społeczna Słowian wschodnich, XLII. 634. - staroruska, XLII. 632. - Sudanu, XLIV. 316. - tadżycka, XLV. 328. - totemiczna, XLV. 21, 365. - tracka, XLV. 345. - Drug, XLV. 12I. - wsi, XLII. 49. - zbieraczy, XLV. 103 Kulturowe zróżnicowanie, XLII. 45, 46. Kultury definicja, XLII. 713. - wtórne, XLV. 103. - wysokie, XLV. 117-123. - zasadnicze, XLV. 103, 104. Kult bóstwa niebios, XLV. 104. - księżyca, XLV. 104. - przodKów, XLV. 104. - zmarłych, XLV. 359. Kulty, XLII. 70I. - murzyńskie, XLIV. 298. Kułak, XLII. 95, 154; XLV. 154. Kuna żelazna, XLII. 195. Kunup, XLII. 613, 614. Kurut, ser, XLII. 615. Kutry o czerwonych żaglach, XLIV. 57 Kwestionariusz, B. Grabowskiego, XLIV. 134. - do budownictwa, XLIV. suplement. - rolnictwa i hodowli, XLV. 203. - Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLII. 922-925. 40 .• LUd" t. XLV L La:la. XLII. 169. Lasa, ogrodzenie, XLII. 129. Laska, lola, XLII. 103, 104. laszczenie siedlisk, XLV. 14I. Lebioda, łoboda, szabaga, Henopodium album, XLII. 297. Lecznictwo N. Gwinei, XLIV. 310; XLV. 352 Legenda fenicka, XLIV. 330. Lepianka, XLII. 175, 176; XLV. 325. Leśne bóstwa, XLV. 47. Leziwo, łazuki, XLV. 150. Liczebniki w j. afryk. XLV. 23. Liga j. nigryckich, XLV. 20. Literatura etnograficzna, XLIV. 178. - ludowa, XLII. 9-34, 42; XLIII. 325. - ludowa węgierska, XLV. 335. - rolnicza, XLV. 158, 202. - sowizdrzalska, XLII. 29. Lokalizacja badał} Kolberga, XLII. 348. - paleniska, XLV. 342. Losowanie pola, XLV. 139. Ludność kultury łużyckiej, XLII. 476-480. - pasterska, XLV. 23. - polinezyjska, XLV. 370. - pragermańska, XLIV. II. - puszczańska, XLII. 276 Ludowa twórczość rosyjska, XLIV. 256. Ludoznawstwo, XLIII. 13. - Łużyc, XLII. 787-794; XLIV. 348. - polskie, XLII. 10; XLIII. 9-169. - Skandynawii, Danii i Finlandii, XLII. 260-272. Ludu twórczość, XLII. 30, 3I. Ludy Afryki, XLV. 329. - ginące, XLV. 369. I, �627 626 Ludy karłowate, XLV. 35-69 _ Sachalinu, XLIII. 199. _ sumeryjskie, XLV. 22. Ł Leziwo, XLV. 150. XLII. 722 Łaźnik, wspólny grunt, XLV. 136 Łączność Afryki z Azją, XLV. 20. _ Afryki z Indiami i Indonezją, XLV. 18. _ kultury afrykańskiej i melanezyjskiej, XLV. 2I. _ paleolitu, XLV. 16. Łodzie dłubanki, XLIV. 60. _ klepkowe, XLII, 782-785. - niewodowe, XLIV. 7I. _ słowiańskie, XLIV. 66. Łowiectwo, XLV. 223-262. - z sieciami, XLII. 542 - wyższe, XLV. 110. Łóżko, XLII. 165-166. Łuki afrykańskie, XLV. 97-98. - Batwa, XLV. 15. _ jako instrument, XLV. 349. - Jukagirów, XLV. 318. _ polinezyjskie, XLII. 726. Łyko brzozowe, XLV. 151. Łazuki, Łaźnia, bastu, M Macierzyństwo u ChiI'lczyków, XLV. 352, 353. Madarski jeździec, XLII. 685. Madżak, Modżak, XLII. 505. Magia, XLIII. 71-92, 314. XLV. 47, 103. _ czynna sympatyczna, XLV. 104. Magiczne statuetki, XLV. 361. Malowidła Buszmenów, XLV. 15. Małżeństwo chłopskie, XLIV. 137152. - grupowe, XLIV. 226. Małżeństwo parzyste, XLIV. 225. _ stryjecznych braci i sióstr, XLV. 324. Mamuny, XLV. 313. Mana, melanezyjska dusza, XLV. 359. Manna, XLII. 530. Maniaki, cienie, XLV. 239-242. Mapa badal'! Kolberga, XLII. 248, 300, 302, 363. _ Jakubowskiego, XLV. 130. _ Kwatermistrzostwa, XLV. 131. _ rozmieszczenia zbiorów etnograficznych, XLIV. 448, 449. _ zasięgu nazw części pługa, XLV. 191. Mapy katastralne, XLV. 125. _ Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLV. 494-516. Maribo, XLV. 26. Maski murzyńskie, XLV. 71-73. Materializm historyczny, XLIV. 191. Matriarchat, XLV. 116 Materiały archeologiczne, XLIII. 188. _ etnograficzne, XLIV. 202. _ Kolberga, XLII. 352, 359, 362, 367. - muzealne, XLIV. 185. Mazurki, XLII. 12. Medycyna Australczyków, XLII. 703. Melodii indeks, XLII. 554-606. - transDonowanie, XLII. 579. Mercha., ·opłatCJ.za kobietę, XLV. 324. Metanastazje, XLIV. 161. Metoda analityczno-porównawcza, XLIV. 167. - analizy kultury, XLIV. 163. - badań etnograficznych, XLIII. 5I. _ ekspozycji etnograficznej, XLIV. 391-451. _ historyczno-kulturowa, XLV. 97109. - St. Huts'ledta, XLII. 572. Metoda indeksowania melodii, XLII. 554-606 - jakościowa, XLV. 380. - kartograficzna w etnografii, XLIV. 153-204. - G. Kossinny, XLIII. 242. - kręgów kulturowych, XLV. 93. - marksistowska, XLIII. 48; XLIV. 251, 279. - Mersmanna, XLII. 567 - osadniczo :ucheologiczna, XLIII. 242. - porównawcza, XLII. 48. - punktowa, XLIV. 201 - punktów reprezentacyjnych, XLIV. 203. retrogresywna, XLIII. 174; XLIV. 159. - statystyczna, XLIV. 144. - typologiczna, XLIV. 167. - T. Wojciechowskiego, XLIII. 174. Metodołogia, XLII. H, 34, 40, 48, 689, 697. - marksistowska, XLII. 34. - kierunku Graebnera-Schmidta, XLV. 93. Metodyka badań społecznych, XLV. 371. Miary pola, XLV. 137, 138. kożuch, XLII. 98. Miejscowości badane przez Kolberga, XLII. 211, 333. - uprawy bru, XLV. 219-222. Mieszkanie, XLII. 234. - Lapończyków, XLII. 687 Migracje, XLIV. 161. - kulturowe, XLV. 117. - ludności murzyńskiej, XLV. 18,20. - między Australią i Ameryką, XLV. 354. - Słowian, XLII. 465, 497. Miotacze, XLII. 619, 620. Miśnik:, XLII. 165, 166. Miderak, 40· Mitologia słoneczna, solarna, XLV. 104, 110. Młócenie, XLV. 382. Młyn, XLII. 159. - kieratowy, XLV. 336. - w Polsce, XLII. 754. Monisto, nami sto, paciorki, XLII. 637. Monografi~ etnograficzna, XLII. 15, 16, 18. - górników, XLIII. 259. -- Kurpiów, XLII. 274, 275. - regionalna, XLIV. 154. słowacka, XLIV. 274-281. - śląska, XLII. 315, 326. - tematyczna, XLIII. 41 - Turkmenów, XLII. 608, 609. Monogamia, XLV. 103. Mpolo, schowki murzyńskie, XLV.71. Murzyński wkład do cywilizacji, XLV. 15. Motyki, XLII. 157; XLV. 321. Motywy, XLII. 341. Muzea, XLII. 801-878. - etnograficzne, XLIV. 351-480.; XLV. 658-659 Muzeum Etnograficzne w Krakowie, XLIV. 391-480. - kaszubskie, XLV. 453-477. - plockie, XLIV. 477-479. - skandynawskie, XLIII. 267. Muzeologia węgierska, XLII. 693. Muzyka ludowa, XLII. 11, 676 - węgierska, XLII. 694. - wielkopolska, XLII. 212. Muzykanci, XLII. 107. Myszonki, ślemiona, XLII, 131, 192. Myśliwce i zbieracze Afryki, XLV. 19. N Naczynie ar~ukańskie, XLII. - drewniane, XLII. 167. - na wodę, XLV. 87. 619. �629 628 Naczynia z kory, XLII. 615, 616 _ z wymienia krowy, XLII. 619. dodatki, XLV. 136. Najazdy Wikingów, XLV. 26. Najstarsza rasa, XLV. 39. Namioty koczowników, XLV. 326. Namitka, XLII. 637. Narada etnografów radzieckich, XLII. 640, 642. Narodziny, XLII. 377, 378 Narody wschodnio-słowiańskie, XLIII. 632 Narty, XLII. 610-613 Narzecze sandomierskie, XLII. 495. Narzędzia, ciesielskie, XLII. 160, 161. Naddawki, - kowalskie, XLII. 159-160. produkcji, XLII. 149-164. rolnicze, XLII. 150-159; XLV. 158-202. - rolnicze rosyjskie, XLII. 641 - rybackie, XLII. 161; XLIII. 240 Nauki pomocnicze historii, XLIV. 488-495. - tajemne, XLIV. 117. Nawożenie, XLV. 143. Nawóz jako opał, XLV. 344. Nawsie, XLII. 124; XLIII. 324 Nazwy bru, XLV. 204. - buszki, XLV. 198. - głosów zwierzęcych, XLV. 223. - patronimiczne, XLV. 138. - pługa, XLV. 196-197. - pól, XLV. 138. - radła, XLV. 200. - topograficzne Podlasia, XLV. 131. Narzecza murzyńskie, XLV. 33, 65, 66. - romańskie w Afryce, XLV. 25 Negrilles, negritos XLV. 36. Nereidy, nimfy, XLV. 307. Nicielnice, XLII. 717. Niewolnictwo, XLII. 607. Nimfy, XLV. 307. Niwa, niwki, XLV. 134, 138 Nomadyzm pasterski, XLV. 115. O Obertasy, XLII. 12. Obora, XLII. 130, 193-195. Obrażnik, XLII. 110. Obróbka kości, XLII. 625. - lnu, XLII. 158, 159, 721. - pokrzywy, XLII. 627. - skóry, XLII. 626. Obrzezanie, XLV. 325. Obrzędy, XLII. 262. - as-saleh, zdzieranie skóry, XLV. 325. - Czukczów, XLV. 318. - jesienne, XLII. 389-390. - letnie, XLII. 386. - oczyszczania, XLV. 350. - rodzinne, XLII. 363-382. - solarno-agrarne, XLII. 634. - weselne, XLII. 366. - wiosenne, XLII. 384--386. - wioślarzy, XLV. 319. - zimowe, XLII. 391-394. -związane z polowaniem, XLV. 319 - żniwne, XLII. 394-397. Ob~erwacja społeczna, XLV. 372. Obszary historycznych kultur, XLIII. 245; XLII. 713. Obszar uprawy bru, XLV. 210. Obyczaj infibulacji, XLV. 325. Ocena Atlasu Polskich Strojów Ludowych, XLIII. 67. - materiałów Kolberga, XLII. 264-293, 335. - procesów współczesnych, XLIV. 159. Ocena tez l\Tiestopisu, XLIV. 286-287. Ochrona zabytków kultury ludowej, XLIV. 351-357. Odpływ ludności niemieckiej, XLIII. 251. Odrębność etniczna, XLII. 341 Odryna, szopa, XLV. 153. Odzież, XLII. 69-n~. - Chantów, XLII. 625-628. - Słowian wschodnich, XLII." 635. - ukraińska, XLII. 636. Ofiara z koguta, XLV. 354. - z ludzi, XLIII.-297; XLV. 354. - z niedźwiedzi, XLV. 104. Ogrody, XLII, 128, 198. Ogrodzenie patrz płot. Okna, XLII. 128, 184, 186-188. Okół, XLII. 129. Okres folwarczno-pańszczyźniany, XLII. 127. - kapitalizmu, XLII, 285, 287. - prac monograficznych, XLIII. 75 - prac syntetycznych, XLII. 81 - zbieractwa, XLIII. 72 Okręty Wikingów, XLIV. 63 Okreslniki czasu i jakości, XLIV. 177 Okrycia głowy, XLII. 609 Opis brony, XLV. 167, 168, 175 - budownictwa lubelskiego, XLII. 234 - Kolberga, XLII. 262 - kultury ludowej, XLII. 216, 241 - obrzędów, XLII. 210, 240 - odzieży ludowej, XLII. 224 - pługa, XLV. 160, 174 - radła, XLV. 161, 174, 175 - sochy, XLV. 174 - ~trojów, XLII. 207, 210, 313 - wesela, XLII. 204. 212, 222, 224 Opisanie świata, XLII, 785-787 Oracje weselne, XLII. 16 Organizacja bartnicza, XLII. 267, 282 - polityczna murzynów, XLIV. 303 - rodowa, XLII. 607; XLV. 317 - wypasu, XLV. 149 Orka, XLII. 151, 152 - sochą, XLV. 138 Ornament, XLII. 607, 628; XLIV. 240 Oryl, XLII. 538 Osadnictwo Beskidu śląskiego, XLIV, 292 - Karpat, XLIII. 336 - kmiece, XLII, 123 - kultury trypolskiej, XLIV. 301 - kurpiowskie, XLII, 267, 276, 277 - Orawy, XLIV. 281-296 - słowiańskie, XLIV. 65 Osady na prawie niemieckim, XLIV. 118 Oset, XLII. 546 Oskoła, XLII. 617 Osobowość Kolberga, XLII. 461 Oświetlenie, XLII. 54 Owca tłu~toogonowa, XLV. 23 Owczarnia, XLII. 196 Ozdoby z piór, XLII. 637 P Palenie fajki, XLV. 86 Palenisko otwarte, XLV. 342-347 Pamiętniki chłopskie, XLV. 406 Państwo afro Shungway'a, XLV. 352 - sumerycko-akkadyjskie, XLV. 119 - wielkopolskie, XLII. 465, 486, 494-497 Państwowość czeska, XLII. 465-480 Paralele etnograficzne i archeologiczne, XLV. 353 - plesm polskich litewskich, XLII. 444 �631 630 Parobcy, XLII, 71, 73, 75, 91-94 Pas weryp, XLII. 626, 628 Patronimia, XLV. 323 Patrylokalność, XLV. 341 Pasterstwo, XLII. 262, 723 Pastuch, XLII, 87, 88; XLV. 149 Peca, glina, XLII. 139 Peczka, j. buł. piec, XLV. 346 Periodyzacj a, XLIII. 158, 1.59, 164 - atlasu czeskiego, XLIV. 252 - zjawisk etnograficznych, XLIV. 180 Pianie koguta, XLV. 273 Piastun, roczny wilk, XLV. 224 Piec, XLII. 137, 138, 185; XLIII. 213 - piekarski, XLV. 344 - ruski, XLIV. 233 - stożkowaty, XLII. 691, 692 Pieczenie chleba, XLII. 164 Pieczywka, XLIII. 280 Piekarnie, domy bez kominów, XLII. 138 Pies w bajce, XLV. 279 Pieśni, XLII. 308, 317, 322, 324, 328, 341, 426; XLV. 217 - Białochrobatów, XLII. 336 - beduińskie, XLV. 328 - buntownicze, XLII. 297 - dworskie, XLII. 25 - fińskie, XLII. 720 - górnośląskie, XLII. 315 - kościelne, XLII. 353 - kurpiowskie, XLIII. 139 - litewskie, XLII. 431-445 - ludu polsk:ie~o, XLII. 10-26, 42, 45, 47, 200, 212, 251; XLIII. 142 - łużyckie, XLII. 422 - mieszczańskie, XLII. 25 - o szewczyku, XLIII. 357 - popularne, XLII. 25, 26 - rewolucyjne, XLII. 638 - szlacheckie, XLII. 25 - weselne, XLII. 201 Pieśni wielkopolskie, XLII. 201 - żałobna o Kmicie, XLII, 25 - żołnierska, XLII. 676 Pieśniczki, XLII. 24 Pijaństwo, XLII. 52-53, 59 Pikulka, wabik na sarny, XLV. 252 Pigmeje, XLIII. 427; XLV. 15,3569 Pióra pawie, XLII. 91, 103 Piwnice, XLII, 133, 195 Piwo ałtajskie, XLII. 617 Plan domu, stodoły, XLII. 235 Platformy palowe N. Gwinei, XLV. 351 Plebiscyt, XLIII. 250; XLIV. 47 Plemiona Indii, XLV. 370 Plonowanie, dożynki, XLV. 153 Płachta poniowa, j. ros., XLII. 636 Plosa pole, XLV. 134 Płot, XLII. 123, 129, 133, 194, 198; XLV. 140 - laskowy, XLV. 141 - wygradzany, XLV. 141 - z łupanego drzewa, XLV. 141 Płótno drukowane, XLII. 636 Pług, XLII. 150-154; XLV. 158-203 - arabski, XLV. 321 - bezkoleśny. XLII. 151, 155 - kowalski, XLV. 147 - koleśny, XLII. 151, 155 - praski, XLV. 182, 185 - Sincerusa, XLV. 161 - Sucheniego, XLV. 147 - w Egipcie, XLV. 24 - Zawadzkie~o, XLV. 147 Pochodzenie narodu, XLIV. 161 - Indoeuropejczyków, XLIII. 51 - narodu kirgiskiego, XLIV. 212219 Pochówki chińskie, XLV. 348, 34~ - japońskie, XLV. 359 - popielnicowe Azj!, XLV. 361 - wtórne, XLV. 356 Podania, XLIV. 120-129 - historyczne, XLII. 17-20 - spiskie, XLIV. 118-129 - wsi Hruskie, XLV. 131 Podcienie, XLII. 137 Podłoga, XLII. 185, 186 Podział ludów Ameryki Północnej, XLII. 734 - na regiony, XLII. 333 - ojcowizny, XLIV. 138 - Pigmejów, XLV. 38, 44 - Rusinó",-, XLII. 633 Podyma, klatka na puchacza, XLV. 236 Poezja chłopów, XLIII. 327 Pogranicze słowacko-niemieckie, XLIV. 249 Pogrzeb, XLII. 378-382. p. pochówki Pojedynek na skórze mona, XLV. 317 Pojęcie "archetypów", XLV. 366 Pokut, święty kąt, XLIII. 214-215 Polemika Gansiniec-Karwot, XLIII. 472,487 - Bartyś-Kaznowska-Jarecka XLV. 517 Polski Atlas Etnograficzny, XLIII. 34.-69; XLV. 203, 494-516 Polowanie z ptakiem, XLV. 235-237 - na zwierzynę morską, XLV. 315 Pol, XLIII. 216 Pomieszczenia gospodarskie, XLII 195-198 Poncho, XLII. 627 Poniewa, ~oniowa, j. ros. płachta, XLII. 636; XLIII. 192 Popularyzacja etnografii, XLIII, 157-168 Posag, XLII. 87 Posoua, pułap, XLII. 185, 186 Postaci demoniczne, XLV. 307, 308 Postęp cywilizacji, XLII. 345 Postęp w rolnictwie, XLII. 155; XLV. 158-202 Poświęcanie nowych' sań, XLV. 319 Potrawy z bru, XLV. 215 Potrzeby muzealnictwa etnograficznego, XLIV. 371, 378 Poweti, szopy, XLIII. 219 Powieści, XLII. 15, 24, 28; XLV. 309 Powinowactwo, XLII. 328 Pożywienie, XLII. 53, 54, 258; XLV. 144 - Ałtajczyków, XLII. 613 - głodowe, XLV. 211 Pół kmieć, XLII. 154 Półrolnik, XLII. 152, 154, 156, 181, 192 Półślednik, XLII. 153, 156, 169, 173, 192 Prace orientalistyczne, XLIII. 432 Prakultura, XLV. 103 - pigmejska, XLV. 40 Praojczyzna Słowian, XLV. 377 Prawo lenne w Czechach, XLII. 668 - ludowe, XLIV. 132 - ludu Garo, XLIV. 321 - niemieckie, XLII. 414 - polskie, XLII. 413; XLIV. 133 - rozwoju kultury, XLIV. 155, 167 - wskaźnika średniej arytmetycznej głowy, XLIV. 31 - wołoskie, XLIV. 287 - zwyczajowe, XLII. 413; XLIV. 133 Prażaki, kasza z bru, XLIV. 214 Prądy metodologiczne w etnografii, XLIII. 49-62 Problem czasu w etnografii, XLIV. 174-181 - etnogenezy, XLIV. 190 - klasowo-społeczny, XLII. 231, 343, 352 - Lapończyków, XLV. 380 Procesje, XLIV. 92 �633 632 Procesy ciągłych przemian, XLIV. 157 - historyczne a środowisko geograficzne, XLIV. 193-198 - etnogenetyczne, XLII. 18 - mieszania się kultur. XLIV. 161 Program badań społecznych, XLIII. 69 - Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLIII. 36 Proletariat wiejski, XLII. 61, 65, 85, 87 Proso, XLV. 206 - pałkowe, XLV. 203 -- włoskie, XLV 204 Protochamici, XLV. 21 Prowincja kulturowa, XLII. 244 Proza ludowa, XLII. 16 Przebudowa etnografii, XLIII. 31 - socjalistyczna, XLII. 608 Przebieranie się za lamparta, XLV. 84 Przechowywanie odzieży. XLII. 627 - produktów, XLII. 619 Przedmiot badań etnograficznych, XLII. 17 - i cel etnografii, XLII. 456, 646, 647,695-697, 909-912; XLIII. 221, 254; XLIV. 325 Przednówek, XLII. 298 Przekleństwa, XLIII. 436 Przełazy p. płoty Przejście do wieku męskiego p. inicjacje. Przełom, metodologiczny, XLIV. 154 - w etnografii niemieckiej, XLIII. 241 - w kulturze, XLIV. 181 Przemiany wsi, XLII. 49, 57-59, 61--65, 70, 117, 124, 127 Przemysł lubelski, XLII, 236 - ludowy ruski, XLII. 639 Przeobrażenia antropologiczne, XLII. 465, 473 - wsi Z.S.R.R., XLII. 649 Przeploty, XLII. 721 Przesądy ludu litewskiego, XLII. 442 Przeszłość murzyńska, XLV. 17, 18 Przeżytki, XLIII. 18 Przodkowie Egipcjan, XLV. 23 Przyczyny chorób, XLV. 362 Przydomki murzynów, XLIV. 302 Przydziały ziemi, XLIV. 139-141 Przysłowia, XLII. 12, 15, 18-20, 324 Przywolywek, XLIV. 135 Pstruchy, wełniane płachty, XLII. 98 Psychologia ludów, XLV. 106. - postaci, XLV. 357 Pszenica, czerwonka, wąsatka, XLV. 144 Pueblo, XLIII. 284-287 Purgatio canonica, XLIV. 89 Pustka rubieżna, XLII. 499 R instrument smyczkowy, XLV. 328 Rada starszych, XLV. 154 Radlica, XLII. 151-153 Radła, XLII. 151-153; XLV. 169, 188 Rak w bajce, XLV. 281, 282 Rasa, Bałtów, XLIV. 13 - pigmoidalna w Australii, XLV. 354 - falijska, XLIV. 14 Rataj, XLII. 71, 73, 152-154; XLV. 132 Reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 20, 21 Reedycja, XLII. 294, 460, 462 Region, XLII. 333, 334 Regionalizacja budownictwa, XLV. 391 Rababa., Rekonstrukcja dziejów kultury, XLIV. 166 Rekonstrukcja dziejów Afryki, XLV. 18, 22 - proces6w historycznych, XLII. 48, 115; XLIV. 159 - podziału gruntowego, XLV. 12:1 Religia Isnegów, XLIV. 321 - murzynów, XLIV. 303,311,312 - Pigmejów , XLV. 37 Religioznawstwo, XLV. 350 Relikty, XLTI. 330; XLIII. 18 Retrogresja historyczna, XLIV. 234 Heza, włóka, plosa, XLV. 137 Rękopisy Kolberga, XLII. 307 Rodzina duża, XLII. 607; XLV. 153 - języków Nil-Kongo, XLV. 20 - mała, Eskimosów, XLIV. 221 '- patriarchalna, XLV. 317 - wielka, XLII. 684 Rogi na proch, XLV. 86 Rok obrzędowy, XLII. 382-398 Rola kowala, kapłana, XLV. 365 Rolnictwo, XLII. 58; XLV. 114-116 - kurpiowskie, XLII. 289 - mazowieckie, XLII. 261 - w Egipcie, XLV. 24 Rośliny jadalne, XLII. 614, 617 Rozedrzyskała, Rozwaliskała, bajka, XLV. 271, 275 Rozniecanie ognia przy pomocy wiercenia, XLV. 46 Rozrywziele, bajka. XLII. 17 Rozszczepienie się wspólnoty, XLIV. 161 Rozwarstwienie klasowe, społeczne, XLII. 229-230, 292; XLIV. 157 - wsi, XLII. 6'9-114, 119, 127 Rozwój konstrukcji drewnianej, XLV. 388 Różnice rozwoju kultury, XLIV. 161 Rubandy, zasłony weselne, XLII. 630 Rubież etnograficzna, XLII. 470, 471; XLIV. 188 - Europy, XLV. 17 Ruch religijny górali, XLIV. 340 Ruiny Zimbabwe, XLV. 25 Rusałki, XLV. 307, 314 Ryba w bajce, XLV. 284 Rybołówstwo, XLII. 161, 162, 191 Rycerz odrodzenia, tancerz murz., XLV. 81-83 Rydel, XLII. 151 Ryki, płoty kamienne, XLV. 140 Rysunki skalne Australii, XLIV. 322 Rzemiosło wiejskie, XLII. 52, 59, 237, 267 Rzepa, XLII. 549 Rzesza Wielkomorawska, XLII. 667 Rzeźba czukocka, XLII. 625 - Mawia, afryk., XLV. 80 - Tuwińców, XLIII. 195 - w kości, XLII. 624 S Sa.ba, worek do mleka, XLII. 615 Sabat czarownic, XLII. 17 Sadyba, XLIII. 203 Samotrzask na ptaki, XLII. 527, 223-262 Sanie, XLII. 173 Saraj, drwalnia, XLIV. 232 Sarafan, odzież XLII. 636 Satyry ludowej podział, XLV. 408 Schemat kręgów kulturowych, XLV. 103 - rozwc~u społeczeństwa, XLII. 704 Seminarium afrykanistyczne, XLIII. 497-500 Separacja gruntów, XLII. 127 Sesj a Kolbergowska, XLII. 218, 454-464, 938-947 Sesj a etnograficzna, niemiecka, XLIII. 441, 442 �634 Sesja odrodzenia PAN, XLIII. 348 _ podhalaI1ska, XLIV. 267, 500, 512, 522 _ naukowa A.N. ZSRR, XLII. 886, 893 Sezonowa translokacja, XLII, 723 Sieć badań, XLIV. 203 Siedliska, XLV. 135 Siekierka, XLII. 536 Sień, XLII. 185-188, 135; XLIII. 212 Sierp. XLII. 155-159. Sibie~e, siubie~e, sybile, XLV. 314 Sidło, XLII. 529 Sidziniarki, XLIV. 340 Silesiana, XLII. 307, 458 Sinanthropus, XLII. 707 Siostrzan, siestrzan, XLII. 185 Sitarze biłgorajscy, XLII. 231, 237 Siwaki podlaskie, XLIII. 354 Skiba, XLV. 138 Skala, Bunaka, XLIV. 47 - Fischera Sallera, XLIV. 19 - Martina, XLIV. 19 Skarby podziemne, XLIII. 551 Sk~e;:y, piwnice, XLII. 195 Skład etniczny Azji, XLII. 219-221 - ludności iberyjskiej. XLV. 23 Składnik paleoazjatycki, XLIV. 4'2 Składniki antropologiczne, XLIV. 31 Skórki ptaków, XLII. 627 Skrzynia, XLII. 165, 166 Slawistyka, XLII. 44 Słopiec na wilki, XLII. 524 Słowak, słowacki, słowiański, XLIV. 296 Słowianoznawstwo, XLII. 465 Słownik etymologiczny języka czeskiego, XLIII. 272 - foklorystyczny, XLIII. 288-296 - górnośląski, XLIII. 357 - filozoficzny, XLIV. 160 Słowr:iczek gwarowy, XLII. 15, 316 635 Słowniczek pigmejski, XLII. 747-748 - starożytności słowiańskich XLIII. 425 Smoki rytualne, XLIII. 274 Smyk, XLII. 173 Saba, j. buł. izba, XLV. 347 Socha, XLII. 51, 197, 920; XLIII, 219; XLIV. 72, 301; XLV. 142, 147, 169, 177, 178 Socha litewska, podlallka, XLV. 181 - łopatkowa, XLII. 261, 721 - i ślemię, XLII. 629 - szwedzka, XLII. 721 Socjologia, XLII. 702; XLV. 371 Sołtysi, XLII. 120, 157, 170 Spancerek, XLII. 79, 81 Spar, wspar, XLV. 231 Specyfika kultury Słowian, XLII. 331 - polskiej kultury ludowej, XLIV. 235 - terenu kurpiowskiego, XLII. 287 Spichrz, spichlerek, spichlerzyk, XLII. 128-130, 196 Spichrze, świrnie, XLV. 152 - Ulczów, XLII. 629 Spiłowane zęby, XLV. 90 Spław, XLIII. 230 Spodnie, XLII. 81, 85, 91, 101 - na oczkur, XLII. 637 - z cielęcej skóry, XLII. 80-95 Spódnice, spodnik, XLII. 83, 92, 95, 103, 105 Spółdzielczość, XLV. 155 Sprawozdanie Instytutu Historii Kultury Materialnej, XLIII. 500 Sprzęt zbóż, XLII. 155-159 Sprzęty, XLII. 162-169, 260, 261 Stadia rozwoju kultury, XLII. 707709 Stajnia, XLII. 193-195 Stajonka, długość pola, XLV. 138 Stanik, XLII. 102 Stare i nowe w etnografii, XLIII 179; XLIV. 182 Statki, naczynia, XLII, 16'2-164 - słowiańskie, XLII. 782-785 Statut cysterski. XLIV. e3 - Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIV. 527-539 Stępa, XLV. 214, 321 Stodoła, XLII. 127-132, 191-193.; XLIV. 220 Stosunki etniczne tysiąclecia, XLIII. 'ł05 - pokrewieństwa w N. Brytanii, XLV. 367 - rodzinne węgierskie, XLV. 341 - społeczne Czukczów , XLV. 315 - węgiersko-słowiańskie, XLV. 338 Stożenie siana, XLV. 146 Stół, XLII. 165, 166 Straszaki, XLV. 257-262 Stroje lubelskie, XLII. 233 - łużyckie, XLIV. 348 Strój głowy, XLII. 637 - ludowy, XLII. 112, 290, 608.; XLIII. 337-344 - ludowy rumuński, XLV. 347 - obrzędowy, XLV. 90 - ślubny, XLII. 102 - Tadżyków, XLII. 602 Struktura antropologiczna Balticum XLIV. 40 - etniczna Afryki, XLV. 13-34 - rodowa Turcji. XLIV. 320 Strzyga, XLII. 534.; XLV. 313 Strzygoń, XLII. 532 Strzyża, XLII. 525 Studnia, XLII. 123-126, 132-133, 196-197 Substrat staropigmejski, XLV. 65 Sukmany, XLII. 86, 91, 97, 102, 103, 313 Sumiki, XLII. 140 Suszarnia, XLV. 382 Synchronizacja zjawisk, XLIV. 175 Synteza antropologiczna, XLII. 465521 - etnograficzna, XLIV. 163 Symbioza, XLV. 45, 47, 54, 57 System Aarne-Thompson-Krzyżanowski, XLII. 761 - językowy, XLII. 707 - dwóch klas, XLV. 113, 117 - A. Riegera, XLII. 554.-606 - zmianowania odgłogowego, XLV. 142 Systematyka, XLII. 48 - bajek, XLII. 21, 29.; XLV. 263 - faktów kulturowych, XLIV. 170 - epiki ludowej, XLV. 4.05 -- Kolberga, XLII. 27, 147 Szachownica gruntów, XLV. 127 Szachulec, XLII. 140 Szałaśnictwo alpejskie, XLII. 695 Szamanizm, XLV. 357 Szczepy Bałtów, XLIV. 12 Szczyt domu, XLII. 131 Szczodry wieczór, XLV. 314 Szeregi rozwojowe, XLIV. 172 Szkoła kulturowo-historyczna, XLII. 704.; XLIV. 156 - lingwistyczno-mitologiczna, XLII. 327.; XLIV. 254 _ wiedeńska, XLV. 91-124, 359 - zapożyczeń, XLIV. 254 Szlachta mazowiecka, XLV. 488 Szlak bursztynowy, XLII. 488 - handlowy, XLIV. 73 Szkutnictwo, XLIV. 57 - gdańskie, XLIV. 67 - skandynawskie, XLIV. 60 Szońdy, XLII. 197 Szore, XLII. 83 Sztuka białoruska. XLII. 642 - paleolitu, XLV. 15 �ti36 637 Sztuka plastyczna Słowian wschodnich, XLII. 635 - Powiśla, XLV. 418-421 - ukraiń~ka, XLII. 639 Szuszun, kaftanik, XLII. 637 Ślemiona, XLII. 131 Śparogi, XLII. 629 Śpiewacy wędrowni, XLII. 690 Śpiewki, XLII. 20, 28 Środki magiczne, XLIV. 84 Środowisko geograficzne, XLV. 161, 163 Śudra, XLIII. 298 Święcenie ziela, XLII. 537 Święta Marta, XLIII. 278 Święto rogów, XLV. 319 Świnie, XLV. 148 Świniobicie, XLII. 526 Świniopas, XLII. 548 T Tabakierki, XLII. 620, 621 Tabu, XLV. 80 Talkan, tłukno, XLII. 614, 616 Tamga, gmerk, XLIV. 221 Taniec, tańce, XLII. 20, 28, 238, 239 chodzony, XLIII. 332 okrąg/y, XLIII. 333 obrzędowy, XLV. 81, 87 szocze, XLIII. 332 - walcerki, XLIII. 333 - wiwaty, XLIII. 332 Taradajki do transportu sochy i brony, XLV. 142 Tatuaż, XLV. 327 Teatr tadżycki, XLII. 608 Technika badań społecznych, XLV. 371 Technika kartograficzna, XLIV. 200-204 - odlewanie, XLV. 15 - tkacka, XLII. 634 - uprawy, XLII. 261 Teki Kolberga, XLII. 13, 218, 253, 307-332, 355, 357, 321, 442, 456 Teksty Tuaregów, XLV. 360 Teoria akulturacji, XLIII. 209 - archetypów Junga, XLV. 357, 366 - Czekanowskiego, XLV. 380 - kręgów kulturowych, XLV. 97109 - kulturowych areałów, XLIII. 209 - motywów wędrownych, XLIV. 254 - typów kulturowych, XLII. 714, 715 Terażniejszość w badaniach, XLIV. 158 Tereny pigmejów afrykańskich, XLV. 37 Terminologia skandynawska, XLII. 711, 712 Teza Heyerdala, XLII. 703 Tezy dotyczące przedmiotu celu etnografii,XLIV. 155 Topór obrzędowy, XLV. 87 Totem, totemizm, XLV. 104, 109, 114, 365 Tkactwo hornackie, słowackie, XLII. 682 Tłoka, XLV. 145, 153 Tłuki pięściowe, XLV. 360 Tradycja grecko-rzymska, XLV. 307-314 Transport, XLII. 170-175 - narzędzi rolniczych, XLV. 142 - siana, XLII. 673, 674 Trofea myśliwców afrykańskich, XLIV. 304 Trójpolówka, XLII. 51, 59, 123 - indywidualna, XLV. 133 -- zbiorowa, XLV. 125-156 Trzewiki, XLII. 98 Tylnica, XLIV. 61 Typ austro-afrykański, XLV. 21 Typy hodowli psów, XLIV. 240 Typy gospodarczo-kulturowe, XLIII. 245 - kultur pasterskich, XLIV. 323 - nigrycki, sudański, XLV. 16 - orientalny, XLV. 24 U Ubiór chłopski, XLIII. 352. p. odzież - dziewcząt, XLII. 82, 108, 109 - górala, XLII. 523 - kobiet, YLII. 82-85, 95-98, 102105, 108 - kurpiowski, XLII. 283 - lubelski, XLII. 233 - ludowy, XLII. 779 - "mekkański", XLV. 326 - męski, XLII. 79-82, 307 - odświętny, XLII. 80 - roboczy, XLII. 79-86 Uboczność zjawisk kulturowych. XLIV. 183 Ubój jeleni, XLV. 318 Ugorowanie, XLV. 134, 143, 144 Układ budynków, gruntów, XLII. 121, 131, 722; XLV. 128 Uprawa bananów, XLV. 20 - bru, XLV. 203-223 - lnu, XLV. 144 - prosa w Afryce, XLV. 22 - łopatą, XLIV. 305, 323 - tytoniu, XLV. 145 Upiór, XLII. 553 Uprząż, XLII. 170-175 Urodzenie dziecka, XLV. 364 Ustawy uwłaszczeniowe, XLII. 50, 64, 70, 71, 118, 229, 269, 277, 286 Ustrój feudalny, XLII, 54-56, 69, 117, 230 - patriarchalno-rodowy, XLV. 323 - rodowy Eskimosów, XLIV. 221, 228 - ~połeczny Arabii, XLV. 322 Usytuowanie chaty, XLII. 121, 129 Urządzenia przemysłowe, XLII. 159 -162 Uwrocie, miejsca za wrotami, XLII. 123 Uzupełnianie obrazu rozwoju kultury, XLIV. 159 W Wabie żywe, XLV. 228-239 Wabienie, XLV. 223-262 Wabiki, XLV. 243-257 - bębenkowe, XLV. 251 - mieszkowe, XLV. 290 - muszlowate, XLV. 252 - na łosia, 'XLV. 255 - na sarny, XLV. 254 - piórkowe, XLV. 253 - piszczałkowate, XLV. 246 - tubowe, XLV. 244 - zwane przepiór, XLII. 535 Walka klasowa, XLII. 343 Walki religijne, XLIV. 118-129 Wariant podhalański w bajce, XLV. 273 - ruski, XLV. 269 Warianty azjatyckie w bajce, XLV. 264 - bajki polskiej, XLV. 268, 269 - europejskie, XLV. 264 - bajki zwierzęcej, XLV. 265, 263 Warstwy kulturowe, XLV. 101 - kulturowe Afryki, XLV. 18 Warsztat garncarski, XLV. 416 Wartość materiałów Kolberga, XLII. 358 Wasm, znak dla bydła, XLV. 323 Watówki, XLII. 98 Wazy murzyńskie, XLV. 82 Wątki bajkowe, XLII. 314, 328 - litewskie, XLII. 440 _. lubel~kie, XLV. 274 �639 638 Weryfikacja Kolberga, XLII. 459 Wesele, XLII. 16, 207, 333, 363-378 Westka, kamizela, XLII. 93 Wędrówka Krywiczów, XLII. 498 - ludów, XLV. 25 Wędrówki motywów wątków, XLII. 341 - Słowian wschodnich, Xl II. 501 - śpiewaków, XLII. 690 Węgierskie wydania etnograficzne, XLV. 334, 340 Węglarka, XLII. 539 Wiatraki, XLII. 159, 191 Widły, XLII. 157 Widowiska, XLII. 19 Wielka rodzina, XLV. 324, 329 Wierzeje, XLII. 191 Wierzenia, XLII. 17.; XLIII. 71-92 - Enców, XLII. 623 - ludów myśliwskich, XLV. 113 - religijne afrykallskie, XLV. 364 Wieś kujawska, XLII. 123, 124, 129 - mazowiecka, XLII. 129 -- pańszczyźniana, XLII. 50, 71, 114 - podlaska, XLV. 128, 129 - polska, XLII. 122 - puszczańska, XLV. 132 - socjalistyczna, XLII. 690 - wielkopolska, XLII. 17, 69-114. 1l7, 118, 124, 125, 128, 143,-19!l Widowiska ludowe francuskie, XLIII. 275 Wilcze doły, XLV. 359 Wilkierze, XLII. 137 Wilkołak, XLII.' 541 Wilkou:yj, podwywacz, XLV. 224 Wiły, XLV. 307 Wioski murzyil~kie Mawia, XLV. 71 Wlóka, miara pola, 30 morgów, XLV. 131 Włóki, wloki, XLII. 673.; XLV. 142 - do transportu narzędzi rolniczych XLV. 142 Wnętrze domu, XLII. 164, 165, 186 - izby opoczyńskiej, XLV. 413 Wojownik pruski, XLII. 531 Wozacy podlascy, XLV. 137 Wozy, XLII. 170, 171 - bose, XLII. 171, 174, 175 - póltoraczne, XLII. 170, 171 Wózki powroźnicze, XLII. 673 Wpływ małżeństwa na wielkość gospodarstwa, XLIV. 152 Wpływy azjatyckie w bajce, XLV. 285 - chamicko-kuszyckie, XLV. 22 - rumuńskie, XLV. 472-484 - słowackie, XLIV. 294 Wrota, XLII. 197 - na pole, XLV. 140 Wskaźnik głowy, twarzy, nosa, XLIV. 9 Wsi ubóstwo, XLII. 54, 55 - węgierskiej przemiany, XLII. 689 - układ, XLII. 123 - zakładanie, XLII. 122 - zamożność, XLII. 50, 51, 60, 62, 64, 182, 343 Wspinanie się na słup, XLII. 550 Wspólnota ludu, XLIV. 157 - terytorialna, XLIV. 162 - wschodnio-słowiańska, XLII. 633, 634 Współczesne badania na Kurpiach, XLII. 288-293 Współpraca archeologii z etnografią, XLIII. 183-191, 242 - "Ludu" XLIII. 93 Wycinanki kurpiowskie, XLII. 29 Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 46 Wydeptywanie zboża, XLV. 384 Wykaz miejsc badanych przez Kolberga, XLII. 398-412 Wykrywanie genezy faktów kulturowych, XLIV. 164 Wypasanie bydła w lasach, XLV. 143 Wyposażenie wnętrza, XLII. 260,261 Wyprawy Wikingów, XLIV. 39 Wyrobnicy, XLII. 73 Wyrwida,b w bajce, XLV. 271, 274 Wystawa budownictwa socjalistycznego, XLII. 649 - sztuki ludowej, XLII. 925-937.; XLIII. 451-463 Wywiad społeczny, XLV. 371 Wywoływanie burzy, XLIV. 88 Wzorcownie przemysłu ludowego, XLIII. 421 Z Zabawki N. Gwinei, XLV. 360 Zadania etnografii polskiej, XLIII. 92 - etnografów, XLIV. 157 - metody kartograficznej, XLIV. 153-204 Zagadki, XLII. 18, 19.; XLIV. 321 Zagon, plosa, XLV. 137 Zagroda, XLII. 127-129; XLV. 151153 Zagroda lubelska, XLII. 129, 130, 135 - mazowiecka, XLII. 128, 129 - wielkopolska, XLII. 128 - w okół, XLII. 128 Zagrodnicy, XLII. 6;2, 71, 73, 190 Za gumnie, droga za stodołami, XLV. 141 Zajęcia pozarolnicze, XLV. 150-151 Zakres etnografii, XLII. 27.; XLIV. 130 Założenia atlasu etnograficznego, XLIV. 154 - badań radzieckich, XLII. 650 - atlasu Górnej Austrii, XLIV. 336 Zakres historii kultury materialnej, XLIV. 131 Zamożność wsi, XLIV. 147, 149 krawędź zagonu, XLV. 138 Zapis melodii, XLII. 225, 238, 239 Zapożyczenia kulturowe, XLII. 341 Zasada kompleksowości w kartografii XLIV. 183, 189, 192 - równości przydziałów, XLIV. ISO Zasięg buku, XLV. 377 - Kaszubszczyzny, XLV. 433 Zasięgi zjawisk, XLIV. 177 Zasłony ślubne tadżyckie, XLII. 630 Zastodole, droga za zagrodami, XLV. 142 Zawartość teki śląskiej Kolberga, XLII. 309-314 Zbieractwo, XLII. 283, 719.; XLV. 133 - pieśni, XLII. 21~ Zbieracze, XLII. 22.; XLV. 46 Zbiory w Gdyni, XLIV. 415 _ Ministerstwa Kultury i Sztuki, XLIII. 419-421 Zespalanie gospodarstw, XLIV. 146 Zespół kulturowy rozerwany, XLV. 102 _ języków sudańskich, XLV. 19 Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 9, 62, 168, 487.; XLIV. 512.; XLV. 519544 Ziela, "ciotka", "matka", XLII. 617 Zioła, XLIV. 339 Zielnik Jakuba Wagi, XLV. 204 Zjawiska społeczne, XLIV. 162 Zimne budynki, XLV. 152 Zinwentaryzowanie stano\'1:isk Kolberga, XLII. 451 Złotogłowie kaszubskie, XLIII. 35~ Zmiany kulturowe na wsi. XLII. 344.; XLIV. 177 - w krajobrazie kulturowym, XLIII. 233 Zapaski, zapaszki, �640 641 Zmiany w strukturze gospodarczej, XLII. 288 Zmienność wytworów kulturowych, XLIV. 167 Zmory, XLV. 313 Znaleziska, XLV, 16, 17 Zróżnicowanie budownictwa, XLV. 390 - kultury, XLIV. 169 - lokalne, XLII. 262 - ludności, XLII. 514 - obszaru nadbałtyckiego, XLIV. 33 - zjawisk etnograficznych, XLIII. 11 Związek etnografii z historią, XLIV. 156 Związki przestrzenno-etniczne, XLIV. 162 Zwierzęta w bajce, XLV. 263-305 - udomowione, XLIV. 323 Zwyczaje pasterskie, XLIV. 87, 101 115 Zwyczaje prawne, XLIV. 133 Źródła arabskie, XLII. 685, 756 - archiwalne, XLIII. 93-121 - etnograficzne, XLII. 149.; XLIII. 93-121.; XLIV. 158, 159, 174, 179 - Kolberga, XLII. 360, 429, 438 - zapiw Rudolfa, XLIV. 319 Z Zarowa uprawa, XLV. 356 Żebracy, XLII. 99, 104, 106 Zeglarze, XLIV. 65 Żegluga polska, XLIV. 68 Zelazo, XLV. 14 Żniwa, XLIV. 192, 193 - w Finlandii, XLV. 382 - na Węgrzech, XLV. 334, 335 Żołądź w bajce, XLV. 286 Życie społeczne, XLIII. 63-70.; XLV. 153-154 Żywność, XLII. 233 Bircza Stara, XLII. 303 Boratyn, XLII. 299 Boruszyn, pow. obornicki, Brazylia, XLV. 355 XLII. 104 C J Chełmskie, XLII. 375, 390 mapa Chorwacja, Chrobacja, XLII. 484 Cieszyn, XLII. 311 Czechy, XLII. 48()-485 Czersk, XLII. 11 Czortowiec, XLII. 136 Czukotka, XLV. 315 D Dania, XLIII. 267-269 Dubiecko, XLII. 304 Dudy Puszczańskie, XLII. 279-282 E Elbląg, XLIV. 69 Egipt, XLV. 17 INDEKS ETNO GEOGRAFICZNY * Nazwy geograficzne: kraje, miejscowości, elementy F fizjograficzne. A B Abisynia, XLV. 17, 18, 25 Afryka, XLV. 13-34 Amguema, rzeka, XLV. 318 Ameryka Południowa, XLII. 619 Augustowskie, XLII. 436 mapa Auksztajta, XLIV. 37 Azja t'rodkowa, XLII. 607-609; XLIV. 228-230 Azji Stepy, XLV. 23 Bab-el Mandeb, ciesmna, XLV. 23 Babice, XLII. 303 Bachów, XLII. 296 Bahr-el-Djebel (Nil), XLV. 22 Bahr-el-Ghazai, XLV. 22 Balticum, XLIV. 7-47 Biała Serbia, XLII. 493 Białoruś, XLII. 26, 442; XLV. 226, 240 Z uwagi na znikomą ilość nazw geograficznych nie przeprowadzono szczegółowego podziału nazw geograficznych, elementów fizjograficznych, toponomastyki, ani też nie wyodrębniono nazw na poszczególne części świata. Litera N. oznacza: nowe; M-małe; W-wielkie; D-duże; pow. powiat. Finlandia, 382 XLIII. 269-272; XLV. G Gdań~k, XLIV. 69 Gez-tą-pua nad Amazonką, XLV. 103 Golejewek, XLII. 79 Górny Śląsk, XLV. 358 Góry Świętokrzyskie, XLV. 128 Gruzja, XLII. 661 H Hrubieszów, XLII. 122 Hruskie, pow. Augustów, XLV. 125156 1 ••Lud", t. XLV Indochiny, XLIII. 195 Iskań, XLII. 295 Ituri, rzeka, XLV. 48 Japonia, XLV. 359 Jelenia Góra, XLII. 421 Jeżyce, k. Poznania, XLII. 96 K Kalahari, pustynia, XLV. 19 Kaliskie, XLII. 51, 374, 383 mapa Kamerun, XLV. 351 Kieleckie, XLII. 19, 376 mapa Konojad, XLII. 176, 177 Kościan, XLII. 94 Kórnik, XLII. 78-80 Krajna, XLII. 161 Krakowskie, XLII. 25, 370, 371 Kraków, XLII. 22 Krobienice, Radomskie, XLII. 128 Krotoszyn, XLII. 74 Kujawy, XLII. 19, 121, 125, 369 Kurlandia, XLIV. 36 Kurpie, XLII. 264-293 Krzyworównia, XLV. 243 Kwidzyń, XLIV. 51 L Leszczowate, XLII. 297 Liguria, XLV. 24 Lipa-Lepa, XLIV. 65 Lipnik, W., XLIV. 118 Lubelskie, XLII. 130, 216-248, 374 mapa Ł Łapsze Wyżne, XLIV. 119 Łęczyckie, XLII. 374, 381 mapa 372 �- --'''. .. 643 642 Łoniowa pow. Bochnia, XLV. 214 Łużyce, XLII. 328, 422 M Macedonia, XLV. 240 Malborg, XLIV. 51 Mazowsze, XLII. 125, 249-263, 374, 386, 388 mapa Mazowsze Leśne, XLII. 123 - Polne, XLII. 123 - Stare, XLII. 249-263 Między jezierze afrykańskie, XLV.23 Mieszków pow. Pleszew, XLII. 85 Madlnica, XLII. 22, 36 Modlniczka, XLII. 22 Morawy, XLII. 481, 667-670 Morowica pow. kościerski, XLII. 83, 89 Mozambik, XLV. 70 Myszyniec, XLII. 282, 285 N Nilotów kraj, XLV. 366 Ninino pow. obornicki, XLII. 80 Norwegia, XLIII. 265-267 Nowa Gwinea, XLIV. 299; XLV. 43, 359 o Obornickie, XLII. 165 Orawa, XLIV. 18, 118-129, Osturnia, XLIV. 118 281-396 P Pakosław, XLII. 79 Pałuki, XLII. 161, 167 Peru, XLII. 728 Podhale, XLV. 128; XLIV. 334 Podkarpacie, XLII. 513; XLV. 209 Podlasie, XLV. 128 Pokucie, XLII. 19, 27, 513 Pojana lVIikuli, XLIV. 127 Polesie, XLII. 465, 507-513; XLV. 240 Półwysep Bałkański, XLV. 342-347 Pomorze, XLIII. 252; XLIV. 49 Potaszyca, Potarzyca, XLII. 79, 86 Powiaty: babimojski, XLII. 81, 82, 213 - biłgoraj ski, XLII. 242 - bukowski, XLII. 85, 97, 213 - bydgoski, XLII. 213 - chełmskI, XLII. 242 - chodzieski, XLII. 86-87, 213 - czarnkowski, XLII, 83, 85, 213 - gnieżnieński, XLII. 213 - gostyński, XLII. 86 - hrubieszowski, XLII. 242 - inowrocławski, XLII. 213 - kościański, XLII. 213 - krasnostawski, XLII. 242 - kraśnicki, XLII. 244 - krobski, XLII. 82, 83, 213 - krotoszyński, XLII. 83, 214 - lubartowski, XLII. 244 - lubelski, XLII. 244 - międzychodzki, XLII. 214 - międzyrzecki, XLII, 214 - mogilnicki, XLII. 214 - obornicki, XLII. 85, 214 - odolanowski, XLII. 85, 214 - ostrzeszowski, XLII. 214 - pleszewski, XLII. 81, 83, 214 - poznański, XLII. 214 - puławski, XLII. 246 - radzyński, XLII. 247 - sulechowski, XLII. 111 - szamotulski, XLII, 109, 206, 215 - szubiński, XLII. 215 - średzki, XLII. 83, 98, 215 - śremski, XLII. 215 - tomaszewski, XLII. 247 - węgrowiecki, XLII. 215 - wrzesiński, XLII. 215 Powiaty wschowski, XLII. 85, 215 _ wyrzyski, XLII. 86, 87, 215 _ zamojski, XLII. 247 Powiśle, XLIV. 47 Poznańskie, XLII. 25, 51, 103-113, 201, 215, 371; XLIV. 49 Prusy Wschodnie, XLIV. 47 Przemyskie, XLII. 51, 294-306, 376, 394 mapa Punt, kraj, XLV. 25 Puszcza Augustowska, XLV. 130 _ Nowodworska, XLV. 130 _ Nowogrądzka, XLII. 283 _ Ostrołęcka, XLII. 283 _ Perstuńska, XLV. 130 _ Zielona, XLII. 283, 288 R Radomskie, XLII. 373, 379 mapa Rasztowska Wola, XLII. 322 Roztoka, XLIV. 61 Ruś, XLII. 632 Ryczywół, XLII. 184 Rzeszów, XLII. 19 S , • Sandomierskie, XLII. 51, 368 Sanockie, XLII. 301 Sanu dorzecze, XLII. 294.-306 Sawin, XLII. 350 Siekierki pow. średzki, XLII. 203, 205 Sieniawa, XLII. 299 Skandynawia, XLIV. 7-47 Szwecja, XLIII. 260-265 Słowacja, XLV. 226 Spisz, XLIV. 118-129 Śląsk, XLII. 307-332; XLIV. 49; XLV. 397-399 - Cieszyński, XLIII. 335 - Górn)', XLII. 306 Środa, XLII. 77 Swięciany, XLIV. 18 T Tadżykistan, XLV. 328, 329; XLIII. 208 Tanganika, XLII. 71 Taraskon, XLIII. 274.-279 Tarnowo pow. chełmski, XLII. 130 Tarnów, XLII. 19 Tolkmicko, XLIV. 73 Tomaszowice, XLII. 22 Troki, XLIV. 18 Truso, XLIV. 73 U Ukraina, XLII. 26, 465, 507-513, 631 W Warszawa, XLII. 11, 14, 49 Wielkie Księstwo Poznańskie XLII. 200-215 ' Wielkopolska, XLII. 69-114, 200215, 122, 123 Wielkoruś, XLV. 240 Wietnam, XLIII. 196 Wilno, XLIV. 37 Winiary k. Poznania, XLII. 100 Wiriatyno ZSRR, XLIV. 205 Wolkowe, XLII. 290 Wołyń, XLII. 19,513; XLV. 209,217, 225 Wrocław, XLII. 310 Września, XLII. 77 Wyżyce pow. Bochnia, XLV. 214 Wyszatyce, XLII. 295, 297, 304 Z Zakopane, XLII. 24 Zaharowce, XLIV. 128 ··-~t"". ,..... ".•...• ~ •.' ,. w.' �645 644 1 Zambezi, rzeka, XLV. 22 Z:lmość, XLII. 122 Zastów, Radomskie, XLII. 128 Ziemia Lubuska, XLII. 111 NAZWY SZCZEPOW, l Ż Żabie, XLV. 225 Żakarowce, XLV. 274, 281 Żmudź, XLII. 435 Żuławy, XLIV. 71 PLEMION, A Aeta na Filipinach, XLV. 41 Ajncwie, XLII. 611, 702; XLV. 103 Akoa, Pigmeje, XLV. 44 Andamanie, XLV. 41, 48, 50, 103 Antowie, XLII. 318 mapa, 465, 503, 632, 643 Arabowie, XLII. 607; XLV. 25, 321 Arikena, Brazylia, XLV. 353 Ała, XLV. 356 Awarowie, XLII. 607 Ayom, karły, N. Gwinei, XLV. 42 B Baambe, Pigmeje afryk. XLV. 65 Babali, XLV. 54, 65 Babeyru, XLV. 54 Babinga, XLV. 42, 44 Ba-Bira, Babiru, XLV. 54, 65 Baćwa, Loćwa, XLV. 44, 51 Bagielli, XLV. 44 Bahima, Wahima, XLV. 13, 23 Bakumu, XLV. 54, 65 Balese, XLV. 54, 65 Balika, XLV. 54, 65 Bambuba, XLV. 54 Bambuti, XLV. 35, 41, 43, 45, 48, 54, 65 Bandande, XLV. 54 Bandaka, XLV. 54, 65 Bantu, XLV. 352 Bantuidzi, XLV. 22 Banyari, XLV. 54 Barumbi, XLV. 54 Basua, XLV. 44, 54, 56 Batutsi, Watusi, XL. 13, 23 Batwa-Twa, XLV. 15, 42, 43, 51 Bayakowie, Kongo belg. XLV. 361 Belu, Archipelag Sundajski, XLV. 350 Bhil, szczep indyjski, XLV. 15 Buszmeni, XLV. 15, 19, 43, 103 Bvuba, XLV. 65 Bałtowie, XLII. 471; XLIV. 38, 73 Bamberki, XLII. 102, 103 Bambrzy, XLII. 96, 99-102 Białochrobaci, XLII. 493 Buriaci, XLII. 608 C Efe, Pigmeje, XLV. 44, 65 Encowie, Samojedzi jenisiejscy, XLII. 623 Enowie, XLII. 607 Eskimo!li, XLIV. 221-228; XLV. 316 Eskimosi, ?aleokalifornijczycy, XLV. 103 Estończycy, XLIV. 8 F Fenicjanie, XLV. 25 Filiponi, XLII. 260 Finowie nadbałtyccy, XLIV. 7, 34 Gagauzi, XLII. 608 Gheez, XLV. 25 Gilacy, XLIII. 73 Goci, XLII. 485-491, 517 Górale, XLIII. 335; XLIV. 118-129 Gunantua, N. Brytania, XLV. 365, 368 H Hotentoci, XLV. 23 Huculi, XLV. 227 Hyksosi, XLV. 25, 727 I XLV. XLII. 100, 101 afr., XLIV. 303; K Kamczadale, XLV. 103 Kamilaroi, AU!ltralia, XLV. 103 Karakałpacy, XLII. 607 Karuga, Rodezja, XLV. 367 Kazachy, XLII. 607 Kean, N. Gwinea, XLV. 351 Kindiga, XLV. 24 Kirgizi, XLII. 622, 23; XLIV. 212, 219 Koriacy, XLV. 103, 316 Kurali, LIV. 40 X Kurowie, XLIV. 10, 39 Kurpie, XLII. 264-293 Kumycy, XLII. 608 G Indianie, XLII. 733, 736; XLV. 367 Isneg, XLV. 351 Itelmeni, XLV. 316 D Derlacy-Bambrzy, Dorobo, murzyni XLV. 355 Jamańczycy, Ameryka Płd, XLV. 103 Jukagirzy, XLV. 103, 316, 318 E LUDOW I NARODOW Chanaanejczycy, XLV. 25 Chantowie, XLII. 625 Chazarowie, XLII. 618 Cori, szczep afr., XLIV. 41 Cuna, XLII. 730 Czesi, XLII. 666-688 Czukcze, XLV. 103 - koczownicy, nadmorscy, 316 Dregowicze, XLIII. 304 Dunganie, XLII. 607 J Jadźwingowie, 17 XLII. 257,501; XLIV. L Lapończycy, XLII. 512 Lechici, XLII. 464, 491-494 Lendu, XLV. 20 Litwini, XLIV. 8 Liwowie, XLIV. 8, 24, 30 Ludy Oceanii, XLV. 367 - syberyjskie, XLII. 607, 608 - tungusko-mandżurskie, XLV. 316 Ł Łamutowie, XLV. 316 Łemki, XLVI. 118 Łotysze, XLIV. 8 M Mabudu, murzyni afryk. Madi, XLV. 20 Makonde, XLV: 70-91 Makua, XLV. 70 XLV. 65 �647 646 Mamvu, Momwu, XLV. 20, 54, 65 Mangbetu, XLV. 57 Masaje, XLV. 90 Mawia, XLV. 71 Medje, XLV. 54, 57 Mombutu, XLV. 54, 65 Mazurzy, XLIV. 49 Montanezi, szczep Indian, XLV.227, 239 N Negrito, Pigmeje Azji, XLV. 41 Negritos, Pigmeje filipińscy, XLV. 356 Negryci, Filipiny, XLV. 103 Neurowie, XLII. 479; XLIV. 38 Ngadha, Archip. Sundajski, XLV. 362 Nganasowie, XLII. 607 Niemcy, XLII. 69, 70, 105, 108 Nachurcy, Turkmeni, XLV. 333 O Obongo, XLV. 44 Ojibway, XLV. 109 Olendrzy, XLII. 120, 134 Ordos, XLV. 363 Oroczoni, XLIII. 200 P Papuasi N. Gwinei, XLV. 43, 103 Pigmeje, XLII. 692, 738-748; XLV. 13 - Afryki Środkowej, XLV. 19, 35 - filipińscy, XLV. 357 - nad Ituri, XLV. 103 Polacy, XLII. 69, 70, 79, 103 Pomorzanie, XLIV. 71 R Radymicze, XLIII. Ruanda, XLV. 44 Rumbi, XLV. 87 Rusini, XLII. 296, 297 Rusnacy, XLIV. 119 S Samojedzi, XLII. 623, 624; XLV. 103 Sandawe, XLV. 24 Sekuam, Ameryka Płd. XLV. 103 Semangowie, XLV. 41, 50 - filipińscy, XLV. 103 - malajscy, XLV. 357 Semici, XLV. 24, 32 Senoi filipińscy, XLV. 103 Serbowie Łużyccy, XLII. 422 Siewierzanie, XLII. 644 Skandynawowie, XLIV. 42 Słowacy, XLIV. 129 Słowianie, XLII. 45, 643; XLV. 377 - wschodni i połud., XLII. 497503 Słowińcy, XLIV. 71 Sulka, N. Brytania, XLV. 349 Sumeryjczycy, XLV. 24 Szorcowie, XLII. 614, 663 T Tasmani, Tasmanoidzi, XLV. 354 Tatarzy, XLII. 607 Tuaregowie, XLV. 355 Tunguzi, XLV. '103, 316 Turkmeni, XLII. 607 Twidzi, Pigmeje afro XLV. 43 u Ujgurowie, XLII. 608 Uralczycy, XLII. 661 Urunda, XLV. 44 W 304 Wabudu, murzo afro XLV. 54 Walbiri, Australia, XLV. 353 Wamwere, murzo afro XLV. Wangelina, XLV. 54 Wangwana, XLV. 33 Wapogoro, XLIV. 303 Wayo, XLV. 70 Weddyci, Cejlon, XLV. 103 Wenedowie, XLIV. 65 70 Wiatycze, XLIII. 304 Węgrzy, XLII. 689, 694 Wołosi morawscy, XLV. 339 ż Żmudzini, XLIV. 24 Żydzi, XLII. 69, 70; XLV. 25 INDEKS NAZWISK A Aarne A. LXIII. 289; XLV. 263 Abraham W. XLII. 419; XLIII. 20; XLIV. 134 Adalberg S. XLII. 29 Adamska-Zawistowicz K. patrz Zawistowicz-Adamska Adamus R. M. XLIII. 285 Afanasjew A. N. XLII. 22, 328 Akielewicz M. XLII. 422, 435 Anczyc W. XLII. 370 Andrejew N. P. XLIV. 255 Ankermann B. XLIV. 164; XLV. 20, 21, 34 Antoniewicz W. XLII. 447; XLIV. 504 Antropowa W. W. XLV. 360 Arlt. G. O. XLII. 557 Anuczin D. N. XLIV. 8, 44 Armon W. XLII. 431-445, 768 Assorodobraj N. XLII. 268 Aul J. XLIV. 44 Awizonis P. J. XLIV. 44 B Bac S. XLV. 173 Bach A. XLIV. 164, 193 Bachmann A. XLII. 469 Backman G. XLIV. 44 Bakos F. XLII. 689 AUTOROW Balas E. XLII. 672 Balasso I. XLII. 693 Baliński M. XLII. 226, 265 Balzer O. XLIV. 132; XLV. 126, 156 Bandtkie J. S. XLII. 316, 321 Baran L. XLII. 671 Baranowski B. XLII. 263, 755 Baranowski I. XLV. 126, 156 Barącz, XLII. 298; XLV. 264 Barlow H. XLII. 571 Bartkiewicz W. XLII. 316 Bartok B. XLII. 562 Bastian A. XLII. 340, 346, 704 Baumann H. XLV. 95 Baumgarten K. XLII. 240 Bąk S. XLV. 426 Bechman A. D. XLIV. 230 Belenyesy M. XLII. 691 Belicer W. XLIII. 191 Bergmann E. XLII. 70 Bernheim E. XLV. 98 Bernsztam A. XLIV. 212 Berwiński R. XLII. 24, 30, 31, 45, 146 Białecki, XLII. 317 Biedrzukiewicz J. XLII. 355 Biegajło W. XLV. 127 Bielicki, XLII. 146 Bielski, XLII. 29 Bieńkowski W. XLII. 421 Biester J. E. XLII. 122, 125 Birket K. XLIV. 221; XLV. 93 �648 Bittner-Szewczykowa H. XLII. 947; XLIII. Suplement Bliziński J. XLII. 33, 47 Błaszczyk S. XLII. 776, 922, 957 Błomkwist E. E. XLIII. 211 Boas, XLII. 706 Bobrzyński M. XLII. 413; XLIV. 133 Bogatyrjew T. G. XLIV. 265 Bogdanow A. XLIV. 7 Bogusławski, XLII. 25 Bohomolec, XLII. 25, 30 Bolte J. XLII. 314; XLV. 296 Bornemann F. XLIV. 313; XLV. 92, 357 Bohm J. XLII. 668; XLIV. 193 Brandt B. XLV. 156 Brandt Ch. S. XLIII. 284 Braun F. XLV. 156 Brennsohn J. XLIV. 44 Brensztajn M. XLII. 435 Broca P. XLII. 466; XLIV. 7 Brodziński K. XLII. 26, 37 Brown A. R. XLV. 36 BrUckner A. XLII. 30, 263; XLV. 313, 314 Bruk S. I. XLIV. 219 Buga K. XLII. 499; XLIV. 37 Bujak F. XLII. 416; XLIV. 65; XLV. 126, 156 Bulanda E. LV. 91 Bule van G. XLII. 703, 738; XLV. 68 Burgstaller E. XLIV. 252, 336 Burszta J. XLII. 755, 794, 884; XLIII. 323 Busłajew, XLV. 312 Bystroń J. st. XLII. 28, 44, 309; XLIII. 175; XLIV. 164 Bytnar-Suboczowa M. XLIV. 166 C Casati G. XLV. 52 Cegielski K. XLV. 171 Cernohorsky K. XLII. 666 Chaillu P. XLV. 35 Charuzin A. XLIV. 8, 44 Chitimia J. C. XLIV. 267 Chodakowski A. XLII. 205 Chodźko A. XLII. 26 Chomiński L. XLV. 458 Chmielińska I. LII. 775 Chmielowski T. XLII. 30, 44 Chopin F. XLII. 10, 12, 37, 38, 49, 335 Christian W. XLV. 94 Chybiński A. XLII. 560; XLIII. 20; LIV. 507 X Cichowicz W. XLII. 114; XLIII. 331 Cieśla-Reinfus!owa Z. XLIII. 354, 355 Ciesielski W. XLII. 221, 228, 232, 234-236 Cinciała A. XLII. 311 Ciszewski S. XLII. 32, 315; XLIII. 16 Colling H. D. XLV. 86 Cook J. XLII. 726 Coriat J. E. XLII. 727 Cygański M. XLV. 243 Czacki T. XL!!. 252 Czajewski, XLII. 270, 271, 280-283 Czarnowski S. XLIII. 178 Czeboksarow N. N. XLII. 656; XLIV. 7, 44 Czekanowska A. XLIII. 122, 123 Czekanowski J. XLII. 465-521; XLIII. 16, 17, 303, 312; XLIV. 7, 17, 44, 164, 166; XLV. 13, 23, 34, 38, 53, 207, 397 Czepurkowski E. M. XLIV. 15, 44 Czerniewska K. XLV. 425 Czernik S. XLIII. 325; XLV. 402, 407 Ciźikow L. N. XLIV. 206 , I l \ I l .~ ,l l, I il ! J l J < j I I.. D Damborsky J. XLII. 679, 688; XLIV. 274 Danielewski I. XLII. 24 Dąbrowski J. XLII. 113 Dąbrowski S. XLII. 233, 239 Dąbkowski P. XLII. 414; XLIV. 133 Dekowski J. B. XLV. 384 Delimat T. XLII. 49-68, 238, 285, 800; XL!II. 226; XLIV. 66, 153 Dembowski B. XLII. 24 Dembowski E. XLII. 37, 66, 113 Deniker J. XLII. 517; XLIV. 8, 45 Długosz J. XLII. 44 Dobrowolska A. XLIII. 108 Dobrowolska D. XLII. 644-666 Dobrowolski K. XLII. 454-464, 750; XLIII. 23, 181; XLIV. 502; XLV. 126, 156, 397 Dopsch A. XLV. 156 Doroszewski W. XLIV. 199 Drobna Z. XLII. 668 Druźbacka E. XLII. 360 Drexel A. XLV. 19 Dumont L. XLIII. 274 Dvornik F. XLII. 485, 491, 497-499; XLIII. 308 Dynowski W. XLII. 753; XLV. 156, 373 Dźabbarow I. XLV. 328 E l l I ł Eberhard W. XLV. 93 Edmont E. XLIV. 252 Ehrenkreutz C. XLII. 263 Ehrhardt Z. XLIV. 263 Emin Pasza XLV. 22 Erixon S. XLII. 711 Estreicher K. XLII. 38 F Fajnberg L. XLIV. 221 Falkowski J. XLII. 263, 469; XLV. 180 Federowski M. XLII. 32 Fejos P. XLII. 736 Fiedler R. XLII. 317; XLIV. 338 Fischer A. XLII. 219, 234; XLIII. 77, 80; XLIV. 165 Fischer E. XLIII. 232 Flizak S. XLII. 954; XLIV. 343 Flor F. XLV. 93 Florea Florescu, XLV. 347 Fojtik K. XLII. 675 Franko I. XLIII. 12, 13, 71 Frankowska M. XLIII. 37; XLIV. 154, 165 Frankowski E. XLII. 645; XLIII. 17, 354 Fritz J. M. XLII. 317, 329 Frobenius L. XLIV. 164; XLV. 26, 98 Fryczowa M. XLV. 263, 305 Funk, XLIII. 288 G Gajek J. XLII. 13, 35-48, 218, 337, 422, 454, 576, 631, 758, 797, 893, 909,962; XLIII. 9,23,37,174,337, 449, 504; XLIV. 153, 159, 165, 204, 239, 251, 512; XLV. 177, 203 Gajkowa b. XLII. 885, 909; XLV. 621-660 Gajzlerowa W. XLIV. 279 Gansiniec-Ganszyniec R. XLIII. 20, 77, 78, 323; XLIV. 75; XLV. 12 Garyga B. XLIV. 250; XLV. 158202 Gawarecki H. XLII. 265, 267, 276, 281 Gawełek F. XLII. 38, 439 Gawron W. XLII. 950 Gayre G. R. XLIII. 246 Gerson W. XLII. 11 Gieysztor A. XLIII. 301 �650 651 Glapa A. XLII. 69-114, 421-424, Gillieron J. XLI. 252; XLV. 445 782, 937; XLIV. 350; XLV. 401 Gliński M. XLII. 23 Gloger Z. XLII. 121, 219, 265, 269, 276, 281, 293; XLV. 156 Gluziński J. XLII. 130, 140, 222, 228, 238 Gładysz M. XLII. 307-332, 753 Gołębiowski Ł. XLII. 143, 223, 283, 316 Gorecki A. XLII. 26 Gorki M. XLII. 648 Gostomski A. XLII. 44, 137 Gotkiewicz M. XLIV. 118, 298 Gottfried K. XLII. 298 Grabowski B. XLIV. 134 Graebner F. XLIV. 164; XLV. 19, 110 Grajnert, XLII. 270, 271 Graus F. XLII. 667 Grimm J., Grimowie, XLII. 22, 227, 326; XLV. 265, 271 Grottger A. XLII. 37 Grube O. XLIV. 45 Gunda B. XLV. 338 Gurwicz I. S. XLV. 318 Gusinde M. XLIV. 314; XLV. 42, 44, 59, 94, 369 Heine-Geldern R. XLV. 93 Heinitz W. XLII. 570 Hejnosz W. XLII. 413-420, 795; XLIII. 325; XLIV. 130 Hempel M. XLII. 350 Hensel W. XLII. 631 Henzel T. XLIII. 427; XLV. 21, 34 Hesch M. XLIV. 45 Hettner H. XLIV. 164, 193 Hilden K. XLIV. 45 Hławiczka K. XLII. 238 Hoff J. B. XLII. 201-204, 211, 212, 312, 322 Hoffmanowa K. XLII. 222-224 Holsche XLII. 252, 261 Hołubowicz W. xLIII. 89, 188 Horalek K. XLIV. 269 Hryncewicz-Talko J. XLIV. 11, 46 Hiibner A. XLIV. 193 Hynek J. XLII. 223 Hytrek A. XLII. 311 I Ilin G. F. XLIII. 298 Inglot S. XLV. 160, 172, 186 Iskrzycka XLII. 219 Iwanow S. W. XLII. 609; XLIV. 240; XLV. 332 Iwanowsky A. A. XLIV. 45 H Haas W. XLII. 558 Hacquet XLII. 227 Haekel J. XLV. 92 Halban L. XLII. 415; XLIV. 132 Hammarda C. F. E. XLII. 308 Hanneson G. XLIV. 45 Hanusz I. XLII. 223 Haudricourt A. G. XLII. 470 Haupt L. XLII. 309, 337, 422 Haur, J. K. XLII. 44, 227 Hedemann, XLII. 263 Heimendorf K. XLV. 73 J Jabłczyński J. XLII. 145 Jackowski A. XLII. 769 Jacobeit W. XLIII. 442 Jakimowicz XLII. 263 Jakóbczyk W. XLII. 70-73, Jaraczewska Z. XLII. 223 Jaroszewicz XLII. 252 Jasińska R. XLII. 25, 36 Jastrzębski J. XLII. 238 Jenike E. XLII. 11, 250 Jerums N. XLIV. 45 114 • Johansen P. XLIV. 45 Johnson H. XLII. 52 Jostowa W. XLIII. 335; XLIV. 501 Judenko K. XLIII. 49-63 Jurczenko B. XLII. 358 Juszkiewicz A. XLII. 432 Kaiser E. XLIV. 193 Kalina A. XLIII. 12 Kałużyński XLIII. 435 Kamiński M. XLII. 441 Kandt-K;;.ntorowicz R. XLV. 15 Kapuściński M. XLIV. 126 Karłowicz J. XLII. 9, 20-23, 31, 32, 40, 119, 121, 219, 345, 43fl; XLIII. 10, 71; XLIV. 164; XLV. 450 Karpiński F. XLII. 320 Karpińska I. XLII. 779 Karwot E. XLIII. 71, 89, 314 Kavuljak A. XLIV. 126, 281 Kaznowska-Jarecka B. XLV. 519 Keller XLII, 223 Kiekebusch A. XLIII. 242 Kielisiński W. XLII. 78, 82, 90, 94, 102-110, 114; XLIII. 331 Kiełczewska-Zalewska H. XLV. 126, 156 Kierski E. XLII. 146, 207, 211 Kiparsky V. XLII. 499; XLIV. 10, 45; XLV. 381 Kislakow N. A. XLII. 609 Kitowicz J. XLII. 120, 283 Klimaszewska J. XLII. 750; XLIV. 166 Klimczyk Z. XLII. 84, 92 Klinger W. XLV. 3-07--':3'"14 Klonowicz F. XLII. 29, 44 Klonowski A. F. XLIi. 955 Kluk K. XLV. 158, 207, 230 Kłoskowska A. XLII. 645; XLIII. 27; XLIV. 155; XLV. 373 Knapp G. F. XLII. 331 Kocka W. XLII. 483 Kojdecka A. XLIII. 225; XLIV. 238; XLV. 334 Kolankowski L. XLII. 263; XLV. 126, 156 Kolberg O. XLII. 22, 31, 39-48, 116, 148, 209, 221-224, 252, 253, 265, 283, 289, 308; XLIII. 12, 172, 177, 183, 293, 327, 331, 334; XLIV. 136, 179; XLV. 451 Koller O. XLII. 559, 563 Kołłątaj H. XLII. 216, 320 Komorowski I. XLII. 11 Konopczanka A. XLII. 38 Konopka J. XLII. 11, 250 Kopczyńska-Jaworska B. XLIV. 509 Kopernicki I. XLII. 9, 13, 20, 31, 200-220, 250, 294, 300, 349, 432, 486; XLIV. 7 Koppers W. XLII. 701-710; XLV. 92, 358 Korabiewicz W. XLV. 7()-91 Koranyi K. XLIII. 20, 79q XLII. 962 Korczewski XLII. 29 Kossinna G. XLIII. 242 Korompay B. XLII. 692 Korotyński L. S. XLII. 212 Kostrzewski J. XLII. 447; XLIII. 187, 191 Kotoński W. XLIV. 507 Kott J. XLII. 239, 270 Kovacewicz S. XLII. 682 Kowalczyk J. XLIII. 186 Kowalenko W. XLII. 453 Kowalska-Lewicka A. patrz Lewicka-Kowalska Kozłowski K. XLII. 265 Koźmian J. XLII. 222 Kraiński E. XLII. 297 Kramarik J. XLII. 670, 674; XLIV. 269 Krasoń J. XLII. 464 Krasowski W. XLV. 386 �652 653 Kraus S. XLII. 217 Krcek F. XLII. 327 Krescentyn P. XLV. 207, 229 Kroha I. XLII. 559 Krupianska W. I. XLII. 656 Krzywicki L. XLII. 282, 486; XLIII. 173 Krzyżanowski J. XLII. 9-34, 456; XLIII. 357, 448; XLV. 263, 267, 296 Kuba L. XLII. 310 Kuchta J. XLV. 313 Kuhn A. XLII. 326 Kukier R. XLIV. 484 Kulczycki J. XLII. 645; XLIII. 24; XLV. 394 Kunicki L. XLII. 130 Kunz L. XLII. 676 Kuroń!ki E. XLIV. 48 Kuruc P. XLIV. 119 Kusznier P. I. XLII. 651 681, 689, 894; XLIII. 63,' XLIV: 16l, 165, 174, 389 Kutrzeba-Pojnarowa A. XLII. 263, 265, 269, 758; XLIV. 489, 495, 503 Kużmicz B. XLIII. 157 Kuzniecow W. G. XLV. 318 Kwaśniewicz W. XLII. 701, 750 Kwaśniewska-Trawińska M. XLII. 249-263; XLIII. 236, 241; XLIV. 340; XLV. 125-155, 342, 347 Kwaśniewski K. XLIII. 255 282' XLIV. 338; XLV. 203-21~ 370' 377, 460 ' , L Labuda G. XLII. 480, 758; XLIII. 24; XLIV. 163, 165, 169, 173, 194 Lachnicki XLII. 252, 261 Lam L. XLII. 33, 68, 254 Landau E. XLIV. 45 Lebzerter XLV. 94 Lelewel J. XLII. 252, 268, 292 Lenartowicz T. XLII. 37,39,47,217, 250 Lenin W. I. XLII. 658; XLIV. 261 Leontiew N. P. XLIV. 253, 255 Lewicka-Kowalska A. XLII. 729, 733, 735, 738, 765, 949; XLIII. 288, 334, 337 Lewicki M. XLII. 785; XLIII. 431 Lewicki T. XLII. 756 Lewin M. XLII. 650 Libelt K. XLII. -i8, 202, 212 Ligęza J. XLIII. 471 Linde B. XLII. 40 Lipiński T. XLII. 201, 212, 226, 265 Lips J. E. XLV. 373 Liske K. XLII. 120 Lampa J. XLII. 24, 312, 324 Lorentz F. XLV. 267 Lowie XLII. 706 Lubicz R. XLII. 254 Luschan F. XLV. 15 Lutyński J. XLII. 645; XLIII. 27; XLIV. 155 L Lepkowski J. XLII. 319 Lęga W. XLIV. 67 Lękowski L. XLII. 227 Łopaciński H. XLII. 9, 31, 219, 234; XLV. 460 Łoś J. XLII. 310 Łowmiański H. XLII. 263, 282; XLV. 126, 157 Loziński L. XLII. 296 Łubieński W. XLII. 226 Łukaszewicz J. XLII. 145 Ły~ik S. XLV. 35 M Macdonald A. W. XLIII. 296-298 Maciejowski A. XLII. 40, 318 Maciesza A. XLII. 487 Majer J. XLII. 250; XLIV. 7 Majewski K. XLII. 749 Malewska Z. XLII. 237, 576, 631, 643, 758, 884-886 Malinowski B. XLII. 257, 705 Malinowski L. XLII. 21, 309, 312, 317; XLIV. 120 MaliilOwski T. XLII. 446-453; XLIII. , . 183 Małecki M. XLIV. 198 lVIannhardt W. XLII. 327 Markoni K. XLII. 11 Marin L. XLIV. 325 Marr, XLII. 646 Masłowa G. S. XLIII. 192; XLIV. 242 Matiegka I. XLII. 482 Matyniak A. XLII. 794 Maurizio A. XLV. 206 Mawrodin W. W. XLII. 499, 643644; XLIII. 226; XLIV. 64 Mączyński J. XLII. 370 Mehler J. XLV. 166, 182 Medggers B. J. XLIII. 286 Meier E. XLII. 326 Meitzen A. XLII. 281; XLV. 125, 157 Mersmann H. XLII. 560 Meskank J. ŻLIV. 348 Merzbach L. XLII. 211 Meyer E. NLV. 24 Miarka K. XLII. 324 Michna W. XLII. 299 Milewski T. XLII. 227; XLIII. 22, 283; XLIV. 45; XLV. 19, 22, 34, 67 Miller M. XLV. 320 Micińska M. XLII. 952; XLV. 418 Mioduszewski XLII. 25, 240 Mitkowski J. XLIV. 495 Montandon G. XLV. 376 Morgan, XLV. 24 Moraczewska B. XLII. 206 Morawski XLII. 146 Morgen3terI'..- S. XLII. 571 Moszyński K. XLII. 263, 469, 753; XLIII. 19, 23, 168, 177; XLIV. 165, 166, 200; XLV. 11, 206, 453 Mościcki XLII, 263 Mlihlmann W. E. XLV. 48 Mydlarski J. XLII. 516; XLIII. 302, 435-441; XLV. II, 17 N Nahodil O. XLII. 669, 679 Narbutt T. XLII. 252, 442 Naruszewicz A. XLII. 320 Naryszkin W. W. XLIV. 209 Navratil J. XLII. 679, 688 Nasz A. XLII. 454; LIII. 24, 32 Necel A. XLIV. 57 Nedo P. XLII. 791 Nehring W. XLII. 319 Nesselmann G. H. F. XLII. 439 Niederle L. XLII. 688; XLV. 346, 377 Niemcewicz J. XLII. 293 Niesiecki K. XLII. 226 Nickel J. XLIII. 260 Nitsch K. XLII. 314, 495; XLIII. 16; XLIV. 51, 164, 195; XLV. 427456 Nizińska I. XLIV. 498, 500 Nordenskiold E. XLV. 93 Nosek S. XLIII. 187 Nowakowski J. F. XLII. 318 Nowosielski XLII. 18 O Ochmański W. XLV. 160 Ogrodziński W. XLII. 318 Okładnikow A. P. XLIV. 209 Olderogge D. A. XLII. 609; XLV. 34, 329 Olechnowicz W. XLIV. 11, 45 Olszew~ki W. XLII. 271, 285 �654 Optołowicz J. XLII. 216-248 Orańska J. XLII. 114; XLIII. Orkan W. XLII. 69 Orłowa A. XLV. 329 Orlowicz M. XLII. 298 Ortu ta y G. XLII. 694 Osiecki XLII. 271 Osipowicz A. XLII. 46, 218 Osiński K. M. XLIV. 498 Otrębski J. ?eLlI. 767 otto K. H. XLIII. 241 331 P Parczewska M. XLII. 317 Pauli Z. XLII. 336 Pawlak A. XLIII. 333 Pawłowska J. XLII. 925 Perszyc A. I. XLV. 321 Pessler W. XLIV. 164, 193 Petsch W. XLIII. 253; XLIV. 47 PękaIski M. XLII. 238 Piaścik F. XLV. 157, 386 Pieradzka K. XLII. 782; XLIV. 66 Pietkiewicz K. XLII. 777, 934 Piłsudski B. XLIII. 76 Piprek J. XLIV. 186 Piwocki K. XLII. 770; XLIII. 345 Plater S. XLII. 145, 209, 212 Plezia M. XLII. 644; XLIII. 105 Pojnarowa-Kutrzeba A. patrz Kutrzeba-Pojnarowa Polakiewicz M. XLII. 961, 962 Pol W. XLII. 123, 321 Pokropek M. XLV. 177 Polivka J. XLIV. 267 Polisensky J. XLII. 669 Polujański XLII. 252, 261, 281 Poniatowski S. XLII. 415; XLIII. 23; "XLIV. 164 Popiel S. XLII. 470 Potapow L. P. XLII. 609, 613, 669, 897, 899 Potiechin I. I. XLII. 651; XLIV. 155; XLV. 34, 331 Potkański K. XLIII. 15; XLV. 126, 157 Potocka K. XLII. 87, 88 Potocki L. XLII. 439 Poulik J. XLII. 667 Poutrin D. XLV. 36 Prazak V. XLIV. 269 Prus K. XLII. 318 Priifferowa-Znamierowska M. XLII. 263, 727; XLIV. 351-391 Przesławska H. XLIII. 274 Przewalski XLV. 242 Przeworska J. p. Rosen-Przeworska Przeździecki M. XLII. 45 Przybysławski W. XLII. 351 Przyjemski F. 495-498 Puffke E. XLII. 24 Purkynie J. XLII. 318 Puszet L. XLII. 119, 121 Puszkarewa L. XLIV. 211 Pypin A. XLII. 27, 34 Q Quatrefages A. XLV. 36, 39 R Raczyński E. XLII. 145 Radyń P. XLII. 733-735 Radońska T. XLII. 212 Rajewski Z. XLII. 631 Ratzel F. XLIV. 164 Reinfuss R. XLII. 114, 239, 753, 769, 795, 797; XLIII. 24, 356; XLIV. 505; XLV. 157 Refnfussowa-Cieśla Z. XLIII. 354, 355 Reychmann J. XLII. 694; XLV. 334 Rieger A. XLII. 554-606; XLIII. 122 Rivet P. XLII. 732; XLIII. 282 , ! 655 Robakidze A. I. XLII. 661 Rosen-Przeworska J. XLIII. 344, 351 Rosiński B. XLII. 486 Rostafiński J. XLII. 36; XLV. 204 Rostworowski XLII. 30 Roger J. XLII. 311 Rohr E. XLIV. 193 Rutkowski J. XLV. 157 Rzewuski H. XLII. 226 S ~ I Sarnicki XLII. 146 Schebesta P. XLII. 703, 744; XLV. 35, 41, 54, 65, 94 Scheur D. F. XLII. 559 Schlagenhaufen O. XLIV. 45 Schmidt E. XLIII. 253; XLV. 45 Schmidt W. XLII. 701; XLIV. 164, 313; XLV. 21, 39, 50, 123,349,357, 362, 365 Schneider LII. 296 Schumacher K. XLIII. 244 Schumacher P. XLV. 43, 51 Schwalbe G. XLV. 45 Schwartz W. XLII. 327 Schweinfurth G. XLV. 15, 35 Semkowicz WI. XLIV. 281, 488-495 ~erafin S. XLV. 386 Serejski M. H. XLII. 266, 268 Seweryn T. XLII. 522-553, 753; XLIII. 85, 103, 347; XLIV. 391, 508; XLV. 223-262 Siarkowski W. XLII. 315 Sierpiński S. XLII. 226 Skalnikowa O. XLII. 675 Skimborowicz XLII. 37 Skurzak L. XLIII. 2'98 Sincerus XLV. 158 Smith-Birket K. XLV. 93 Smogorzewski K. XLIV. 49 Smolarski lVI. XLII. 120 Schlenger H. XLIV. 164, 193 Smoljak A. W. XLV. 315 Smolerj, XLII. 309, 337, 421-424, 789-794; XLIII. 256 Snigirew O. XLIV. 46 Sobiescy J. lVI.XLIII. 122, 332, 465; XLIV. 507 S'obieski lVI. XLII. 239, 456, 767; XLIV.506 Sobisiak W. XLII. 143-199; XLIII. 93; XLIV. 348 Sokołow J. lVI.XLII. 647; XLIV. 255 Sommer E. LII. 327; XLIV. 8 Soderstrom J. XLII. 726 Spamer A. XLIII. 255, 259 Speiser F. XLV. 45, 47, 50 Spławiński-Lehr T. XLII. 478 Stankowa J. XLII. 682 Starek E. XLIV. 501 Staszczak Z. XLII. 925-947; XLIII. 24; XLIV. 153, 522; XLV. 384, 386 Steć T. XLII. 464. Steinitz W. XLIII. 236, 256; XLIV. 234 Stelmachowska B. XLIV. 481-488 Stęczyński XLII. 296 Stieber Z. XLIV. 199 Stieda L. XLIV. 7 Stojanowski K. XLII. 486 Stojkowa S. XLV. 342 Słotyhło E. XLIV. 11, 46 Stopa R. XLII. 703, 710, 748; XLV. 493 stout D. B. XLII. 729 Stranska D. XLII. 671; XLIV. 251 Stryczek J. XLV. 460 Stuhlmann F. XLV. 22, 34, 52 Styś W. XLIV. 137; XLV. 126, 157 Strzała K. XLIV. 266 Sucharewa O. A. XLIV. 228 Sumcow, XLV. 313 Surowiecki W. XLII. 146,466.; XLIII. 170 �657 656 Sirennius S. XLV. 204 Syrokomla W. XLII. 26 Szachmatow A. XLII. 499, 501.; XLIII. 304 Szalitowa W. XLII. 36 Szczepański J. XLII. 645 Szczepański R. XLIII. 296 Szczotka S. XLII. 879, 884 Szmielewa M. N. XLIV. 205 Szolnoky L. XLII. 690 Szyfelbejn Z. XLII. 264-293 Szyperski A. XLII. 464 Szwengrub L. M. XLV. 373, 399 Średniawa M. XLIV. 502 Świątkowska J. XLII. 780 Świeżawski E. XLII. 227 Świeży J. XLII. 233, 239, 351.; XLIV. 508 Świętek J. XLIII. 73 Świrko S. XLIV. 448, 451 Świtkowski P. XLII. 118 T Taylor, XLIII. 289 Tetmajer J. XLII. 26 Thompson S. XLIII. 289 Tille W. XLIV. 267 Tłoczek I. XLV. 386 Tokarew S. A. XLII. 649, 651; XLIII. 27: XLV. 330 Tołstow S. P. XLII. 609, 657; XLIII. 27; XLIV. ISS, 239; XLV. 329 Tomicki J. XLII. 118. 145, 148 Topolski J. XLV. 160, 189 Trawińska-Kwaśnicwska M. patrz Kwaśniewska-Trawińska. Tretiak J. XLII. 13 Turczynowicz M. XLII. 44, 114, 200-215, 301, 314, 352, 421, 456 Turnau I. XLII. 402 Tykiel B. XLII. 265, 281 Tylor E. B. XLII. 704; XLIV. 166 Tymieniecki Twardowski K. XLII. 265, 474 K. XLII. 17, 552 U Udziela S. XLII. XLIII. 15 13, 33, 306, 310.; V Vakarelski Ch. XLII. 693 Vanoverbergh P. XLV. 50 Va~mer M. XLV. 377 Vidal de la Blache, XLIV. 194 Vilppula H. XLV. 382 Vinson J. XLV. 16, 34 Virchow R. XLII. 481; XLV. 7, 46 Vitols T. M. XLIV. 46 Vorbichler A. XLV. 68 WitkiEWicz S. XLII. 24 Witwicki S. XLII. 356 Wojciechowski T. XLII. 256, 266, 484 Wojciechowski Z. XLIII. 424-427 Wokroj F. XLII. 477; XLIII. 431, 441 Wolff W. XLII. 331 Wolniewicz W. XLII. 203, 339 Wolski K. XLII. 294-306; XLIV. 499; XLV. 348 Wozaczyńska A. XLIII. 123, 139 Wójcik K. W. XLII. 12, 37, 72, 114, 146, 222, 223, 265-268, 276, 278, 283 Wróblewski T. XLII. 115-142; XLIII. 191; XLIV. 324, 332, 336; XLV. 358, 368 Wrzosek A. XLIV. 4.:3 Wysłuchowa M. XLII. 312 Wyszniepolski S. A. XLIII. 225 W Wacław z Oleska, XLII. 125 Wagnalls F. XLIII. 288 Waldhauer F. XLIV. 46 Waga J. XLV. 204 Waligórski A. XLII. 725; XLIV. Wallis S. XLIII. 357 Wanke A. XLII. 297, 467; XLIV. Waryński L. XLII. 113 Wasilewski E. XLII. 26 Weinberg R. XLIV. 8 Weinhold K. XLII. 319.; XLIV. Weiss R. XLII. 694-701 Werlin, XLII. 560, 561 Wesołowski A. N. XLIV. 254 Weule K. XLV. 70, B6 Węgrzynowicz L. XLII. 762 White A. L. XLIII. 283, 287 Wielowiejski J. XLIII. 246 Wieniawski A. XLII. 226, 227 Wilczewski H. XLIV. 56; XLV. Wildhaber R. XLIII. 259 Wilkońska P. XLII. 201, 203 Wiłkoński A. XLII. 145 Z 503 Z3.borski B. XLV. 157 Zagórski W. XVII. 26 Zajączkowski S. XLV. 157 Zajączkowski W. XLII. 608, 787; XLV. 315 609, Zakrzewska M. XLII. 239 Zakrzewski A. XLII. 265, 269, 276; XLIV. 166 Zakrzewski W. XLII. 11 Załęski G. XLII. 303, 304 Zatorski F. XLII. 433 Zawiliński R. XLIV. 166 Zawistowicz-Adamska K. XLII. 332-412; XLIII. 107, 169; XLIV. 509; XLV. 536 Zborowski J. XLII. 765 Zdziarski S. XLII. 312 Zejszner L. XLII. 26; XLIV. 128 Ziemacki W. XLV. 399 Zienkowicz L. XLII. 76, 146 Ziętkiewicz L. XLII. 206 Zin W. XLV. 386 Znamierowska-Priiferowa M. patrz Priifferowa-Znamierowska Z\volakiewicz H. XLII. 219, 220, 237, 239 Zygadłowicz F.XLII. 114 Żdanko T. A. XLIV. 238 Żmichowska N. XLII. 37 Żółtowski W. XLII. 227 Żupański, XLII. 200, 201 Żyga-A. XLIII. 325.; XLV. 406,407,410 17 WYKAZ INSTYTUCJI 338 421 NAUKOWYCH Akademia Umiejętności w Krakowie, XLII. 211, 212 Anthropos Institut we Fryburgu, XLIV. 289-324; XLV. 93, 348 Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, we Wrocławiu, XLII. 306 Duńskie Muzeum Narodowe w Kopenhadze, XLIII. 268 L'Ethnographie, Paryż, XLIV. 325326 Etnologiczne Muzeum w Berlinie. XLV. 347 12 "Lud". t. XLV I ETNOGRAFICZYCH Instytut Etnografii Mikłucho-Makłaja w Moskwie, XLII. 886, 893; XLII. 206-207; XLIV. 7, ISS, 180 - Etnologiczny Uniwersytetu w Wiedniu, XLV. 91 - Etnograficzny w Sofii, XLV. 347 - Geograficzny w Warszawie XLV. 126 - Historii Kultury Materialnej w Warszawie, XLIV. 153 - literatury im. A. Gorkiego w Moskwie, XLIV. 254 - Morski w Gdańsku, XLIV. 57 �658 Instytut Niemieckiej Etnografii w Berlinie, XLIII. 256 - Zachodni w Poznaniu, XLV. 397 .Jakuckie Archiwum Republikańskie XLV. 318 Komisja Antropologiczna Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, XLII. 269 - Historyczna Polskiej Akademii Umiejętności, XLII. 269 Kongres Nauk Antropologicznych i Etnograficznych w Filadelfii, XLV. 368, 485-513 - Wiedeński Etnologów, XLV. 96 Północny Kongres Slawistów w Upsali, XLV. 381 Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, XLV. 384, 411418 - Etnograficzne w Budapeszcie XLV. 347 - w Białowieży, XLII. 801 - w Białymstoku, XLII. 802 - w Bielsku, XLII. 359 - w Brzegu, XLIII. 372 - w Chełmie, XLII. 854 - w Darłowie, XLII. 326 - w Chorzowie, XLIII. 363 - w Cieszynie, XLIII. 364 - w Częstochowie, XLIII. 366 - w Gdańsku, XLII. 817 - w Gliwicach, XLIV. 368 - w Golubiu, XLIII. 419 - Górnośląskie w Bytomiu, XLIII. 361 - w Grudziądzu, XLII. 807 - Instrumentów Muzycznych Vi Poznaniu, XLIII. 387 Vi Jarosławiu, XLIII. 388 - w Jeleniej Górze, XLII. 505-508 Vi Kaliszu, XLIII. 379 - w Kamiennej Górze, XLIII. 408 - w Kartuzach, XLII. 870 659 Muzeum w Kętrzynie, XLII. 870 w Kielcach, XLII. 822 - w Krakowie, XLII. 830-843.: XLIV. 391-451 - w Kwidzynie, XLII. 820.; XLV. 418 - w Lesznie, XLIV. 381 - w Lublinie, XLII. 855 -, w Łomży, XLII. 803 - w Łowiczu, XLII. 801-865 - w Międzyrzeczy Wielkopo~skim, XLIII. 413 - Narodowe w Kopenhadze patrz Duńskie Muzeum Narodowe - Nordyczne w Sztokholmie, XLII. 717.; XLIII. 261 - w Nysie, XLII. 373 - w Olsztynie, XLII. 871 - w Opolu, XLIII. 378-378 - w Piotrkowie, XLII. 865 - w Poznaniu, (Rogalin), XLII. 382-387 - w Przemyślu, XLII. 390 - w Rabce, XLII. 844 - w Raciborzu, XLIII. 378 - w Radomiu, XLII. 825 - w Rzeszowie, XLIII. 391-395 - w Sanoku, XLIII. 395 - w Nowym Sączu, XLII. 843 - w Sieradzu, XLII. 867 - w Słupsku, XLII. 827 - w Sosnowcu, XLIII. 369-372 - w Szczecinie, XLIII. 396 - w Szczytnie, XLII. 875-878 - w Tarnowie, XLII. 845 - w Tomaszowie Mazowieckim, XLII. 869 - w Toruniu, XLII. 808-815 - fur Volkerkunde w Lipsku, XLV. 421 - w Warszawie, XLIII. 399-405 - \ve Włocławku, XLII. 815 - we Wrocławiu, XLIII. 411 Muzeum w Zakopanem, XLII. 864 - w Zamościu, XLII. 860 - w Zielonej Górze, XLIII. 413 - w Zywcu, XLII. 851 Państwowy Instytut Sztuki w"'Varszawie, XLII. 769; XLII. 125 Polski Atlas Etnograficzny, Zakład we Wrocławiu, XLIV. 143-204, 512; XLV. 177, 394 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu, XLII. 263, 416: XLIII. 9-122 WYKAZ CZASOPISM Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, XLII. 37, 47, 71, 200, 203, 206, 207, 211, 212 Skansen w Sztokholmie, XLII. 263 Uniwersytet Dorpacki w Dorpacie, XLIV. 8 - Królewiecki w Królewcu. XLIV.12. - Ryski w Rydze, XLIV. 9 Wiedeński w Wiedniu, XLIV. 10; XLV. 91-125 Wileński w Wilnie, XLIV. 8 - Wrocławski w" Wrocłewiu, XLII. 316 WYDAWNIC1W Archiv fUr Slavische Philologie, kloristica Europea, XLII. 710XLII. 340 727; XLIII. 261 Ateneum, XLII. 9 Gazeta Codzienna Warszawska, XLII. Atlas Etnograficzny Węgierski, XLV. 223, 271 336 - Lwowska, XLII. 223 Atlas Etnograficzny Polski patrz: - Rolnicza, XLII. 271 Polski Atlas Etnograficzny - Gospodyni Wiejska, XLII. 271 Atlas Polskich Strojów Ludowych, - Gwiazdka Cieszyńska, XLII. 324 XLIII. 337-345 Kłosy, XLII. 204, 223, 227 Biblioteka Warszawska, XLII. 14.5 Kratkije Soobszczenja Inst. Etn. Ceskoslovenska Etnographie, XLII. AN. SSSR. XLII. 607-608 679 Kronika Rodzinna, XLII. 271 Cesky Lid, XLII. 666; XLII. 226-232 Kultur und Sprache, XLII. 701 Deutsches Jahrbuch fUr VolkskunKurier Warszawski, XLII. 271 de, XLIII. 236 Kwartalnik Historii Kultury MateEncyklopedia Powszechna Orgelrialnej, XLII. 749 branda, XLII. 145 Lao!, XLIII. 261 - Rolnicza War~zawska, XLII. 116, Lingua Posnaniensis, XLII. 765128, 145, 223 768 Ethnographica, XLII. 689-694 Lud, XLII. 33, 758; XLIII. 9 Dziennik Ekonomiczny Zamojski Mały Atlas Gwar Polskich, XLV. 177 XLV. 158 Materiały Antropologiczne, Archeo- Lwowski, XII. 223 logiczne i Etnograficzne, XLII. - Poznański, XII. 203 33, 269 Anquetes du Musee de la Vie WaMrćwka Poznańska, XLII. 145 lonne, XLIII. 280-282 Muzeum Domowe Kalendarzowe, Folk-Liv, Acta Ethnologica et FolXLII. 145 42· �660 Opiekun Domowy, XLII. 204 Orędownik, XLII. 73-145 Papers of the Michigan Academy of Science Arts and Letttres, XLIII. 283-284 Polski Atlas Etnograficzny, XLII. 242, 899-909; XLIII. 9, In, 249; XLV. 493-516 Polska Sztuka Ludowa, XLII. 768779; XLIII. 345; XLIV. 2.54 Prace Etnologiczne, XLIII. 9 Prace i Materiały Etnograficzne, XLIII. 9 Przyjaciel Ludu, XLII. 17, 74, 76, 107, 114, 145, 200, 201 Revista del Instituto Etnologico Naciona1, XLII. 732 Ricerche Slavistiche, XLIII. 272274 Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, XLII. 145 Sbornik Muzeja Antropołogii i Etnografii, XLII. 609, 624 Etnograficz. Sbornik, XLV. 315 Sowietskaja Etnografija, XLII. 631; XLIII. 192q XLIV. 205; XLV. 320 $rednieazjatskij Etnograficzeskoj Sbornik, XLII. 608, 609 Starożytności Polskie, XLII. 145 Handbuch der Prowinz Posen, XLII. 145 Tygodnik Ilustrowany, XLII. 130, 145, 271 - Lech, XLII. 93, 114 - Powszechny, XLII. 223 Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik, XLII. 701 Wierchy, XLII. 762-765; XLIII. 333 Wisła, XLII. 9, 33, 416; XLIV. 179 Zeitschrift fi.ir Ostforschung, XLIII. 232-236 Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, XLII. 33, 269; XLIV. 179 Zorza, XLII. 317 SPIS RYCIN 1. 2. 5. , 4. Prof. Kazimierz Moszyński . Mapa 1. Języki Afryki na pocz. I tysiąclecia Mapa 2. Języki Afryki w XVIII w .. Mapka 1. Tereny zamieszkałe przez pigmejów w Afryce centralnej Mapka 2. Tereny zamieszkałe przez ludy karłowate w połud. wsch. Azji Plan zagród i pól we wsi Hruskie . Taniec szczepu Makonde. Fot. autor . Maska ~tandartowa. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej Warszawa, nr inw. 3591. E. Fot. CAF, 1959 Maska z grupy "b" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. Ludowej - Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1959 . Maska z grupy "d" (Mawia) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw. 3578 E. Fot. CAF, 1959 . 5. Ma~ka z grupy "B" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 3586 E. Fot. CAF, 1959 . 6. Maska z grupy "a" M. K. i S L - Warszawa nr inw 3594 E. Fot. CAF,1959 7. Maska indywidualna (księża) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw. 3588. E. Fot. CAF, 1959 . 8. Wazy gliniane (Mawia). Fot autor 9. Rycerz-tancerz (Mawia) Fot. autor la. Fajka wodna Niungwe (Mawia) Fot. autor. 11. Ingainga - prochownie szczepu Mawia. Fot. autor. 12. Rzeżba na obrzędowym toporze (Mawia) Fot. autor . 13. Maska twarzy z kłódką wargową oraz maska kobiecych piersi (Makonde) Fot. autor 14. Bębenek ze wsi Tenga-Tenga, Mozambik (Mawia) Fot. B. Czarnecki, 1959 15. Pług wg Sincerusa (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769, nr VIII, fig. 1) 16. "Pług osobliwszego rodzaju na drapanie nowin i zoranie onych w poprzek" fig. 2) (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769 , nr VIII , 9 15 32 37 40 128 72 74 75 76 n 78 79 82 83 85 86 87 88 89 161 161 �663 662 17 i 18. Pług wg K. Kluka (O rolnictwie. '. Wrocław 1954, wyd. S. Inglota, fig. XII i XIV, s. 93 (ryc. 3 i 4.) 161 19. Socha wg K. Kluka (O rolnictwie ... Wrocław 1954, wyd. S. Inglota, fig. XIII, 93 (ryc. 5) . 173 20. Socha wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16, tab!. "Ekonomia" do nr 16, fig. 12 (ryc. 6) 173 21. Pług wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16 "Ekonomia" do nr 16, fig. 1-11 (ryc. 7) . 184 22. Radło wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16, tab!. ,.Ekonomia" do nr 16, fig. 13-20 (ryc. 8) 184 23. Pług (der Prager Pflug) wg .J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs Bahmen ... Erste Sammlung ... tab!. V) ·(ryc. 9) 185 24. Radło (Der RadIo. Ein Raadhacken in dem Berauner Kreise) wg J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs ... Erste Sammlung ... tab!. IX (ryc. 10) 185 25. Mapa - Zasięgi nazw niektórych części pługa (ryc. 11) 191 26. Tablica - Tablica orientacyjna nazw pługa i jego części 196-197 27. Tablica - Nazwy buszki i jej części. 198-199 28. Tablica - Nazwy radła i jego części . 200-201 29. Rys. 1. Ber-Setaria Italica B. - okaz ze wsi Wyżyce, pow. Bochnia. Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. 205 30. Mapa - Ryc. 2. Obszar uprawy bru. Wycinek z mapy podkładowej Polskiego Atlasu Etnograficznego 210 31. Ryc. 1. Łowienie wrony przez powieszoną wronę (rys. autor) 229 32. Ryc. 2. Odyma i pęta na puchacza (według Dombrowicza, rys. autor) ~ 236 33. Ryc. 3. Kosz do noszenia puchacza na placówkę na słupie (według K. Dombrowicz, rys. autor) 238 34. Ryc. 4. Tak zwane maniaki lub bałwany na cietrzewie. (Według W. Korsaka, rys. autor) 239 35 Ryc. 5. U góry wabik na cietrzewie i jarząbki, u dołu wabik na przepiórki (według J. Szytlera, rys. autor) 247 36. Ryc. 6. U góry: wabik na lisa, rysia i wilka, niżej wabik na zająca (według .T. Szytlera) z boku: na lisa z pow. Bochnia (rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie) . 249 37. Ryc. 7. Wabik na przepiórki (Rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie) 251 38. Ryc. 8. Wabik na sarny, Łapczyca, pow. Bochnia (rys. autor) 254 311. Ryc. 9. Wabik na łosia (według J. Szytlera, rys. autor) . 255 40. Ryc. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 412 41. Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. ~tawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym nym w Łodzi. Fot. K. Wecel. 1959 . 42. Ryc. 3. Warsztat garncarski. Fragment wystawy w Muzeum Archeologicznym Etnograficznym K. Wecel, 1959 43. Prof. Dr Kazimierz Nitsch 44. Mgr inż. Ludwik Chomiński I, I Fragment wyi Etnograficz413 etnograficznej w Łodzi. Fot. 416 427 458 �665 ANTHR aPa S. Fr'.!iburg 1955-1956, vol. 50, 51 (Tadeusz Wró348 blewski Intcrnational (Krzysztof Articles Pages C z e k a n a w s k i. Ethnic structure of Africa and its latest features Stefan Ł y 5 i k. African Pygmies and the problem of their language Wacław Kor a b i e w i c z. Mawia big artist . Edward B u l a n d a. Is it the crisis of the Vienna. Ethnologic School Maria T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w ska. Researches on the question of a collective three-field system of agriculture in the village Hruskie, district of Augustów in the XIXth and XXth centuries Bolesław G a r y g a. Agricultural literature of the XVIIlth and XIXth centuries as source for the investigation of tools used for the cultivation of soil Krzysztof K w a ś n i e w s k i. Cultivation of bru (setaria italica) in Minor Poland during the XXth century Tadeusz S e we r y n. Hunting lure methods Maria F r y c z. Tale of the animals in the hut Witold K I i n g e r. Once more about mermaids and related demonic figures and dependence on the Greek-Roman tradition Jan II. Reports 13 35 70 91 125 159 203 223 263 307 and reviews The Siberian Ethnographic Collection II (Works of the N. N. Mikłucho-Maklaj Ethnographic Institute, Academy of Sciences of the URSS, vol. XXXV, Moscow-Leningrad 1957) Włodzimierz Zajqczkowski . Soviet Ethnography, Academy of Sciences of the URSS, Moscow 1956, bulletin 3 (Anastazja. Kojdecka) Jan R e y c h m a n. From Hungarian editorial ethnographic sources Sz. Judit M a r v a y. Women in big familic5. Budapest 1956 (Maria S. Georgieva (Maria . S t a j k a v a. The hearth Trawińska-Kwaśniewska) in Bulgarian .. 315 'f 320 334 340 . 342 Bobu F I a r e s c u. Soft foot-wear of the Rumanians. Bucarest 1957. Studies of popular art and ethnography, vol. I (Krzysztof . 370 Museums Report on the activity of the ethnographic section of the Museum of Archaeology and Ethnography in Łódź (Maria Misińska) . Exhibition of the relics of the past of folk art in the area of Powiśle. Museum in Kwidzyń. (He; bert Wilczetcski) Krystyna C z e r n i e w ska. Reminiscence of Folk Art in Leipzig Kazimierz Nitsch as dialectologist, investigator and connoisseur of the folk culture (Stanis'aw Bqk) . Ludwik Chromański. (Euze b:llSZ Łopaciński) Krz:-"sztof K w a ś n i e w s k i. From the activity of the scientific ethnographic societies at-road Florea Wolski) 368 . 411 418 421 IV. Chronics . life. Sofia 1956 . Kwaśniewski) III. . Tra wińska-Kwaśniewska) of Social Sciences, vol. IX (1957) nr 3, Unesco The I N T E R V I E W. Forms. Technique. Evaluation. Practical social investigations. Published by Rene Konig with assistance of Dietrich Ruschenmeyer and Erwin K. Schenk. Cologne 1957 . Observation and experiment in the social investigations II. Publi5hed by Rene Konig with a5sistance of Peter Heinz and Erwin. K. Schench. Cologne, 1956 (LUi Maria Szwengl ub) Julius E. L i p s. At the sources of civilization. UnL'2rsal Science, Warsaw 1957 (Kszllsztof Ku:aśniewski) . Jan C z e k a n a w s k i. Preface to the history of Slavs. Anthropologic, ethnographic and linguistic perspectives. Second edition, newly reviewed. Western Institute, Poznań 1957 (Valentin Ki]:arsky) Hilkka V i l P P u I a. Threshing in Finland. Ethnographic Bulletin X Helsingfors, 1955. (Zofia Staszczak) J. P. D e k o w 5 k i. Interier of a Jasie!1 hut. Works and Materials of the nr 2, Łódź 1958 (Zofia Stas;:czakówna) Władysław K w a ś n i e w i c z. New publications from the domain of village building Stefan N a w a k o w s k i. Adaptation of the population in the Opole Silesia. Western Institute, Poznań 1957. (Liii Maria Szwengrub) Władysław Z i e m a c k i. Materials to the history of dresses in 18181863. Archives of Ethnography nr 10, Wrocław 1956 (Irena Turnau) Stanisław C z e r n i k. Polish folk epics. National Library. Series I. Wrocław 1957 (Aleksander Zyga) . Jan S t r y c z e k. With a peasant's pen. Folk Editorial Cooperative Society. Warsaw 1956 (Altksander Zyga) T ABLE OF CONTENTS I. Scientific Bulletin 347 '\ 427 458 460 �666 Dymitr Kra n d Ż a I a w. From the "Carpathian" discussion during the XXXIth plenary meeting of the P T L (Polish Ethnologic Society) in September 1956 in Zakopane . Report on the participation in the Vth Congress of Anthropologic and Ethnologic Sciences in Philadelphia, the 1-9 August 1956 Roman Remarks 485 Stopa) on the Staszczak) trial copy the Polish Ethnographic Atlas (Zofia . Polemics. (Barbara Kazanowska-Jarecka) Proceedings of the XXIInd Plenary Session of the PTL in Szczecin, the 6-8 September 1957. (Adam Glapa) Proceedings of the XXXIIInd Plenary Session of the PTL in Cieszyn (Adam Report Glapa, on the Jadwiga activity Kucharska, of the Boleslaw Limanów Kuzmicz) Section on the of the PTL on the of the Lublin Section of the PTL on the (Sebastian Report of the fJódź activity or the Mszana (Janusz Section of the PTL (Jadwiga Report 547 Dolna Section of the PTL Flizak) on the activity ciszek 549 of the Olsztyn Section of the PTL (A. Fran- Klonowski) on the activity 5E3 of the Opole Section of the, PTL (Stanislaw Bronicz) Report on the on the activity of the Poznań Section of the PTL (Tadeusz 58 activity of the Toruń Section of the PTL (K'alina Antonowicz) Report on the activity 560 of the Wałbrzych Section of the PTL (Lesław of the Zakopane Section of the PTL (Wanda Lubowiecki) Report 4. 556 Wróblewski) Report HH ~ e K a H a B c K 11. 3THI1'IeCKaH CTpyKTypa AcPPl1KI1 11 HOBeHWl1e HaCJIOeHI1H . CTecPaH JI hIC 11K. AcPPI1KaHCKl1e nl1rMel1 11 np06JIeMa I1X H3blKa . Bal\JIaB K a p a 6 e B 11'I. MaKoHJ\e - BbIJ\alOll\l1eCH CKyJIbnTOpbI . 3J\yap,l\ B y JI H H J\ a. HMeeM JII1 MbI J\eJIo c Kpl1311COM:3THOJIOrl1'IecKOH BeHcKoH WKOJIbI? MapbH T P a B 11H b C K a - K B a c b H e B c K a. HCCJIeJ\oBaHVIH no BOnpocy KOJIJIeKTI1BHOHTpeXnOJIbHoi1 CI1CTeMbI B p;epeBHe rpYCKe, aBrycToBcKoro nOBeTa B XIX >1 XX BeKax BOJIeCJIaB r a p bI r a. CeJIbCKOx03Hi1cTBeHHaH JII1TepaTypa 18 VI 19 BeKOB 11CTO'IHI1KP;JIH I1CCJIe,l\OBaH>1H>1CTOpl1l13eMJIeJ\eJlb"J.ecK>1X OPY,l\>1H Kp]K>1llJTOcP K B a C b H e B c K 11. KYJlbTypa 6py (setaria itaUca) B MaJIOH IIoJIbJlle B XX BeKe . Tap;:3YJll C:3 B :3P bI H. OXOTHI1'Ibl1 cnoco6bI npl1MaHKI1 . MapbH <P p >1'I. CKa3Ka o 1KI1BOTHbIXB 1136YWKe . B>1TOJIbP;K JI >1H rep. Ell\e o pycaJIKaX >1 pop;CTBeHHbIX p;eMOH>1'IeCK>1X cPlirypax >1 >1X 3aB>1CI1MOCT>1 OT rpeKO-pYIMCKOMTpap;Hl\>1YI. 545 activity on the activity 125 159 203 609 611 307 315 ?WecKu) Miscellanea Jeleniewski 91 C>16>1pCK>1M 3THorpacPl1'łeCKI1i1 C60PHI1K II (TpYAbI HHCT>1TYTa3THOrpacPl1>1 AKap;eMI1I1 HaYK CCCP I1MeHI1 H. H. MI1KJIyxo-MaKJIaH, TOM XXXV, MocKBa-JIeHl1Hrpa,l\, 1957 (BJW03U.M.epJłC 3auo'lt'f,- 566 Summaries in English and Russian - Eugeniusz Index of the XLII, XLIII, XLIV and XLV \'olumes by O. G.) List of illustrations. 13 35 70 II OT1.jeTbI >1 pel\eH31111 564 Jost) CTaTbl1 crp. 519 544 activity Kucharska) Report I HaY'IHbIe (piotr Or;tołowicz) Report or JIABJIEHHE 494 517 531 Orzechowski) Report 472 COBeTcKaH 3THorpacPI1H. AKap;eMl1fl HaYK CCCP, MocKBa 1956, TeTpa,l\b 3 (AHacTacbR Kouo3u,'Ka) RH P a H X M a H. H3 BeHrepCKI1X :3THOrpaep>1'IeCKI1X113p;aTeJIbCTB C. IOP;>1T MopBai1. 2KeHIlII1HbI B 60JIbIlll1X ceMbRX. Byp;aneIllT 1956 570 of the L U D (made 613 660 (MapbR TpaBUHbC'Ka-KBaCbHeBC'Ka). <P.'1opea B06y <P.'1 o p e C KY. MRrKaH 06YBb y PYMbIH. ByxapecT 1957 HccJIellOBaH>1H B 06J1aCTI1 HapO,l\HOrO I1CKyccTBa 11 :3THOrpaepm'I, TOM I (KPJłCUlliTOijJ BOJl.bC'KU) . \ " 320 342 347 �668 66 j AHTponoc. eppeCl6ypr 1955-1956 50. 51 (Tao3ym TOM (KPJlCUW.TO¢ YHecKo l1HTepBblO. 348 Bpy6JteBC"Ku) (1957) MeJK~YHapo~HbICI 6lOJWeTeHb C011MaJlbHbIXHayK, TOM IX Hp. MCCJle~OBaHMe.113,11aTeJlbPeHe pMXOM PlOweHMei1epoM 368 OI.\eHKa. KeHMr illoClxOM, 1957 KeJlbH 370 Tpy.n;HM"łeCTBe C ITeTepoM 1956 (JIuJtu KeJlbH, MapbR IOJlI110C E. JI M n C. Y. 'ł 3HaHl1e. KMe, ::JTHorpa<pM<reCKl1eM JlIo1HrBJ.'lCTM<reCKMe nepcneKTMBbI. H. IT. 3n 11 MaTepMaJlbI TR6pR 382 ,1l;e K OB C K 11. BHyrpeHHee My3eil y6paHcTBo ApxeoJlorl111 "łeCKaR Cepl1R Hp. 2, JIO~3b 10136hIB HceHe. 11 3THorpacPl1l1· 1958 (CO¢UR CTaw,a'K) Tpy.n;bI 384 386 CTpOT-1TeJlbCTBa 1957 (J{.uJtu MapbR 397 3 e M R 11K H. 1818-1863. MaTepl1aJlhI no HCTOpHH O,LIeJK.n;bIBpeMeH 3THorpacPW-IeCKl1J1 ApXJ.'lB Hp. 10, Bp0l.\JIaB 'ł 399 e p H 11K. OJlI10TeKa. Cepl1R I. IIOJlbCKaR Hapo~HaR 3nHKa. 402 nepaTMB. BapwaBa 1957 (AJte'Kca'H.Op 3bLza) HbIi1 113.n;aTeJlbcKMJ1 KoonepaTMB. 406 1956 (A.1eKCa1iOp 3blza). 6·-8 ceH- 519 C06paHYIR PTL B TeWMHe (Aoa.M. (IIeTp OpJICe- 531 BOJteCJlaB KY3b.M.U'l/.) 544 (H'H.yw. On'to- 545 JI.08U'l/.) . OT"łeT (Ho Buza Ky- 547 O ,IleRTeJlbHOCTM OJlbWTJolHCKOrOOT~eJIeHI1R PTL 407 B MwaHe ,1l;OJIbHOi1(C36aCT'bJl.'H, <PJtu3a'K) 549 O ~eRTeJlbHOCTJolOJIbWTMHCKoro oT.n;eJIeHMRPTL TUWe'K (A. <Ppa'H,- 553 KJte1iOBC'Ku) (CTa'H.UCJlaB Bpo- 'H.U'l/.) 556 OT,1IeJIeHMRPTL (Tao3Yw. Bpy- 558 6JteBcKu) OT'leT nOJlbCKOrO Hapo.n;a. Hapo~- BapwaBa B II.I;eTMHe . IIJleHapHOro KyxapcKa, . Co6paHMR PTL OT"łeT o ~eRTeJIhHOCTI1n03HaHCKoro HH C T P M <re K. MY'KI111KI1M nepOM. Hapo.n;HbIi1 113.n;aTeJlbcKI1i1KooCTaHMCJIaB 'ł e p H M K. IOMOP 11 caTMpa IIJleHapHoro o ,IleRTeJlbHOCTMTopyHcKoro OT~eJleHMR PTL (KaJlu'H.a A'H.Ta- 1iOBU't) YKa3aTeJlb 485 494 517 . OT"łeT o .n;eRTeJIbHOCTM OnOJlbCKOrOOT~eJIeHYIRPTL Hapo.n;HaR BVI- Bpo11J1aB 1958 (AJteKCa'H.Op 3b~za) HOBuza Craw,a'K) K03'H.OBC'Ka-Hpeu,'Ka) (Aoa ..M. r JtJtna) 1956 r. (Po.M.a'H.CTana) XOBC'KU) OT"łeT 1956 (Mpe- 'H.a TYP'H.ay) . CTaHl1CJlaB rJtRna, XXXIII aBrycTa TeTpa~11 rrOJlbCKOrO 3THorpaqm- xapc'Ka) Il18e'H.- zpy6) BJla~bICJIaB np06Hoi1 OTQeT O ~eHTeJIbHOCTM JlO~3MHCKoro OT~eJIeHJolRPTL CT::JcPaHH o B a K OB C K M. A.n;anTa11I1RHaCeJleHMR B OrroJlbcKOi1 CVIJle3MM. 3ana.n;HhIi1 l1HCTI1TyT. IIo3HaHb IIpoTOKOJI r. 472 AHTpOnOJlOrM"łecKMx M 3THorpa<pM<reCKMX HaYK nOBo~y XXXII 1957 3THorpacPl1"łeCKOrO 06I.I.\e- OTQeT O ,1IeRTeJIbHOCTM JIlO5J!MHcKoro OT,1IeJIeHMRPTL BJla.n;bICJlaB K B a C b H e B C K M. HOBbIe ny6JIl1Ka11l1M 101306JIaCTM ~epeBeHCKoro (IIoJlbcKoro OT"łeT O ~eRTeJIbHOCTl1JlMMaHOBCKoro OT,1IeJIeHl1RPTL 3THorpaC!::ll1- . IIpoToKoJl npeHMi1 BO BpeMR XXXI r. B 3aKonaHOM . "łeCKOrO ATJIaCa (Co¢uJt epMHJIRH.n;HM.reJIbCI1HrcPopc, B no IIoJIeMYIKa (Bap6ap~ 1957 CTaw,aK) 460 B epMJla,1leJlb<pYIM, COCTORBweMCR1-9 3aMe'laHMR 377 B VIJI b rr n y JI R. MOJlOTh6a 1955 (CO¢UR 1956 OT"łeT O V KOHrpecce 113~a- HaHOBO 06paOOTaHHoe. 3arra.n;HbIH l1HcTHTyT. IT03HaHb, (BaJte'H.TU'H. Kunapc"Ku) rMJlbKKa C'be3.n;a PTL CTBa) B ceHTR6pe I1CTO<rHI1KOB I.1I1BI1J1M3aI.1I1H. Bce06u.(ee 427 458 JIonaTbL'H.bCKU) 06I.I.\eCTB 3arpaHMu;ei1 . nJleHapHOro 1ll0i1xOM. Il1Be'H.zpy6) e K a H O B C K M. BBe.n;eHl1e B MCTOpl1lOCJlaBJIH. AHTpOITOJlOrM<rec- Hl1e II, ,'1MaJIeKTOJlOr,MCCJle.n;OBaTeJlb M 3HaTOK HapO,1lHoi1 ,ll;MMYITp KpaH,1IJKaJIOB. 113 "KapnaTCKYIX" 113.n;aTeJlb PeHe KeHl1r B CO- reClHI.\eM 11 3pBMHOM K. 1957 (KPJlCUW.W.TO¢ KBaC'H.eBC'Ku) . BapwaBa RH P. - KpJKMWTOcP KBaCbHeBCKM. 113 ,1IeRTeJlhHOCTl13THorpacPYI"łeCKYIX Hay'lHbIX Ha6mo.n;eHMe M 3KCrrepl1MeHT B COI.1l1aJlbHOM I1CUle.n;OBaHI1I1.ITpaKTM"łeCKOe COI.\MaJlbHOeMCCJle~OBaHMeII. XpoHMKa (CTa'H.Uc.1aB BO'H.K) . JIlO,1IBMKXOMHHbCKI1 (3y336uyw. B COTpY~HWłeCTBe C ,1l;MT- 1013PBMHOM K. Ka3MMepJK Hl1'l Ky.lIbTyphI C011l1aJlbHOe ITpaKTw'lecKoe IV 3 KBaCb'fteBCKU) epOpMbI. TexHMKa. .~ 560 XLII, XLIII, XLIV JolXLV TOMa JIlO~a (M3,11.O. r.) . JIw6oBeu,'Ku) 613 564 OT"łeT O ,1IeRTeJIbHOCTM 3aKonaHCKoro OT~eJleHMJl PTL (Ba'H.oa MacT) 566 OT<reT O .n;eRTeJlbHOCTH 3THorpacPl1"łeCKOrO oT.n;e.rreHMRApXeOJlOrM<recKOrO M 3THorpacPl1<reCKoro MY3eR BbIcTaBKa naMRTHMKOB Hapo.n;Horo B KBI1,'13bIHe (fep6epr KpbIcTbIHa B JIO.n;3H (MapbR MCKyccTBa MUCU'H.bC'Ka) ITOBMCJlMR B 418 BuJtb'teBcKu) 'ł e p H e B C K a. Bne'laTJleHHR KHi1 MY3eCl B JIei1nI.1Mre . 411 Pa3Hoe My3ee Pe3lOMe Ha aHrJlMi1cKoM JolPYCCKOMR3bIKax "YKa3areJIh ::JKCKYPCMM B 3THOJlOrH'leC- 421 XLII, XLIII XLIV M XLV - 3yr::JHMyw EJleHeBCKl1 TOMa JIlO.n;a (M3,11.O. r. CnMCOK MJlJllOCTpaI.\Mi1 ~lil (J~ 570 613 660 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2edfb76d7ed06a7ed6e107c08a9e1892.pdf 01aec4e3cbf2e93e020fdef51244dd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:164 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.427-566 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o l N K A PROF. DR KAZIMIERZ NITSCH profesor honorowy Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, doktor honoris causa Sorbony, b. prezes Polskiej Akademii Umiejętności, b. viceprezes Polskiej Akademii Nauk, przewodniczący Komitetu Językoznawczego P. A. N., kierownik Zakładu Językoznawstwa P. A. N., członek Academie des Inscriptions et Belles-Lettres w Paryżu, członek Serbskiej Akademii Nauk, członek Słoweńskiej Akademii Nauk, członek Bułgarskiej Akademii Nauk, członek Akademii Nauk Z. S. R. K, członek Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu, członek Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, długoletni prezes Towarzystwa Miłośników Języka Polski go, b. prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, b. viceprezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta, kawaler ordE:'rów polskich i zagranicznych, współzałożyciel i redaktor "Rocznika Slawi.stycz:nego", "Ludu Słowiańskiegc" i "Języka P.olskiego", organizator Studium Słowiańskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, urodzony w Krakowie 1 lutego 1874 r. zmarł w Krakowie 26 września 1958 r. STANISLAW KAZIMIERZ NITSCH BĄK JAKO DIALEKTOLOG, BADACZ I ZNAWCA KULTURY LUDOWEJ l. II 1874 - 26. IX 1858 Wobec ciężkiej straty, jaką przez śmierć Kazimierza Nitscha polska humanistyka, trzeba sobie uświadomić, ile inicjatywy, idei i nie pfZ!emijającyoh wartości wniósł On do dorobku polskiej my~Ji badawczej, jakimi drogami dochodził do coraz gruntowniejszego i szerszegC' ujmowania problemów naukowych. Dużo już na ten temat powiedzian0 w latach j:lbiJeuSlzowych (1934,1941 i 1954), trudno więc o nowe spojrzenie na Jego działalność naukową. Znają ją dobrze językoznawczy. mniej może są zorientowani przedstawiciele innych dyscyplin. Dlat'zgo przedstawienie w czasopiśmie, poświęconym l'tnografii, tego co może etnografów interesować bezpośrednio, i tego. czego Nitsch dokonaj w tak bliskiej dziedzinie, jaką jest dialektologia, nie będzie bez pożytku. poniosła nowych Kazimierz Nitsch, dziecko dużeg:J miasta, jakim za Jego czasów, tj. Prof. Dr Kazimierz Nitsch w ostatniej ćwierci XIX wieku Zi.lczął się stawać Kraków. pochodzIł z rodziny inteligenckiej, spokrewnionej z krakowskimi Kremer:Jml. Ojciec Jego był inżynierem-architektem. Nitsch zatem wychowywał się w środowisku, które ani tradycją, ani sferą zainteresowań nie wy:warzało atmo- �~f(.fy, która mog19by w należyty sr:osób wpłynąć na to, że \V przyszłości mi?! się O,: st8.Ć tak wy'bitnym w Polsce badaczem języka i kultury polskiej v, si. Wprc;wcizie l: rodzenie i zamie3zkanie \v Krakowie, nawet w domu inteiigenta. nie było równoznaczne z calkowitym odcięciem się od w3i. Wystarczyło pójść na plac targowy, albo wyjść poza wały i rogatki ówczesnego Krakowa, by się zetknąć z ludnością \dejską. Istotnie też, jako chłopiec w wieku szkolnym z gwarą chłorów bliższych i dalszych okolic Krakowa dosyć się osluchał. Ale to o nicn'm jeszcze nie przesądzalo. Naukowe zainteresowanie spr;;wami językowymi u K. Nitscha ujawniło się dooit'ro podczas ~t:lcli'.·"'" iln.iwersvtf.c·:'('h (11'91-1896), na semiqariach Lucjana Malinowskiego. Byly to przede wszystkim zagadnienia ortograficzne, Z historyczno-jĘzyko"\vych tematów zajęła go interpretacja materiału, zawartego w niedawno odnalezionych przez A. B I' li c k n e I' <1 Kazaniach świętokrzyskich. l\Iniej mógł się zajmować (przynajmniej n:1 razie) problematyką ogólnosłowial~ską, bo kierunek ten istniał wówcza~' w Krakowie tylko nominalnie. Reprezentcwał go L. Malinowski, profeso;filologii slowiar.skiej, ale raczej tylko z nazwy, bo właściwie wykładaj wyłącznie jl;zy'k ]:olski i co drugi rok język staro-cerkiewno-3łowiar,ski Nitsch mógł tylko nieco korzysfać ze studium języka małormkiego, które w tym czasie prowadził J. Tretiak. Wtedy jednak zobaczył, ;;'e wieś i Zamieszkujący ją chłop mogą stanawić przedmiot badań naukowyCh ze stanowiska etnograficznego, językoweg:>. \\re~zcie sQcjologicznego, antropologicznego, ekonomicznego itd, Jest to w znacznej mierze zasługą L, Malinowskiego, który wlaściwie pierwszy w Polsce zwrócił uwagę młodym studentom humani3tyki na badania gwar .luc'cwy'ch. Miał on już w swym dorobku pracę doktorską: Beitrii.ge .wr slau:ischen Dialektologie, I. Uber clie oppelnschc Mundart in Obe7'schle"ien, Lcinzig 1873; Zarysy życia ludowego na Sląsku ("Ateneum", Warszawa 1877, t. I, s. 357-393, t. n, s. 101--120, 623-663), gdzie przedsl awia głównie kulturę i życie Sląz2ków, sprawy zaś jc;zykov\"e traktuje ubocznie i czysto zewnętrznie, stwierdzając tylko stan faktyczny pod względem narodov;oś~io\Vym; Studia c;(:.~e fEc:rr:.:Y,\ Wyd;~i:::]u FiJolGgiczne,;o,Akademii Umiejętności, Krakó\\' 1882, t. IX); S tuelia nad etymologią ladową C,Prac'? Filologiczne", Warsz<,wa 1885, 1888, t. I, s. 134-158, 269-317; t. II, s, 240262,452-4.68, 741-7€6); O niektórych wyrazach ludowych polskich (Rozpra\\':; Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1893, t. XVII. s. 1-102). Dużo m8teriału gW;Howego, zebranego w czasie wędrówki nau!wv,'ej po SiąsKu wISC.! ;'J::u, za'x;er<;ją jego Powieści ludu pc!skicgo )7([ 5/c:sku, przepisane na cZ,"sto przez \V. Luboradzkiego i wydane dopiero po śmil'rci ;\TcllinG\\'skiC'.~o \\' ..liT" tcri«!ach Antropologiczno-Archeologicln:;c11 i Ltncgrafic'7lJ: ch , hr2kó'" 1899, 1901, t. IV, dz. II. s. 3-80, V, 3. 3-261), Na przykładzie lViaJir,e:wskiego WlOac, ja~ zagadnienia EcL1ogr<~z;~c: "9Iatały się jeszcze wówczas z językowymi i dialektologiu'\·mi. ',''- "c'mi .. l'ariL"m jego pracowali także filologowie klasyczni, jak o tY'm wspomin'1\ swego czaS;J prof. S. Viit.kowski. SiEc'którzy z nich. DC2hodZ8C\' ?c. '.'.ii, podjęli się - na równi z polonistami - opracowania gwary sw; ch rodzinEych miejscowości. Kilka tych monogrClfii ukazało się w druku: Sz. :\1 al u s i a k a, J, B y s t I' o n i a, R. Z a w i l i 11 s k i e g 0, S. D o b r z y c k i e g o. \V. K o s i ń s k i e g o itd.'Ale Nitsch, ]:ragnąc \\' przyszlości być nal:cz:,'(;jelem, ani do etnogr"iii. ani do dialektologii specjalnej skłonności nie przeja\\'iał. Badania c~:wgraficzne, jakkolwiek już dość żywe, nie 7awsze osiągały należyty poz:::,·!';. Lw!aszc7a gdy je przeprowadzali przygodni amatorzy. Diald:tologia -mime: prac Malinowskiego - znajdowala się dopiero in statu nascew:i. To nie zachęcało do]:racy, chociaż T\itsch uc'zQszcza! na wykła.dy lVIali.· nowskiego i brał udział w jego semino.riach. Ma.linowski stał na stanowisku, że badar:ia dialektów należy oprzeć na zbiorach tekstów. które mają, tworzyć podstawę do sformulowań go·· matycznych. Pewną ilustracje; tego poglądu mogą stanowić jego Pow/dei lnelu śląskiego. AlE' był to pogląd zbyt jednostronny. Chociażby zbió:' tekstów był bardzo obfity, nie obejmie on t.ego wszystkiego, co stanowi system gramatyczny danej gwary, który trzeba badać świadomie i z pIa ..: nem. Na szczęście jednak Malinowski łączył zbiory tekstów z opracowa .. niem ~ystemu fonetycznego i fleksyjnego, czego dowodem jest jego prc;cD doktorska: Be"itrd]e ZW" slal.'ischcn Dialekto!ogie ... oraz monograficzne' opisy gwar jego ucznió", ...2, Malinowski dążyl do szczegółowego opracowania sieci punktów, h'; potem móc przejść do syntetycznego ujęcia, co oczywiści·e mogło się ciclgnąć' przez wiele dziesiątek lat, a nawet dłużej. Do badań dialektologicznych nie zdolał Nitscha zachęcić nawet J. Bau·· douin de Courtenay, który w latach 1894.-1899, na podstawie zawarte';;0 kontraktu objął w Uniwersytecie Jagiellońskim katedrę językoznawstw:1 porównawczego, W rzeczywistości wykładał on ogólną gramatykę słowiańską, od cZasu do czasu ogłaszając wykłady z językoznawstwa indoeuropejskiego. Sam trochę pracował w zakresie dialektologii słowiańskiej. badając gwary północno-słoweńskie (tzw, rezjańskie), Fragmenty swej pracy odczytywał czlonkom swego seminarium :1, Próbe·wal rówr,i~ż tacL,' l kó\v POr. Hi15. Ie ~-itsch. Dialekty część II s. 240-245. 416 i \\' \';,'\'daniu z EL,)7 r. (s. ję:2Y"-U pol.skiego, ..Jęz~,·k polsl<i .,Gl'an1&tyce języka polskiego" \V jego historia'; Kra-Krakv.; 1923. S. 411- 10--H~). ~ Por. uwagi poprzednie. : Praca ta ukaza:a si~ pt. Opy::. fon.iely?':; rc:jf.lńs}.:ich goworou.' ~itcar rezjańsl--:ich), vVarszav.·u-Petel'sburg 1373. Sir. XVI 121L Zob. E.~·yilskie~o \\' .. A :e!l€'um", \\"aI'SlaW3 W-;-r,. t. l!. s. (j41·-649. (LUr,l)S q!os{Hcni n:~('e!17.jc;: .-\. A �na obzarzc ~łcwaczyzny. Ale i wtedy Nitsch dialektologią się nie zainteresował. Baudouin de Courtlnay był potężną indywidualnością twórczą, toteż swą umysłowością wywarł na J'iitscha bardzo silny wpływ. On to roztoczył przed Nim szerokie horyzonty w dziedzinie językoznawstwa przez głębokie ujmowanie zagadnień ze stanowiska fonologicznego i ogólnego. U niego przeszedl Nitsch prawdziwą szkołę myślenia językoznawczego, tu kształtowała się Jego osobovvość jako przyszłego pracownika naukowego. Wpływ Baudouin'a przetrwał całe lata. W następnym okresie oddziałał na Nitscha młody wówczas do~ent językoznawstwa inc'o€uropejskiego, J. Rozwadowski, z którym się poznał r.a seminariach Baudouin'a de Courtenay i z którym się odtąd związał do· <,gonną przyjaźnią. Uzyskawszy acwlutorit m (w 1895 r.), Nitsch prClc::wał przez cztel·y lata jako tzw. suplent w Gimnazjum św. Anny (Nowodworskiego) w Krakowie. Po zdaniu egzaminu nauczycielskiego (1897) złożył prośbę o dopuszczenie do egzaminćw doktorskich na podstawie pracy O pisowni i języku koz(/71, Patel·ka, zauytk.v jĘ:yk.·: polskieCjo z poczqtku w. XVI·. ("Prace Filologict.ne", Warszawa 1899, t. V, s. 521-585), którą Malinowski przyjął, it ro jego śmierci (lE98) J. Baudouin de Courtenay zaaprobował. We wrześniu lf99 roku wyjechał do Jarcsławia, gdzie objął posadę polonisty w tamtejszym gimnazjum. ·iL' właśnie poraz pierwsz.y przy szlo Mu na myśl, że można by opracować gwarę ktćrejś z okolicznych wsi. Planu tego na razie nie zrealizował, nie wiedząc, jak się do tego - przy ciężkiej pracy nauczycielskiej - zabra~. Nie wyzyskał w tym celu uczących się \'1 szkole średniej synów chłopskicj). Zanim się zdecydował na wyoór wsi, zanim mógl ruszyć w teren, władze szkolne przeniosły Go z powrotem na równorzędne stanowisko do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Ale cył to już koniec wahań i niepewności. Pod wpływem J. RozwadO\\iskiego, który pu Baudouin·ie ocok indoeuropeistyki pre-wadził przez ;:lewien czas wykłady slawistyczne, przyszedł czas na decyzję, która miała przynieść wspaniałe wyniki. Rozwadowski sam dialektologią się nie zajmewał, ale intuicyjnie wyczuwał ważność tych badań dla historycznej i porównawczej gramatyki jĘzyków słowiańskich. W dziejach naukowej twórczości K. Nitscha w zakresie dialektologii trzeba wyróżnić kilka etapów. W roku 1901 wybrał się w celach badawczych na Pomorze. Wycieczka trwala dwa tygodnie. Rezultatem jej są Studia kaszubskie. Guara luzińslw {Materiały i Prace Komisji JĘzykowej Akademii Umiejętności, Kraków 'Zabytek wydal L. Malinowski (Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętnuści, Kraków 1330, t. 1. s. 161-294). Streszczenie pracy Nitscha ukazało się w Sprawozdaninch Akademii Umiejętności, Wydz. Filo!., Kraków 1895, s. 47-54. Była to Jego pierwsza praca druko\',."ana. 1903, t. I, s. 221-273). Luzin leży w południowo-zachodniej części powiatu wejherowskiego, tj. w środkowych Kaszubach. Jest to wieś parafialna. Obszar Kaóozub chociaż stosunkowo niewielki, jest jednak dość zróżnicowany. Różnice dają się wyczuć między grupami wsi, tworzących odrębne parafie. Zycie ludności w tych niewielkich społecznościach spowodowało większą jednolitość także w zakresie języka. Ale przyczyny gospodarcze wywołały już dość znaczne mieszanie się ludności. Toteż pierwotne stosunki zaczęły wtedy ulegać pewnemu zaburzeniu. Nitsch objął swymi badaniami wszystkie wsie, należące do parafii luzi!'lskiej, starając się uchwycić zachodzące między nimi różnice, które zresztą są nieznaczne. Miał On tu niełatwe zadanie. Był dopiero początkującym dialektologiem, a kaszubska gwara przedstawia duże trudności, większe, niż jakkolwiek inna w Polsce. Nitsch od razu to spostrzegł i może byłby dalszej pracy zaniechał, gdyby nie Rozwadowski, który Go ciągle zachęcał do wytrwania. W pracy są pewne luki, które się ujawniły w toku ostatecznego opracowywania materiału, a których na razie nie miał sposobności uzupełnić. Nasuwające się wątpliwo §Ci zawsze sygnalizuje. Toteż w zbiorowym wydaniu, które się ukazało staraniem Towarzystwa Miłośników JęzyKa Polskiego i Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, pracy tej nie umieścił. Mimo tego w owych czasach stanowiła ona duży krok naprzód. Pomorzem interescwali się wtedy tylko etnografowie (np. A. Hilferding) 5. O mowie Kaszubów posiadano dość szczupłe i powierzchowne informacje z gramatyki F. Cenowy i ze słcwnika ks. G. Pobłockiego. Praca więc, przynosząc zarys systemu głosowego gwary i najistotnieTsze zjawiska fleksyjne, i dziś nie straciła jeszcze swego znaczenia, mimo że obszar kaszubski doczekał się bardziej szczegółowych badal1 ze strony G. Bronischa, S. Ramułta, F. LOrenza, M. Rudnickiego, a ostatnio Z. Stiebera. Wartość jej zwiększa pierwszy zbiór autentycznych tekstów kaszubskich (s. 259-273), ściśle naukowo za .. pisanych. Od tego momentu badania dialektologiczne pociągają Nitscha coraz więcej. W lecie 1902 roku odbył krótkotrwałą podróż naukową po Spiszu, w 1903 roku trzytygodniową wędrówkę po Wielkopolsce. Była to naprawdę naukowa wycieczka dialektologiczna. Zaczął ją od Szamotuł. Zapoznał się tu ogólnie z pewnymi faktami gwarowymi, które inaczej się przedstawiają np. koło Ostroroga, inaczej koło Dąbrówki, jeszcze inaczej u Mazurów wieleńskich nad Notecią, czy koło Zbąszynia, gdzie gwary przechodzą nieznacznie jedna w drugą, nie zawsze przeciwstawiając się :stosunkom, panującym w języku literackim. Dla tych samych celów udał się też do zachodniej Małopolski, głównie w Podgórze (Sucha, Zembrzyce, Turbacz, Rajbrot). Nie były to jeszcze prace systematyczne. Toteż wyników ich n:3 razie nie ogłaszał. Ale nabierał coraz większego doświadczenia, choć sam 'Próbę wprowadzenia H. Derdowskiego: O panu mowy kaszubskiej do Czor/i,iśc;m co do Pu.ck" literatury mamy w po sece jachol (1880). poemacie �433 432 przyznc.je, że gdyby nie usilne nalegania Rozwadowskiego, to klo \\'i~. czy zostalb.'· dialektologiem. Wycieczki te daly Mu dużo sposobnoś::.i d') osluchania się z mową ludową różnych typów, nauczyły Go trudnej szt~t\.:i nawiązywania hezpośrednich kontaktów z mieszkailcami wsi, ).;tón,:'(jakże cZGsto!) nieufnym okiem spogla,dali na każdego (zwlaszcza obcego) inteligenta, b:dy' doskonałym ćwiczeniem w umiejętności swobodnej pOg'lwędki z chłopami, kobietami, dziećmi wiejskimi. w czym z biegiem CZ8..'ll doszedl do mistrzowstwa. Można powiedzieć, że od tej chwili zda:;>'! pocstawę i warunki we własnej osobGwości, by się stać dialektoiogiem. Drugie z kolei studium gwaroznawcze Nitscha stanowią Dwie gwa 1'y ma/opolskie CV!aterialy i Prace Komisji ,Językowej Akademii Umiejętności. Kraków 1907. t. II, s, 357-:378). Materiał zbiuaJ. pracując jako profesor w Gimnazjum św, Anny. Dcstarcz:di ,\fu go dwaj .T2g0 uczniowie z sió:lmej k18sy' gimnazjalnej, z których jeden pochodzil ze INsi Krzyszkowice (w powiecie myślenickim), drugi ze Swidówki (w powiec!" bocheńskim) Glów:1:'ł uwagę zwrócił Nitsch na zasadnicze zj awiska fonetyczne, z pominięciem drobnych szczegółów. Z fleksji znalazły się tu tylko ciekawsze fakty'. W podobny sposób potraktowal też słownictwo. Nitschowi szło nie tylko o opis tych gwar, lecz także o określenie ich związku z innymi gwarami małopolskimi. Z porównania ze stanem, stwierdzonym w sąsiedn.ich wsiach, wy'nika, że gwara Krzyszkowic należy do zachodnio-małopolskich, gwarę Świdówki trzeba zaliczyć do wschodnio-pólnocno-malopolskich. Na południe od Swicló"vki zaczynają się gwary poógórskie o jednej nosówce, W lutym 1904 roku Nitsch wyjeehał do Paryża do pracowni fonetyki E'k5perymentalnej (instrumentalnej) ks. ,J. P, Rousselot'a. Ale ani pracownią, ani jej kierownikiem i jego opieką nad studiującymi nie był zachwycony, Przyszłemu pracownikowi na polu dialektologii studia fO:letycznoeksperymentalne bardzo się mogły przydać. Nitsch wprawdzie s1{ończyJ pracę nad polskimi nosóv,;kami i "vyniki jej ogłosił pl. Kilko uwag o wymowie nosówek w )Jolszczyźnie li.terockiej (Materiały i prace Komisji .Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1907, t. III, s. 293-303), ale do k0l1ca życia nie przeceniał wartości i znaczenia tych badań dla językoznawstwa, Dotychczasowe prace dialektologiczne Nitscha były tylko szkicami, charakteryzujclcymi gwary pojedynczych wsi. Nit~ch jednak rychło zrozumiał. że dla uzyskania poglądu na całokształt zagadnienia musi się .:la razi2 zrez~'gnować z dokładnego opisywani" pojedynczych gwar na rzecz więk· szych obszarów, a nawet caly'ch prowincji 7, Tym samym niC' może to byt lj. G Za jego pl'zykładE..'ln sp. r,,:. Klich, pracu,i3c jako polonista w ~~!rnnaz.iunl \v Dębicy. \'" podob~1Y sposób zebj'ar ~;;poro n13teria!u bwarowego i apisHl gw-arę BOl'kó\v NizillSkich \l,,' po\viecie mieleC'!tinl. k~órr:t się ukazała pt. Nn1"zec1.e u:si Borki Nizińskie. Krakó\\HH"i. Prace Komisji Jęz:\'iz()\vcj i\.kademii Un1iejętności. 111' 2. ; Za\\"sze jedna}< bardzo \\"~"soko ceilil porz;~dne opracowania mono,gnlfic7.ne (zob. np. recenzje:; prac F. Srene!"3 \\' .. Roczniku Sla\Vistyczn~ m;', Kl'ai\.ó\\' 1!139. t. XV} opis szczegółowy i wyczerpujący, Ale uzupełnienia można przeC1ez dodać później, Takie opracowanie - mimo pewnych luk - pozwoli wglądnąć w zróżnicowanie i wzajemny stosunek poszczególnych gwar w obrębie dużej dzielnicy, Poprzednie badania na Kaszubach B nasunęły Mu myśl wytyczenia południowej granicy narzecza kaszubskiego. Toteż udał się do tzw, Prus Zachodnich, tj, na Pomorze po lewym brzegu Wisły, O niekaszubskich dialektach tej prowincji naukowych prac właściwie nie było, poza powierzchownymi informacjami J, Łęgowskiego (dra Nadmorskiego), które zresztą miały charakter etnograficzny, Wyłoniła się tu dość wielostronna problematyka: stopień zróżnicowania gwar pomorskich (Nitsch wyróżnił dialekt kaszubskiego Zaborza, Borów Tucholskich, Krajny wraz z okręgiem złotowskim i Kociewia), południowa granica kaszubszczyzny, przebiegająca w przeszłości dalej na południe 0, stosunek gwar pomorskich do Wielkopolski, cofanie się kaszubszczyzny skutkiem wdzierania się właściwości z innych narzeczy, np, polskiego ś, ź ltp. Pierwszy raz został ustalony naukowo zasięg kaszubszczyzny na południu, Mimo cofania się cech pomorskich właściwości językowe pozwalają zaliczyć do kaszubszczyzny jeszcze dialekt sworzyński (Swornegacie), boryszkowski, brzesko-lesińsko-wieleński i grabowski. Z czysto polskich gwar zbadał Nitsch dialekt złotowski, tucholski (borowiacki), kociewskie (kociewski właściwy, skarszewsko-tczewski, wyzińsko-miszewski). Krótką stosunkowo charakterystykę od strony fonetycznej i fleksyjnej każdego z tych dialektów dopełniają uwagi o słowotwórstwie, słownictwie i teksty gwarowe, Badania te ujawniły tak ciekawą właściwość, jak brak a ścieśnionego (a) w dialekcie kociewskim, dość wyjątkowy brak paralelizmu w rozwoju głoski, odpowiadającej ogólnopolskiemu ę i grupy e+ N pod Skarszewem (zamby, gasi itp, ale ciymno, z bratym) w przeciwieństwie do dalszego obszaru, gdzie się mówi nie tylko zamby, gamba, pianta, piańć, gasty 'gęsty' lecz także: ciamno, Ian 'len', dzianny 'dzienny' itd. W ten sposób obraz językowy Pomorza Gdańskiego zarysował się jasno i przejrzyście, Te osiągnięcia naukowe stały się dla Nltscha bodźcem do podjęcia dalszych badań, tym razem nad dialektami Prus Zachodnich, leżących po prawym brzegu Wisły. Było to w roku 1905, Badania w terenie trwały parę miesięcy, a rezultaty ich były również poważne. Nitsch wyodrębnił tu S. 131-144), Sam zresztą po drugiej a wymarłej gwarze północno-śląskiej !imia, "Przegląd Zachodni", Poznań 'Por, s, 43D-431. wojnie światowej napisał dość duży artykuł wsi Chwalimia koło Babimostu (Diafekt Chwa1951, rocz. VII, t, III, s. 428-449), 9 Por. też Próba kwestionariusza gwarowego (Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1911, t, II, s, 33-39); Zachodnio-pruski kwestionariusz gwarowy (ibid" t. II, s, 87-95); Trzecia seria kwestionariusza gwarowego (ibid" Toruń 1916, 1917, t. III, s. 201-204, t. IV, s, 15-19); Gostycyn i Cekcyn (Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1912, t, XIX, s. 87-95), 28 "Lud". t. XLV �434 dialekt chełmiński (między dolną Drwęcą i Wisłą), który należy do zespołu starych gwar polskich, jak tego dowodzi obecność a ścieśnionego (a), rozwój e długiego w i, o w u, grupa świ wymawiana jak w języku ogólnopolskim, tj. w postaci śfi (np. śfiat, śfinia) oraz udżwięcznianie spółgłoski zwartej i szczelinowej w połączeniach międzywyrazowych przed samogłoskami i przed spółgłoskami m, n, ń, ł, l, r, j (tzw. półotwartymi). Wprawdzie o dialekcie chełmińskim pisał już dość dawno autor szkolnej gramatyki A. Krasnowolski 10, ale opis jego jest niedokładny i nie daje jasnego wyobrażenia o niektórych ważnych cechach, np. o zakresie używalności a itp. Dialektowi chełmińskiemu przeciwstawiają się nowsze: grudziądzko-wąbrzeski (między Drwęcą po Brodnicę i w dorzeczu dolnej Ossy), malborskolubawski (rozciąga się on od Malborka nad górną Ossą, Drwęcą i Welą, a kilku wsiami wkracza do Prus Wschodnich) i dialekt ostródzki (po lewym brzegu dolnej Drwęcy, a w Prusach Wschodnich sięga po Grywałd). Podobnie, jak kociewski, również i te dialekty nie posiadają a, a malborskolubc:wski i ostródzki mieszają szeregi cz, clź, S2, Ż i Ć, dź, ś, ź itd. W czerwcu 1906 r. przewędrował Nitsch Prusy Wschodnie. Sięgający tu z Prus Zachodnich dialekt ostródzki nie mazurzy, podobnie jak dialekt warmijski (w okolicach Olsztyna). Reszta diałektów tamtejszych należy do mazurzących. Zbytnio się one między sobą nie różnią, ale wyraźniej wyodrębniają się okolice Niborka na zachodzie, a na wschodzie dialekt lecko-olecki. Obszar ten z braku czasu został zbadany bardziej szczegółowo tylko w północno-zachojniej części (tj. koło Ostródy i na Warmii), inne tereny tylko dorywczo. Wyniki tych prac przedstawił Nitsch w sposób bardziej popularny' w artykule pt. Charakterystyka porównawcza dialektów zachodnio-pruskich, Roczniki Towarzystwa Naukowego Toruńskiego, Toruń 1906, t. XIII, s. 161-194 (+mapa); Charakterystyka dialektów polskich w Prusiech Wschodnich, ibid, Toruń 1907, t. XIV, s. 167-183 (+mapa). W całości studia z tego obszaru ukazały się pt. Dialekty polskie Prus Zachodnich, część I i II (Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Krakóvr 1907, t. III, s. 101-284 + mapa, s. 305-395 + mapa); Dialekty polskie Prus Wschodnich (ibid., t. III, s. 397-484 + mapa) II. Teraz jeszcze zbadanie dialektów między dawną południową granicą Prus Wschodnich a Bugiem dałoby już dobry przegląd gwar całej północnej Połski. Dialekty polskie Prus Zachodnich miały się stać podstawą habilitacji Nitscha z językoznawstwa słowiańskiego. W skład komisji habilitacyjnej 10 Por. Język ludowy polski w ziemi chełmińskiej, "Album uczącej się młodzieży polskiej, poświęcony J. J. Kraszewskiemu z powodu jubileuszu", Lwów 1879 (s. 285-312). 11 Por. też Język Polski w Prusiech Wschodnich, "Prusy Wschodnie przeszłość terażniejszość" (Książka zbiorowa), Poznań 1932, s. 141-154; Język po!skt Pomorza i Prus Wschodnich", "Słownik Geograficzny Państwa Polskiego", Warszawa 1937, t. l, s. 195-204 + mapa. 435 wchoćzili J. Łoś i J. Rozwadowski. Rozwadowski wybrał jako pracę habilitacyjną Stosunki pokrewieństwa języków lechickich (iVlateriały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1907, t. III, s. 1-57). .Jego zdaniem przyszły samodzielny pracownik naukowy powinien pokazać, że jest zdolny nie tylko do napi~ania pracy o charakterze materiałowym, lecz także do formułowania proalemów naukowych, że potrafi wobec nich zająć należytą postawę i zdobyć się na samodzielną koncepcję przy ich rozwiązywaniu. Przewód habilitacyjny został przeprowadzony w 1905 roku. Następnym obiektem badawczym K. Nitscha stały się gwary śląskie. Pierwsze próbne wycieczki o<]"ry! w 1905 r. po Slasku Cieszyńskim, którego północno-zachodnie gwary opisał J. Bystroń 12. W następnym roku przewE;:drował tę dzielnicę w całości. Zaczął od Raciborszczyzny. I tu miał już poprzednika w o~obie L. Malinowskiego, który zwiedził Cieszyńskie, Raciborskie, Kozielskie, Opolskie aż poza Kluczbork. Pominął tylko Śląsk Dolny (Brzeskie, Namysłowskie, Sycowskie) 13. Na każdym kroku mógł się Nitsch przekonać o ścisłości i trafności obserwacji, poczynionych przez Jego profesora. Nitsch zwrócił też uwagę na najbardziej na zachód wysunięte wsie polskie (Lubsza w powiecie brzeskim, Bie~trzykowice w Namysłowskiem, Dziadowa Kłoda i Ose w Sycowskiem). Wyniki tych badań o~łosił w pracy pt. Dialekty polskie Slq~ka (Materiały i Prace Komisji JęzYk~wej Akademii Umiejętności, Kraków 1909, t. IV, s. 85-356 + mapa); drugie wydanie ukazało się w "Wydawnictwach Śląskich: Prace Językowe, h:raków 1939, nr 5. Okazuje się, że Sląsk jest pod względem językowym dość silnie zróżnicowany i to więcej na południu, niż na północy, co łatwo wytłumaczyć fizjograficznymi właściwościami kraju. Najwyraźniej odcinają się tu dialekty czadeckie (Oszczadnicy. Skalitego, Czarnego i Swierczynowca), dialekt jabłonkowski (na południu Sląska Cieszyńskiego) i głogówecki (w okolicy Korfantowa, głównie po lewym brzegu Odry). Cały Śląsk jest jak gdyby terenem ścierania się wpływów językowych Małopolski i Wielkopolski. Toteż izofony, wyznaczające zasięgi szeregu zjawisk, przebiegają przeważnie w kierunku od południowego zachodu na północny wschód (wymowa dawnego a długiego w postaci dyftongicznej au, au, au, ou na północnym zachodzie i monoftongicznej na południowym wschodzie; przejście eł=au od doliny Lizwarty na północ; dyftongiczna wymowa 12 Por. O mowie polskiej skim, Rozprawy Wydziału t. XII. s. 1-110. w dorzeczu. Stonawki i Lucyny w Księstwie CieszyńFilologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1887. " Gwarami śląskimi zajmował się też zmarły VI 1906 roku ks. M. Przywara, proboszcz w Książęcej Nowej Wsi (w powiecie sycowskim, dziś kępińskim), po którym pozostał rękopis, składający się z trzech części (część czwartą, zawierając~ materiały do slownika. doda! ks. F. Skiba). Rękopis otrzymał od ks. Skiby śp. ks. dr E. Szramek, proboszcz w Mikolowie (potem w Katowicach), który go zlotył w Bibliote"e Sejmowej w Katowicach. Obecnie znajduje się on w Bibliotece Sląskiej w Katowicach. 28* �436 437 staropolskiego o długiego w postaci óy na północnym Sląsku; różna wymowa połączeń -ił, -y~, -iła, -y~a, -iły, -yfy; różna wymowa e, ~o,,:stałegO ze ściągnięć; wytworzenie się wtórnego j po samogłosce, po ktorej następuje spółgłoska miękka itd.) u. Dużo uwagi poświęcił Nitsch w tej pracy pograniczu śląsko-morawskiemu i zasięgom kilku właściwości tego pasa pogranicznego. Niektóre z nich są znamiennymi archaizmami (przedniojęzykowo-zębowa wY,mowa l, frykatywne rż, utrzymanie się starej grupy rżi, z nowszyc~ z~s w~mowa -ę w postaci -ym lub -yn itd.). Również ciekawy szczegoł uJawma się na wschodzie Śląska. Mianowicie zachodni zasięg rozwoju -ch ~ -k (na plecak, bylek) jeszcze do dziś stanowi granicę językową od stron.y Małopolski, odcinając w ten sposób obszar z Pszczyną, lVIik.oł.owe.m,KatOWIcami, Bytomiem, Tarnowskimi Górami aż niemal po Lubllmec Jako dawn~ ziemię małopolską, które weszła w skład Śląska od roku 1,1~8. Tu tez należy zasięg wyrazu ig~a w postaci jig~a gdy na Śląsku własclwym występuje forma jegua 15. W pewnym se~sie negatywną cechą gwar śląskich jest brak paralelizmu w rozwoju głoski, stanowiącej odpowiednik ogólnopolskiego ę i grupy e+ N. Mówi się więc na Górnym Sląsku zymby, gynś itd. oraz ciymny, ziymia, ale w Opolszczyźnie stale: zamby, gq(n)ś, ga(n)sty!G, lecz ciymny, korzynie itd itd. Również w 1906 roku K. Nitsch wespół z I. Steinem przejechali w poprzek środkową Małopolskę od Zmigrodu i Dukli aż poza Ulanów, tj. po granicę dawnego zaboru austriackiego dla ustalenia granicy mazurzenia. Wyniki tej wycieczki zostały ogłoszone w pracy pt. Zapiski gwarowe ze ziymia, środkowej Galicji. Wschodnia granica mazurzenia i zapiski gramatyczne z tego obszaru, gwara Kobyla pod Frysztakiem, z mapką (lVIateriały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. VII, s. 183-234). Monografie terytorialne stanowią drugi etap w pracy dialektologicznej i s~ownikowe Nitscha. Zbadawszy w ten sposób trzy wielkie prowincje polskie, mając też sporo własnych danych z Wielkopolski, z zaboru austriackiego (Galicji), w oparciu o dawniejszą i nowszą literaturę dialektologiczną mógł się Nitsch zdecydować na pełniejszą próbę charakterystyki gwar polskich oraz ich podziału. Dysponował tu przede wszystkim danymi z fonetyki, w słabszej mierze z fleksji, najmniej zaś ze słownictwa, które zresztą do dziś 11 por. też XIII, nr 48, s. ,; Spotykana przez Polskie gwary ślqskie, "Wiadomości Literackie", Warszawa 1936, roCZ. 17. W okręgu przemysłowym forma osiedlających się ludzi z zachodnich powiatów lO Litera n w nawiasie oznacza, że poprzedzającą sowo jak w wyrazach awans, kwadrans, kontredans jeg':fa została Śląska. samogłoskę itd. tam przeniesiona wymawia się no- Eie zestało w pełni zebrane, a Uogólnienia te zawarł w kilku skich, Sprawozdania z czynności 1909, Kraków 1910, t. XLIV, zesz. tvm mmeJ opracowane i wykorzystane. publikacjach: Próba podzia~u gwar poli posiedzeń (Akaoemii Umiejętności), rok 8, s. 3-6; Próba podziału gu;ar polskich (Versuch einer Einteilung der polnischen Mundarten), Bulletin International de l' Academie Polonaise, Classe Philologique, (Cracovie) 1909, s. 154.-160; Próba ugrupou;ania gu;ar polskich (z mapą), Rozprawy Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1910, t. XLVI, s. 336-365 (i odbitka); Mowa ludu pol3kiego (z mapą), Kraków 1911 (s. 162 + mapa) 1'. Są to próby, na jakie w ówczesnych warunkach można się było zdobyć. W ujęciu zagadnienia Nitsch wykazał daleko posuniętą w~trzemięźliwość i ostrożność sądu. Dowodem tego jest fakt, że na mapie, dodanej do Mowy ludu polskiego, linia zasięgu zachodnio-południowego typu udźwięcznienia międzywyrazowego, tj. przed nagłosową półotwartą (m, n, ń, l, l, r, j) względnie otwartą (samogłoską) przebiega wprawdzie tak, jak dziś na zachód od Opatowa i na południowy zachód od Sandomierza, ale urywa się na prawym brzegu Wisły, gdzieś w rejonie Baranowa, bo dalszy jej przebieg był Nitschowi jeszcze nieznany. Naszkicowany w tych pracach obraz gwar polskich utrzymał się na stałe, a w świetle później~zych i dokładniejszych badań zyskał pewniejsze i trwalsze podstawy; poprawki objęły tylko niektóre szczegóły. W roku 1910 otrzymał Nitsch nominację na profesora nadzwyczajnego filologii słowiańskiej w Uniwersytecie Jagiellońskim. W najbliższych też latach przeprowadził uzupełniające badania, obierając jako bazę wypadową Tarnobrzeg, gdzie nauczycielem języka niemieckiego był brat Profesora, Józef Nitsch IS. W ten sposób mógł stworzyć pełniejszy i w szczegółach bardziej wykończony obraz układu gwar polskich i ich wzajemnych związków. Syntezę tę zamknął w pracy pt. Dialekty języka polskiego, "Język polski i jego historia", Kraków 1915, część II, s. 238-343+ mapa 19 i w "Gramatyce języka polskiego", Kraków 1923, s. 409-520 + mapa. Praca ta wyszła też w zbiorowym wydaniu pism polonistycznych Nitscha (Kraków-Wrocław 1954, t. IV, s. 7-115) i osobno (Kraków-Wrocław 1957, Nakładem Zakładu im. Ossolińskich). Już samo tylko wyznaczenie dOJ<ładnej granicy języka polskiego 0.0, 11 Praca napisana bardzo żywo i zajmująco, ma charakter popularno-naukowy. Przeznaczyl ją Autor dla szerokich kręgów polskiej inteligencji, którą we wstępie pragnąl zapoznać z podstawowymi zagadnieniami dialektologicznymi i ich znaczeniem dla nauki. 18 W okresie międzywojennym pracował w Mielcu. Zmarł w początkach drugiej wo.iny światowej w szpitalu we Lwowie. "Por. też CLassement des paTlers polorlais, "Bulletin de la Societe de Linguistique de Paris", Paris 1919, nr 66, s. 122. '" Problem zasięgu języka polskiego i jego narzeczy zajmował Go bardzo żywo, .iak tego dowodzi szereg artykułów: Polsko-czeska granica językowa, ,.Świat Sło- �439 438 zarówno zwartego obszaru, jak również wysp polskich, rozsianych v.;ówcza~ na obszarach innojęzycznych na wschodzie, na południu i zachodzie 11, było bardzo poważnym osiągnięciem. W ogólnej części pracy mamy przegląd różnorodnych zjawisk gwarowych i ich rozmieszczenie na obszarze polszczyzny. Druga część, szczegółow1, zawiera charakterystykę poszczególnych dzielnic pod względem dialektologicznym, przy czym omówione zostały też zachodzące między nimi związki i przeciwieństwa. Całemu kompleksowi gwar polskich przeciwstawił Nitsch narzecze kaszubskie, które się wyraźnie różni od innych gwar Polski, co nie oznacza, że nie widział i nie doceniał tych cech, które łączą oba te obszary, tak nierówne co do ~wej wielkości (np. inicjalny akcent środkowych Kaszub i taki sam akcent w dialekcie podhalańskim itp.). Nie idzie tu zresztą o takie właściwości, jak c, dz, s, z w miejsce ogólnopolskich Ć, dź, Ś, ź albo Ć, dź, odpowiadające ogólnopolskim miękkim k, g (kiedy, ginqć), czy e zamiast i, y, u w pozycjach, w których w staropolszczyźnie występowały samogłoski krótkie itd. Ważniejsze są właściwości, dla których dość trudno znaleźć odpowiedniki w innych gwarach polskfch . .Jest ich jednak zaledwie kilka: 1) rozwój dawnej grupy -01- między spółgłoskami w postaci -01(np. polkac, dość wyjątkowe zresztą na Kaszub2.ch. por. polskie p1ókar.) i 2) zmiękczenie spółgłoski wargowej przed ar, pochodzącym z dawnego miękkiego r sonantycznego (cwjardi, umjarti, gdy w gwarach reszty P<Yl:ski jest twardy, umarty); 3) wymowa wouk 'wilk', pouny 'pełny', koubasa; 4) zanik nosowości samogłos:!k w otoczeniu spółgłosek miękkich: trzi.>c 'trząść', trzese 'trzęsie' itp. Waźna jest też 5) wymowa typu Starogard, wiański", Kraków 1907, rocz. III, t. I, s. 201·-211; Reichte ~as Kaschubische einst weiter na ch Silden!) "Mltt"Uung"n des Vereins fUr kaschubische Volkskunde", Leipzig 1910, t. I, s. 191-194 por. też przyp. 9); Nowe dane o gTanicach dialektów po!s1~ich, Sprawoz;<1anlrl Aka<1emii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 7, s. 4--j;; W sprawi" graniclI poloko-TU.ki.;, "Głos Narodu", Kraków 191&, rOcz;. XXIV, nr 9, s. 1-2 (z 22 lut.go 1D10, wydani" popołudniowe); Z w,chodnie; graniclI polszczyzny. Granica zwartego obszaru jęzllka polskiego na histoTyczne; Litwie, "Kultura Polski", 1917, t. I, s. 21-2~; Llmltes tlnguistiques polono-tscheque et slovaque (Paris 1919): Limite. tingui.tlquu polono-Isch"que et polono-slovaque (Bez miejsca druku); O języku polskim. Obszar, narzecza, pokrewieństwo, dzle;e, opracowania, Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Zakopane, Wilno 1921, Biblioteczka Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego nr l (drugie wydanie); Granice państwa a granice języka polskiego. 1. Polacy na dawnych Węgrzech, ..Język Polski", Kraków 1920, t. V, s. 97-101 i w ..Kurierze Wileńskim", Wilno 1925, nr 27, 28, 29, 31; Idem. II. Granica czesko-polska (ibid., Kraków 1921, t. VI, s. 41-46); Idem. III. Granica polsko-niemiecka na SLqsku (ibid., Kraków 1922, t. VII, s. 97-102); Idem. IV. POłudniowa i zachodnia graniclI Wielkopolski (ibid., Kraków 1923, t. VIII, S. 33-37); Idem. V. Zachodnia granica polskiego Pomorza (ibid. Kraków 192ł, t. IX, s. 45-51). Idem. VI. Północna granica polsko-niemiecka. (ibid. Kraków 1925 t. X, s. 129-135). "Por. np. artykuł Język polski w Wileńszczyźnie, "Przegląd Współczesny", Kraków 1925, t. XII., S. 25-32. Stanowi on podstawę naszych wiadomości o nowej polszczyźnie, która się tworzyła na podłożu litewsko-białoruskim. Warblewo Krowieki (por ogólnopolskie itd.). Tarno-gród, Krowodrza Karwodrza, KaTwincI, : Karwieki Niezależnie od tego zarysował się podział Polski na; 1) dialekty pólnocno-polskie i 2) południowo-polskie. Pierwsze sięgają po lewym brzegu Wisły od Bałtyku po Noteć, Kanał Bydgoski, Wisłę, a dalej na wschodzie i północnym wschodzie obejmują obszar dorzecza dolnego Bugu i Narwi. O ich łączności decyduje zrównanie wymowy samogłosek i, y, zasięg wymowy śfynia, śfat, śfanty, wymowa wargowych miękkiCh w rodzaju chiknóńć (lub siknóńć) 'fiknąć', jara (hiaTa, ziara, żara) 'wiara' itd. Na zna::znym obszarze brak takźe a (Kociewie, większość dialektów na prawym brzegu Wisły z wyjątkiem Warmii i dialektu kurpiowskiego). Panuje tu więc wymowa ptak, sad, gadać, ma, siać w przeciwieństwie do starych gwar polskich, gdzie się mówi ptak, sad, gadać, ma, siać itd. Gwary te łączą się pod tym względem z pasem dialektów kresów wschodnich, które również {l nie posiadają. Granica rysuje się szczególnie wyraźnie na lewym brzegu Wisły, gdzi'O' l'ozlewiska Noteci wytworzyły bardzo trwałą zaporę takźe pod względem etnograficznym. Mniej juź zgodnie przebiegają te same izofony na prawym brzegu Wisły, tworząc pęk, ułożony dość wachlarzowato. W szczególności do dialektów północno-polskich naleźy z pewnych względów narzecze kaszubskie (wraz z Zaborzem) 22, niekaszubskie już dziś dialekty pomorskie na lewym brzegu Wisły (Borów Tucholskich czyli borowiacki, kociewski), a dalej krajniacki wraz z okręgiem złotowskim. Prawobrzeżne zaś rozpadają się na dialekty tzw. dawniej Prus Zachodnicjl (starszy chełmiński, i nowsze grudziądzko-wąbrzeski, malborsko-Iubawski) wschodnio-pruskie (ostródzki, warmijski, niborski, na wsch. łecko-olecki) i mazowiecko-podlaskie, spośród których odrębne stanowisko zajmuje enklawa kurpiowska, a ,na północnym wschodzie dialekt w okolicy Suwałk. Do grupy południowo-polskiej naleźą; narzecze wielkopolskie z Kujawami, narzecze śląskie i małopolskie, mianowicie: dialekt podhalański ze swoim archaizmie c·i, dz·i (~c i, dz i, czi, dżi), s·i, z·i (~szi, żi): c·isto dop. l. mn. piniyndz·i, s·ić, z·ito; gwary podgórskie o jednej nosówce (w okolicach Limanowej, Suchej, Andrychowa, Kęt, Oświęcimia, Myślenic wraz z południowo-wschodnim skrawkiem Sląska, ściślej: powiatu pszczyńskiego); narzecze centralne na obszarze dawnego województwa sieradzkiego i łęczyckiego 23, na którego północno-wschodnim krańcu rozciąga się ,nbszar dawnego księstwa łowickiego 24 (Łowickie z czasem zostało przyłączo" Por. s. 430-431. '" Por. Z. Stieber, Izoglosy na obszarze dawnych województw łęczyckiego i sieradzkiego (Monografie polskich cech gwarowych, Kraków 1933, nr 6). "Por. H. Koneczna, Dialekt KSięstwa Lowickiego ("Prace Filologiczne", Warszawa 1929, t. XIV, s. 257-413 i artykuł w Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (Kraków 1948, zesz. VIII, s. 128-129) i w Sprawozdaniach z Posiedzeń �440 441 ne do Mazowsza); gwary środkowo-północnej Małopolski, zamknięte w granicach: Wisła od Radomia w górę, dolny San (mniej więcej po Leżajsk), Rzeszów, Dębicę, Tarnów, Bochnię, Kraków, Miechów, Kielce, Radom, Wisłę, pozbawione nosówek z nawarstwionymi wpływami mazowieckimi w północno-wschodniej części (wymowa pies-maly, wós-jedzie, nogamy, wsiamy, chlopamy, my 'mi', a między Wisłą i Sanem: śfynia i w różnym rozmieszczeniu śfat, śfaty 'święty' udźwyc 'udżwignąć' mikly 'nikły', dzieciak, prosiak, psiak itd.); wreszcie obszar gwar między Wisłokiem i Lublinem a językową granicą polsko-małoruską, które się formowały przy współudziale elementu małoruskiego i pozbawione są ci i nie mazurzą. Ciekawe, że pod względem fonetyczno-morfologicznym nie zaznaczył się specjalnie niczym szczególnym dialekt sandomIerski. Pewna jego odrębność ujawniła się dopiero w zakresie słownictwa 25. Równocześnie wystąpił drugi podział Polski na 1) narzecza południowozachodnie i 2) północno-wschodnie. Granice ich wyznacza linia zasięgu dwóch typów udźwięcznienia międzywyrazowego. Na południowym zachodzie znajduje się narzecze wielkopolskie, chełmińsko-dobrzyńskie (z północno-polskich dialektów tylko ono naleźy do starych gwar polskich), narzecze śląskie, małopolskie i prawdopodobnie dawnych Grodów Czerwieńskich. Są to dzielnice, które wchodziły od zarania historii w skład państwa Piastów. Cechuje je wymowa: piez-maly, gloz-niski, noz-ladny, tlog-ludzki, chlob-jedzie, modz-owocu, jag-igla itd. Do narzeczy północno-wschodnich należą dialekty pomorskie, Prus Wschodnich, Mazowsza i Podlasia. Oczywiście z pewną ekspansją tych, czy owych cech naleźy się liczyć. Tak więc typ ra(n)kamy, nOfjamy, dziećmy występuje nie tylko na Mazowszu, lecz takźe koło Radomia, Opoczna, Łodzi, Sieradza oraz na Kujawach, a w górze Wisły w Sandomierszczyźnie (aż poza Nowy Korczyn nad Wisłą, po obu jej brzegach). Wymowa mazowiecka -ewi przesunęła się na obszar Łowickiego (wujewi, a nawet po spółgłosce twardej chlopcikew', wolewi). Dość znaczny obszar zajmuje wymowa śfynia, śfat; z jednej strony sięga ona pod Chełmno, a na lewym brzegu Wisły na Kociewie aż po Gdańsk, z drugiej zaś strony na obszar Puszczy Sandomierskiej między Wisłę i San. Węższy nieco pas zajęły archaiczne formy 1. osoby 1. mn. niesiem, chodzim, zrobim itp. Natomiast zachodnio-południowy typ udźwięcznienia międzywyrazowego cofnął się na obszar Lubelszczyzny i Sandomierszczyzny 26 pod wpływem narzecza mazowieckiego. Typ ten moźe przesunąć się z Wielkopolski na Pomorze; stąd formy typu jezdam 'jestem' (z udźwięcznieniem t na a) w dialekcie borowiackim. Komisji Językowej Towarzystwa Naukowego t. III, s. 29-35, 36-49, t. IV, s. 83-92. teka "Por. J. Czekanowski, Slawistyczna t. III, tO Por. s. 449. s. Wstęp do historii 151-154 (drugie Warszawskiego, Słowian, wydanie Warszawa 1949, 1952, Lwów 1927, Lwowska Bibliow Poznaniu 1957, s. 270--272). Z tego typu prac zasługuje na uwagę także Mapa narzeczy polskich Kraków, Warszawa, Lublin, Łódź reprodukowana później w Gramatyce języka polskiego R. K u b i ń s k i e g o i T. L e h l' - S P ł aw i ń s k i e g o (Lwów, Warszawa, Kraków 1927) 21. Barwna ta mapka uwidocznia podział Polski na narzecza: kaszubskie, sięgające niegdyś daleko na IJołudnie aż poza Tucholę (do wysokości Grudziądza) i w pobliźe Starogardu; wielkopolskie, śląskie, malo:polskie, (przy czym okolice Łęczycy i Sieradz" 'Z.ostały określone jako narzecze centralne), mazowieckie, kujawsko-chełmińsko-kociewskie, przejściowe chełmińsko-mazowieckie; nadto narzecze kresowe, formujące się na południowym wschodzie w oparciu o podłoże, a przynajmniej wpływ małoruski, w Augustowskim zaś i Suwalskiem o białoruski, w mniejszym stopniu litewski, jak mazowieckie częściowo na podłożu staropruskim i jaćwieskim. Podział ten i granice poszczególnych narzeczy wiąże Nitsch z dawniejszymi granicami plemiennymi. Tu leży źródło i przyczyna tego faktu, źe wykazują one zadziwiającą trwałość, rwąc się tylko na niektórych, stosunkowo nielicznych i nie długich odcinkach. Bezpośrednio potem ukazały się rozprawki w rodzaju: Monografie polskich cech gwarowych. F'onetyka międzywyrazowa. Małopolskie ch. Z mapą Kraków 1916 nr 1 2 i Praslowiańskie l' ibid., Kraków 1916, nr 329• pr~ynoszą one s;ntety~zny pogląd na niektóre zjawiska gwarowe, typowe dla dialektów polskich. Praca, dotycząca udźwięcznienia międzywyrazowego, stanowi uzupełnienie tego, co juź ogłosił w Materiałach i Pracach Komisji Językowej Akademii Umiejętności (Kraków 1912, t. V, s. 393422 + mapa) 30. Idzie tu nie tylko o zasięg terytorialny dwu typów udźwięcznienia międzywyrazowego, lecz także o nawiązania do dialektów wschodnio-slowackich, północno-wschodnio-morawskich, "laskich", a na obszarze małoruszczyzny do dialektów łemkowskich i bojkowskich. Uzupełnienie tych prac stanowi Wybór polskich tekstów gwarowych (Lwów 1929, Lwowska Biblioteka Slawistyczna, t. X) ze wstępem i schematyczną mapką, ilustrującą podział języka polskiego na narzecza, dialekty i poddialekty. Zbiorów tekstów było dużo, ale nie wszystkie były na takim poziomie, który by mógł zadowolić dialektologów. Nitsch wybrał możliwie najlepsze z nich, a dla uzupełnienia i pogłębienia naszej wiedzy z objaśnieniami, 2" 21 Brulion tej mapy (w dwóch kopiach) zachował się przed drugą wojną w zbiorach Zakladu Antropologiczno-Etnologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (zob. J. Czekanowski, op. cit., s. 158). " Ukazala się już siódme wydanie tego podręcznika (Wroclaw 1957, Zaklad Narodowy im. Ossolińskich). "Dalsze numery opracowali uczniowie Nitscha: M. Malecki, Archaizm podhala'ński, Kraków 1927, nr 4; A. Otrębska, Stryj, wuj, swak w dialektach i historii języka polskiego, Kraków 1929, nr 5; Z. Stieber, Izoglosy na obszarze dawnych województw łęczyckiego i sieradzkiego, Kraków 1933, nr 6. "Por. s. 449, �443 442 o dialektach polskich .12 zwrócił się do wszystkich dialel<:tologów i językoznawców w Polsce z prośbą o zapisanie i nadesłanie próbek gwar, znanych zapisującym i często stanowiących specjalny przedmiot ich badań. Apel nie przeszedł bez echa. Na 323 tekstów 39 autorów (wśród nich było wielu młodych adeptów nauki o języku) dostarczyło 172 nowych tekstów, tj. ponad 56%. Dzięki temu powstała książka, stanowiąca praktyczną ilustrację zróżniczkowania obszaru pol~kiego pod względem językowym. Po książkę tę sięga przede wszystkim każdy studiujący polonista, a jest ona też wielką pomocą dla każdego, kto pracuje nad językiem polskim, a nawet nad innymi językami słowiańskimi. Przed śmiercią zdołał Nitsch przygotować drugie, ulepszone i poprawione wydanie tej książki ,,,Taka była droga, która Go wiodła od początkowo skromnych jeszcze studiów gwaroznawczych do objęcia całości zagadnienia w jednej z najtrudniejszych wówczas, bo najmniej zbadanych dziedzin językoznawstwa polskiego. W pracy nad dialektologią polską Nitsch dokonał osobiście więcej, niż wszyscy polscy dialektologowie razem. Tymi osiągnięciami została zamknięta pierwsza wielka epoka w rozwoju dialektologii polskiej 32 i zarazem główny okres pracy dialektologicznej K. Nitscha. Mogłoby się więc zdawać, że skoro zasadnicza synteza została w dialektologii osiągnięta, to właściwe zadanie zostało już wykonane. Nitsch jednak zdawał sobie sprawę z tego, że Jego ujęcie ~tanowi tylko dość szeroki'2 ramy, które trzeba wypełnić bogatszą, bardziej szczegółową treścią i stosownie do tego wiedzę naszą uściślić. Tu jego twórcza inicjatywa znalazła dalsze pole do działania. Podstawę podziału dialektów polskich stanowią w dotychczasowych pracach Nitscha zjawiska fonetyczne i fleksyjne. Słownictwo zostało uwzględnione w bardzo słabym stopniu. Na ten fakt zwrócił uwagę A. M e i 11 e t ("Bulletin de la Societe de linguistique de Paris", Paris 1919, t. XIX, s. 206-209). Słownictwo bowiem, jak tego dowodzi przykład dialektu sandomierskiego, może nieraz dostarczyć bliższych danych do dokładniejszej charakterystyki dialektu i wyznaczenia jego zasięgu, których można nie uzyskać przy wykreśleniu izofon i izomorf. Brak jednak w Dialektach języka polskiego szerszego omówienia słownictwa nie oznacza. że Nitsch go nie doceniał. Rzecz miała się całkiem przeciwnie, o czym świadczy komunikat Nowe dane o granicach dialektów polskich (Sprawozdania z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 3, s. 2-3). Jednakże w ówczesnych warunkach trudno było to zagadnienie "por. też Cieszyn-Katowice " Działalność W sprawie naukowego 1929, s. 58-61. Malinowskiego można .zbioru ocenić tekstów jako ślaskich, . pewnego ..Zaranie rodzaju okres rozwinąć szerzej z powodu braku materiału. W tym kierunku polską naukę wyprzedziły znacznie inne kraje 33. Przyszedł też czus na badania słownikowe i związane z nimi zagadnienia geografii językowej. Rodzą się nowe zadania. newe pomysły i nowe kon·· cepcje. Po raz pierwszy problem ten zarysował się w Monografiach poLskicil cech gu:arowych (nr 2 i 3) 34. Jego rozwinięcie i pogłębienie stanowi referat Z zagadnień polskiej geografii językowej (Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 7, s. 6-7) głównie zaś Z geografii wyrazów poLskich ("Rocznik Slawistyczny" Kraków 1918, t. VIII, s. 60-150). Warto się tej pracy przyjrzeć bliżej z uwagi i na jej genezę, i jej instruktywność oraz ścisły związek ze zjawiskami kultury ludowej i ich terytorialnym rozmieszczeniem, co stanowi także przedmiot badań etnograficznych. Nitsch pokazał tu jasno, że można i należy pogłębić wiadomości o zróżnicowaniu dialektów polskich. badając geograficzny zasięg wyrazów. Z tego stanowiska rozpatrzył ich kilkanaście. Są to dość pospolicie na obszarze ziem polskich używane: 1) nazwy kilku zwierząt (wilga nietoperz, kogut); 2) nazwy z zakresu kultury materialnej, a więc: nazwy niektórych części drewnianych budynków (przycieś, płatew, krokwie, banty, kalenica), niektórych części stodoły (boisko, bojowisko czyli klepisko, SąSiEk albo zapoLe, a w związku z tym też sąsiecznica lub zapolnica, tj. niskie przepierzenie z drzewa lub desek, oddzielające zapole od boiska), pewnych części wozu (sierdzień lub sworzeń, obartel, kierownik albo ry- 3" czan). Materiału do tej pracy dostarczyły Nitschowi jego własne badania w terenie i w obozie jeńców-Polaków z armii rosyjskiej w Planie 36 (zdobył tą drogą wiadomości ze stu miejscowości dawnego zaboru rosyjskiego). Część danych uzyskał od uczniów szkół średnich za pośrednictwem nauczycieli polonistów jako odpowiedzi na odpowiednio zredagowane i rozesłane po szkołach kwestionariusze. Ogółem dysponował materiałem z około 400 punktów, niezbyt równomiernie rozłożonych. Nie zawsze były to wiadomości jakościowo równe, ale po wyeliminowaniu niepewnych danych materiał ten można było przedstawić na mapie. Mimo tego pojawiają się na nich jeszcze białe plamy, dowód wielkiej sumienności i uczciwośc; naukowej Autora. "por. "Jahrbuch der Bayerischen Akademie der Wissen5chalten" (Mi.inchen). s. 155--168: P. K l' e t s c h m e r, Wortgeographie der Umgangsprache, Gottingen 1916-1918. " Por. s. 441 i przypisek 29. "' O wyrazie tchór.z i jaźwiec-borsuk Sląskie". gwarowych, nr 2 i 3. 3i Por ... sprawozdania wstępny. 1916. t. XXI, nr 4. s. 6-10. na rok 1913 hochdeutschen z posiedzeń por. K. i czynnośCi Nitsch, Akademii Monografie po!sldch Umiej<:tności", cech Kraków �445 444 Nie idzie tu tak dalece a ilość opracowanych wyrazów, lecz a sposób podejścia do zagadnienia. Nitsch kładzie bardzo silny nacisk na zasięg geograficzny różnych nazw, używanych na oznaczenie jednego i tego samego przedmiotu. Każdy z nich posiada nie tylko swoją własną historię, lecz takżo: swoje charakterystyczne rozmieszczenie. Na pierwszy rzut oka przebieg linij zasięgu poszczególnych nazw jest tak samo niezrozumiały i chaotyczny, jak to się widzi na mapie izofon i izomorf. Jednakże zbadanie pewnego zespolu wyrazów może przy dokladniejszym wytyczeniu granic zasięgu doprowadzić do spostrzeżeń. dających dużo do myślenia. Ugrupowanie terytorialne według znaczeń przyniosłoby bardzo cenne dane dla dziejów kultury rodzimej i zjawisk importowanych, co jest ważne także dla etnograficznego podziału kraju na prowincje. Pewne połacie kraju przeciwstawiają się zwykle innym, np. wielkopolsko-śląska-małopolski", przycieś, bant, kalenica w odróżnieniu od mazowieckiego podwalina, jętka, strop, albo: małopolsko-wielkopolskie boje -ow- )sko, pomorgko-mazowieckie klepisko, śląskiemu gumno 3., czy małopolsko-wielkopolska-pomorskie zapole mazowieckiemu zasiek, śląskiemu sąsiek. Prócz tego mazowieckie podwalina. 'przycieś', strop 'kalenica' wykazują związek z nazwami, występującymi na obszarze maloruskim, mimo że Mazowsze pierwotnie z Rusią bezpośrednio kontaktu nie miało, oddzielone od niej terytorium, zamieszkałym przez JadŻwingÓw. Z drugiej strony wyrazy sierdzień i sworzeń, używane w Wielkopolsce w części Małopolski, występują na obszarach, na których nie zarysowuj a się jakieś widoczne granice plemienne, czy polityczne. Ponieważ nazwy t~ istnieją także w innych językach słowiańskich, więc stąd płynie naturalny wniosek, że jest to szczątek dawnych stosunków prasłowiańskich 38. Bardzo też podobna jest wschodnia granica zasięgu kokota i zachodnia kura (kuraka) oraz form dróga i droga. Fakty te zostały wywołane jakimiś przyczynami, których w tej chwili nie da się jeszcze wykryć. Jedno wydaje się bardzo prawdópodobne: że te obszary musiały się niegdyś w pewnym sensie wyodrębniać od pozostałych 39. j Sworzeń, obartel, gumno mimo różnych granic zasięgu mają to wspólne, że występują na obszarze, który mając własne cechy językowe i kulturalne, oscylował między Polską a Czechami. Północny jednak Sląsk ciążył raczej ku Wielkopolsce (por. sierdzi€i~, kozły, banty, ka/onka, latoperz, boguwola). " Gumno istnieje w Małopoisce, lecz w znaczeniu lony od podwórza (obory), co wszystko razem tworzy " Por. też Jodla, świerk, smrek, ("Lud Słowiański, 222 + mapa). 'plac przed stodołę', obejście (uobyście). Kraków 1931, t. nA, oddzies. 206- " Zob. też. K. N i t s c h i E. M l' a z Ó w n a: Mazowieclde wyrazy przyrodnicze. 1. Gryka z mapą ("Lud Słowiański", Kraków 1929, t. lA, s. 245-256 + mapa); 2. Ch.aber (Centaurea Cyanus) z mapą (ibid., Kraków 1931, t. n A, s. 92-114); 3.S01wra (Populus Nigra lub populus Alba) z mapką; 4. Jegla=jodla (Pieca Excelsa, (ibid., t. II A, s. 191-205). 7. drugiej jednak strony na południowym Śląsku występuje łąkoć 'dzwono (u koła)', które łączy Śląsk z obszarem czeszczyzny. Gdy sierdzień i kokot sięgają głębokiej przeszłości, kryjąc w sobie echa jakichś dawniejszych stosunków, to inne fakty świadczą a kierunkach nasilenia wpływów postronnych, które są nowszego pochodzenia (szwela, te/want, fargi lub felgi, ryczan itd. itd.). Wskazują też one na różne drogi inwazji tych germanizmów np. refa, jest zapożyczeniem z narzecza dolnuniemieckiego, rajfa zaś (rafa, raf, rachwa) z górnoniemieckiego. Ta odrębna terminologia gospodarczo-budowlana dowodzi jakiejś odrębności kultury, względnie oddziaływania innych kompleksów kulturowych na dany obszar. Są to zjawiska ściśle wiążące się z etnografią. Wszystkie te i późniejsze prace i artykuły, doty'czące słownictwa, zawierają w sobie zawiązki koncepcji przyszłego kwestionariusza do atlasu języka polskiego. Wiele z tych elementów mogło też znależć się w atlasie etnograficznym. Pracę nad geografią językową i stworzeniem atlasu językowego uznał Nitsch po pierwszej wojnie światowej za jedną z najpilniejszych potrzeb polskiego językoznawstwa. Takie atlasy posiadają już kraje romańskie 40 Nitsch pragnął nim objąć nie tylko zwarty obszar Polski etnograficznej. lecz również te terytoria polskie, które od Polsld oddzieliły granice polityczne, a więc wiele wysp polskich, które od wieków żyły w rozproszeniu wśród ludności innojęzycznej (za Karpatami, na ziemiach ruskich i litewskiej). Poglądy i postulaty swoje co do istoty i zagadnienia atlasu językowego wyraził w artykułach: O atlas językowy województwa łódzkiego (Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznegc, Łódż. 1929/30, s. 158-164) i (wespół z M. Małeckim): Plan ogólnopolskiego atlasu językowego ("Sprawozdania Akademii Umiejętności", Kraków 1939, t. XLIV, lS. 46-50) 41. Przed rokiem 1920 nie było w Polsce warunków do podjęcia imprezy naukowej na tak wielką skalę. Brak było przede wszystkim ludzi. Praca nad wyszkoleniem młodych pracowników naukowych w zakresie językoznawstwa zaczęla się na dobre dopiero od roku 1894, tj. od czasu działalności w Krakowie J. Baudouin'a de Courtenay. Przyszedł potem •• Tj.: Francja (J. Gillieron i E. Edmont: Atlas linguistique de la France, Paris 1902-1915, zesz. 1-35; Table de l' Atlas Linguistique de la France (Paris) 1912; Supplements, t. I (pariS) 1920; por. też M. T h a m a s: Atlas linguistique de la France, Compte rendu, Paris 1904), Włochy i południowa Szwajcaria (por. K. J a b e l' g, Der Sprachatlas ais Forschungsinstrument, Halle 1928; K. J a b e l' g i J. J u d, Sprach.und Sachatlas Italiens und Siidschweitz, Zofingen 1928-1940); Katalonia i Rumunia (S. Puscariu i S. Pop, Atlasul linguistic roman, Ciuj 1938). Po pierwszej wojnie światowej geografię językową spopularyzowali uczeni francuscy: twórca Atlasu języka francuskiego J. G i 11 i e l' a n (Etudes de geographie linguistique, paris 1922), a zwłaszcza M. D a u z a t (La geographic linguistique, Paris 1922). " To samo w Bulletin lnternationale d' Academie Polonaise, Cracovie 1939. Classe Philologique, s. 26-31. �446 J. Rozwadowski i pod ich okiem dojrzewał dopiero Nitsch. Ale Nitsch poza własną indywidualną pracą naukową nie rozwinął jeszcze w pełni działalności pedagogicznej mimo, że już od roku 1910 był nadzwyczajnym profesorem. Pierwsza wojna światowa oderwała młodzież od studiów. Od 1917 do 1920 roku Nitsch pracował już jako profesor zwyczajny w Uniwersy:.. tecie Jana Kazimierza we Lwowie. Ale w okresie lwowskim tylko jeden H. Oesterreicher (zmarły w 1942 roku) okazał wybitne' zainteresowanie językoznawstwem, a i to nie dialektologią. Sytuacja uległa znacznej zmianie po pierwszej wojnie światowej. Wróciło wiele młodzieży z wojny, napływali licznie do uniwersytetów studenci, którzy ukończyli szkołę średnią ju:?: w Polsce Niepodległej. Dzięki usilnej pracy naukowej i pedagogicznej przybył Polsce szereg doskonale przygotowanych dialektologów, którzy mogli z powodzeniem rozpocząć pracę badawczą w terenie. Nitsch - wbrlOw opinii G i 11 i e r o n e'a - stał na stanowisku, że materiał do atlasu językowego powinni zbierać ludzie, mający najlepsze przygotowanie w zakresie dialektologii, którzy swymi studiami gwaroznawczymi wykazali swoją umiejętność i przydatność do tego rodzaju badań. Tacy ludzie już byli. Sama jednak rzecz poszła w odwłokę z powodu braku odpowiednich środków materialnych. Polska, odbudowująca się z największym wysiłkiem ze zniszczeń wojennych, nawiedziona długotrwałym kryzysem ekonomicznym, mając przez to do pokonania ogromne trudności gospodarcze, nie mogła ponosić znaczniejszych wydatków na długotrwałe i kosztowne bad:mia terenowe, jakkolwiek ówczesny dyrektor Funduszu Kultury Narodowej, dr F. Michalski nie odmawiał poparcia żadnej rzetelnej inicjatywie badawczej. Mimo tak niesprzyjających warunków K. Nitsch wespół ze swym uczniem i współpracownikiem śp. M. Małeckim podjęli się opracowania takiego atlasu, obierając za przedmiot badań szeroko pojęte polskie Podkarpacie. Siatka zbadanych punktów nie jest bezwzględnie równomierna. Wynikło to z naturalnych przyczyn, tj. z ukształtowania pionowego kraju, gdzie większe zróżnicowanie językowe widać w okolicach górzystych. Zresztą rygorystyczne stosowanie tej zasady okazało się wielokrotnie błędnym, nawet w terenach całkowicie nizinnych. Uwzględniono 34 punktów :~obszaru polskiego, a dla porównania - jeden z czeskiego, dwa ze słowackiego i dwa z małoruszczyzny. Badania rozpoczęto zimą 1929 roku. Za podstawę kwestionariusza służyły wyniki dotychczasowych badań oraz własne zbiory M. Małeckiego i K. Nitscha. Kwestionariusz pod względem ilościowym stopniowo się rozrastał od 700 do 942 pytań. W ramach jego uwzględniono zjawiska gramatyczne, główny jednak nacisk spoczywa na słownictwie, przy czym dane, dotyczące kultury materialnej, dodał K. M o s z y ń s k i, który też uważnie przejrzał cały kwestionariusz. Tak powstał Atlas językowy polskiego Podkarpacia (Kraków 1934). Stanowisko swoje i metodę pracy przedstawili autorzy w części, zawierającej objaśnienia, gdzie podano 447 wykaz badanych miejscowości i ich krótką charakterystykę, charakterystykę informatorów, przebieg badań, tytuły map, kwestionariusz terenowy, w którym poszczególne pytania ułożono w pewne pokrewne grupy (zabudowania gospodarskie, wieś, wóz, inne narzędzia gospodarskie), uwzględniając specyfikę terenową (np. charakterystyczne przejawy kultury pasterskiej w górach) itd. Na końcu znajduje się wykaz wyrazów atlasu. Zebrany materiał rozmieszczono na 500 mapach. S1anowi to prawie 53% zawartych w kwestionariuszu pytań. Nie wszystkie zjawiska występują jasno i wyraźnie w terenie i nie wszystkie szczegóły można w sposób zadawalający przedstawić na mapie. Rezultatem tego ogromu pracy jest jednak dzieło, które - mimo, że nie Jest jeszcze w pełni doskonałe, co autorzy sami zaznaczają stać się mogło początkiem i wzorem dla przedstawienia w podobny sposób stosunków językowych w innych dzielnicach Polski, w całej Polsce, także w innych krajach słowiańskich i niesłowiańskich. Wobec tych konkretnych osiągnięć i widocznych stąd korzyści naukowych potrzeba pełnego atlasu, który by stanowił dalszy etap w syntezie dialektologicznej Polski, dawała ~ię odczuć coraz silniej i stała się pilną potrzebą w nauce polskiej. Zrozumiano to dobrze później, kiedy po wybuchCl drugiej wojny światowej masy łudności zostały siłą toczących się wypadków i barba1rzyńs'kich metod hitlerowców wynucone lie !',wych odwiecznych siedzib. Po wojnie rozpoozął się ruch migra-cyjny spowodowany przez zmiany w strukturze społecznej i ekonomicznej narodu. To mieszanie się ludności z różnych okolic Polski, coraz intensywniejsze oddziaływanie szkoły, książki, prasy, radia grozi, że różnice dialektologiczne ulegną szybkiej niwelacji, znikną cechy charakterystyczne dla dawnego układu stosunków językowych i plemiennych. Dążność do ocalenia dla nauki tego, co jeszcze uratować można, wywołała żywy odruch naszych sfer naukowych. Łączy się z tym bardzo ożywiona akcja badań terenowych na polu oialekto-logii i etnografii. Jednym z jej przejawów była myśl opracowania atlasu językowego dla całej Polski, choćby na razie w skromniejszym zakresie. W ten sposób problem atlasu gwar polskich stał się po drugiej wojnie światowej w całej pełni aktualny. Na podstawie dotycnczasowych wyników (por. Monografie polskich cech gwarcu:ych, Z gecgrafi.i wyrazów polskich, kwestionariusz do Atlasu językowego polskiego Podkarpacia i inne) nowy kwestionariusz do Malego atlasu gwar polskich przygotowali Z. S t i eb e r i K. D e j n a. Zawiera on 602 pytań. Po przejrzeniu go przez K. M os z y ń s k i e g o, dyskusji na jego temat, ustaleniu sieci głównych i kontrolnych punktów rozpoczęli dialektologowie ze wszystkich polskich ośrodków uniwersyteckich pracę zbieracką. W trzy lata póżniej (tj. do 1953 roku) materiał został zebrany w całości ze stu punktów zasadniczych i 66 dodatkowych. Z różnych innych źródeł (z badań Z. Stiebera, z Atlasu polskier;o Podkarpacia, ze S!ownika gwar polskich J. Karłowicza) uzyskano dane �449 448 jeszcze z okolo stu punktów. W badaniach uwzględniono nie tylko zwarty obszar etnograficzny Polski, lecz także polską mowę kresów wschodnich, która obecnie rozbrzmiewa na Ziemiach Zachodnich nie tylko w diasporze, lecz nieraz w dość jeszcze zwartych grupach. Bezpośrednio po zamknięciu ~tadium zbierania (materiał podlegal jeszcze bacznej kontroli) rozpoczęto prace kartograficzne pod kierunkiem Nitscha, który mimo wieku, zmęczenia i bardzo osłabionego wzroku nie wypuszczał kontroli ze Swych rąk. Owocem tych wysiłków jest pierwszy zeszyt tego atlasu, obejmujący 50 map z objaśnieniami, który ukazał się w roku 1957 (drugi zeszyt wyszedł w 1959 r.). Takiego dzieła nie posiada dotąd żaden kraj słowiański 42. Inicjator i jego właściwy twórca ujrzał pierwsze wyniki swych wieloletnich dążeń i wysiłków; niestety nie danym Mu już było dożyć chwili jego zakończenia. W oparciu o ten wzór Nitsch projektował w przyszłości wielki atlas językowy Polski, regionalny atlas zachodniej Wielkopolski, inni zaś dialektologowie planują atlasy dalszych dzielnic (Pomorza, Mazowsza, Lubelszczyzny, Kielecczyzny, Sląska). Trzeba też wspomnieć o licznych recenzjach prac dialektologicznych i innych, które Nitsch ogłaszał np. w "Roczniku Slawistycznym" i innych czasopismach. Oceny te są ważne dlatego, że stanowią one jeden z czynników, współdziałających w krystalizowaniu się poglądów na istotę zjawisk gwarowych, metodę ich badań wśród polskich przedstawicieli tej dyscypliny. Nie można również pominąć ważnego kierunku badań, zapoczątkowanych przez Nitscha. Badania te dotyczą przeszłości dialektów polskicb i ich dawniejszego ugrupowania. Zanim zabrał w tej sprawie głos ze stanowiska teoretycznego (Co to jest dialektologia historyczna, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Kraków 1948, zesz. VIII, s. 119-120), w każdej niemal rozprawie dialektologicznej rzucał uwagi, naświetlające różnorodne zjawiska ze stanowiska historycznego, starając się odgadnąć przyczynę takiego, a nie innego rozwoju. W ten sposób wydobywał w miarę postępu swych badań i rosnącego materiału wiele faktów, które mogły dać podstawę do wnioskowania o zróżnicowaniu dialektycznym Polski w dawnych wiekach, względnie pozwalały na odtworzenie w pewnym stopniu bardziej pierwotnych granic zasięgu niektórych cech, np. kaszubskich na Pomorzu, mazurzenia, szerokiej wymowy ogólnopolskiego ę itd. Sposobności do takich dygresji nigdy Nitschowi nie brakło, bo dysponował On nie tylko bogatym materiałem z żywych gwar polskich, lecz także posiadał doskonałą znajomość zabytków staropolskich. Sama hipoteza o wielkopolskim podłożu dialektycznym polskiego języka literackiego na~uwała w tym względzie niejedno spostrzeżenie. Właściwie znaczna część stiej "Dotąd ukazał się tylko k wostoku ot Moskwy, Atlas russkich narodnych Moskwa 1957 (pod redakcją goworow centralnych R. J. Awaniesowa). obla- ł badań dialektologicznych Nitscha miała na celu wyjaśnienie zjawisk z przeszłości języka polskiego, a więc miała nastawienie historyczno-językowe. Różnica między dialektologią współczesną a historyczną polega tylKo na tym, że pierwsza pragnie wysnuwać pewne wnioski o przeszłości języka na podstawie współcześnie btniejącego sytemu gwarowego, gdy druga czyni to ~amo, ale w oparciu o materiał, wydobyty z zabytków, wnioskując o pewnych różnicach w języku minionych wieków z odmiennej (nieraz błędnej) pisowni. Określenie pewnego faktu jako dawnego zjawiska dialektycznego jest możliwe tylko dzięki znajomości dzisiejszego stanu gwar. Idzie tu więc nie o jakieś odrębne cele badawcze, lecz w pewnym stopnfu może o trochę inną metodę, która dlatego musi by"ć odmienna, ponieważ różna jest w obu kierunkach podstawa materiałowa (źródła). Wynika więc stąd, że na dialektologię historyczną składa się z jednej strony metoda filologiczna, z drugiej zaś opisowo-dialektologiczna z możnością przerzucania pewnych współczesnych zjawisk w dość odległą przeszłość. Nitsch skłonny jest określać pierwszy kierunek badań terminem: dialektologia filologiczna lub dialektologia staropolska. Dialektologia historyczna sygnalizuje, że jakieś zróżnicowanie w obrębie języka w danym momencie historycznym istniało, ale tylko wyjątkowo zdolna jest je zlokalizować (gdy przypadkowo wiemy, skąd pisarz, albo czasem drukarz pochodził). Ale zdaje się, że w żaden sposób na podstawie danych filologicznych, których dostarczają zabytki pisane, nie jest w stanie wyznaczyć geograficznego zasięgu zasygnalizowanej cechy. Za pierwsze studium, dotyczące przeszłości naszych gwar, trzeba uznać pracę Polska fonetyka międzywyrazowa. Studium z geografii języt,'owej (Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1912, t. V, s. 393-422 + mapa). Nitsch wykazuje, że w trójkącie między Radomiem, Lublinem i Krasnymstawem na północnym wschodzie, a Sochaczewem, Radomiem, Baranowem (nad Wisłą), Leżajskiem (nad Sanem) istnieją dwa rodzaje wymowy: pies-lapie, wós-jedzie, sat-maly itd., a obok tego: niózem 'niosłem' wiózem, wieg-em przezlH 'wiek przeżyłem' itd. Na pozór jest to pewne przeciwieństwo. Nitsch jednak wysuwa hipotezę, że pierwotnie cały ten obszar miał w pełni udźwięczniającą wymowę mif:dzywyrazową, lecz właściwość ta się cofnęła z wyjątkiem tych wypadKów, gdy spółgłoska zwarta i szczelinowa znalazła się przed zakończeniem czasu przeszłego -em, -eś, (niózem) itp. Cofnięcie to trzeba przypisać wpływom narzecza mazowieckiego, gdzie się mówi: prók-niski, sat-mały, u;ós-jedzie, kot-lapie itd. Drugą pozycją w tym dziale jest rozprawa Z historii narzecza malopolskiego ("Symbolae Grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", Kraków 1928, t. II, s. 451-465), w której rozwija swój pogląd na genezę beznosówkowej wymowy na obszarze Małopolski środkowo-północnej, na której też występują formy typu Tsioda, rziódlo. Rozwija on tu myśl, że �450 wąska wymowa e w miejsce ogólnopolskiego ę je~t rezultatem niedokładnego przejęcia wielkopolskiej wąskiej wymowy ę, uważanej za lepszą od małopolskiego q (tj. a nosowego). Dotyczy to nie tylko nosówki przedniej, lecz 1akże tylnej, gdyż dla konsekwencji systemu q występuje tu w postaci O, Wreszcie niedawno pojawiła się praca Co wiemy naprawdę o dialektach staropolskich ("Język Polski", Kraków 1954, t. XXXIV, s. 225-244). Polemizując z W. T a s z y c k i m na temat genezy i chronologii mazurzenia, wskazuje, że między rokiem 1450-1750 dokonała się niezmiernie żywotna i na szeroką skalę ekspansja cech mazowieckich na terytorium Małopolski, Kujaw, Wielkopolski, Kociewia aż po Gdańsk (a więc na część Pomorza). Dopiero później poszły w tym kierunku studia E. N i e m i n e n a, W. T a~ z y c k i e g o, W. Kur a s z k i e w i c z a, S. R o s P o n d a, S. U r b a ńc z y k a i innych, ale ten dział badań zawdzięcza swe narodziny K. Nitschowi. Intensywna działalność naukowa K. Nitscha zaznaczyła się także w dziale słownictwa gwarowego. W momencie, gdy rodziła się nowoczesna polska dialektologia, zaczął wychodzić Słownik gwar polskich J. Kar ł o w i c z a (1900-1911). Było to niewątpliwie ważne wydarzenie, zwłaszcza gdy się zwaźy, że tak olbrzymiej pracy dokonał tylko jeden człowiek. Ale też dzieło to w wykonaniu doskonałe nie jest. By takie przedsięwzięcie mogło się udać, musi się je podjąć po odpowiednim przygotowaniu. W owej chwili było na to jeszcze za wcześnie. Oczywiście dobrze się stało, że i taki indek~ wyrazowy powstał, ale nie mógł on oddać takich usług, jak to sobie wyobrażał jego twórca. Do Słownika Kar ł o w i c z a wszedł materiał, ogłoszony tylko do roku 1896. A właśnie na przełomie XIX i XX wieku dialektologia polska wchodziła na nowe tory, gromadząc bardzo obfity i ciekawy materiał i fonetycznie naj pewniejszy. Zdajemy sobie dobrze sprawę z tego, że Kar ł ow i c z nie mógł go już uwzględnić i znamy przyczyny tego faktu. Z tego względu po pólwiekowej z górą pracy potrzeba nowocześnie pojętego słownika gwarowego staje się bezprzecznie konieczna. Oczywiście korzystamy nadal z Kar ł o w i c z a, bo niczym podobnym jeszcze dotąd nie dysponujemy. Dotychczasowe słowniczki, które można znaleźć w każdej monografii gwarowej, mają ~pecjalny charakter. Zawierają one wyrazy, różniące się od ogólnopolskich pod względem formy, budowy słowotwórczej lub znaczenia. Tymczasem w słowniku idzie o możliwie pełny zasób wyrazów, używanych w gwarach. Trzeba by więc mieć do dyspozycji przynajmniej po jednym pełnym słowniku z każdego głównego narzecza polskiego '1. " W Niemczech Zachodnich wychodzi obecnie pełny slownik gwary okolic Góry ~w. Anny, opracowany przez R. O 1e s c h a. M. K u c a I a zebrał kilka tysięcy wyrazów Z gwary podmyślenickiej, a S. G 1i n k a z gwary podostrolęckiej. W opracowaniu znajduje się pełny słownik i:wary lasowsk.1ej wsi Grębowa S. Bąk a. 451 Sprawa ta nie jest łatwa, słownik taki może zrobić tylko ktoś, kto daną gwarą mówi od dziecka i posiada doskonałe przygotowanie dialektologiczne. Ale liczyć się trzeba z tym, że praca nad takim słownikiem musi trwać przynajmniej rok przy wyeliminowaniu innych zajęć i bardzo intensywnym tempie. I to nie gwarantuje pełni materiału, bo tego nikt dać nie jest w stanie. Ale najważniejsze luki zostałyby w ten sposób wypełnione. Slownik Kar ł o w i c z a objął mowę polską z obszaru etnograficznego Polski, a także z prowincji ruskich i litewskich, jakkolwiek zaczerpnięty nieraz ze żródeł bardzo niepewnych (np. Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego Wacława z Oleska, 1833 itp.). Wiele tu wyrazów niepolskich, użytych przez pisarzy, a więc inteligentów, które Kar ł o w i c z wciągnął niepotrzebnie, stwarza to bowiem fałszywy obraz co do wpływów i roli słownictwa ruskiego na język polski. Zresztą wiele z nich jest tylko książkowych, w słowniku gwarowym zbędnych. Pewniejszy jest materielł z Litwy, z której Kar ł o w i c z pochodził, choć tę Litwę pojmuje bard za szeroko. Zachodnie połacie Polski są slabiej reprezentowane. Z 'WielkDpolski \\względnione są tylko zbiory O. K o l b e r g a, a Slownik języka pomor.kiego ... S. R a m u ł t a Kar ł o w i c z zupełnie zignorował. A tymczasem i ten materiał powinien wejść do słownika gwarowego (co nie jest sprzeczne z postulatem osobnego słownika kaszubskiego), nadto wyrazy gwarowe, \1żywane przez ludność polską spoza zwartego obszaru polskiego. Ta nierównomierność materiału stanowi jeden z braków słownika. choć winy Kar ł o w i c z a w tym nie ma. Zadaniem dzisiejszej dialektologii jest te terytorialne luki uzupełnić. U Kar ł o w i c z a brak ścisłej geografii wyrazów, choć sprawa ta obcą mu nie była. Brak porządnego wykazu źródeł. Skróty ich, które podaje Kar ł o w i c z (np. Rozpr. VIII, 102) nic nie mówią. Ażeby się w rozmieszczeniu geograficznym wyrazów jako tako zorientować, trzeba zaglądnąć do każdego źródła. Na to jednak musi się posiadać pod ręką specjalną i bardzo zasobną bibliotekę, co jest przecież utopijnym marzeniem. Wielka, więc za~ługę ma J. Łoś, który na końcu szóstego tOqlU Siownika. . .. podał wykaz najważniejszej literatury. Nie jest on i tak pełny. ale trudno żądać, żeby ktoś przerzucał całe stosy roczników np. . Kłosów", by z nich wydobyć parę niepewnych przykładów. I tu więc wykaz nie orientuje dokładnie w rozmieszczeniu geograficznym wyrazów, nie mówiąc już o żródłach rękopiśmiennych lub o informacjach ustnych. których skontrolować nikt nie jest w ~t<1l1ie.Przy uwzględnieniu geograficznego rozmieszczenia wyrazów nie idzie o wyliczanie każaej miejscowości w obrębie jednolitego pod danym względem obszaru, skąd pochodzą odpowiednie wyrazy, czy ich warianty, lecz raczej o wyznaczenie punktów najdalszego ich zasięgu, a ewentualnie jeszcze o podanie odizolowan~'ch punktów. Transkrypcja w Slowniku ... jest nieraz bardzo dziwaczna i dość nh~- �452 konsekwentna, na <.;zym najgorzej wychodzą formy kaszubskie. Rezultatem tego są błędne formy i fałszywe hasła (bachro zamiast bahro, łżekwjat zamiast łżykwiat itd. itd.). Jest to rzecz znana, że materiał gwarowy zapisują różni ludzie w różny sposób. Otóż ta niejednolitość utrudnia i pracę nad słownikiem i korzystanie z niego. Powinno by się więc tę mozaikę doprowadzić do jakiegoś unormowania, z tym jednak zastrzeżeniem, by nie zatracać fonetycznej strony wyrazów. Trzeba tu zająć stanowi~ko jasne i ostrożne. Za dobry pomysl K. Nitscha należy uznać wprowadzenie haseł w ogólnopolskiej postaci fonetycznej. Pod jednym hasłem winny się znaleźć wszystkie jego warianty fonetyczne. Odmienne choć pokrewne formacje słowotwórcze muszą stanowić odrębne hasła. Oczywiście różnice fonetyczne i słowotwórcze musi się rozpatrzyć także ze stanowi~ka geografii językowej. To samo dotyczy też różnic znaczeniowych. Na to Nitsch kładzie bardzo silny nacisk. Przy wyrazach, oznaczających jakieś zjawiska z zakresu kultury materialnej, Nitsch stoi na stanowisku, że potrzebne są odpowiednie rysunki. a dla przedstawienia stosunków na ziemiach polskich schematyczne mapki oraz najważniejsza literatura naukowa w skrótach, których wykaz trzeba dołączyć. Słownictwem gwarowym Nit~ch interesował się od początku swych badań dialektologicznych. Wówczas jednak dążąc do ustalenia podziału dialektów polskich, uważał za najważniejszą rzecz dokonać tej charakterystyki pod względem fonetycznym i fleksyjnym. To też materiały do słownika gromadził tylko przygodnie, o tyle, o ile się one wyłaniały przy badaniu zjawisk systemowych. Tego też później niejednokrotnie żałował. Z upływem czasu i ten dział został w należytej mierze uwzględniony. Po pierwszej wojnie światowej podjął akcję rozsyłania odpowiednio zredagowanych kwestionariuszy, które docierały do wielu ludzi, najczęściej nauczycieli. Istotnie trochę odpowiedzi nadesłano. Niektóre z nich były bardzo wyczerpujące i pewne, bo pochodziły bądź od autochtonów, którzy odczuwali p~ychiczne wartości dźwięków, bądź od studiujących dialektologów. Dla potrzeb przyszłego słownika gwarowego powstała przy Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie tzw. Słownikarnia prof, K. Nitscha, gdZie gromadzono materiał słownikowy z całej Polski, który szczęśliwie przetrw2ł okres drugiej wojny światowej. Akcja z kwestionariuszami po początkowych wynikach bardzo osłablrt, ale Profesor w dążeniach swych nie ustawał i drugich do pracy zachęcał. Prof. Nitsch miał co do istoty słownika gwarowego duże wymagania. <\ poglądy swoje na jego koncepcję wypowiedział częściowo w recenzji Słownika gwar polskich J. Kar ł o w i c z a ("Rocznik Slawistyczny", Kraków 1911, t. IV, s. 199-243), a ostatnio w referacie, wygłoszonym na posie· dzeniu Komitetu Językoznawczego w dniu 25 pażdziernika 1956 roku. Naj 453 tym dziełem zdołał tylko przeprowadzić prace wstępne, wysunąć szereg postulatów, w~kazać kierunek. Uporządkowano około 20 tysięcy haseł, przygotowano kilkanaście artykułów do zeszytu próbnego i na tym koniec. Prędko się ten słownik nie ukaże. Oto w wielkim skrócie naukowy dorobek K. Nitscha w zakresie polskiej dialektologii. Prócz tego poświęcił On wiele czasu i energii dla organizacji nauki polskiej jako prezes Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego i Komitetu Językoznawczego. Na podkreślenie zasługuje przede wszystkim jego praca pedagogiczna nad wychowaniem licznych pokoleń nie tyIKo nauczycieli-polonistów, lecz takźe pracowników naukowych w dziedzinie językoznawstwa: slawistów i historyKów języka, głównie zaś dialektologów. Szkoła Jego była twarda i surowa. Nitsch bezwzględnie tępił, nieuctwo, próźniactwo, ale każdy przejaw iskry Bożej starał się wydobyć na jaw i rozdmuchać ją w gorejący płomień. Rezultaty tych długotrwałych usiłowań są naprawdę imponujące. Pomijając lakt, że Jego uczniami są T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki, którzy bliżej dialektologią się nie zajmują, trzeba przecież wymienić innych. Pierw~zym był nieodżałowanej pamięci M. Małecki (zmarły w pełni sił w 1946 r.). Pozostali inni: Z. Stieber, dziś chyba najwybitniejszy dialektolog polski ze szkoły Nitscha (uczniem Stiebera jest K. Dejna), częściowo W. Kuraszkiewicz (który choć doktorat zdobył w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, to przecież habilitował się w Krakowie i przynajmniej przez pewien okres pozostawał pod bezpośrednim wpływem Nitscha), S. Urbańczyk, A. Zaręba, E. Pawłowski, M. Karaś i szereg młodszych. Nitsch osobiście nie zajmował ~ię dialektologią innych narodów słowiańskich. Ale doskonale rozumiał doniosłość tych badań na tym polu. Zarazem uświadamial sobie także konieczność ścisłej współpracy dialektologii i etnografii. W tym celu założył w 1929 r. wespół z K. M o s z y ńs k i m czasopismo Lud Słowiański (wychodziło do 1939 roku), poświęcone dialektologii i etnografii słowiańskiej. Nitsch był redaktorem działu dialektologicznego. Uczniowie jego zdobyli tak doskonałe przygotowanie, że zaważyli w bardzo slłnym stopniu na stanie i dziejach badań nad dialektami słowiańskimi: bułgarsko-macedońskimi (M. Malecki), chorwackoserbskimi (M. Małecki), małoruskimi (W. Kuraszkiewicz, Z. Stieber), białoruskimi (L. Ossowski), słowackimi i łużyckimi (Z. Stieber). Nitsch stworzył w Krakowie nie tylko nowoczesną szkołę dialektologiczną, lecz pośrednio pod Jego wplywem formowała się też dialektologiczna szkoła warszawska, i zalążek szkoły poznańskiej, i dawnej lwowskiej, a także łódzkiej itd. Nasuwa się pytanie, dlaczego w czasopiśmie poświęconym etnografii, mówi się tyle o Człowieku, który całe życie był językoznawcą i badaniom językowym poświęcił wszystkie swoje siły. W dziejach ludzkości język jest czynnikiem, warunkującym rozwój kultury. W formach językowych czlo .. �454 wiek złożył ślady swoich przeżyć, dziejów i doświadczeń. Z tego dorobku całych generacji korzystają w pełni pokolenia następne, rozwijając, ud::>skonalając osiągnięcia i wyniki doświadczeń swoich przodków. A przecież wytwory kultury ludzkiej stanowią przedmiot badań szeroko pojętej et~ografii. Wypada więc nieco poznać dżwignię tej kultury, jaką je.st język, jego funkcję, "mechanizm" i prawa rozwojowe. Dialektologia, przedmiot szczegółowych zainteresowań Nitscha, należ" do tych dyscyplin, które najściślej się z etnografią wiążą· Gwarowe fakty językowe, wśród których brak np. desygnatów na oznaczenie subtelnych i skomplikowanych zjawisk psychicznych (żaden chłop w takie subtelności terminologiczne się nie zapuszcza) są przedmiotem badań dialektologa przede wszystkim z uwagi na ich formę zewnętrzną. Dialektologowi mniej chodzi o to, co ludzie mówią, bo ważniejsze dlel niego jest to, jak mówią. Zwraca więc on uwagę na brzmienie wyrazu, jego budowę słowotwórczą, stosunek do innych wyrazów w zdaniu, ujawniający się bądź w końcówce, nieraz z dodaniem przyimka. Oczywiście językoznawcę obchodzi też znaczenie wyrazów. Fakt ten stanowi jakby pomost między dialektologią i etnografią. Bo właśnie te same formy językowe, będące desygnatami, używanymi czy to na oznaczenie materia.1nych przedmiotów, wytworzonych pracą człowieka, czy pewnych pojęć o świecie, jego wyglądzie i budowie, procesach w nim się dokonującycf', o człowieku samym, jego życiu materialnym i przeżyciach duchowych (folklor) staje się czymś, bez czego etnografia obejść się nie może. I ona oczywiście musi się w pewnym stopniu liczyć ze zmienną formą wyrazów, a jeszcze więcej z odmienną zawartością ich treści, co jest uzależnione od środowiska, terytorium, nieraz od nieco odmiennego kształtu, czy budowy wytworów kultury materialnej itd. itd. Nitsch przeto, stwarzając syntezę dialektów gwar polskich, umożliwił i ułatwił niedaleką już chyba syntezę etnograficzną. Gromadząc swe materiały gwarowe (słownikowe, tekstowe), dostarczał go również i to w doskonałej, wiernej formie etnografom. Ileż bowiem w napisanych tekstach gwarowych np. z Luzina, czy w Wyborze polskich tekstów gwarowych znajduje etnograf danych do filozofii chłopskiej, ludowych wierzeń, czarów, zabobonów, zwyczajów, obyczajów, wiadomości meteorologicznych, faktów z codziennego życia i pracy człowieka itd. Nitsch miał wielkie zrozumienie nie tylko dla językoznawstwa, bo to przecieź rzecz naturalna, lecz także dla innych dyscyplin, jak literatura, muzyka, w szczególności zaś dla etnografii. Nie takie to znowu dawne czasy, gdy przed M a l i n o w s k i m dialektologia i etnografia tworzyły właściwie jeden wspólny dział pod nazwą ludoznawstwa. Oddzielenie się ich przyniosło obu naukom znaczne k"orzyści (sformułowanie własnych celów badawczych, metod), ale równocześnie też zaszkodziło, bo przedstawicieL? jednego i drugiego kierunl~u pracowali bez wzajemnego porozumienia się. 455 Tymczasem i etnografowi jest potrzebna pewna znajomość zasad językoznawstwa, dialeKtolog zaś odniesie wielkie korzyści ze znajomości przynajmniej pewnych działów etnografii. Nitsch stał na stanowisku, że nie można być dobrym dialektologiem, nie znając należycie przynajmniej materialnej kultury wsi. Dotyczy tf) przede wszystkim słownictwa w zakresie kultury materialnej. Nie wystarczy zapisać nazwę jakiegoś przedmiotu, trzeba ściśle określić jej znaczenie, C'. to jest niemożliwe bez znajomości samej rzeczy. Zwracał już na to uwagę i silnie podkreślał w drugiej części Atlasu polskiego Podkarpacia (s. 13-17). Szło o to, by dialektolog zapoznawał się z tymi zjawiskami nie w toku badań, kiedy popełnione pomyłki mogą się ujemnie odbić na ich wynikach, lecz raczej uprzednio, przed wyjazdem w teren. Przedmioty, mające sW~l treść dla etnografów, nie są czymś same w sobie jasne dla dialektologa. Nitsch tę materialną stronę chłopskiego życia poznał doskonale, choć z pewnością nie przyszło to od razu. Dla człowieka urodzonego i wychowanego w środowisku miejskiej inteligencji nie była chyba to rzecz latwa. Oceniając tę sprawę na podstawie własnych doświadczeń, zachęcał do studiów etnograficznych młodych pracowników naukowych. Silnego związania się z etnografią dowodzą prace atlasowe Nitscha. W kwestionariuszu do Atlasu gwar polskich znajduje się mnóstwo faktów, dotyczących kultur.y materia1nej wsi, np.: hodowli zwierząt, uprawy roli, uprawy różnych ro.ślin (zbóż, okopowizn), ich dalszej obróbki (len, konopie), rodzajów pożywienia, sposobów jego przyrządzania, ubiorów, budownictwa, sprzętów domowych, narzędzi pracy, rzemiosł i zawodów itd. itd .••. Czuwając nad tokiem pracy przy atlasie językowym, Nitsch nie spuszczał z pola swej uwagi postępów prac przy atlasie etnograficznym. Nie bacząc na swój wiek i zdrowie, przyjeżdżał nawet do Wrocławia, by wziąć udział w organizowanych konferencjach dyskusyjnych etnografów i dialektologów dla ustalenia kwestii wspólnych, przedyskutowania spornych i uzgodnienia sprzecznych niekiedy poglądów i stanowisk". Toteż dziś ze szczerym podziwem i głębokim wzruszeniem spoglądamy na te owoce rzetelnego trudu całego życia Profesora. Wśród przeszło siedmiuset prac, artykułów i notatek jest spora ilość obszernych monografii językowych. Z talentem do obserwacji żywej mowy z jej subtelnymi odcieniami i różnicami trzeba się urodzić. Ale to jeszcze nie wystarcza; trzeba się nad tym także ciężko napracować. W osobie Nitscha te dwie właściwości złączyły się w sposób mało spotykany. Istotnie pracowite było .Jego życie. A dążność do twórczego, naukowego dociekania tajników i procesów "Por. nadto K. Moszyński, Zasługi Kazimierza Nitsclta dla etnografii Polski Słowiańszczyzny, "Język Polski", Kraków 1959, r. XXXIX, s. IOll-103. " Niezapomniany był udział Prof. Kazlmierza Nitscha w konferencji poświęconej Polskiemu AtlaSOWi Etnograficznemu w dniach 6-8 czerwca 1955 r. we Wrocławiu. Przyp. Red. �457 456 mowy żywej towarzyszyła Mu wszędzie, nawet w naj cięższych chwilac!l Jego życia, w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Ubyła z szeregu polskich uczonych wielka postać. niezwykła indywidualność, nie tylko z racji Jego własnej twórczości i osiągnięć naukowych, lecz także przez fakt, że sam obdarzony talentem twórczym, umiał go rozdzielić na wiele cząstek, natchnąć Swoim Duchem uczniów i wzniecić w nich ideę służenia nauce polskiej. Mimowoli przychodzą tu na myśl słowa rzymskiego poety: Exe.gi monumentum aere perennius Regalique situ pyramidum altius, Quod non imber edax, Non Aquilo impotens Possit diruere aut innumerabilis Annorum series et fuga temporum; Non omnis moriar multaque pars mei Vitabit Libitinam ... Istotnie: non omnis, bo żyje wśród nas w Swoich dziełach, we WGzięcznej pamięci i w sercach wielu uczniów i wychowanków. LITERA TURA PRZEDMIOTU ku uczczeniu pamięci prof. Kazimierza NitsóH; C.Język Polski", Kraków 1959, r.XXXIX, s. 81-106 z referatami: Redakcji, Z. Klemensiewicza, S. Grzybowskiego, Z. Stiebera, W. Kuraszkiewicza, S. Rosponda, F. Sławskiego, T. Lehr-Spławińskieg0. K. Moszyńskiego, E. Ostrowskiej). Bąk, Kazimierz Nitsch i dzieło Jego życia: synteza polskiej dialektologii, "Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystw3 Naukowego", Wrocław 1959, t. II, s. 17-30. G a je k, Polski Atlas Etnograficzny, "Annales Universitatis M. CurieSkłodowska", Lublin 1947, Supplementum l, Sectio F, głównie ro~dział II: Zdobycze geografii językowej i iclt wplyw na etnogra.fię i etnologię" (s. 6-8). H r a b e c, Wykaz bibliograficzny prac naukowych Kazimierza Nitsch:1 do końca roku 1933, "Slavia Occidentalis", Poznań 1933, t. XII, s. 354-369. K l e m e n s i e w i c z, Przemówienie... wygloszone przy wręczani:; Akademia S. J. S. Z. księgi ±a!obna pamiątkowej "Inter Arma" prof. Kazimierzowi Nitschowi w dniu 6 lutego 1944, "Inter Arma", Kraków 1946, s. IX-XII. Z. K l e m e n s i e w i c z, Kazimierz Nitsch. Szkic charakterystyki uczonego, "Język Polski", Kraków 1958, r. XXXVIII, s. 321-322. Z. K l e m e p. s i e w i c z, Przemówienie nad grobem Prof. Kazimier.w Nitscha, "Język Polski", Kraków 1958, t. XXXVIII, s. 322-325. Z. K l e m e n s i e w i c z, Kazimierz Nitsch 1874-1958, "Zycie Szkoły Wyższej", Warszawa 1958, rok VI, nr 11, s. 149-151. T. K o t a r b i ń s k i, Przemówienie nad grobem Prof. Kazimierza Nitscha, "Język Polski", Kraków 1958, t. XXXVIII, s. 321-322. W. Kur a s z k i e w i c z, Prace prof. Kazimierza Nitscha w zakresie historii języka polskiego, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 19-27. T. L e h r - S P ł a w i ń s k i, Kazimierz Nitsch. W 60-lecie urodzin, "Przegląd Współczesny", Kraków 1934, nr 154, s. 258-269. T. L e h r - S p ł a w i ń s ki, Zaslugi Kazimierza Nitscha na polu slawistyki, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXIV, s. 34-39. Maly Atlas gwar polsk'ich, "Język Polski", Kraków 1958, r. XXXVIII, s. l-S. S. !VIa z a k, Prof, dr Kazimierz Nitsch przyjaciel Sląska, "Kwartalnik Opolski", Opole 1959, r. V, zesz. l, s. 69-82. K. N i t s c h, Moje wspomnienia językowe, "Język Polski", Kraków 1957, 1958, r. XXXVII, s. 71-77, 224-236, 308-315; r. XXXVIII, s. 68-77, 154-159, 301-307. K. N i t s c h, Rec. Slownika gwar polskich J. Kar ł o w i c z a, "Rocznik Slawistyczny", Kraków 1911, t. IV, s. 199-243. H. O l e s i ń s k a, Kilka uwag o wzajemnych stosunkach ilościowych w slownictwie gwar polskich, "Język Polski", Kraków 1956, r. XXXVI, s. 289-299. E. O s t r o w s k a, Profesor Kazimierz Nitsch nauczyciel popularyzator redaktor organizator nauki, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 40-57. E. P a w ł o w s k i, Ze wspomnie7i o profesorze Nitschu, "Język Polski", Kraków 1959, r. XXXIX, s. 122-128. S. R o s p a n d, Kazimie7'z Nitsch (1. II. 1874-26. IX. 1958), "Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego", Wrocław 1959, t. II, s. 9-16. Por też "Czas", Kraków 1934. J. R o z wad a w s k i, Kazimierz Nitsch, "Slavia Occfdentalis", Poznań 1933, t. XII, s. 350-354. :VI. R u d n i c k i, Przed laty ... , "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 57-62. F. S ł a w s k i, Badania leksykograficzne prof. Nitscha, ibid., r. XXXIV, s. 27-34. I. S t e i n, Prof. Kazimierz Nitsch tv moich wsromnieniach, ibid., r. XXXIV, s. 62-64. Z. S t i e b e r, Kazimierz Nitsch jako dialektolog, ibid., r. XXXIV, s. 8-Hl. Z. S t i e b e r, Kazimierz Nitsch, "Poradnik Językowy", Warszawa 1959, z. 166-7, s. 2-5. W. T a s z y c k i, Kazimierz Nitsch. W sześćdziesiątq rocznicę urodzin, "Język Polski", Kraków 1934, r. XIX, s. 166-172. K. W Y k a, Kazimierz Nitsch (1. II. 1874-26. IX. 1958), "Nowa Kultura", Warszawa 1958, rok IX, nr 41 (446), s. 3-6. �459 458 A. Z a l' ę b .~: O pot.rzebie studiów pomocniczych dLa diaLektoLogii, "Język Polski, Krakow 1955, r. XXXV, s. 51-59. prac naukowych Kazimierza N;w. Z u l' o W s k a, Wykaz bibliograficzny tscha od r. 1934-44, "Intel' Arma", Kraków 1946, s. XIII-XIX. W. Z u l' o W. s k a - G ~ l' e c k a, Bibliografia prac naukowych prof. Kazimierza Nttscha 189::J-1955, Kazimierza Nitscha "Wybór pism poLonistycznych", Wrocław 1954, t. I, s. VII-XXXIX, t. IV, s. 488-490. E. O s t l' o W s k a, Wspomnienia o K. Nitschu, Pamiętnik Literacki Warszawa- Wrocław 1959, r. L, s. 733-751. ' LUDWIK CHOMINSKI W .dniu 28. ~ty~znia 19.58 r. zmarł w Warszawie po krótkiej chorobie Ludwik Chommgkl, zasłuzony działacz ludowy urodzony w 01 . . W'J' ., .. ' szeWle na l enszczyzme z ojca Aleksandra i matki Jadwigi z Horwattów z 1890 r. Wychowany przez rodziców w zasada~h patryjotycznych i szczerze postępowych, po ukończeniu gimnazjum rosyjskiego w Wilnie udal się do Krakowa, gdzie ukoń'czył studia uniwersyteckie na wydziale rolniczym w 1912 roku i uzyskał stopień mgr inż. rolnrka. Po powrocie do stron rodzinny,ch rozpoczął nie strudzoną działalność na polu społecznym i rolniczym organiz.ując k6łkaro)nicze i związek hodowlany, pracując jako wice-prezes Wileńskiego towarzystwa rolniczego, równocześnie .zarganizawał zimowe kursy rolnicze. W czasie okupacji niemieckiej 1915--1918 był członkiem wydziału politycznego "Komitetu Polskiego" i jego Zarządu 2 ramienia lewicy oraz prezesem polskiego niepodległościowego Związku Litwy. Ruchliwy i energiczny organizator założył tajny "Biuletyn Wileński" i tajn€ pismo "Unia dla wsi". W roku Mgr inż. Ludwik Chomiński 1918 założył drukarnię pod nazwą "Lux" w Wilnie, która dotrwała pr:l. . wie do roku 1935, jak również fotoc~e~Illgrafle "':'. r. 1927 na spółkę z Ludwikiem Rakowskim, artystą techIllklem. ROZWIJa na tym posterunku niestrudzoną działalność wydawniczą. Z tłoczni i fotochemigrafii Chomińskiego wychodzą na świat liczne przepiękne książki, przy stałej współpracy artystów grafików M. Rouby, K. Adamskiej Rouba jak również Jerzego Hoppena, obecnie prof. Un. Toruńskiego, Ludomira Sleńdzińskiego, obecnie prof. Un. Jagieilońskiego, ś.p. Ferdynanda Ruszczyca i wielu innych. Wydawnictwa te były z uznaniem omawiane w prasie krajowej i zagranicznej. Tak "Sluby" Przybyszewskiego uznane zostały w wydaniu wileńskim Chomińskiego jako jedna z 4 najpiękniejszych pod względem graficznym książek polskich na wystawie graficznej w Kopenhadze i uzyskały nagrodę. Ku upamiętnieniu drukarstwa Wileńskiego - którego początki sięgały roku 1525 - wydaje w r. f92.~ żródłowe dzieło Ludwika Abramowicza "Cztery Wieki Drukarstwa w Wilnie (1525-1925). Kilkadziesiąt książek na najwyższym stopniu sztuki graficznej wyszło z tłoczni L. Chomińskiego, - lecz zapotrzebowanie na książki nie były w przedwojennej Polsce ze zrozumiałych powodów tak wielkie, żeby' mogło zrekompensować wydatki. To też borykał się wydawca z wielkimi trudnościami finansowymi, lecz nie dawał się złamać i bronił tej pla~ówki 5łużącej kulturze polskiej z zapałem i entuzjazmem, nie zważając na d<>ficyt. Za czasów tzw. "Litwy Srodkowej" był Chomiński naczelnym' redaktorem pisma codziennego "Kraj". Następnie wydawal i redagował gazetę ludową "Odrodzenie" i równocześnie rozpoczął w Polskim Związku Ludowym "Odrodzenie" akcję organizacyjną i uświadamiającą radykalnego ruchu chłopskiego Wileńszczyzny, którego siłę wykazał zjazd odbyty w Wilnle w 1921 roku, dokąd przybyło 6000 delegatów pod przewodnictwem posła B. Stolarskiego ź "Wyzwolenia". Chomiński był także posłem na "Sejm Wileński". W Sejmie ustawodawczym był Chomiński jedynym przedstawicielem Wileńszczyzny zasiadającym w klubie ludowym. Na terenie Sejmu rozwinął szeroką działalność, będąc członkiem komisji rolnictwa i reform rolnych i zagranicznej i referentem licznych ustaw i uchwał. W 1928 roku przy nowych wyborach odrzucił on propozycję mandatu ze strony 3 stronnictw ludowych i samotnie walczył z antydemokratycznymi posunięciami 5anacji, zamieszczając artykuł w ,.Przeglądzie Wileńskim" L. Abramowicza i w piśmie "Tydzień" Thugutta. Mając więcej czasu, poświęcił się Chomiński pracy organizacyjno rolniczej, był czas jakiś prezesem Giełdy Zbożowej i Lniarskiej w Wilnie następnie delegatem polskiego Tow. Handlu Kompensacyjnego na 4 województwa wschodnie. Był też prezesem .. Towarzystwa Bibliofilów". W latach 1939-1944 przebywał na Wileńszczyźnie. Pomimo złego stanu zdrowia czynna jego natura nie pozwoliła mu próżnować to też w latach od 1946 do 1948 był dyrektorem ,.Centralnego Instytutu Kultury", gdzie zainicjował szereg prac organizacyjnych upowszechnienia �460 461 kultury, zwłaszcza wartościowszych elementów kultury ludowej - taki2h, jak: stroje ludowe, muzyka, taniec, pieśń i sztuka ludowa. Od 1949 r. poświęcił się opracowywaniu dzieł przyrodniczych, popularnonaukowych, jak "SIadami życia na ziemi", "Przemiany Zycia", "Od czeg:J zależy pogoda", oprócz tego ogłaszał liczne artykuły w "Problemach" i w "Dzienniku Ludowym", a ostatnio był członkiem redakcji tyg. "Orka·'. Gorące dni październikowe w 1956 r. w Polsce poderwały go jeszcze raz do aktywnej działalności w umiłowanych dziedzinach pracy w ramach odradzającej się wówczas stołecznej organizacji Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Za działalność swoją został w 1957 r. odznaczony Oficerskim Krzyżem Polonia Restituta. Zapalony społecznik i dobry organizator, rolnik hodowca, bibliofil i miłośnik teatru i sztuki, drukarz i wydawca przepięknych książek, redaktor i polityk - w kaźdej z tych dziedzin był pełen entuzjazmu. Przemiły rozmówca, pełen dowcipu i humoru, nie potrafi ujść z pamięci tych wszystkich co go znali. Ludwik Chomiński, szczery demokrata, człowiek pracy niestrudzonej, patriota bez kszty szowinizmu był człowiekiem wielkiego serca i rozumu. Euzebiusz Krzysztof Łopaciński Kwaśniewski Z DZIAŁALNOSCI ETNOGRAFICZNYCH TOWARZYSTW ZAGRANICĄ • NAUKOWYCH Mimo istniejącej, a ostatnio rozwijającej się coraz pomyślniej wymiany naukowej - dostępne w Polsce wiadomości o działalności etnograficznych towarzystw naukowych zagranicą są nadal dość skąpe. Wiadomości te można zaczerpnąć prawie wyłącznie z krótkich wzmianek kronikarskich w czasopismach etnograficznych, czasami także z obszerniejszych spra·· wozdań o stanie badań etnograficznych w poszczególnych krajach. Korzystanie z nich utrudnia fakt, że prawie nigdy nie są tłumaczone. ani streszczane w językach obcych. Niewiele też z nich dostarcza danych o a k t uLl l n y c h iosach i strukturze organizacyjnej tych towarzystw. Nakoniec są one rozproszone w publikacjach z różnych krajów i okresów. Z tych względów, zestawienie niniejsze, z pewnością niekompletne i nie zawsze wystarczająco aktualne - może oddać pewne usługi. W miarę moźliwości starałem się zestawić cele i zadania a także metod y i ważniejsze środki działania etnograficznych towarzystv; naukowych z~ ~zczególnym uwzględnieniem różnic, wynikających z rozmaitego pojmowania zakresu działalności takiego towarzystwa oraz pewnej specyfiki towa• Referat wygłoszony na XXXII Walnym Ludoznawczego w Szczecinie. Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa rzystwa etnograficznego w porównaniu do towarzystw naukowych, pracujących w innych dziedzinach wiedzy. Podobnie jak każde towarzystwo naukowe, etnograficzne towarzystwo r.aukowe grupuje grono specjalistów, zajmujących się teoretycznymi problemami swej wiedzy dla celów teorii i praktyki. Ze względu na szeroki wachlarz reprezentowanej problematyki może ono gromadzić oprócz etnografów - wielu zainteresowanych specjalistów z dyscyplin pokrewnych, zwłaszcza antropologów, archeologów, historyków, językoznawców, muz::kologów, socjologów. Ale podczas gdy w innych naukach już samo zbieranie materiałów wymaga przeważnie wiedzy i wykształcenia specjalisty w etnografii otwiera się w tym zakresie szerokie pole do działalności amatorskiej, szczególnie w krajach, objętych w mniejszym stopniu niwebjącym działaniem nowoczesnej cywilizacji. Dlatego towarzystwo etnograficzne objąć może szerokie rzesze regionalistów, kolekcjonerów, pamięt;ikarzy, twórców ludowych i wogóle wszystkich miłośników swojszczyzny. Odrzucenie tej zasady grozi towarzystwu etnograficznemu nie tylko oddaleniem się od społeczeństwa, ale wprost oddaleniem się od bazy źródłowej, która w tak znacznym stopniu tkwi 'Vol tradycji tego społeczeństwa; przyjęcie zasady oznacza specjalnie silne położenie nacisku na akcję popularyzacyjną. Nieraz odczuwają brak tej więzi ze społeczeństwem badanym specjalne etnograficzne instytuty i placówki naukowe. Brak ten może być usprawiedliwiony chyba tylko w krajach, których wysoki stopień rozwoju zniwelował znacznie zróżnicowanie kulturowo-etniczne i skierował zainteresowania ich etnografów prawie wyłącznie na ludy egzotyczne - bądż też w krajach o zbyt niskiej kulturze, by nauka mogła znależć wśród spcłeczeństwa zrozumienie i pomoc. Z drugiej strony trzeba się jednak zastrzec przeciw zacieśnianiu działalności niektórych towarzystw etnograficznych do zbieractwa i popu1aryzacji; wydaje się rzeczą bezsporną, że zadania te mogą być spełniane właściwie tylko w ścisłym powiązanill z nurtem prac naukowo-badawczych. Rozmaicie jednak określają swą strukturę i zadania poszczególne towarzystwa pracujące na polu etnografii. Można tu wyróżnić trzy zasadnicze grupy. Pierwszą z nich stanowią towarzystwa grupujące nieliczne gron0 uczonych specjalistów, ograniczające się w swej działalności głównie do dyskutowania i publikowania przedstawionych przez członków prac; towarzystwa takie, pracujące podobnie jak szereg towarzystw poświęconych innym naukom - można określić jako towarzystwa typu akademickiego. Drugą grupę stanowią towarzystwa, których działalność i tematyka badawcza ma profil wyraźnie regionalny. Powstają one zwykle w regionach, podkreślających specjalnie silnie swą odrębność kulturowo-etniczną (np. Bretania, Szkocja). Tego typu stowarzyszenia bywały wykorzystywane nieraz do celów politycznych (np. Verein fUr Kaschubische Volkskunde, lub Beskidenverein). Regionalistyczny charakter noszą też niektóre towa- �462 rzystwa turystyczno-krajoznawcze, obejmujące swymi zainteresowaniami także zagadnienia etnograficzne. Do trzeciej grupy zaliczyć można większość etnograficznych towarzystw naukowych, które rozumieją swe zadania szeroko, stawiając sobie za cel nie tylko prace naukowo-badawcze, ale i organizowanie zbieractwa amatorskiego i pozyskiwanie coraz to nowych rzesz współpracowników przy pomocy akcji popularyzacyjnej. Połączenie tych funkcji pozwala oprzeć cały szereg akcji badawczych o ankiety (przykładem może być Niemiecki Atlas Etnograficzny), pozwala na ściślejszą więź z praktyką (np. w dziedzinie wzornictwa przemysłowego) oraz na zorganizowanie bardziej wszechstronnego serwisu informacyjnego. W niektórych krajach działalność towarzystw etnograficznych jest bardzo niewielka, względnie nie istnieją one wcale, a funkcje ich starają się spełniać niekiedy z powodzeniem specjalne instytuty i placówki naukowe: rzadko jednak potrafią one prowadzić swe prace badawcze bez uszczerbku dla akcji popularyzacyjnej. Stosunkowo najlepiej rozwija się zwykle współpraca towarzystw etnograficznych z muzeami etnograficznymi, jak również i akcje inicjowane przez muzea. Kolekcjonerski charakter penetracji muzealnej ma sam w sobie dużo elementów popularyzacyjnych. Tym niej mniej wydaje się, że zadaniom, związanym z badaniami etnograficznymi najlepiej sprostać może właśnie etnograficzne towarzystwo naukowe, posiadające zaplecze w szerokim gronie członków - pracowników nauki i amatorów - oraz - jak w niektórych krajach - w pozostającym w jego ramach instytucie badawczym f muzeum. Luki w przedstawionym poniżej zestawieniu wynikły nie tylko z tego, że z niektórych krajów nie można było odnależć nawet nazwy działających w nich towarzystw etnograficznych. Być może, że towarzystwa fakie wcale tam nie istnieją. Orientację utrudnia też terminologia: w Ameryce problematyką etnograficzną zajmują się z reguły towarzystwa antropologiczne, z drugiej jednak strony etnografia i folklorystyka traktowane są oddzielnie. Towarzystwami etnograficznymi w przedstawionym powyżej rozumieniu nie są przeważnie organizacje międzynarodowe, zajmujące się problemami etnograficznymi: organizacje te mają jednak podobny, choć szerszy zakres działalności i obejmują nią towarzystwa etnograficzne - podobnie zresztą jak i instytuty i inne etnograficzne placówki badawcze. W ramach UNESCO działają takie organizacje jak Conseil International des Sciences Sociales, Conseil International pour la Documentation des Sciences Sociales, które wydają BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES i z których inicjatywy powstała Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ełhnolo~iques. Zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się też w pewnym stopniu Conseil International de la Philosophie et des Sciences Humaines 19, avenue KlE~ber, Paris 16e, France. Działalność międzynarodowych stowarzyszeń naukowych koordynuje Conseil Intcrnational des Unions 463 Scientifiques. W ramach International Music Council działa International ł'olk Music Couneil. Pod egidą UNESCO działa również niedawno zorganizowany Comite International du Filme Ethnographique, którego przewodniczącym jest G. Smets (Belgia), a sekretarzem generalnym J. Rouch (FrancJa). Poprzez istniejące w większości krajów Komisje Narodowe rozwija SW,} działalność jedno z naj aktywniejszych międzynarodowych stowarzysze!'l etnograficznych - Commission Inłernationale des Arts et Traditions Populaires (CIAP): jednym z najpoważniejszych organów tego stowarzyszenia jest LAOS, którego redaktorem naczelnym jest Sigurd Erixon: Zagadnienia etnograficzne wchodzą m. in. w zakres działalności Międzynarodowego Stowarzyszenia Historii Religii. Inter-American Society of Anthropology and Geography 10 , Frisbie Pl., Cambridge, Mass. USA, ogranicza swą działalność do krajów Ameryki; Wydaje ono czasopismo ACTA AMERICANA. Po tym pobieżnym wyliczeniu pora przystąpić do zestawienia i - w miarę możności - scharakteryzowania działalności etnograficznych towarzystw naukowych w poszczególny.ch krajach. A r g e n t y n a: Associacion tucumana de folklore, Tucuman. Organ: BOLETIN DE LA ASSOCIACION TUCUMANA DE FOLKLORE. Bliższych danych o działalności brak. A u s t r i a: Osterreichische Gesellschaft f tir Anthropologie, Ethnologie und Prahistorie. Wydaje MITTEILUNGEN DER OSTERREICHISCHEN GESELLSCHAFT FUR ANTHROPOLOGIE, ETHNOLOGIE UND PRAHl. STORIE oraz WIENER BEITRAGE ZUR KULTURGESCHICHTE UND LINGUISTIK. Adres: Museum fUr Volkerkunde, Laudongasse 15-19, Wien 65/VIII. Towarzystwo ma prawdopodobnie charakter elitarno-akademicki współpracuje ściśle z Institut fur Volkerkunde uniwersytetu wiedeńskiego: kierowanym przez Wilhelma Koppersa. Verein flir Volkskunde. Wien, to towarzystwo rozwijające wszechstronną, ożywioną działalność na polu etnografii już od lat pięćdziesięciu (założone w r. 1907). Prowadzi ono AR CHI V DER OSTERREICHISCHEN VOLKSKUNDE oraz wydaje OSTERREICHISCHE ZEITSCHRIFT FUR VOLKSKUNDE na łamach którego drukuje poza artykułami naukowymi także szereg ankiet. Ankiety te, dzięki rozgałęzionej sieci korespondentów terenowych, członków Towarzystwa przynoszą obfite materiały, służące jako podstawa do opracowań naukowych. Jest to m. in. dużą zasługą redaktora naczelnego czasopisma Leopolda Schmidta, bardzo aktywnego naukowo i organizacyjnie. Towarzystwo organizuje również udział swych przedstawicieli w wielu konferencjach międzynarodowych. B e l g i a: Societe Royale BeIge d' Anłhropologie et de Prehistoire, 20, rue Baron de Castro, Bruxelles, którego organem jest BULLETIN DE LA SOCIETE ROYALE BELG E D'ANTHROPOLOGIE ET DE PREHISTOIRE. Jest to towarzystwo typu akademickiego, obejmuje swymi zainteresowaniami prace z zakresu etnologii (zwłaszcza ludy egzotyczne) oraz folklor, prowadzi �464 465 prace naukowo-badawcze i wydawnicze. Jest subwencjonowane przez Ministerstwo Oświaty. Istniało też w Belgii Socil~te Beige de Folklore, które wydawało BULLETIN DE FOLKLORE, jednakże w latach powojennych nie dotarły do nas żadne wiadomości o jego działalności. Niektórymi sprawami, związanymi z etnografią zajmuje się natomiast Federation Touristique de la Province de Brabant, wydająca czasopismo BRABANT. W rubryce "Kalendarz turystyczno-folklorystyczny", znajduje się żywo prowadzona kronika żyda kułtury ludowej, uwzględniająca takie jego przejawy, jak festyny, procesje, koncerty muzyków ludowych itp. Poza tym w czasopiśmie omawiane są niektore problemy związane z zabytkami historycznymi i folklorem. B r a z y l ia: Sociedad Brasileira de Antropologia y Geografia - bliższych danych o działalności brak. Sociedad Brasileira de Folklore - bliższych danych o dzialalności brak. Poza tym działa też na terenie Brazylii Club Internationale de folklore Natal - danych o działalności również brak. B u ł g a r i a: Blgarsko Narodoucno Druzestvo, OboriSte 1, Sofia, organ: BLGARSKI NAROD, którego ostatnie numery, które dotarły do nas pochodzą z r. 1947. Brak danych, czy towarzystwo kontynuuje swą działalność. Towarzystwo prowadziło szeroką akcję inwentaryzacji zabytków kultury ludowej, stworzono sprawnie pracującą sieć ok. 1800 krespondentów terenowych, przeważnie spośród nauczycieli, którzy zbierali w swoich okolicach materiały etnograficzne oraz eksponaty muzealne 1. Blgarski Narod charakteryzuje obfitość krótkich, opisowych wzmianek i komunikatów o charakterze materiałowym; formę tę, tak częstą np. w czasopismach archeologicznych - rzadko można niestety spotykać we współczesnych czasopismach etnograficznych. Na uwagę zasługuje również prowadzony przez czasopismo serwis informacyjny, podający adresy badaczy i kolekcjonerówregionalistów z zaznaczeniem, jakimi materiałami dysponują, a jakich materiałów poszukują. C h i n y: Ethnological Society of China, wydaje BULLETIN OF THE ETHNOLOGICAL SOCIETY OF CHINA, - bliższych danych o działalności brak. Nie wiadomo także czy istnieje obecnie Chinese Folk-Lore Society wydające przed wojną JOURNAL OF THE CHINESE FOLK-LORE SOCIETY. C z e c h o s ł o Vol a c j a: Narodopisna Spolecnost Ceskoslovenska, Praha III, Vsehradova 2. istniała od r. 1906. Organem jej był wychcdzący do r. 1956 NARODOPISNY VESTNIK CESKOSLOVENSK"2'. Tcwarzystwo prowadziło akcje zbierania materiałów etnograficznych m. in. z dziedziny rolnictwa, budownictwa, rzemiosła, plastyki, strojów ludowych, ceramiki, l str. Vakarelski 405-407. Christo: Etnografia bułgarska po 1944 r. LUD t. XXXVI. r. 1949, prac w drzewie oraz gadek i przysłów, gromadząc tylko w latach 1953-5.~ ok. 25000 fotografii, 10000 kart materiałowych, 460 rysunków i 170 akwarel.. Na tej podst2wie opraco"wano ok. 800 stron specjalnych studiów. Akcja popularyzacyjna pozwoliła na stworzenie gęstej sieci korespondentów _ członków towarzystwa. W oparciu o nich zainicjowano i rozpoczęto prace przygotowawcze do Etnograficzno-historycznego Atlasu Czechosłowacji. UtrzymY'vvano stały kontakt z muzeami i z innymi czasopismami etnograficznymi oraz z instytucjami, zajmującymi się praktycznym zastosowaniem niektórych osiągnięć etnografów (Agroprojekt, Wyższe Szkoły Rolnicze W _ działy Architektury). W r. 1957 towarzystwo uległo reorganizacji, Ogra~iCz;Jąc swą działalność jedynie do popularyzacji 2. W czer",::,cu 1956 r., na życzenie Czechosłowackiej Akademii Nauk powstała ..Spolecnoct. Ceskoslovenskych NarodopisciI przy Czechosłowackiej Akademu Nauk, ktora ma odtąd przejąć wszystkie prace naukowo-badawcze Posunięcie to nie wydaje się szczęśliwe, gdyż oderwanie organizacji badar; naukowych od pracy oświatowej i popularyzacji wiedzy może szczególnie w dziedzinie etnografii - pociągnąć za sobą utratę tej bazy źródł~weJ, Jaką daJe bezpośredni kontakt z szerokimi rzeszami miłośników kultu~y ludowej. ?źywioną działalność na polu etnografii rozwijają też niektore koła regIOnalnego stowarzyszenia Valassky Kruzek. . D a n i a: Foreningen Danmarks Folkeminder, Kopenhaga, wydaje czasopIsmo FOLKEMINDER oraz wydawnictwo ciągłe, obejmujące dotąd juź 64 to:ny prac z zakresu całokształtu duńskiej kultury ludowej 3. F l n l a n d i a: Suomen Tiedseura, Helsingsfors, Snellmansgatan 9-11 wydaje czasopismo ARSBOK-VUOSIKIRJA. ' . Oprócz tego zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się Suomalais Ugrilalsen. Scura (Towarzystwo Fino-ugryjskie), Helsingsfors, Saatytalo, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE FINNO-OUGRIENNE. Badania nad folklorem prowadzi również istniejące od r. 1931 Su omałaisen Ki~jallisuuden Seura (Towarzystwo Literatury Fińskiej) Helsingsfors, Hallltusgatan 1, które wydaje czasopismo SUOMI oraz STUDIA FENNICA, (Rev.ue de Linguistique et d'Ethnographie Finnoises). Towarzystwo prowa~zl od r. 1859 wspaniałe archiwum folklorystyczne, obejmujące JUZ ostatl11o ok. 1250000 pozycji. :0. F r a n c j a: Societe d'Ethnographie de Paris,95 Boulevard Saint Michel Paris 5e, załoźone w r. 1859, organ: L'ETHNOGRAPHIE. Jest to towarzy~ st.w~ typu ,akademickiego, skupiające nieliczne grono specjalistów i podróźnlkow, ktorych studia i materiały z badań nad kulturą różnych ludów Europy i świata są zamieszczane w organie towarzystwa. Towarzystwo odbywa posiedzenia naukowe, na których wygłaszane są referaty, co jest , Narodopisny Vestnik Ceskoslovansky 'Znamiel'owska Prlifferowa Maria: LUD t. XLIII. r. 1958. 30 "Lud", t. XLV r. 1953,nr 1-2 str. Ludozna"'st\vO w' k "rajach 107-117i 157. skandynawskich, �467 466 również notyfikowane w postaci krótkiej kroniki. Oprócz tego L'Ethnographie zamieszcza rozprawy teoretyczne, niekiedy także krótkie ankiety. Societe d'Ethnographie Fran<;aise rozwija za to najbardziej ożywioną i wszechstronną działalność. (Adres: Musee National des Arts et Traditions Populaires, Palais de Chaillot, Paris 16e). Organami jego są: ART,:j ET TRADITIONS POPULAIRES, FOLKLORE PAYSAN, LE FOLKLORE VIVANT oraz powielany biuletyn informacyjny LE MOIS D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AISE. Przy pomocy tych organów towarzystwo prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów: na wymienienie zasługuje tu szczególnie zbieranie materiałów o francuskim budownictwie ludowym, prowadzone według szczegółowo opracowanego, jednolitego schematu-kwestionariusza. Wnikliwe i dobrze udokumentowane materiały z różnych zakątków Francji, publikowane w Arts et Traditions Populaires w formie niewielkich opracowań monograficznych są dzięki temu porównywalne w każdym szczególe. Prowadzone są też i inne, liczne ankiety. Dział "Consultations des Services" informuje o prywatnych zainteresowaniach etnograficznych członków towarzystwa, ułatwiając w ten sposób wzajemne kontakty naukowe. Towarzystwo pracuje w ścisłej współpracy z Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires na zewnątrz, a z Musee des Arts et Traditions Populaires w kraju. Przy muzeum towarzystwo prowadzi bogate archiwum fotograficzne, filmowe oraz nagrań dźwiękowych, a także posiada doskonale zaopatrzoną bibliotekę. Cały szereg prac o charakterze dokumentacyjno-technicznym prowadzi dla towarzystwa specjalna instytucja, Laboratoire d'Ethnographie Franc;aise. Przewodniczącym Towarzystwa był zmarły w 1'. 1957 wybitny folklorzysta A r n o ł d van G e nn e p a sekretarz generalny towarzystwa George-Henri Riviere reprezentuje etnografię francuską na kongresach międzynarodowych - m. in. ostatnio w Sao Paulo. Większe prace publikowane są w wydawnictwie ANNALES DE LA SOCIETE D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AISE. Towarzystwem typu akademickiego, ale o profilu regionalnym jest Societe Dauphinoise d'Ethnologic et d'Archćolog'ie, mające swą siedzibę także w Paryżu. Organem jego są PROCES-VERBAUX MENSUELS DE LA SOCIETE DAUPHINOISE D'ETHNOLOGIE ET D'ARCHEOLOGIE. Oprócz posiedzeń naukowych i prac wydawniczych działalność jego obejmuje pogadanki radiowe oraz wycieczki naukowe. Jeszcze innym działającym w Paryżu towarzystwem etnograficzno-regionalnym jest F~deration Folklorique d'ile de France. Scczególnie aktywnym towarzystwem, o typowo regionalnym charakterze i historyczno-etnograficznych zainteresowaniach jest Unvaniez Arvor (Federation regionali!:te de Bretagne), Vitre, 21, rue Saint Louis, którego czasopismo BRO VREIZH (Le Pays Breton) zawiera obok poważniejszych artykułów - żywo redagowany dział anegdot historycznych i etnograficznych, dowcipne teksty gwarowe, nuty pieśni ludowych oraz krótkie informacje o ciekawostkach etnograficznych dla turystów, tak, że może być przeczytane z zainteresowaniem także przez czytelnika, nie interesującego się pecjalnie etnografi.ą. Oprócz tych wszystkich towarzystw działają jeszcze przy Musee de I'Homme, Place de Trocadero, Paris 16e dwa stowarzyszenia etnograficzne o ściśle określonym zakresie zainteresowań. Są to: Societe des Americanistes, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE DES AMERICANISTES, oraz Societe des Oceanistes, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE DES OC£ANISTES. H i s z p a n i a: Sociedad Espa.i'iola de Antropologia, Etnografia y Prehistoria, Pasco de Atocha 11, Madrid wydawało czasopismo SOCIEDAD ESPANOLA DE ANTROPOLOGIA, ETNOGRAFIA Y PREHISTORIA, ACTOS Y MEMORIAS, którego ostatnie dostępne u nas zeszyty pochodzą jednak z r. 1935. Znajdujące się w nich artykuły etnograficzne poświęcone są etnografii Hiszpanii i krajów Ameryki łacińskiej oraz kulturze ludów egzotycznych. O tym, czy towarzystwo istnieje obecnie i jakie są formy jego działalności - danych brak. H o l a n d i a Koninklijke Veceeniging "Indisch Instituut", Amsterdam O., Mauritskade 63. wydaje czasopismo JAARVERSLAG VAN DE KONINKLIJKE VEREENIGING "INDISCH INSTITUUT" oraz wydawnictwo ciągłe i\1EDELINGEN VAN DE AFDELING VOLKENKUNDE. Bliższych danych o jego działalności brak. T n d i e: Ethnographic and Folk Culture Society, Lucknow. Organem towarzystwa jest czasopismo THE EASTERN ANTHROPOLOGIST, któreg:> redaktorami są D. N. Majumdar i C. von Furer-Maimendorf. I r l a n d i a: Folklore Ireland Society, które wY'daje czasopismo BEALOIDEAS. Bliższych danych o działalności towarzystwa brak. I z l' a e l: I[r:O.el Folklore Society, P.O.B. 314, Tel-Aviv. Czasopismo: YEDA-'AM. Towarzystwo zorganizowało już dotąd dwa kongresy folkloru żydowskiego. Badania towarzystwa obejmują rodzimy folklor żydowski na całym świecie. Sekcja badań literatury ludowej wydaje też osobne, miesięczne komunikaty. Oprócz tero działa w Izraelu koło badaczy żydowskiej sztuki ludowej "Ginza", które zajmuje się zbieraniem materiałów i eksponatów, urządzając ciekawe wystawy (np. kontraktów ślubnych, puszei~ na wonne zioła, lamp chanukowych itp.). J a p o n i a: Thc Japanese Society of Ethnology, 132 Shimohoya, Hoyamachi, Tokyo. Organem towarzystwa jest MINZOKUGAKU-KENKYU, (The Japanese Journal of Ethnology). Krótkie streszczenia angielskie artykułów pozwalają się zorientować, że są one poświęcone etnografii Japonii oraz kulturze ludów egzotycznych, zwłaszcza azjatyckich. Powszechna, niestety regula niepodawania kroniki naukowej w językach obcych nie pozwala na zorien towanie się w formach działalności towarzystwa. J u g o s I a w i a: Etnolosko Drustvo Jugoslavijc, Beograd, Stud. trg. 13, założone zostało przed II wojną światową, a reaktywowane dopiero w 1957 r. 30' �468 Jest to towarzystwo typu akademickiego, zrzeszające 185 członków zwyczajnych i 25 nadzwyczajnych. Członkowie zwyczajni posiadają bierne i czynne prawo wyborcze do władz To\varzystwa i są przeważnie etnografami i pracownikami naukowymi, zaś członkowie nadzwyczajni to studenci i amatorzy, nie korzystający z pełnych praw członkowskich. Przewodniczącym towarzystwa jest prof. Borivoj Drobnjaković. Towarzystwo zamierza rozpocząć wydawanie czasopisma ETNOLOŚKI PREGLED. Oprócz tego istnieje w Beogradzie Savez Folklorista, stowarzyszenie o charakterze bardziej powszechnym, zrzeszające 6 towarzystw folklorystycznych istniejących w poszczególnych republikach jugosłowiańskich. Członkarni tego towarzystwa są przeważnie amatorzy miłośnicy kultury ludow~j Co dwa lata towarzystwo odbywa swój zjazd, a wygłoszone na nim referaty i powzięte uchwały publikowane są w ZBORNIKach towarzystwa. Prezesem tej organizacji jest prof. Vasiljević. M e k s y k: Sociedad Folklorica de Mexico wydaje ANNUARIO DE L.\ SOCIEDAD FOLKLORICA DE MEXICO. Bliższych danych o działalnośd brak. Zgodnie z amerykal1ską terminologią, traktującą etnografię, jako "socill anthropołogy" problemami etnograficznymi zajmuje się prawdopodobnie w Meksyku także Sociedad Mexicana de Antropologia. N i e m c y: Verband der deutschen Vereine fiir Volkskunde jest założonym w r. 1904 stowarzyszeniem niemieckich organizacji i placówek, rozwij,!.jących działalność na polu etnografii. W r. 1937 organizacja ta zrzeszała 180 niemieckich towarzystw, muzeów i nstytutów etnograficznych. Z okazji 50-łecia zrzeszenia ukazała się w r. 1954, w Stuttgarcie publikacja pt. VERBAND DER DEUTSCHEN VEREINE FUR VOLKSKUNDE. Deutsche Gesellschaft fiir Volkerkunde, któregc przewodniczącym był zmarły w r. 1956 sławny etnolog i językoznawca Wi l h elm S ch m idt kontynuuje swoją działalność także na terenie Niemieckiej Republiki Federalnej. Z działiłlności tego stowarzyszenia znane nam są tylko wiadomości o kongresach, organizowanych po wojnie we Frankfurcie (1946). Hamburgu (1947), Moguncji (1949). Także i z działalności dolnoniemieckiego Verband fiir Volks- und Volkerkunde (NRF) znana jest tylko wiadomość o XXIX zgromadzeniu towarzystwa, które odbyło się w Bochum w 1955 r. O Deutsche Gesellschaft fiir Folklor brak również wszelkich danych. Arbeitsgemeinschaft fiir Deutsche Volkskunde, którego organem był" DEUTSCHE VOLKSKUNDE chyba nie kontynuuje swej działalności po wojnie. Warto jednak o niej wspomnieć, gdyż była to specyficzna w swoim rodzaju organizacja, stojąca na usługach partii hitlerowskiej, spełniająca pod pokrywką działalności naukowej funkcje propagandowe. Znaczenie propagandowe i polityczne etnografii zostało tu \vięc wyjątkowo dobrze docenione. O istnieniu i pracach tak aktywnych niegdyś prowincjonalnych 469 towarzystw etnograficznych niemieckich, takich jak towarzystwo lub saskie - brak wszelkich danych. N o r w e g i a: Działa tu Norsk Etnologisk Samfunn, o któreo'o ności brak bliższych danych. '=' heski'?, działal- Nie wiadomo, czy kontynuuje obecnie swoją działalność Norsk Folkeminnelag, s~owarzyszenie utworzone przy Instytucie Badań Tradycji Ludowych. ktore publIkowało serie wydawnictw folklorystycznych. .N ow a ~ e J. a n d i a: Polynesian Society. Wellington, stowarzyszenie zaJmujące SIę problemami etnografii Polinezji, wydaje JOURNAL OF THE POLYNESIAN SOCIETY. Bliższych danych o działalności brak. P e r u: Działa tu powstałe ok. r. 1953-4 Sociedad Peruana de :Folklore. Cuzco, którego organami są ARCHIVOS PERUANOS DE FOLKLORE oraz BULETIN. Ma ono na celu systematyczne badanie wszelkich przejawów folkloru, zrzeszenie wszystkich, pracujących nad tymi zagadnieniami na terenie kraju oraz koordynację i organizację badań. p o r t u g a l i a: Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia" któlego organem są TRABALHOS DE ANTROPOLOGIA E ETNOLOGIA. Lharakt.er .czasopisma pozwala przypuszczać, że jest to towarzystwo typu ctkademlcluego. Brak w nim wszelkich wiadomości o sprawach organiLacyjnych. R u m II n i a: Cercul de Studii Folklorice, O pracy towarzystwa wszelkich danych brak. Bucuresti 5, str. Titus 27. S t a n y Z j e d n o c z o n e A. P.: American Ethnological Soeiety, Hunt:r College, 695 Park Avenue, New York 21, N.Y. Towarzystwo zajmuje ~lę ca.łokształt.em zagadnień etnograficznych i etnologicznych. Wydaje wydawmctwa CIągłe: MONOGRAPHS OF AMERICAN ETHNOLOGICAL SOCIETY oraz PUBLICATIONS OF AMERICAN ETHNOLOGICAL SO. CIETY. W r. 1956 towarzystwo liczyło 433 członków, w tym 12 dożywotnich, 364 zwyczajnych i 57 studentów. Prezesem towarzystwa jest Dorothy L.Kern. . American Folklore Society, Philadelphia, którego organem jest JOURNAL OF AMERICAN FOLKLORE zajmuje się badaniami folkloru na terenie całych Stanów Zjednoczonych oraz publikuje prace, dotyczące zagadnień folkloru innych krajów, z całego świata. Towarzystwo grupuje raczej specjalist6w-pracowników naukowych, ale równocześnie koordynuje w pewnym stopniu działalność naukowa i popularyzacyjną regionalnych towarzystw etnograficznych w poszczególnych stanach, jak np. Texas Folklore Society, North Carolina Folklore Society, Colorado Folklore Society, New Mexico Folklore Society, które również posiadają nieraz własne wvdawnictwa, organizują wykłady naukowe oraz takie imprezy, jak pokazy t~ńców ludowych, koncerty muzyki ludowej, wystawy itp. Zgodnie z amerykańską terminologią zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się American Anthropological Association, 450, Ahnaip Street �471 47lJ dowych. Działalność ta ma na celu nie tylko dokumentację naukową ale i opiekc; nael jednym z ważnych elementów turystycznej atrakcyjności kraju. S z \'7 (; C j a: Jest to kraj chyba najbardziej masowego ruchu stowarzyszeh etnograficznych, mimo, że niektóre z nich powstały stosunkowo niedawno. HllOlogiska Sallskapet powst&ło w r. 1931 przy Muzeum Nordyckim w Sztokholmie. Przewodniczącym jest S i g U l' d E r i x a n. Skupia ono nie tylko pracowników naukowych i studentów, lecz wszystkich miłośników kultury ludowej. Przy tymże muzeum istnieje też Forcningen for svensk kulturhistoria zajmujące się wogóle historią kultury szwedzkiej. Towarzystwa te prowadzą z pomocą swych członków zorganizowane akcje naukowo-dokumentacyjne, a naj ciekawsze materiały zebrane przez korespondentów p\'tblikuje Muzeum Nordyckie w specjalnym powielanym wydawnictwie MEDDELANDEN FR.AN ETNOLOGISKA UNDERSOKNINGEl': (Komunikaty z badań etnologicznych). Ożywioną działalność rozwija również założone w 1'. 1943 Samfundet fOr svensk folklivsforskning, działające przy Instytucie Etnograficznym. Wydaje ono czasopisma naukowe LAOS, FOLK LIV oraz LIV OCH FOLKKULTUR, współpracuje z innymi instytucjami etnograficznymi przy badaniach dla Szwedzkiego Atlasu Etnograficznego. W Goteborgu działa zachodnioszwedzkie Vastsvenska ł'olkeminnesforeningen, o charakterze częściowo regionalnym, które prowadzi bogate Zechodnioszwedzkie Archiwum Etnograficzne (liczyło ono w roku 1937 ok. 140000 pozycji) 4. Oprócz poprzednio wymienionych działają jeszcze w Szwecji masowe stowarzyszenia Hembygdsforening (125 000 członków!) i Hembygdsforbund, które mają na celu ochronę rodzimej kultury ludowej i jej zabytków. W i e l k a B l' Y t a n i a: The Folk-Lore Society, clo Royal Anthopological Institute, 21 Bedford Square, London WC I, którego organ, FOLKLORE zamieszcza oprócz artykułów sprawozdania organizacyjne oraz krótkie notatki materiałowe (np. sam zapis przysłowia, lub opis zwyczaju ludowego) z całego świata ze szczególnym uwzględnieniem Wielkiej Brytanii i kolonii. English Folk Dance and Song Society, Regent's Park road 2, London NW 1. Wydaje ono JOURNAL OF THE ENGLISH FOLK DANCE AND SONG SOCIETY. Bliższych danych o jego działalności brak. Scottish Anthropological and Folklore Society, Edinbourgh, które wydaje PROCEEDENGS OF SCOTTISH ANTHROPOLOGICAL AND FOLKLORE SOCIETY. Jest to towarzystwo typu akademickiego o profilu regionalnym. Działalność jego obejmuje głównie urządzanie posiedzeń naukowych z referatami, które są następnie publikowane w czasopiśmie towarzystwa. Czasami towarzystwo ;lrządza imprezy w rodzaju Festiwalu Muzyki i Tańca Ludowego, połączonego z koncertem muzyki ludowej i balem, na którym tańczono stare tańce szkockie (r. 1948). W r. 1955 towarzystwo liczyło H7 Menasha, Wisconsin. Organem jego jest AMERICAN ANTHROPOLOGIST, gdzie zamieszczane są także rozprawy z zakresu "social anthropology" Niezwykle żywo redagowanym organem informacyjnym jest powielany BULLETIN OF AMERICAN ANTHROPOLOGICAL ASSOCIATION, zawierający kronikę naukową i organizacyjną, wzmianki o wszelkich zmianach personalnych w antropologicznych i pokrewnych instytucjach naukowych, a nawet ogłoszenia o poszukiwaniu pracy przez pracowników naukowych, o wolnych stanowiskach oraz o sprzedaży i zamianie księgozbiorów naukowych. Niedawno, bo na 54. dorocznym zjeżdzie American Anthropological Association w r. 1955 powstało osobne Society for Ethno-Musicology. Ma ono wydawać ETHNO-MUSICOLOGY NEWSLETTER. Przewodniczącym tego stowarzyszenia jest Willard Rhodes, wiceprzewodniczącym Mieczysław Koliński. S z waj c a l' i a: Schweizerische Gesellschaft fiir Anthropologie und :Ethnologie, Anthropologisches Institutder Uniwersitat, Sempersteig 3, Zurich 1, organ: BULLETIN DER SCHWEIZERISCHEN GESELLSCHAFT FUR ANTHROPOLOGIE UND ETHNOLOGIE. Jest to towarzystwo typu akademickiego ograniczające swą działalność do posiedzeń naukowych i prowadzenia wydawnictwa, dzi3łające w ramach Schweizerische Naturforschende Gesellschaft. W r. 1945 liczyło ono 82 członków. Schweizerische Gesellschaft fiir Vo1kskunde, Basel Augustinergasse 19 rozwija natomiast wszechstronną i ożywioną działalność. Wydaje ono SCHWEIZERISCHES ARCHIV FUR VOLKSKUNDE oraz czasopismo popularnonaukowe SCHWEIZER VOLKSKUNDE. Pierwsze z nich zawiera rozprawy naukowe, systematycznie prowadzony dział omówień bieżącej literatury etnograficznej w wygodnym układzie problemowym (a więc w rozdziałach, zatytułowanych np. "pasterstwo", "narzędzia rolnicze" itp.) oraz kronikę odczytów i zebrań naukowych. Drugie publikuje materiały. t1l1kiety, omawia badania i sprawy organizacyjne, przyznaje nagrody za działalność naukową, prowadzi dział pytań i odpowiedzi. Towarzystwo prowadzi prace nad Szwajcarskim Atlasem Etnograficznym, w dużej mierze w oparciu o własną sieć korespondentów terenowych. Z ramienia towarzystwa działa szwajcarski Volkskundlisches Institut, który prowadzi zakrojone na szeroką skalę badania nad budownictwem ludowym, posiada ogromne archiwum pieśni ludowych i obficie zaopatrzoną bibliotekę. W r. 1945 towarzy~(wo liczyło 740 członków. Oprócz tego istnieje GeographischEthnographische Gesellschaft, Zahringerstrasse 6, Zurich 1, które wydaje GEOGRAPHICA HELVETICA i SCHWEIZERISCHE ZEITSCHRIFT FUR. LANDER- UND VOLKER.KUNDE (wydawane również w wersji francuskiej i włoskiej). Schweizerischc Trachtenvcrein na koniec jest stowarzyszeniem, którego celem jest zbieranie i podtrzymywanie tradycji szwajcarskich strojów lu- • Folk 6 r. 1937 nr 2 sir. 206. �473 472 członków. Na terenie "'';ielkiej Brytanii działa również Gypsy-Lore Society poś\'iięcone badaniom nad folklorem cygarlskim. Posiada ono czasopismo .JOURNAL OF THE GYPSY-LORE SOCIETY. W ę g l' y: Magyar Nćprajzi Tarsasag, Budapest VIII, Kanyves Kalman karut 40. Organem towarzystwa jest ETHNOGRAPHIA. Prowadzi ono prace naukowobadawcze i popularyzacyjne w sekcjach: folklorystycznej, etnograficznej i kultury materialnej, współpracując ściśle z muzeami i innymi instytucjami etnograficznymi. W ł o c h y: Societa di Etnografia Italiana, Palazzo Firenze, Roma, prowadzi ożywioną i wszechstronną działalność. Organem towarzystwa jest czasopismo LARES. Podległą towarzystwu instytucją jest ,Centro per la documentazione e la difcsa deI folklore italiano'. Owocem zorganizowanej akcji jest m. in. seria dwudziestu etnograficznych monografii włoskiego budownictwa ludowego w poszczególnych prowincjach. LARES zamieszczają oprócz artykułów naukowych i recenzji także kronikę naukową i krótkie, informacyjne notatki żródłowe. Towarzystwo ma również duże zasługi na polu organizowania krajowej i międzynarodowej współpracy etnografów; urządza szereg informacyjnych konferencji i kongresów. Societa Romana di Antropologia, które wydawało czasopismo RIVISTA Dl ANTROPOLOGIA, zajmujące się również problemami etnograficznymi przekształcone zOiStalo w r. 1937 w Instituto Italiano di Antropologia. Z. S. R R: O Obscestve Ljubitclej Estetstvoznanija, Antropologii i Etnografii, które wydawało MEMUARY ETNOGRAF1CESKOGO OTDELA OBŚCESTVA LJUBITELEJ ESTETSTVOZNANIJA, ANTROPOLOGII I ETNOGRAFII nie ma żadnych wiadomości i prawdopodobnie już oddawna nie istnieje. Ostatnie znane zeszyty czasopisma pochodzące z r. 1925. Sekretarzem naukowym towarzystwa był wtedy Wł. Bogdanov. Dymit!' I{randżalow Z DYSKUSJI "KARPACKIEJ" PRZEPROWADZONEJ PODCZAS XXXI WALNEGO ZGROMADZENIA PTL WE WRZEŚNIU 1956 R W ZAKOPANEM Szanowni Słuchacze Serdecznie dziękuję za to, że poza programem zjazdu w referacie dodatkowym umożliwiono mi przedstawienie niektórych wyników moich badań dotyczących w p ł y w ó W l' U m u ń s k i c h w K a l' p a t a c h, głównie wpływów językowych. Zwracałem uwagę także na inne strony życia w Karpatach oraz na pozostałe argumenty teorii rumuńskiej, które teraz pomijam. , I W czasie swych kilkuletnich badań (1933-38) skupiłem się głównie na zagadnieniu Wołoszczyzny :Y1orawskiej C\Ioravske Vałasko). Ale kwestię wpłvwów rumuńskich na tereny Wołoszczyzny Morawskiej badałem w lamach szerszego problemu wpływów rumUl1skich w całych Karpc;tach. Bardzo dużo badanego materiału sprawdzałem na miejscu w czasie wyciecz-ck letnich i żałuję, że mogłem to uczynić tylko na terenach leżących na południowych zboczach Karpat. Co się tyczy pozostałych aspekt6w życia, punktem wyjścia była tu dla mnie literatura. Pracowałem jako historyk i przy pomocy materiału językowego i etnograficznego starałem się przyczynić do wyjaśnienia kwestii podstawowej, czy naród rumuński w Basenie Karpackim na północ od Dunaju jest elementem pierwotnym, czy też przeniósł się tu z Półwyspu Bałkańskiego. Wyniki moje potwierdziły wnioski znanego uczonego rumuńskiego Aleksandra P h i l i p p i d e g o w jego dwutomowym dziele Pochodzenie Rumunów co do tego, że naród rumuński przesiedlił się z Półwyspu Bałkal'1skiego na tereny na północ od Dunaju po VII w. n. e. Wyniki mych badań nad zagadnieniem wpływów rumuńskich w Karpatach wyszły drukiem już w 1938 r. w książce p.t. Wpływy rumuńskie w Karpatach ze szczególnym uwzględnieniem Wołoszczyzny Morawskiej, którą wydał Instytut Słowiański w Pradze, a która oprócz obszernego streszcz,)nia rumuńskiego i francuskiego zawiera szczegółową analizę teorii o pochodzeniu narodu rumuńskiego, krytyczną anałizę poglądów o Wołochach na Morawach i w Karpatach w ogółe, bardzo szczegółową analizę wyrazów które uważano za wyrazy rumuńskiego pochodzenia, wnioski ogólne i SZC,lCgóło\ve indeksy (przeszło 650 str.). W rozbiorze krytycznym studiów i poglądów analizowałem przyczynki przeszło 30 autorów. Między nimi byli Fr. Miklosich, Fr. Bartosz, L. MaJ.i·nowski, Fr. Pastrnek, J. L. Picz, T. Burada, Vincenc Prasek, J. Szkultety, Józef Valek, L. Sawicki, M. Wędkiewicz, K. Kadlec, N. Jorga, L Nistor, N. Draganu, Gr. Nandrisz, A. Kavuljak, L Kniezsa i inni. W rozbiorze krytycznym wyrazów poddałem analizie przeszło tysiąc wyrazów, które różni autorzy uważali za wyrazy pochodzenia rumuńskie:;o dla całych Karpat lub dla którejś ich części. Już przy analizie literatury wyełiminowałem przeszło 500 wyrazów, które z wpływami rumurlskimi w Karpatach nie miały nic wspólnego, były przytaczane przez różnych autorów tylko mimochodem, bez dokładnej znajomości rzeczy, a które jednak budziły wrażenie jakiegoś masowego wpływu języka rumuńskiego w Karpatach Zachodnich. Dałszych mniej więcej 500 wyraz6w przeanalizowałem w porządku alfabetycznym. Większość z ni8h odrzuciłem również, dlatego że b:;ły to wyrazy innego nieromańskiego pochodzenia i nie można było w nich się dopatrzeć nawet rumul'1skieg·') pośrednictwa, że były przeniesione i szerzone przez etniczny żywioł rumuński, jak to w niektórych wypadkach rzeczywiście miało miejsce. Przy tej pracy stwierdziłem ogółnie, że badacze rumuńscy, którzy re- �474 475 prezentowali teorię o rumuńskim pochodzeniu Wolochów i',Torawskich nic znali ani języka czeskiego, ani słowackiego, ani polskiego, a prawdopodobnie także ukraińskiego. Z drugiej strony o badaczach pochodzenia słowiańskiego trzeba powiedzieć, że nie znali języka rumuńskiego, w sensie rozwoju historycznego tego języka. Jedynie Wędziewicz był romanistą, ale widać z jego studium, że zagadnieniem tym nie zajmował się tak doJ<;ładnie, jako ono wymagało. Bardzo wielu badaczy, jak np. FT. Bartosz, a przerJe wszystkim jeden z najbardziej zasłużonych, Józef Valek, nie znali języka rumuńskiego w ogóle, brali wszystko z drugiej ręki albo postępowali w te:1 SPOSÓD, że podawali jako wyrazy rumuńskiego pochodzenia takie wyra.':y i nazwy miejscowe, które nie były wyraźnie słowiańskiego pochodzenia. O naiwności z jaką traktowano studium tych kwestii w ogóle świadczy fakt, że np. Józef Valek pomagał sobie słownikiem kieszonkowym rumurlsko-niemieckim. Wyniki analizy wyrazów i nazw miejscowych, podawanych jako pierwiastki rumuńskiego pochodzp.nia są w mej książce oprącowane statystycznie w jednej z końcowych części, którą Państwu przeczytam. Opuszczę jednak zbyt długie spisy wyrazów albo nazw miejscowych. Jest to rozdział statystyki "Wyniki rozbioru słów". Zanim przytoczę wyniki tego rozdziału - a będą one polegać przeważnie na liczbach - muszę wspomnieć, że liczby i statystyki w tej analizie materiału językowego tudzież materiału żywego, niestałego, nie mają wartości absolutnej; tego nikt nie może żądać i oczekiwać, jeżeli chce rzeczy dobrze zrozumieć. Z drugiej jednak strony nie można powiedzieć, że "ą bezwartościowe, gdyż nie chodzi tu o jakieś igranie z nimi, jak to napewne chciał zahaczyć Valek w analizie krytycznej swej pracy (str. 127, uw.). W tej dziedzinie musimy mówić ostrożnie, a jeśli tylko liczby mają nam na te sprawy rzycić więcej światła, to nie mamy powodu, abyśmy tę pomoc odrzucali. Wyrazy nie są wielkościami ani arytmetycznymi, ani innymi dokładnie wymiernymi, ale z grubsza policzyć je można na pewno, zwłaszcza jeśli chodzi o liczbę nie wielką, tylko o kilka set wyrazów. Statystyki wyrazów, które podałem z materiału Valka, a zwłaszcza te które przytoczę tutaj, mają z konieczności wartość względną. O wszystkich wyrazach nie możemy się wypowiadać z całkowitą pewnością, z jaką byśmy chcieli i jaką można operować w dziedzinach, gdzie liczby, że tak powiem, są chlebem powszechnym. Ale mimo tej ogólnej względności statystyki liczby mogą nam tu wyznaczyć o wiele pewniej granicę badanego przedmiotu i zmniejszyć poniekąd zamęt, który przeważnie wprowadza zwyczajna argumentacja słowa i domysły. 1V ogóle nie należą, są częśclou;o nie jasne i nieznane, o nich pou;iedzieć, że 2 .żywio/em rumuńskim możemy które liczby na wyrazów pewno nie tu przytoczonych są rHnwńskiego nic razie wsr-ó!- 1. 2. 3. 4. ,S. 6. 7. 8. 9 10. Albim (ukr. miejscowe) Ancifora (wol. miejscowe) Beskid Fereszczyna (ukr. miejsce we) Ferecyna (ukr., pol., sloe., wol.) Hucul Katune (słc. miejscowe) Kihola-Bihola (ukr. miejscow,,) Klywa (ukr. miejscowe) Kobura (ukr. miejscowe) Pian ula (ukr. miejscowe) 12. Prejda -owaty (ukr.) 13. Solagan (ukr. miejscowe) H. Stryszoru (ukr. miejscowe) 15. Szebela (ukr. miejscowe) 16. Tatry 17. Toranko (ukr.) 18. Trojan 19. Lułki (ukr.) 11. II. Dalej musimy oddzielić u;yrazy onomato;:eiczne 1. ber-bir 2. ci, kledzi 3. ciora 4. flondra jak: i bez etymologii, 5. cundra- szu dra 6. curka-surka ,. eza. III. Wyrazy w zasa.dzie o nieruJnuńskie wyłącza nadzwycza.j pośrednictu;o wielkim rozprzestrzenieniu, co rUTJ1Uliski.e: 1. buzdugan (tureckie) 2. caber (ogólnosłow) 3. formafirma (łac.) 'i. guna-houne (łac., og.-slow.) IV. Następnie dzenia trzeba rosyjskiego rumuńskich usunąć albo na języki u;yrazy, ukraińskiego słowiańskie które w języku rumuńskim i oczywiście nie należą w Karpatach. Są to: baj barak (ukr., ros.) 2. halahan-galagan (ukr.) 3. huska (ukr., pol.) 4. kaus-kawusz (ukr., pol., ros. lit.) 5. kłebana 6. mizdra 7. tobiłka 1. (kr.) (ukr., (ukr., są pocho- do wpływów ros.) pol.) V. odrzucone: Z ogólnej wyrazy, nie mają nego: I. Wyrazy ale w każdym musimy najpierw pochodzenia, do wyłączyć pasterstw'1 RumU1iskie wyrazy Aby sprawdzić najpierw z dalszej pospolite i nazu;y miejscowe w języku ukraińskim: wyrazy pochodzenia rumuńskiego na Morawach, trzeba liczby wyrazów odzielić u;yrazy na pewno rumu)iskie~/o �477 476 pochodzenia, Wyrazy teystępujące rumuńskie języku te w języku ukTClińskim, polskim można podzielić ukraińskim i slowackim. na 6 grup, a mia- 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. WyrGzy rumuńskie, arawona bostan buna bunika doga dżyngaszlywyj fortuna B. Wyrazy rumuńskie 1. butuki 2. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. rumu7'l.skie blynda błyndyj bowhar bowharka cara fłekew fołos,-yty fudulia Wyrazy 9. 10. 11. 12. 13. 14. tylko u Ukraińców kamata karcura katusza kłaka kodasz kokona łok 9. 12 13. 14. 15. 16. rumuńskie rumuńskie 12. 13. 14. 15. śa 17. 20. sembryła 6. spindz Ukrai1~ców i Hucu/ów: piżma pomana 19. putera 20. samanaty 2l. saraka 22. szkam 23 tarkatyj 24. t jar 25. 17. 18. bukowińskich Ukraińców mosza 3. bukowińskich na zgarda Pokucill." szwara Ukraińców i w Haliczu: adzymka F. Wyrazy rumuńskie, występujące prawdopodobnie ukraińszczyzny, a zwlaszcza karpackiej. Wyrazy te można jeszcze podzielić a) nazwy miejscowe b) wyrazy pospolite na terenie c a I ej na: a) Wyłącznie jako n a z w y m i e j s c o wena terenie szanej ukraińsko-rumuńskiej, ale przeważnie \v pobliżu wościcwych rumuńsko-ukraińskich, występują: 1. Akryszory 2. Ardżeluczna 16 18. 5 genzura harmasar hergew kamanak kapestra kiptar lew małaj w języku 10. 11. 19 bukolL'ińskich w języku 2. na Bukowinie: moszul muszia 17. part' 18. rezesz 19. stempyraty 20. szopra 21. wenit 15. ; 6. u Hucu/óte: w języku 10. 11. 1. kondury E. 8. tylko czokan 4. handżuga czembor D. Wyrazy teystęy,ujące 3. C. Wyrazy 1. 8. 9. nowicie: A. 7. 3. Arszica (kilkakrotnl0) 4. Baltagul o ludności miegranic narodo- 5. Brebeneskul 6. Breskul Brustur Czerbul Dragulec Faszory Karatura Karatul Kuratulec Łedeskul Leurda Lunga Negrowa Niagryn Niagrowo Pekura 21. Petranka 22. Petros 23. Pietros 24. Pietrosul 25. Pietrikiw 26. Petrykalnyj 27. Petr.iczil 28. Petrosa 29. Pikul-Pikunj Pikuj (kilkakrotnie) 30. Pinu 31. Raduł 32. Raduskul ~3. Ruszor 34. 3,j. 36 37 38. 39. 40. 41. 42. ~3. 44 45. 46. 47 Rotundul Latundur Sekatura (trzy razy) Seketura Strymba Stremba Strimba (dwa razy) Szeszul Szeszory Tejt;sz Turkul Turkulec Tusul (trzy razy) Waskul Obok tych nazw już analizowanych istnieją na granicach narodowościowych rumuńsko-ukraińskich, w ogóle na terenach na południe od Karpat, ale szczególnie w Marmoroszy, liczne jeszcze n a z w y m i e j s c o w e, osad. wód itd. rumuńskiego pochodzenia. Zebrane zostały pośród nazw miejscowych, publikowanych u Petrova, "Nazvy". Ponieważ jednak książka ta zawiera materiał całkiem prymitywny, bez jakiegokolwiek opracowania, przeto dla naszych celów kierować się nią nie można. Dlatego też dalej cytować będę na pierwszym miejscu Dragana Romanii, który nazwy te wyciągnął z książki Petrowa, tylko naturalnie opuszczam wszystko, co według mego zdania na pewno nie jest rumuńskiego pochodzenia, a przytoczę tylko takie nazwy, które bezspornie są pochodzenia rumuńskiego. Jednocześnie zwracam uwagę, że nie można tu liczyć na dokładność liczbową, gdyż często się te nazwy tylko na pozór powtarzają, zwłaszcza kiedy ta sama nazwa miejscowa została zapisana na dwóch albo i więc<?j sąsiednich miejscowościach, jak to często miało miejsce w zbiorze Petrova "Nazvy". Najmniej jest tych nazw, co prawda, na terenach najbardziej odległych od terytorium rumuńskiego. Tak więc w dawnym ok r ę g u u Ż s k i m nazw na pewno rumuńSKiego nochcdzenia (obok nazw pochodzących od wyrazów pospolitych rumuńskiego albo wołoskiego pochodzenia w Karpatach, jak Kiczery, Magury, Manczuly, ~Irliny, Koliba i osobliwych, jak Podyszur, Pyd Korastavicij) jest tylko kilka: 1. Lokszor (Draganu Romanii 367, Petrov Nauy 60, miejscowość Luta;. 2. Roszkańa (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 66, Volosjanka). 3. Skereszora (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 65, Turica). 4. Stinka (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 62, Podharode). 5. Stinky (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 59, Huta Polonia). �479 Więcej jest ich poniekąd w dawnym okręgu b e l' e Ż s kim. Przytaczam nazwy: Fry~zinet, Frysenet albo Frysinet Kodiszera albo Kodoszera, Kodroszory, Rapid, Stremtura, Stramtura, Temnatik. Co do pozostałych szczegółów, dotyczących tych nazw, to trzeba zajrzeć do mej książki na str. 434. Najwięcej nazw miejscowego rumuńskiego pochodzenia jest naturalnie w dawnym o krę g u m a l' m a l' o s k i m; w książce na str. 434-438 przytaczam 101 nazw miejscowych, które tu ze względu na brak czasu pomijam. b) Wyrazy w języku 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16 17. 18. 19. pospolite ukraińskim alticja aret'y babana bajur balmusz balta bałyga barza baśka batałew benket bredulec brendusza bukata burdej cynkakora czukurlyj dibie dżigeraj na pewno rU7ilU1iskiego pochodzenia, jako echo kontaktów lestwem polskim: 1. GALBlN, 21. 22. 23. 24. /.5. 26. 27 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 3'1. 38. na~wa monety który 1. bucior, 2. multan, występujqce 3. Pyczor, 39. 40 41 42. 43. 44. 4.5. <1-6. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. ~5. 56. ływada mageran maj menzera nana~zko peskar porńala prażyna proskura ramaszyća rosza sap, -aty, -atol' spuza trandafylj, -fyra tryfoj, -folj turma tuszyra, -yryty wakar należy polska do wyrazu VII. Takich literackie, pochodzenia występujące i kró- jeżdziec, rajtar w Cieszyńskiem, nazwa miejscowa muntean wyraz rodzimego pochodzenia pochodzenia polskiego w Cieszyń- skiem. VIII. Wyrazy pochodzenia rumuitskiego, występujqce Wyrazów rumuńskiego pochodzenia, ku słowackim, nie ma w ogóle. tytko w języku które by występowały s!owackim: tylko w języ- Odrzuciłem: 1. Batiz, gdyż mówić o jego rumuńskim pochodzeniu jest rzeczą ryzykowną ze względu na brak obiektywnych podstaw. 2. Czadca, rodzima nazwa nader miejscowa, który choć jest może pochodzenia rumUllskiego, na pewno przyjęty od Węgrów i wreszcie 3. ficur, to jednak jest 4. vakarka, który jest bardzo wątpliwy, jeśli chodzi o jego rumuńskie pochodzenie, a gdyby nawet zgodzić się na takie przypuszczenie, to jednak jego szczególna i niezrozumiała ewolucja semantyczna szła na pewno dalszą drogą, poprzez język ukraiński, w którym wyraz ten z czasem wyszedł z użycia (chociaż zachował·o się tam wakaT). IX. Oprócz przytoczonych nazw miej~cowych i wyrazów pospolitych rumUllskiego pochodzenia, występujących w języku ukraińskim, w załączonej literaturze podałem jeszcze szereg dalszych, które byłem zmuszony odrzucić z różnych pcwodów. Są to albo wyrazy obce lub rodzime, mylnie wywodzone z języka rumuńskiego, albo też wyrazy onomatopeiczne lub bez etymologii i wyrazy wątpliwe, wszystkie jednak nierumuńskiego pochodzenia. Ogółem jest tu 18 nazw miejscowych i 48 wyrazów pospolitych, przytoczonych w książce na str. 439, których tu wyliczać nie będę. rumuńskiego rumuńskimi putyra rumuńskiego VI. Wyrazy księstwami 2. KAŁARASZ, forma nazwisko 4. Czantoryja, dzermała facernyj fijn ilutur frika fruntasz gard- hard gogoman gros kałusz kapusz karausza koda kokosz konara konfitury korkobeć kurmej kyrża między Odrzuciłem są następujące: 20. historycznych tytko w polszczyźnie: wyrazów je~t mało. Są to najprawdcpodobniej tylko wyrazy gdyż występują wyłącznie w dziełach z minionych stuleci i to Wyrazy rumuńskie Dalej z ogólnej razy rumuńskiego i polskiemu: 1. BUNZ BUDZ 2. BYSZYHA 3. CARYNA wspóLne językowi ukraińskiemu liczby analizowanych wyrazów pochodzenia, które są wspólne 4. FALCZA 5. GYRŁYGA 6. MACZUGA i polskiemu: trzeba wyodrębnić wyjęzykowi ukraińskiemu URMA ~] ŻEREP 7. Odrzucilem tu 32 wyrazy, Idóre mylnie w.y\vodzono z języka rumui'iskiego; niektóre z nich są wyrazami onomatopeicznymi, inne znów wyrazami bez etymologii, jeszcze inne należą do wyrazów wątpliwych. Przytoczyłem je w książce na str. 441. �X. Wyrazy rumuńskie, wspólne językowi Znalazłem tylko: l. DZAMA, 2. KRACZUN (tylko na terenie Słowacji ców) 3. PRASZITBA (od ukr. praszuwaty). Odrzuciłem 1. jako wyrazy, i slowackiemu: ukroiYlskiemu wschodniej, które nie są pochodzenia widocznie od Ukrail1- rumul'1skiego: beteha, 2. czapasz, wyraz 3. tokmyty pochodzenia węgierskiego i śa, tokma, ukrair.skie" tylko na terenie ~cowa ~ która w wypadku, gdyby była poprawna, wymagałaby bezwzględnie rumuńskiego pośrednictwa i byłaby bezspornym dowodem tego, że Rumuni przynajmniej w tym punkcie w najbardziej na zachód wysuniętej części Karpat byli rzeczywiście - jest nader wątpliwa, a wszystki8 inne okoliczności zewnętrzne są zdecydowanie przeciw jej rumuńskiemu pochodzeniu. Zresztą trzeba odrzucić i dalsze wyrazy, na które wskazywali różni ba.dacze jako na wyrazy pochodzenia rumuńskiego, w toku analizy wykazałem, że ich twierdzenia są błędne. Słowacji Wschodniej. 2. XI. WyTCIzy rumuńskie wspólne językowi ukTCIiYlskiemu, polskiemu i sławuc- kiemu. 1. DZER 2. FREMBIJA 3. MAlVIAŁYGA 4. lVIINCZOŁ 5. PLAJ (tylko na terenie Słowacji Wschodniej). Odrzuciłem 18 wyrazów rodzimego albo occego, ale nierumuńskiego pochodzenia, wyrazy bez etymologii i wątpliwe. W książce przytaczam je na str. 442. XII. Wyrazy Wyrazów nie rumuńskie, na pewno Woloszczyzny występujące tyLko na. terenie rumuYlskiego Morawskiej Są tu bądź to wyrazy pochodzenia Wołoszczyzny występujących Morawskiej. tylko na tert'.- nie ma w ogóle. Ze względu na postać czysto fonetyczną można by brać pod uwagę nazwę PEST ALAK, góra w Ostrawicy, która nie znajduje się nawet na terenie Wołoszczyzny Mor., tylko w Cieszyńskiem. W takiej izolacji rumuńskie pochodzenie tej nazwy miejscowej wydaje mi się wręcz nieprawdopodobne, a jej znaczenie (po rumuńsku "na drugiej stronie jeziora") zupełnie nie do przyjęcia. Nazwa mogła powstać chyba jedynie po wybudowaniu rezerwuaru na rzece Białej. Miejscowy historyk wykonałby bardzo pożyteczną pracę, gdyby stwierdził, kiedy wspomniany rezerwuar wodny został wybudowany i jacy mieszkal'1cy żyli wówczas w tej okolicy. Osobiście mam wiele wątpliwości co do rumuńskiego pochodzenia tego wyrazu, który ani dziś, ani w niedawnej przeszłości nie istniał, gdyż nie występuje ona ani na mapach Wojskowego Instytutu Geograficznego Czechosłowacji, ani też na mapach turystycznych, a osobiście stwierdziłem, że i wśród ludu nie jest znany. Jeżeli zaś przypuścimy, że był znany w czasach dawniejszych, to musimy wiedzieć dokładnie, kiedy i gdzie się ta nazwa pojawiła, czy dane żródło jest dostatecznie pewne, czy odczytanie i zapis są właściwe i czy nie chodzi tu o zniekształcenie jakiejś innej nazwy, której sam nie mogę si~ dopatrzyć. Wobec takich niejasnych okoliczności ta jedyna nazwa miej- pochodzenia ~1~batryn Brumov scowa) (n. miej- bądź też u:yrazy po prostu bajt, baj tek 9. Bojatin, Bojatinka (miejscowe) 8. albo wyrazy 14. obcego, łak 7. Vakovna niejasne gasat' miskujes 15. (n. miej- 12. 13. muńka vrzuła jak: wątpliwe, frółka 6. jak: rodzime, 10. 11. jak: ale nierumuńskiego, drak 4. gury 5. kadańa 3. uvijat'śe Nazwy miejscowe 16. Batrna (dwukrotnie) i 17. Batrnka (dwukrotnie) są naj prawdopodobniej formacjami rodzimymi. 18. Bolt jest nazwiskiem i wcale nie musi mieć związku z wyrazem słowiańskim, który narzeczowo występuje w Siedmiogrodzie tylko jako wyraz pospolity i wreszcie 19. usna uzna w postaci Uzgruń może przypominać nazwę tureckiego plemienia Uzów, a co do skrótów us-, jak przytaczał Valek, to nie mamy pewności, czy na prawdę chodzi o ten wyraz. Krótko mówiąc, przytoczonych wyrazó",T nie można uważać za wyrazy na pewno rumul'1skiego pochodzenia i dlatego je odrzucam. Odrzuciłem dalej wyrazy wspólne wołosko-słowackie: są tylko dwa: ostec i terigat', które są rodzime. Wyrazów rumuńskiego pochodzenia, wspólnych rawach i narzeczom słowackim nie znalazłem; nie znaLazłem na Morawach również i diaLektom takich wyrazów, które tylko byłyby Wołochom wspóLne na Mo- Wołochom polskim. Natomiast jedyny wyraz wołoski pukrysza i ukraiński bokrejda jest pochodzenia węgierskiego. Dalszy wyraz wspólny z językiem ukraińskim, to tylko ukraińska forma hrun, która wskazuje na pewno na element narodowościowo ukraiński i wschodniosłowacki na terenie Wołoszczyzny Morawskiej. J1 "Lud", t. XLV �482 483 Wyrazy kom na pewno i Ukraińcom nie rumuńskiego pochodzenia, gdyż musiałem istnieja" wspó~~e Wo!ochom, Pola:· odrzuclc: 1. Czerdak jako wyraz turecki 2. geverec i 3. spina (częste i miejscowe), jako wyrazy pierw!>Ze greckiego, a drugie łacińskiego pochodzenia oraz 4. Lopuszna (n. miejscowa, jest to wyraz naj prawdopodobniej pochodzenia ukraińskiego) Wyrazy wspólne wołosko-slouacko-ukraińskie tylko dwa: 1. DEI\UKAT - ZMENDYKATY Odrzuciłem: 1. krivak, jako wyraz rodzimy pochodzenia 2. GAHURA i 2 hajs, Dalej nie istniej ą wyrazy na pewno byłyby wspólne Wołochom na Morawach, mu, gdyż musiałem odrzucić: jako GAURA - wyraz GAURA węgierski rumuńskiego językowt są rumuńskiego P.ochodzenia, polsktemu t kt~re slowackw- Obecnie muszę wyraźnie na pewno zwrócić uwagę, rumuńskiego że największą pochodzenia sta~.o~ia, część sklad~wC{ wyrazy wsr;ol;te, tj. wyrazy sięgające od Ukramc~w poprzez p~lakow i Słowaków aż na Morawy. Jest ich, co prawda, takze mało, ale JednClk więcej niż dotąd przytoczonych: 1"1. PODISZAR 1. BRYNDZA 10. KOMARNIK 18. REDYKAT 2. CAP 11. KURASTVA-KU19. RUMIGAT 3. CAREK LASTRA ::'0. SIUTY - SZUTY 4. CZUTORA 12. KURNOTA CZUTY 5. FUJARA 13. LAJA 21. STRUNGA 6. GLAGA-KLAGA 14. MERYNDA - ME22. URDA 7. GRAPA-GROPA RYZATY 23. VAKESZA 8. HALBIJA 15. MURGANA 24. VETULA 9. KOLIBA 16. PLEKAT-PLEGAT w całych Karpatach, Znacznie więcej jednak jest wyrazów rumuńskiego pochodzenia. Są to: a) uyrazy 1. facka z zachodu 2. striga uyrazy niemieckiego niesłusznie uważanych za wyrazy" jafera ej naj prawdopodobniej d) 1. 2. 3. pochodzenia 2. geleta 4. putyra cgólno-slowiańskie, 1. czetina 2. czula 3. dił - dział jak: 4. polana 5. turnut' 6 vatra wyrazy na pEwno węgierskiego pochodzenia baganczi 4. pantłyka birka - berka 5. salasz chotar - kotar C. syhla ej wyrazy pochodzenia 1. borsuk pochodzenia 1. multanki g) uyrazy jednak 7. vatrał 8. vojvoda 7. valach tureckiego 2. czoban f) wyrazy 1. Bacza, jako wyraz pochodzenia słowiańskiego, a także 2. pistrula, rodzimego pochodzenia; .. . 3. Bukerysa, Bukorova (jeżeli oczywiście ~u nalezą, ~ me. do put~ra ~~utiereszka itd.) są najprawdopodobmeJ pochoozema węglers lego i wreszcie 4. traka! trakacz pochodzenia niemieckiego. u;yl'azów 1:::) 1. afena 3. mosor - pochodzące nie można 1. gruń - hrun Kikula - Gigula 3. koszar 2. polskiego moldanky i wreszcie ze slowia1iskiego środowiska przypisywać Rumunom. 4. krdel 5. kyczera 6. Magura karpackiego, których 7. pirta zsinczica 8. Jakie są to wyrazy, a mianowIcie do których działów życia ludzkiego i zatrudnienia należą oraz wszy~tko co jeszcze dalej można wywnioskować z dotychczasowych badań, to wszystko wyłożyłem w następnym rozdziale końcowym, po zapoznaniu się z Wołoszczyzną Morawską z jej położeniem, z jej granicami, z jej osobliwościami -- jeżeli ma je w ogóle _ narzeczowymi, etnograficznymi, antropologicznymi i innymi. W końcu pozostawiłem trzeba nadmienić, że z· wyrazów, które z materiału Valka do dalszej analizy, tutaj odrzuciłem wszystkie oprócz dimikat, caTek, plekat', laja, które należą do wyrazów pasterskich. Przytoczyłem dość szczegółowo wielką liczbę wyrazów rumuńskiego pochodzenia, które występuje na różnych terenach językowych Karpat zachodnich. Opuściłem jednak znacznie większą liczbę wyrazów, które różni autorzy nie~łusznie podawali za wyrazy pochodzenia rumuńskiego. Na zakończenie chciałbym zwrócić uwagę, że jeśli chodzi o wyrazy pochodzenia rumuńskiego albo wyrazy niesłusznie za takie podawane, które przyjąłem lub odrzuciłem dla języka ukraińskiego, to obraz wcale nie jest jeszcze pełny. W rzeczywistości zajmowałem się tylko wyrazami i nazwami miejscowymi, które znalazłem w toku swych badall nad wpływami rumuńskimi na Wołoszczyźnie Morawskiej w szerszych ramach Karpat. Ze wzglę31° �485 484 du jednak na zbyt obszerny materiał nie mogłem badań całkowicie wyczerpać, jeśli chodzi o wpływy rumuńskie specjalnie na język ukrail1ski i pol!lki. Jest rzeczą oczywistą, że wyszukiwanie ev.:entualnych dal.szyc~ wyrazów i nazw miejscowych w literaturze topografIczne), etnografIczneJ i folklorystycznej w języku ukraińskim i polskim pozostaje zadaniem na przyszłość. Jest to zadanie mozolne i wiele wymagające od badacza, ale byłby już czas, aby to zadanie wykonać. . Wreszcie chciałbym jeszcze podkreślić, że podobnie jak w innych dzlCdzinach społeczno-gospodarczego i kulturalnego życia ludu w Karpatach, które w książce swej choćby pokrótce uwzględniłem, ale o których tutaj trudno nawet wspomnieć, i tak w dziedzinie czysto językowej trzeba zwracać uwagę na językowe elementy węgierskie oraz na inne wpływy. Względy głównie natury politycznej, które w ciągu minionego stulecia były przyczyną zacierania i bagatelizowania wpływu węgierskiego i nie!lłusznego powiększania wpływu rumuńskiego w Karpatach, dziś już nie istnieją· Obecnie powinniśmy być znacznie obiektywnie.jsi, ponieważ ~Ylko w ten S?oso:J wykonamy słusznie i całkowicie zadame naukowe, ktore przed namI stal. D. Krandżalow Ołomuniec, Czechosłowacja z udziału IV Sprawozdanie V Kongresie Nauk antropologicznych i etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 r. Celem określenia charakteru badań naukowych Kongresu i udziału w tych badaniach po!lzczególnych krajów należy rozpatrzyć po kolei 5 zasadniczych aspektów, w których tenże charakter uwydatnia się wyrażnie: 1) jakość pr':lblematyki, w której ogniskują się zainteresowania pracowników naukowych; 2) cele, jakie sobie wytycza nauka w danym społeczeństwie; 2) jakość i ilość materiału, jakim dysponują pracownicy naukowi; 4) rodzaj metody, która jest najczęściej stosowana; tutaj mieszczą się także środki, jakimi posługują się dane dziedziny nauki; 3) wyniki badań oceniane w ramach odnośnej dyscypliny oraz ich wartość dla ogólnego postępu wiedzy ludzkiej. Kongre!l, na który przybyło blisko 700 uczestników miał być przeglądem i podsumowaniem wyników badań przeprowadzonych w 48 państwach świata w dziedzinie antropologii i etnologii (w Ameryce nazywanej "social anthropology"). Zresztą nie tylko pod względem nomenklatury zarysowuje się różnica w sposobie pojmowania antropologii i etnologii w społeczeilstwach Starego i Nowego Swiata. 1) Przechodząc tedy po kolei powyższe 5 aspektów nauki, bezstronny obserwator zauważy, że problematyka etnologii Nowego Swiata dotyczy głównie synchronicznej strony przedmiotów i zjawisk podlegających dociekaniu naukowemu. Natomiast nauka Starego Swiata zadaje sobie pytanie nie tylko, jak to jest np. z danym typem antropologicznym czy z danym cbrzędem, jakie są cechy anatomiczne typu względnie, jaki jest przebieg obrzędu, w jakich warunkach pojawia się dany typ wzgl. dokonuje się obrzęd, ale również skąd się wziął, jakie jest jego pochodzenie, jakie są jego pcwiązania z innymi zjawiskami z zakresu kultury, socjologii, a nawet biologii i fizjologii. Problema tyka badań naukowych Starego Swiata obraca się tedy zarówno w kręgu badań statycznych, dążących do określenia postaci zjawiskowej przedmiotu, jak i jego historii, a wreszcie dąży ona do odtworzenia jego dynamiki, rozwoju i warunków tegoż rozwoju w życiu współczesnym. Jest tedy bardziej wielostronna niż problematyka nauki Nowego Swiata. 2) Tematyka Nowego Świata stawia sobie za cel jak najdokłacfniejszy i j ak najwierniejszy opis zj awiska kulturowego bez uciekania się do informacji pośrednich, fragmentarycznych i obfitujących w różnorodne interpretacje, czasami niejasne, zawikłane lub wręcz sprzeczne. Nastawienie ogólne życia, a więc i nauki idzie po linii praktycznych zainteresowań, zastosowań, rzadziej zaś badacz stara się dotrzeć do żródeł, �486 lub do podstawowych przyczyn i warunków, w których powstaje odnośne zjawisko (geneza). Jeszcze rzadziej zapuszcza się w dociekania teoretyczne dotyczące pryncypiów, mające wykryć ogólne podstawy czy zasady, na których opiera się dana dziedzina wiedzy. Jeśli interesują go jeszcze powiązania między różnorodnymi zjawiskami kultury a pewnymi faldami, dotyczącymi struktury tychże zjawisk, względnie związki cech anatomicznych z warunkami, w których się one znachodzą, to już odniesienia tychże faktów, ich związki z charakterem przyrody, z rodzajem typu anatomicznego lub z dominującą u tegoż typu psychiką czy strukturą języka będzie uważał za zadanie przerastające jego siły i raczej ujmujące niż dodające wagi jego twierdzeniom jako specjalisty w określonej gałęzi wiedzy. ,Jeżeli tedy chodzi o cele czy zadania antropologii i etnologii na najbliższą przyszłość, to w Nowym Świecie są to cele raczej utylitarne, praktyczne niż teoretyczne, np. jak przeprowadzić akulturację tj. przyswojenie cywilizacji amerykańskiej przez Indian Ameryki Północnej w sposób najprostszy, bez najmniej szych wstrząsów, oporów i naruszania zasady swcbody życia, tak Indian jak i Amerykanów. Natomiast do zadań etnologii w ujęciu Starego Świata należą m. in. badania, czy dany typ antropologiczny lub wytwór kulturowy jest wynikiem samorzutnego, spontanicznego rozwoju człowieka względnie społeczeilstwa, czy jest on produktem rodzimym, mieszanym lUb zapożyczonym. Jeżeli zaś zachodzą podobne fakty w dwu odrębnych i odległych od siebie grupach etnicznych, to antropologia i etnologia Starego Świata odczuwa potrzebę określenia czy to podobieństwo jest wynikiem niezależnego rozwoju (konwergencja), czy też zapożyczeniem dóbr kulturowych dokonanym w dawnych, zamierzchłych czasach, a w tym wypadku, czy odbył się tu najazd lub imigracja. Wreszcie interesują ją, jakiego rodzaju przyczyny spowodowały zróżnicowanie się typów antropologicznych lub rozejście się danych grup etnicznych; interesuje ją także pochodzenie odnośnych zjawisk kulturowych dlatego też cele antropologii i etnologii Starego Swiata sięgają dalej w głąb rozwoju odnośnych społeczeństw i niejednokrotnie posiadają charakter dociekań teoretycznych. 3) Natomiast Newy :O:wiat przoduje pod względem ilości materiału. l\Ia on bowiem dostępny nie tylko olbrzymi materiał własny na terenie USA, ale również posiada środki dla przeprowadzenia badań we wszystkich częściach świata, w naj odleglejszych zakątkach. Brak mu tylko materiału wykopaliskowego z pierwszych okresów rozwoju człowieka i jego kultury. 4) W Nowym Świecie przeważa metoda opisowa, którą popiera o ile tylko to jest możliwe eksperyment, praca laboratoryjna, obliczenia statystyczne. Oczywiście film, odlew, spektograf dżwiękowy znajdują tu zastosowanie wręcz ogromne. Stary Świat nie zawsze może sobie pozwolić na kosztowne ekspedycje czy badania laboratoryjne, góruje on jednak wypracowaniem ścisłych, gruntownych i niesłychanie precyzyjnych metod, które np. w jednym z działów etnologii, a mianowicie w etnolingwistyce dają znakomite rezultaty. 5) Wreszcie jeśli chodzi o wyniki badań, to bezwzględna ich ocena w ramach odnośnej dyscypliny nie zawsze wypadnie na korzyść amerykańskiego sposobu badań; dają one wprawdzie rezultaty bijące w oczy swoją wszechstronnością przedstawienia, pro5totą opisu, poglądowością i praktycznym zastosowaniem. Natomiast przy ocenie względnej wartości rezultatów badań naukowych, a więc, gdy się weźmie pod uwagę przydatność, zastosowalność wyników poszczególnych prac do problemów etnologii lub antropologii ogólnej, gdy się rozważy ich wartość dla rozwiązania problemów wiedzy w ogóle, to okaże się, że większą wartość w tym kierunku posiadają prace wykonywane w Starym Swiecie. Przykład: problem powstania mowy ludzkiej jest prawie nietykany w Nowym Świecie - podczas gdy w Starym Świecie najtęższe umysły (plato, Leibnitz) kusiły się o jego rozwiązanie i nie można zaprzeczyć, że wskutek prac podejmowanych w tym kierunku, jesteśmy dziś bliscy jego rozwiązania. Tak samo negatywne stanowisko kół etnologów amerykańskich w stosunku do uznania związku między faktami z zakresu kultury, socjologii i języka uległo w ostatnich czasach korzystnej zmianie właśnie wskutek prac na kontynencie (Szkoła P. W. Schmidt'a, Alf Sonnerfelt). Dlatego nie gdzieindziej, lecz w Ameryce powstał odrębny dział językoznawstwa zwany Ethnolinguistics lub Cultural Linguistics. Również pod wpływem prac językoznawstwa historyczno-porównawczego Starego Świata językoznawstwo amerykańskie zabrało się nareszcie do uporządkowania i przeprowadzenia klasyfikacji języków Ameryki Południowej. Początek jednak w tej dziedzinie dał L e h m a n n, P. W. S c h m i d t i inni. Jeśli idzie o prace Kongresu, to o wynikach odnośnych badań naukowych trudno mówić, gdy się nie ma pełnego tekstu referatów wygłoszonych na Kongresie. Na razie tedy zestawimy udział ilościowy poszczególnych krajów w sekcjach poszczególnych odgałęzień 3 zasadniczych typów tematyki: 1) tematyka ogólnie antropologiczna; 2) tematyka etnologiczna; 3) tema'tyka historyczna. Pierwsza z nich ujmuje człowieka jako jednostkę fizyczną, biologiczn,,! i społeczną; w drugiej jednostką jest plemię, lud względnie naród w aspekcie przestrzennym, a więc pod względem jego cech etnicznych, tudzież jego twórczość i oddziaływanie na inne jednostki etniczne; trzecia tematyka ujmuje jednostkę rasową lub etniczną i śledzi rozwój typu antropologicznego, jednak nie samego w sobie, ale w ścisłej łączności i powiązaniu z pozostałymi typami rasowymi lub grupami etnicznymi. l) Pierwszą tedy grupę tematów cechuje problematyka głównie sta- �tyczna, niekiedy dynamiczna (proces rozwojowy ontogenetyczny), a już rzadko kiedy hi~toryczna. 2) Cel jej dotyczy już to postaci zewnętrznej typu antropologicznego, ~połecznego lub kulturowego, już to jego struktury wewnętrznej, względnie funkcji jaką typ ten ma do spełnienia. Wreszcie celem tym może być zba· danie związków, podobieństw i różnic między poszczególnymi typami rasowymi, między różnymi rodzajami struktury społecznej i kulturowej oraz warunkami życia. W koncu cel ten może dotyczyć pryncypiów, tzn. owych ogólnych zasad i metod na których wspiera się gmach antropologii w szerokim znaczeniu tego wyrazu. W pierwszym wypadku dotyczącym zewnętrznej postaci przedmiob badań będzie to cel ściśle poznawczy, specjalistyczny; w drugim dotyczy on związków, jest praktyczny, wyznaczający niejednokrotnie normę postępowania ludzkiego w danych warunkach życia, wreszcie w trzecim, gdy chodzi o dotarcie do źródła podstaw antropologii jako nauki, jest to cel pryncypialistyczny. 3) Materiał naukowy w tej grupie tematów zbierany jest w mIeJscu ograniczonym (np. badanie antropometryczne mieszkańców kraju, z którego pochodzi autor referatu), lub materiał zbierany wszędzie, innymi słowy, będzie on nieograniczony pod względem miejsca. Pod względem czasu jest on w przeważnej mierze synchroniczny, głównie zaś będą stanowiły go przedmioty konkretne (ciało ludzkie oraz związane z nim zjawiska biologiczne i spoleczne). Rzadziej zaś (najczęściej w wypadku problematyki dynamicznej) są to obserwacje dotyczące zachowania gię organizmu ludzkiego lub pewnej grupy społecznej przy zmianie warunków życia lub otoczenia. 4) a) Metoda jest albo czysto opisowa (obraz, opis, pomiary) albo opis jest połączony z analizą struktury i funkcji przedmiotu, albo wreszcie obok opisu i analizy jest podana synteza. Synteza może się wyrażać we wnioskach prowadzących do praktycznego zastosowania wyniku badań w życiu współczegnym (np. organizacja życia, prawo, wskazówki do postępowania w akulturacji, a więc dotyczące kierowania przyswajaniem kultury przez elementy etniczne obce danej kulturze). b) W tematyce antropologicznej stosuje się metodę porównawczą, dającą zestawienie podobiel1stw i różnic w przestrzeni. c) W zależności od warunków w jakich się przeprowadza odnośne badania stosuje się najczęściej metodę śledzenia przedmiotu badań w warunkach naturalnych, a więc jest to metoda terenowa. Rzadziej badania antropologiczne lub socjologiczne dokonują się yv warunkach sztucznych, a wted~' metoda ma charakter laboratoryjno-eksperymentalny (kierowanie rozwojem i dobór warunków wpływających na rozwój w wypadku problematyki dynamicznej). !) W ramach tematyki antropologicznej c1ziałów nauki, a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) tematyka antropologię fizyczną antropologię stosowaną organizację społeczną . akulh.:rację organizację polityczną i pra\\io teorię wartości Kongresu obejmowała 20 referatów 10 13 17 10 3 r a z e m: 73 referaty I tak przy ogólnej przewadze referatów pochodzących z Nowego Świata, zrozumiałej choćby ze względu na bliskość miejsca Kongresu, wyrażającej się liczbą 170 referatów tj. 610/0 ogólnej liczby w stogunku do 109 tj. 39~/0 ze Świata Starego - pewne dzialy byly reprezentowane wyłącznie przez referaty z Nowego Świata, a mianowicie: Teoria wartości - 3 referaty z USA. Etnolingwistyka - 5 ref. (4 z USA i l z Puerto Rico) Ekonomika - 3 ref. z USA Archeologia N. Świata - 21 ref. z N. ŚW. Sztuka - 5 ref. (4 z USA i 1 z Australii) Inne działy wykazują znaczną przewagę amerykańskich referatów, a miancwicie: Muzeologia (12 N. Sw.: 1 St. Sw.) - 92010N. SW. Akulturacja (14 N. Sw.: 3 Si. Św.) - 82°1:1 N. Św., Etnomuzykologia (10 N. Sw.: 2 St. Św.) - 830/0 N. Sw. Etnopsychologia (6 N. Sw.: 2 st. Św.) - 75010N. Sw., Etnologia (17 N. Sw.: 11 Si. Sw.) - 60010N. Sw., Antropologia stosowana (7 N. Św.: 3 st. Św.) - 700/u N. Sw., Dyfuzja i etnohistoria (7 N. Sw.: 4 St. Sw.) - 64% N. Sw., Organizacja polityczna i prawo (6 N. Św.: 4 Si. Św.) - 60"/0 N. ŚW. Folklor (4 N. Sw.: 1 st. Sw.) - 80% N. SW. W szeregu działów zachodziła równowaga między ilością referatów ze Starego i Nowego Świata. Są to następujące działy: Rasa i ewolucja człowieka (10 St. Sw.: 9 N. Św.), Polarny kompleks kulturowy (3 St. Św.: 4 N. Sw.), Religia (6 St. Sw.: 5 N. Sw.), Lingwistyka (3 St. Św: 6 N. Sw.), Organizacja społeczna (6 St. Sw.: 7 N. Sw.). Wreszcie w kilku działach ilość referatów zgłoszonych ze Starego Świata wykazuje przewagę: są to: 1) Etnografia; 2) Antropologia fizyczna; 3) Prehistoria; 4) Etnoagrikultura. �491 490 Okazuje się, że umysłowość uczonych w N. SW. jest w większym stopniu zainteresowana funkcją przedmiotu jego związkami z innymi niż samym przedmiotem. Stąd zrozumiałe, że intresuje ich więcej etnologia niż etnografia, etnolingwistyka, jako język związany z etnosem czy też jako funkcja etnosu, więcej niż lingwistyka sama dla siebie. Podobną funkcję stanowią etnopsychologia i etnomuzykologia, a nawet sztuka, w rozumieniu twórczości zbiorowej narodu czy plemienia, o jakiej mówi etnologia, a nie twórczości indywidualnej, artystycznej, o jakiej mówi historia sztuki. Na praktyczny kierunek zainteresowań uczonych N. SW. wskazuje również ilość referatów z zakresu teorii wartości, ekonomiki, organizacji politycznej i prawa, antropologii stosowanej, akulturacji, muzeologii i folkloru. Archeologia Nowego Świata jest silnie reprezentowana w referatach N. ŚW. ze względu na bogactwo i dostępność odnośnego materiału naukowego. Przeciwnie mały stosunkowo udział nauki N. SW. w pracach antropologii fizycznej tłumaczy się z jednej strony brakiem materiałów wykopaliskowych z najstarszych epok rozwoju człowieka, z drugiej wymienioną cechą umysłowości amerykańskiej, którą więcej interesuje funkcja przedmiotu niż sam przedmiot. Co do mniejszego stosunkowo udziału nauki amerykańskiej w badaniach prehistorii i etnoagrikultury, to zaważył tu, jak się zdaje rodzaj problematyki, która w obydwu wypadkach jest raczej historyczna niż statyczna: poza tym, w wypadku etnoagrikultury, Ameryka rozporządza na swym terenie mniejszym i mniej różnorodnym materiałem dotyczącym rozwoju narzędzi oraz metod gospodarki rolniczej niż Europa, Azja czy nawet Afryka. Ograniczymy się do podania tytułów i ilości niektórych referatów. Etnolingwistyka USA -- Tonalność w komunikacji sygnałowej i folklorze ludu Efik. D. Simmons, Connecticut. USA - Etnolingwistyka Plemienia Navaho. J. Ca,sagrande. USA - Urbanizacja języka Guarani jako problem językowy kulturowy, P. Garvin. USA - Badania znaczenia ruchów ciała. R. Birdwhistell. Porto Rico - Zrozumiałość Iwmunikacji (językowej) i podstawy międzyetniczne H. Wolff. Lingwistyka USA - Synonimy i homonimyafiksowe w języku Proto-Siouan. F. M. Voegelin. USA - Pokrewiellstwo języków Tsimshian i Chinookan. D. H. Hymes. Austria - Siriono w Boliwii wschodniej: język monosylabiczny. P. E. Giertler, Tyrol. USA - Od fonemu do morfemu: Fleksje aspektu ,"sobowego w języku Cuzco Quechua. ,J. Lauriault. USA - Ogólna klasyfikacja języków Ameryki Środkowej i Poludniowej .. J. Greenberg. Polska - Dane językowe dla rozwiązania chamickiego problemu w Afryce. R. stopa. Kraków. ZSRR - Pochodzenie języka Hausa. D. A. Olderogge. Belgia - Język Pigmejów Bambuti w Kongo Belgijskim. A. Burssel15 Japonia - Porównawcze studium japońskich i koreańskich nazw geograficznych. Sh. Kanazawa. USA - Przyczynowe i nieprzyczynowe interpretacje podobieństw językowych. C. F. Voegelin. USA - Nawarstwienia stapiania się morfemicznego w języku ProtoMazatec. S. Gudschinski. Przechodząc do technicznej strony zorganizowania zjazdu, rozmieszczenia referatów pod względem czasu i miejsca, wypada zaznaczyć, że organizacja zjazdu była znakomita i funkcjonowała bez najmniejszych zakłóceń w 5-ciu różnych sekcjach obradujących równocześnie. Sesje ogólne (wspólne) odbywały się zwykle wieczorem. Sesji takich było 3. W pozostałe dni zjazdu o tejże porze odbywały się pokazy filmów etnograficznych; wobec dużej ilości zgłoszonych filmów pokazy te odbywały się czasem równocześnie w 2 oddzielnych salach. Referaty specjalityczne w liczbie 279 były wygłaszane w czasie od 9-tej do l2-tej przedpołudniem i od godz. H-tej do l6-tej, czasami do l7-tej popołudniu. Każdy referat specjalistyczny trwał 20 minut, po nim następowała lO-minutowa dyskusja. Referaty na sesjach ogólnych trwały znacznie dłużej, najczęściej około 45 minut. Aby zorientować się obiektywnie, jak przedstawiał się udział Polsld, zrobiono odrębne zestawienie liczby zgłoszonych referatów, a obok podano liczebność danego narodu. Oczywiście liczby te (procenty) mają charakter jedynie ogólnie orientacyjny. Każdy bowiem poszczególny wypadek udziału w takim a nie innym zakresie wymaga uwzględnienia i omówienia szeregu czynników, które siEi na ten udział złożyły. Udział ten nie może być tedy jedynym mfernikiem dorobku i dynamiki twórczości naukowej danego narodu (pań~twa) w dziedzinie antropologii l etnologii. Ponieważ jednak stanowi on do pewnego stopnia spontaniczną manifestację tegoż dorobku względnie wymienionej dynamiki twórczości umysłowej, wobec tego korzystamy z tej okazji, aby przy uwzględnieniu całego szeregu zastrzeżeń podać odnośne liczby. Najpierw tedy podamy owe zastrzeżenia. Otóż prężność czy dynamika twórczości naukowej w pewnej dziedzinie wiedzy ludzkiej zaleŻ)' od wielu czynników: 1) od siły biologicznej danego narodu (liczba jego członków), �492 493 2) od bogactwa i środków materialnych. jakimi rozporządza nauka w danym kraju, 3) od zainteresowań naukowych społeczeństwa (zaopatrzenie nauki i naukowców, skąd wynika ilość zamówień społecznych na prace naukowe), 4) od długotrwałości tradycji i twórczości naukowej (niepodległość, własny byt państwowy danego narodu), 5) od specjalnych warunków predy~ponujących dany naród w kierunku badań naukowych tego, a nie innego rodzaju (np. charakter narodowy, uzdolnienie, warunki geograficzne, nastawienie na praktykę lub teorię, na metodę laboratoryjno-eksperymentalną lub książkową itp.). 6) od ułatwienia technicznego naukowcom wzięcia udziału w Kongresie (m. in. od miejsca zjazdu naukowego), 7) od przypadkowego zbiegu okoliczności sprzyjających lub przeszkadzających wzięciu udziału w zjeździe naukowym. ..._-----_ .. - -_._-._ .._-" S t a r y! ,biJ ... --:-1 -:--~--.:--:§ ~--------II--'-Procentowy ... .~ udział w Kongresie _ , E .~ 'f) 0.0 i ell c .. uj c.> .. • , 12 i 'u c I ~ c i -- ~ . 3,721 i proc., . N o-~-~" -- t I ~ Udział: liczba ref. j proc.' Ludność: w milionach i proc. ---~ Z ~igj ____ i B.8 1135 I i-- 0,51! Ó,63 0,~8 5 I Świat ~ ~I .~_~ 44 20 1,46 _ _! _.._. " ••. i ~ ~,321. i 0.36 [1 0.65 1 3 1,B 56 4.08 1. Udział znacznie P. Rico Haiti Austria Dania Ekwador II wyż~zy niż wypadałoby 4 razy wyższy ! 43 3,13 3 7 3 3 I i 1,7 27,44i 0,12 I L=-_.__ .J fz< ~ 3 2 i I 3.7 0,27 _-- 2 2 2 biologiczna (liczba ludności) państw - Anglia, uczestników ._-------- gl~1 lłl~I~lillg t:1~.~ ~: ~I~I !~J_.~..I~L~.j~_~~\~ g ~ ~---II-·--~-[9 1,8 i 0,72 , 0,36 I 3,24 3 12 1 12 1,OB 0,36 0,72 I 2 0,36 0,72 1 I BB \17 6,22 1,24 I ,13,5 i I I 1,B \ 0,36 1,OB I 1,44 -.. --------.~-_.-.--- I I I ~ 5-----1~-~3-1~·- ,I ------·--f-····--·-,··-------I-··--·,···~·;·--·-· I 50 26 18,6 4,9 7,4 9,B 48,B 24 13 214 3,65 1,90 0,62 0,35 0,54, 0,71 I 3,56 1,75 0,94 15,62 -1--1 ;-I--T- l \-~ \ --------I-----·--I~-~.. ~I_l~LJ_JJ IJJ...! IJJ._' ~ I I i ; ],OBI ---- ... _ narodu 3 razy wyższy 3 Udział nieco wyższy, prawie odpodiadający liczebności narodu. CSR, Hiszpania, Holandia, Norwegia, Węgry, U. Pd. Afr. --, ----- I ell ,3,5 , 0.25' 10,5: 376 ! ~i : 0,72 29 L:~;0,76 ! z liczebności Israel USA Belgia Francja Szwajcaria I i i._.__ .__ . '1 0,12; ;.... 19 8 3 II 5 I 1 I 6,84 2,88 1,88 I 1,81 0,36 ! 2 ~ i i 7,1 51 ~ I ,I "I!!,'I l' ~ --------------- .._ Ludnos'c' . milionach ii '" ~.~ ~::t:::t:..:; I' 10 4 4 i3 3,6 1,44 1,4,( i 1,08 4,32 a dynamika II 1 l c I,;l '" I <t: -< ~ al ,:.,.; i Q ! I -----------------_._----------------Udział: I' I łi czba ref. i proc. W _-_ _ ell Świat .--_ .. Nie wdając się w ścisłą analizę pOWyższych cyfr i rozpatrując udział w pracach Kongresu jedynie w związku z pierwszym czynnikiem (siła biologiczna, liczebność danego narodu) zestawienie powyższe daje następujące wyniki: 0,31 ' J- ~~.65!~~~---I I 3 l,OB i ..-1-2:-. 0 1 0,36 2: :1 0,72 j , I i I I I I 1153 143,08 I , 167 I J 2,19 I I �III Udział nieco niższy niż wypadałoby NRF, Polska, Szwecja, Portugalia, IV Udział znacznie Indie ZSRR Turcja Brazylia z liczebności narodu. Jugosławia, Australia, Meksyk, Peru. niższy *. 16 razy niższy 11 4 Japonia Włochy Argentyna 3 razy niższy 2 2 3 Jakkolwiek w referatach dopuszczonych było 5 języków, a mianowicie angielski, francuski, niemiecki, włoski i hiszpański, to jednak olbrzymi<; większość referatów (86%) była wygłoszona wyłącznie w języku angielskim (Język gospodarzy), po nim szedł język francuski (11%), a na końcu niemiecki (1,5%) i hiszpański (1,5%). Referaty, których słuchałem, prawie wszystkie stały na wysokim poziomie; uczeni, biorący udział w kongresie to ludzie niezwykle skromni, wolni od jakiejkolwiek pozy i tupetu. Zauważyłem, że i nasz dorobek naukowy ma swoje miejsce w bibliotekach USA. Nasz "Przegląd Antropologiczny" jest wyłożony do wglądu w Lectorium Muzeum w Filadelfii, a moje "Die Schnalze" spotkałem w Bibliotece Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. Roman Zofia Stopa Staszczakówna UW AGI O ZESZYCIE PROBNYM POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Na temat Zeszytu próbnego P.A.E. nadesłali recenzje z k l' a j u: prof. dr Sto Bąk (Wrocław), prof. dr K. Dobrowolski (Kraków), doc. dr M. Frankowska (Poznań), prof. dr L. Kaczmarek (Lublin), prof. dr J. Kostrzew-ski (Poznań), mgr K. Kwaśniewski (Wrocław), mgr M. TrawińskaKwaśniewska (Wrocław), doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa), prof. dr K. Majewski (Warszawa), prof. K. Moszyński (Kraków), doc. dr J. Pazdur (Warszawa), pracownicy Katedry Etnografii Uniwersytetu w Łodzi pod kier. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, pracownicy Zakładu Etnografii Uniw. Warszawskiego, prof. dr lVI. ZnamierowskaPrufferowa (Toruń), prof. dr R. Reinfuss (Kraków), doc. dr Z. Stami* Mały stosunkowo udział w Kongresie państw o wysokim Indie, ZSSR, Japonia, Włochy, a nawet Turcja tłumaczy się nych zastrzeżeń zdecydowanie negatywnym wpływem na okoliczności wymienionych w punktach od 5 do 7. poziomie nauki jak. w myśl wyżej poda-o udział w KongresiE' rowska (Kraków), mgr A. Szymczak (recenzja przedyskutowana na zebraniu naukowym II Pracowni Dialektologicznej P.A.N. pod kier. prof dr W. Droszewskiego), prof. dr J. Wąsowicz (Wrocław), prof. dr A. Zierhoffer (Poznań). Uwagi z z a g l' a n i c y nadesłali: *. Prof. dr E. Burgstaller (Zentrastelle fur den Volkskundeatlas in Osterreich Linz), prof. dr H. DalkeI' (Verband der vereine fur Volkskunde E. V., Stuttgart), prof. A. Haberlandt (Wiedeń), prof. dr V. Kiparsky (Biblioteka Uniwersytetu - Sekcja słowiańska, Finlandia-Helsinki), prof. dr S. Erixon (Stockholm), doc. dr D. Stranska (Praha), dr P. J. Meertens (Koninklijke Nederlandes Akademie. an Wetenschappen, Amsterdam), dr M. Zender (Institut £lir geschichtliche Landeskunde del' Rheinlande an del' Universitat Bonn); Prof. dr Dymitr Krandżalow - (Olomouc CSR). O g ł o s z o n o l' e c e n z j e d l' U k i e m: R. We i s, Schweiz. Archiv Volkskunde, Band 54 (1958), Bucherbesprechungen Comptes-rendus de livres. S. 160-161. Nadesłane do Redakcji PAE uwagi recenzje i listy oraz przeprowadzona dyskusja nad Zeszytem próbnym w dniach 24-26. L 1959 r. we Wrocławiu sprowadzają się w zasadzie do następujących zagadnień: A. Uwagi o g ó l n e odnośnie wydawnictwa. B. Zagadnienia m e t o d o log i c z n e (cel i zadania P.A.E., analiza możliwości i ograniczeń metody kartograficznej, zakres tematyki, baza materiałowa, ujęcia chronologiczne i ilościowe w Atlasie, problem Ziem Odzyskanych, mapowanie zjawisk językowych). C. Uwagi s z c z e g ó ł o w e odnośnie treści Zeszytu próbnego P.A.E. (strona graficzno-techniczna Atlasu, treść poszczególnych map 1-17, dokumentacja Zeszytu próbnego). Nadesłane z kraju i wygloszone na konferencji 24--26. L 1959 r. we Wrocławiu uwagi ogólne o Zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego podkreślają pożyteczność tego wydawnictwa i zaliczają go do b. ważnych osiągnięć etnografii polskiej. Polski Atlas Etnograficzny zdaniem recenzentów stanowi duży krok naprzód w metodyce prac atlasowych, jest bowiem najbardziej nowoczesnym atlasem etnograficznym spośród tych jakie się dotychczas ukazały. Kilku recenzentów m. in. zwracała u"vagę na piękną s;:atę graficzną tego wydawnictwa; "Forma zewnętrzna bardzo piękna ... " (prof. dr A. Zierhoffer), lub "Zeszyt próbny przedstawia się zewnętrznie biorąc bardzo dobrze" (prof. K. Moszyński), "druk poszczególnych map i tekstów wykonany został bardzo starannie i czysto, co pozwala przypuszczać, że i całość Atlasu wypadnie w druku również nienagannie" (Prof. dr R. Reinfuss). Uwagi nadesłane z z a g l' a n i c y odnośnie Zeszytu próbnego również zawierają pozytywne oceny. Poniżej cytujemy fragmenty recenzji wybit• Patrz Przypisy na kOllCU. �497 496 nych specjalistów z zakresu kartografii etnograficznej: (prof. S. E l' i x o n) " ... I have receh'ed your magnificent atlas together with a summ ary and indication list for which 1. I thank you. " In my opinion your contribution to the ethnographic cartography of Europe is of the greatest value ... " (prof. E. B u l' g s t a 11 er); "Mit ausserordentlicher Freude empfing ich Ihre Sendung mit dem sehr schon ausgearbeiteten ersten Teil Ihres Ethnographischen Atlas. Erlauben Sie mir, dass wir Ihnen zum Erscheinen dieses wichtigen Werkes auf das herzlichste gratulieren. Ihr Werk hat aus nich t nul' gezeigt, dass in del' volkskundlichen Kartographie methodisch immer noch neue Wege beschritten werden konnen, die in ihrer Wirkung iiberraschen, sondern dass sich fiir Polen dieselben kulturgeographischen Fragen ergeben, mit denen uns auch wir beschaftigen ... ". (dr J. M e e l' t e n s); " ... The execution seems very successful to us. I like to compliment the draughtsman as well as the printer. The addition of drawings on those maps that ask for it, is very welcome. It semms an advantage to us that each issue is going to have maps of similar thematic contens; this forwards the surveayability of the map ... We have no doubt that the PAE wi~l be a very useful contribution to the atlas of European folklore ... " (R. We i s s); " ... Zur Technik ist zu sagen, dass eine Musterkarte (mapa Darstellungsmanieren (Punktmanier, Flachenmanier, beide kombieniert, einfarbig, mehrfarbig, zusammenfassende Grenzlinien und Linienbiindel) geboten wird, alles graphisch gut gemacht und mit klaren Einsicht, dass nur die Punktmanier das wissenschaftliche Rohmaterial eines Quellenwerkes geben kann... Jedes Land muss zunachst seinen Atlas nach seinen eigenen Tendenzen und Gegebenheiten formen. Darum bleiben vorlaiifig der europaischen Koordination in technischer methodischer und inhaltlicher Hinsicht enge Grenzen gesefzt ... " W dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnograficznego zastanowiano się m. in. nad profilem jego i celami, którym Atlas ma służyć. Podstawę dyskusji stanowił przede wszystkim wstęp opracowany przez J. G a j k a zamieszczony w suplemencie wydanym do Zeszytu próbnego PAE s. 7-15, jak i sam Zeszyt próbny. Tym sprawom poświęciła dużą uwagę w swoJeJ recenzji doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, w której autorka zajmuje się rozbieżnościami w rozumieniu zakresu, tematyki i roli Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz omówiła konsekwencje tych różnych stanowisk. Zdaniem recenzentki motywem wysunięcia prac atlasowych na czołowe miejsce prac etnograficznych - "nie było założenie metodologiczne uznające metodę kartograficzną za czołową metodę pracy etnograficznej, lecz traktowanie pracy atlasowej jako środka umożliwiającego najszybciej pokrycie całej Polski szeregiem punktów badawczych i dostarczenie wyczerpującego materiału źródłowego dla syntetycznego opracowania historii 17) aBer polskiej l:ultur." ludowej. Każdy z wlą::zających się w tę pracę etnografów myślał a materiale tego typu któryby umożliwił mu zbliżyć się do zrazu·· mienia jego specjalnie interesujących zagadnień i epok". Stąd zdaniern recenzentki mimo jednolitej zgody na zalożenia atlasu powstały pewn;; nieporozumienia przy jego realizacji, wynikłe z odmiennych wymaga!'! stawianych kwestionariuszom, badaniom terenowym, gęstości sieci, jal{ i szybkości wyciągania wniosków z materiału zestawionego przez Atlas. Mimo tych różnic według doc. Kutrzeby-Pojnarowej "materiału atlasowego nie można traktować inaczej niż większość materiału uzyskanego na drodze innych badań terenowych tzn. jako materiału ilustrującego rozwój kultury ludo"vej z końca XIX i I połowy XX w. i trzeba mu stawiać te same wymagania, jakie stawiamy wszystkim innym pracom terenowym - pełności i sumienności opisu, jego reprezentatywności (popartej ujęciami iloś~iowymi) i przedstawienia dynamiczności opisanych zjawisk, której zrozumienie już na tym etapie pracy jest konieczne, gdyż wymagany przez na~ "dynamiczny" obraz narastania zjawisk nie może być mechanicznym. zestawieniem chronologicznym opisywanych w sposób statyczny faktów". Drugi cel Atlasu wig recenzentki to "zestawienie archaizmów kultury tradycyjnej w ich geograficznym występowaniu jako podstawy rekon·· strukcji pierwotnych zespołów kulturowych". Ze względu na szybką niwelację reliktów kultury ludowej, recenzentka drugi cel Atlasu uważa "za jak najbardziej palącą potrzebę i za fundamentalne zadanie Atlasc!". Następnie autorka stwierdza "w obu wypadkach wydaje się możliwe zmniejszenie liczby punktów badanych, gdyż nie zmienią one obrazu jaki uzyskujemy. Jedynie ze względu na możliwości uchwycenia większej liczby dziś nam nie znanych różnych form kulturalnych epok minionych gęsta siatka w tym wypadku ma pewne uzasadnienie (ale nie ze względu net wnioski z zasięgów, które napewno zwłaszcza na granicach zasięgów ułegły przesunięciom dziś już nie do zrekonstruowania). utrzymanie gęściejszej siatki możnaby zrekompensować ściślejszym dobraniem tematów badali, któreby ilustrowały zróżnicowanie w przeszłości na wybranych przykładach z różnych dziedzin kultury (bez szczegółowego wyczerpania opracowanych tematów). Następnie przez zmniejszenie ilości punktów zwiększyć ich pełność i wiarygodność przy eksploatacji, oraz przyśpieszyć tempo prac atlasowych". Zdaniem następnych dyskutantów wydany Zeszyt próbny PAE jest pewnego rodzaju wypadkową przedstawionych założeń, bowiem już sama metoda kartograficzna wyznaczyła w pewnym stopniu zakres tego przedsięwzięcia (mgr Trawil'1ska-Kwaśniewska). Jednakże zarysowały się różnice w stanowiskach recenzentów odnośnie zakresu metody kartograflcznej. Według prof. R. Reinfussa, doc. J. Burszty, doc. Kutrzeby-Pojnarowej kariografia etnograficzna jest tylko techniką obrazowania przestrzennego. stąd zawężenie P.tlasu do charakteru źródła. Według innych "dobór ba32 "Lud", t. XLV �499 498 danych zagadnień, sposób przeprowadzenia typologii, zestawienie poszcze·gólnych elementów na jednej mapie, lub w obrębie jednego tematu stanowią pewnego rodzaju syntezę, ktćra zależnie od jakości opracowaI1, może mieć znaczenie mniejsze lub większe od czysto źródłowego, ale z samego założenia nigdy nie może stanowić tylko źródła" (mgr Kwaśniewski, mgr Trawińska-Kwaśniewska). "Z tego punktu widzenia powstaje w PAE kilka typów kartogramów o różnych podstawach metoaologicznych, aspiracjach poznawczych, merytorycznej treści opisowej" (mgr Trawińska-Kwaśniewska). Pracownicy Zakładu Etnografii IHKM we Wrocławiu szczegółowo omówili charakter kartogramów w świetle dotychczasowej praktyki PAE, poruszyli sprawę szczegółowych metod, dróg na jakich powstają kartogramy, jednakźe dyskusja ta wybiegła nieco poza ramy dyskusji nad Zeszy tem próbnym P AE. "zmierzać (~o zatn:cinil,nia w PAE wypróbcwanych eksploratol'ów" (doc. M. Frankowska, prof. St. Bąk). W związku z badaniami i opracowaniem kartogramów wysunięto postulat dużej wagi. MaDy Zeszytu próanego noszą bowiem w swej astatecznej postaci znamiona konfliktu pomiędzy poszczególnymi stadiami opracowania; ;jkładaniem kwestionariusza, badaniami terenowymi, systematyką roboczą i ostateczną, uwidocznioną na mapie. Kontrowersja ta wynikła z faktu, że poszczególne etapy pracy wykonują r07.ne osoby, stąd postulat, aby l;:westionariusze przygotowywali przyszli autorowie tematu, do których należaloby sprawdzenie kwestionariusza w terenie przez przeprowadzenie bildań sondażowych, następnie należy zaostrzyć wymagania odnośnie wyników badań terenowych z zakresu ujęć ilościowych i chronologicznych. Podnoszono również znaczenie badań kontrolnych (doc. A. KutrzebaPojnarowa, mgr Kwaśnh:wski, mgr Trawińska-Kwaśniewska). Podstawową bazę materiałową PAE uzupełniają inne materiały (literatura, archiwa, muzea), postępowanie takie uznano zgodnie za słuszne, ponieważ konfrontacje materiałów nowszych ze starszymi źródłami stwarza możliwości wykrycia przemian kulturowych. Zwracano jednakże uwagę, czy nie należałoby na mapach wprowadzić zróżnicowania znakowego między materiałami zdobytymi w terenie a zaczerpniętymi z literatury czy archiwów (doc. Frankowska, prof. St. Bąk, doc. Kutrzeba-Pojnarowa). Równorzędne trakt(Jwanie tych źródeł wprowadza zdaniem recenzentów nieja,;ności, tymbarciziej, że w niektórych mapach np. 17 w tytule podano stan z 1950-55, tymczasem w uwadze końcowej zaznaczono, że mapę uzupełniono materiałem z innych źródeł pochodzących z lat 1873-1935 (doc. Frankowska). Stwierdzono również brak w Zeszycie próbnym bliższego określeni.1 (indeksów) materiałów pochodzących z Innych źródeł, niż badania PAE (prof. R. Reinfuss). W związku z materiałami określanymi jako inne źródła podnoszone, że raczej należałoby rezygnować z nanoszenia ich na mapę w wypadku, gdy nic nowego nie wnoszą do zasięgu wyznaczonego w oparciu o badania PAE, zbyt duże bowiem ilości punktów na niektórych obszarach zdaniem recenzentów, sugerują nasilenie występowania mapowanego zjawiska (doc. Z. Stamirowska). Z zagadnieniem różnicowania źródeł na mapach wiąże się sprawa ujęć c h r o n o log i i i n a s i l e n i a w kar t o g r a m a c h P A E. Ogólnie stwierdzono, że czas występowania lub zanikania omawianych w Atlasie zjawisk kulturowych jest zagadnieniem zbyt wielkiej wa,;i, by można je pominąć, to też podkreślano, że ~zkoda, iż nie wszystkie mapy w Zeszycie próbnym uwzględniły zagadnienia chronologii w jednakowym stopniu (doc. M. Frankowska). Stąd propozycje, "aby na wszystkich mapach W związku zaś z Zeszytem próbnym i założeniami Atlasu, który ma u k a z a ć z l' Ó Ż n i c o wan i e p r z e s t r :1 e n n e P o l s k i, zwrócono uwagę, że kartogramy Zeszytu próbnego uwidoczniły przede wszystkim podział Polski na połudn.-zach. i półn.-wsch., ukazując granicę między postępowym a bardziej zacofanym obszarem Polski (mgr K. Kwaśniewski). Zdaniem recenzenta, wynik ten ma niewątpliwie znaczenie dla praktyki społeczno-gospodarczej, jednakże autor podkreślił, że celem Atlasu jest zestawienie materiałów rzucających światło na starsze formacje kulturowe jak to czyni np. mapa 3 lub 9. Proporcje między tymi kartogramami, niekorzystne według recenzenta w Zeszycie próbnym, nie powinny być zachowane w przyszłych zeszytach Atlasu. Z uwagi na to, "że jednym z zadań PAE ma być wykrycie faktów kulturowych charakterystycznych dla Polski" postawiono pytanie "czy i jak będzie się czytelnikowi przekazywało wiadomości o faktach kulturowych z punktu Polski niezróżnicowanych" (doc. Z. Stamirowska). Prace nad PAE opierają się na dwóch zasadniczych bazach ź l' ód ł o w y c h; materiałach pochodzących z literatury i nieopub1.ikowanych zbiorach archiwalnych i muzealnych. W odniesieniu do pierwszej podstawowej grupy materiałów PAE podnoszono, że sieć wsi PAE jest za rzadka. stąd pomijanie zjawisk na obszarze ich reliktowego występowania, to też należałoby zwiększyć ilość punktów badanych (doc. J. Burszta, prof. M. Priifferowa, doc. M. Frankowska). Przeciwne sugestie wysunęła doc. Kutrzeba-Pojnarowa, zdaniem której należałoby zrezygnować raczej z tak gęstej sieci na rzecz przyśpieszenia dokonania zdjęcia terenowego zaplanowanej tematyki PAE. Następnie zwrócono uwagę, że w badaniach PAE wzięła udział zbyt duża kadra terenowa (109 osób w ciągu trzech lat), co odbiło się niekorzystnie na porównywalności materiałów terenowych (pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, mgr A. Szymczak, doc. Z. Stamirowska). Zalecenia: - l �500 ujednolicić chronologię lub wprowadzić cownicy Zakładu Etnografii U.\V.). 501 tylko stan współczesny" (Pra- Zagadnienie chronologii i nasilenia według recenzentów mogą być ujęt~ w ramy ogólnej kategorazacji ale nie mogą być pominięte i powinny być. potraktcwane raczej łącznie jak np. na mapie 15 (mgr Trawińska-Kwaśniewska). Zwróc:>t1Ojednakże uwagę, że przy określaniu chronologii zjawisk kulturowych etnograf napotyka na dość duże trudności, ponieważ precezyjniE' datowat~e bywają jedynie niektóre zabytki kultury materialnej, w pozostałych zaś wypadkach etnograf opiera się na chronologii podawanej przez informatorGw. "Granica błędu dochodzi tu do 20 lat i więcej -- zaś jeżeli cały okres objęty pamięcią informatorów nie przekracza 80 lat, to je t;;; błąd bardzo poważny. Wydaje się, że na podstawie relacji infermatorów terenowych można ujmować zjawiska tylko w kategoriach "bylo i jest", "nie było a jest", "było a nie ma", "nie było i nie ma" (mgr K. Kwaś.niewski). W dalszym ciągu recenzent stwierdził, "że periodyzacja wprowadzona na mapach 3, 4-7, 14, 15 może nawet czytelnika wprowadzić wprost w błąd, ponieważ wyodrębnione daty (okresy) nie są datami przełomowymi, lecz zostały użyte orientacyjnie, pozwalając umiejscowić zjawisko bliżej w czasie". Następnie recenzent podkreślił, że na żadnej mapie w Zeszycie próbnym PAE poszczególne okresy nie utworzyły zwartych zasięgów o charakterze izochron. "Mimo tego niepowodzenia kartografia etnograficzna putrafi stworzyć podobne kartogramy; przykładem właściwego rozwiązania może tu być mapa 10 czy 15, gdzie właściwie ustawiona typologia pozwoliła na wyodrębnienie stref przejści.owych, mówiących dobitnie o kierunku l prędkości cofania się i postępowania zjawisk, dając właśnie zasięgi o ch~1" rakterze izochron". Na koniec recenzent zauważył, że "ujmowanie zjawis!.; w okresy ma sens jedynie przy równoczesnym zobrazowaniu ilościowee;~. nasilenia występowania tych zjawisk, połączone kategorie czasu i ilości mogą dac pełny obraz zaniku, czy rozprzestrzeniania się zjawisk". Je::!.. nakże w odniesieniu do ujęć ilościowych w Atlasie podniesiono pewne zastrzeżenia mimo, "że uwzględnienie ilościowego natężenia występowania badanych zjawisk wydaje się w Atlasie rzeczą pożądaną. Z drugiej jednak strony nie można zapominać, że Atlas nie może na podstawie danych z 338 wsi operować statystycznie wielkimi liczbami; charakteryzowanie tak dużego obszaru przy tak niewielkiej ilości punktów, metodą reprezenbcyjną - może się w zasadzie ograniczyć tylko do uzyskania danych o wy .. stępowaniu, lub niewystępowaniu zjawiska. Dane ilościowe, nawet je"źeli są precyzyjne nie mogą służyć - pochodząc z jednej tylko wsi - do charakterystyki jednego areału. Tak więc przy metodzie reprezentacyjnej można i należy sumować proste odpowiedzi "tak" lub "nie", zaś skrzyżowanie tej metody z metodą szczegółowych ujęć ilościowych może dać przy braku dostatecznie wielkich liczb za duży margines błędu. Nie znaczy to że z ujęć ilościowych Atlas ma wególe zrezygnować. l'vlożna używać stojących co dysr::ozycji szczegółowych danych statystycznych. Klasycznym ujęciem odpowiadającym możliwościom Atlasu na podstawie własnych tylko żródeł będzie jednak ujmowanie zjawiska w kategoriach wyłącznego występowania, równowagi czy przewagi danego zjawiska, w celowym zestawieniu kilku wypierających się zjawisk na jednym 'kartogramie. I tu zatem najważniejsza jest wnikliwa i wszechstronna analiza typologiczna zjawiska, która może jedynie wyznaczyć poszukiwanie strefy przejściowej, których nie potrafią wyznaczyć wyrywkowe dane ilościowe" (mgr K. Kwaśniewski). W sprawach ujęć chronologicznych w Atlasie zabrał również głos prof. Dobrowolski zalecając; ,;w komentarzach do map byłoby pożądane podanie w granicach możliwości czasu powstania pewnych elementów (hipotetycznie np. pewne typy obory dające się określić - jeżeli chodzi o czas wprowadzenia) - na podstawie źródeł pisanych". Dużo czasu poświęcono w dyskusji sprawie potraktowania Ziem O d z v s k a n v c h w Atlasie. Recenzenci podkreślali, że problem Ziem Odz) ~kanyCh "jest trudny, jednakże w Zeszycie próbnym został poprawniej rozwiązany niż w ;\1ałym Atlasie Gwar Polskich (Prof. Bąk, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi). Nie wszyscy jednak dyskutanci byli zgodni co do łącznego traktowania Ziem Odzyskanych, np. prof. Dobrowolski pisze: ,.największym uchybieniem jest włączenie Ziem Zachodnich bez zaznaczenia odrebności zaludnienia tych ziem. Konieczne byłoby wydobycie elementów kult'ury związanych z grupami ludności polskiej na tych terenach w okres:;e przed II wojną, słowińskiej i serbołużyckiej oraz wykonania studium kartograficznego podającego rozmieszczenie grup ludności napływowej (m. in. zwartych grup ludności napływających z różnych regionów etnogr8.ficznych Polski)". Dyskutanci językoznawcy podnosili, że Ziemie Odzyskane nie są obszarem jednolitym pod względem procentu ludności autochtonicznej, czy polskiej, zaznaczając, że poszczególne obszary różnią się zarówno stopniem zgermanizowania jak i zachowania ,.•polskości" oraz odmienna jest "polskość" naniesiona toteż sugerowano zaznaczenie granic politycznych (doc. Z. Stamirowska). Przeciwne stanowisko reprezentowali etnografowie (doc. Burszta, prof. Czekanowski, prof. Gajek) zwracając uwagę, że etnograf odnośnie badań na Ziemiach Zachodnich jest w nieco odmiennej sytuacji aniżeli językoznawca. Wiele zjawisk mapowanych w PAE nie kształtuje się według granicy politycznej, posiadają one bowiem zasięgi szersze, niekiedy środkowoeuropejskie. Nie ma więc obawy przy analizie tych zjawisk, p~minięcia ważnych zjawisk wspólczesnych, czy bliskiej przeszłości. Zgednie stwierdzono, że ze względu na dynamikę zjawisk należy dokładnie uzupełnić wyniki badań terenowych z Ziem Zachodnich, danymi zawartymi w literaturze, archiwach, oraz prowadzić badania na Ziemiach Odzyskanych szczególnie skrzętnie tam, gdzie zachowała się ludność polska �502 sprzed 1939r. Przy czym zaznaczono, że dane archiwalne lub zawarte w literaturze nie stwarzają możliwości i konkretnych podstaw co typologii opartej ,o for,mę i funkcję wytworu. Natomiast badania terenowe oparte o bezposredmą obserwaCję i wywiad z ludnością autochtoniczną i osadnikami z innych części Polski pozwalają na stwierdzenie co ludzie zastali co przywieżli i co zmienili (prof. J. Gajek). Następnie w stanowiskac; dyskutantów zaznaczały się różnice, czy każc.orazowo wprowadzać na kartogramy to, co zostało przeniesione po roku 1939 (doc. M. Frankowska prof .. J. G~jek). Zgodnie natomiast podkreślono, że nie należy rezygnOWal~ z notowama przeniesień i zmian na Ziemiach Odzyskanych w zakresie ._ tworów i ich funkcji. Nawet w wypadku, gdy obraz jest niepełny, nie :~_ lez~ r~zygnować z notyfikowania przeniesień, które nasuwają ciekawe wm?skl o drogach wędrówki ludności przesiedlonej i o jej składzie. Wysumęto postulat, aby badania terenowe prowadzili na Ziemiach Odzvskanych najlepsi pracownicy terenowi Atlasu (doc. J. Klimaszewska). ..' . W dyskusji odnoszącej się do zagadnienia m a p o wan i a z j ;.j_ W l ~k J ę z y k o w y c h w Atlasie Etnograficznym wypowiadali sie p~zed~ ~szystkim językoznawcy, których dezyderaty zmierzały do uszcze~ golowlema map etnograficznych przez uwzględnienie zagadnień typu fonetycznego. lub słowotwórczego, (prof. Doroszewski, doc. Stamirowska, mgr W. PomIanowska). W dyskusji zwracano jednakże uwagę na brak d::>sta.. teczn~go 'przygotowania etnografów w zakresie zapisu fonetycznego, na~tęp:1Ie, ze. zbytnie uszczegÓło~ienie map etnograficznych zagadnieniami JęZyKowymI, przerosłoby zadame PAE i opóźniło jego wydanie. Pod sumowuj.ąc d.yskusję między językoznawcami a etnografami, prof. J. Gajek ~twIerdz~ł: "PAE .stawia jednak na pierwszym planie zagadnienie formy l funkCjI wytworow, z czym wia,że się niewątpliwie i strona języko"va, zwłaszc~a leksy~alna, a na dalszym zaś planie fonetyczna. Materiały językowe w111ny byc tylko wtedy w pełni uwzględniane w PAE: 1) gdy brak odpowie~nich skartowań językowych, 2) gdy zróżnicowanie przestrzenne w oparCIU o materiał językowy pokrywa się z wynikami kartogramów etnograficznych". W związku z rozbieżnym zakresem uwzględnienia materiałów językowych przez etnografów na mapach etnograficznych, wysunięto wniosek o opracowanie ogólnych zasad normujących uwzględnienie materiału językowego na mapach PAE (doc. J. Klimaszewska). Następnie zalecono, aby RedakCja PAE posiadała stałego konsultanta językoznawcę (doc. Stamirowska). A n a l i z a s t r o n y t e c h n i c z n o - g r a f i 2 Zn e j A t l a s u oraz kontrola wiarygodności materiału terenowego skupiła największą uwaoe recenzentów i dyskutantów. Przy czym podkreślić należy, że brak wyjaśni:t~ ?d .R~da~cji PAE, że w Zeszycie próbnym uchwałą Komitetu Redakcyjnego SWIac:cmle zrezygnowano (ze względów oszczędnościowych) np. z druku 503 tekstów objaśniających poszczególne kartogramy, indeksów zestawiających materiały pochodzące z innych źródeł aniżeli badania PAE, następnie -ograniczone możliwości w dysponowaniu ilością kolorów na mapach, ora:" że zamieszczono jedynie w Zeszycie probnym pojedyncze kartogramy stanowiące części opracowanych tematów - spowodował, że recenzenci braki te podnosili, jako uchybienia. Ogólnie podkreślano przyjemną, estetyczną szatę graficzną Atlasu, przejrzystość i czytelność map. Niemniej w szczegółowych uwagach wskazano na pewne niedociągnięcia, oraz wysunięto postulaty do ewentualnej realizacji w przyszłych zeszytach Atlasu. Zdaniem prof. Zierhoffera "wszystkie kartogramy, wchodzące w skład Zeszytu próbnego, mogłyby mieć podziałkę 1 : 4 mil., bez szkody dla rzeczy. Wtedy i Atlas mógłby mieć format 4°, a więc znacznie poręczniejszy. Jakieś nieliczne, wyjątkowo bogate w treść mapy, mogłyby być wydane l : 2 mil. i złożone we czworo" . Jednakże wszyscy pozostali recenzenci opowiedzieli się za zachowaniem ska,li 1: 2 mil., zaznaczając, że bardzo korzystne jest wprowadzenie map w dwóch skalach 1: 2 mil, i 1: 4 mil. (doc. Z. Stamirowska). Uwagi i zalecenia prof. J. Wąsowicza odnosiły się w zasadzie do map podkładowych PAE: 1) mapy l : 2 mil. osłabić kolor sieci podkładowej i wykonać bardziej delikatny rysunek, poprawić rysunek sieci rzecznej, Zastąpić raster ręczny wzdłuż wybrzeża morskiego i na jeziorach przez raster mechaniczny. 2) Przy mapach podkładowych 1 : 4 mil. zastąpić rysunek siatki orienta-cyjnej przez linie punktowe, co zwiększy ich czytelność. Donieść rysunek wybrzeża Zalewu Kurońsldego oraz uzupełnić opis stopni przy lewej ramce. 3) Użyć bardziej nowoczesnych czcionek przy napisach legend i objaśnień, Unikać kombinacji ko~orów, które wywołują odmienny kolor. Ta ostatnia uwaga odnosiła się do zastosowanych rastrów na mapach 4-7, 10-13, którym ogólnie zarzucano małą czytelność, ze względu na dużą gęstość linii. Licznie wypowiadano się za ujednoliceniem systemu znakowania tzn. wprowadzenia umownych znaków o stałym znaczeniu np. puste kółko ozn<1czałoby brak występowania zjawiska. Przy czym proponowano utrzymani<' podobnych (kształtem) znaków na oznaczenie typów i odmian (doc. Kutrze·· ba-Pojnarowa). Za udany pomysł uznano w Atlasie wyrażenia oboczności znakami kombinowanymi, jak i łączenia techniki płaszczyznowej z punktową (dor. Z. Stamirow~ka). W dyskusji w sprawach użycia w PAE umownych znaków zwrócono uwagę, aby uwzględnić i~tniejące z tego zakresu instrukcje normując>;, znakowania dla atlasów europejskich. (prof. WI. Antoniewicz, prof. lVI. Prlifferowa). �504 505 2:ywą dyskusję powodowała sprawa użytych kolorów - ogólni" zalecano nie ograniczanie ilości kolorów na poszczegóTnych mapach, jeżeli miałoby to zwiększać ich czytelność, następnie aby intensywnością barw:!, oddawać nasilenia występowania zjawiska. J.VI a t e r i a ł r y s u n k o w y zdaniem recenzentów wykonany jest w Zeszycie próbnym z punktu graficznego dobrze i czytelnie, podkreślono natomiast błędy rzeczowe rysunku soch (prof. R. Reinfuss, doc. KutrzebaPojnarowa). W odniesieniu do rysunków zarzucano również, iż niekiedy stosowano go zbędnie np. przy mapie spichrzy, na której nie uwzgłędniano konstrukcji spichrzy lecz jedynie ich występowanie (prof. R. Reinfuss, Pracownicy Katedry w Łodzi). L e g e n d y redagowane są naogćł w formie zbyt obszernej, zdaniem prof. R. Reinfussa. "Szczególnie podtytuły niejednokrotnie powtarzają treść ty.tułu głównego, zawierają niepotrzebne definicje kartografowanych zjaWIsk a czasem określają treść mapy w sposób nie zupełnie precyzyjny. Zbyt obszerne i nie zawsze szczęśliwie sformułowane są objaśnienia do poszczególnych sygnatur. W legendzie mapy, na miejsce czołowe w podtytule WYSuwa się date prowadzonych badań terenowych, która stanowi oczywiście ważną infm'~ mację, ale wystarczyłoby ją podać petitem w uwadze na zakończeniu legendy". Natomiast doc. Stamirowska stwierdziła; "przy obecnej koncepcji całości bardzo dobre jest umieszczenie w legendach dość obszernych objaśnień do mapy, wkraczających poza zakres legendy tradycyjnej". W dalszej części recenzentka zaznaczyła, że jednak tekst legendy mapy l winien być raczej przeniesiony do wstępu, przerósł bowiem komentar; do mapy. Ogólnie odnośnie legend zabrał głos prof. St. Bąk, który zwrócił uwagę na niezręczności stylistyczne w partiach legend dotyczących określenh autorstwa i kierownictwa naukowego. Z kolei zestawiamy próbnego. uwagi szczegółowe Mapa 1. Stala sieć Polskiego Atlasu J. G a .i e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. do poszczególnych Etnograficznego. map Zeszytu Opracowanie: Przede wszystkim podnoszono geometryczny układ punktów stałej sier.i P AE. proponując zagęszczenie punktów na pewnych obszarach Polski następnie przyjąć zasadę zmiany punktów wtedy, gdy wymaga tego pro~ blematyka przeprowadzanych bada!l terenowych (doc. J. Burszta). Dużą niejasność i wątpliwość budziło zestawienie liCzbowe przebadanych punktóvi w poszczególnych jatach, podane jako objaśnienie w legendzie' (Pracownicy Zakładu Etnografii w Łodzi, mgr A. Szymczak, doc. J. Klimaszewska). Podnoszono, że znak objaśniający ma odpo\viednika na mapie. w legendzie miasta wojewódzkie nie 6 'I I j Treść legendy przerosła objaśnienia samej mapy i winna \',',d;ug recenzentów ulec skróceniu (prof. R. Reinfuss, doc. Z. Stamirowska). Stwierdzono brak na mapie jednego punktu stałej sieci (Dragacz) a wykazanego w indeksie (doc. J. Klimaszewska). Objaśniający w legendzie system znakowania areał wlmen zdaniem recenzentów być wielkości sieci przyjętej na mapie, oraz oznaczony sygnaturami, ktÓre rzeczywiście na mapie istnieją. (prof. M. Prufferowa). Mapa 2. Podział administracyjny Polsk.i. Opracował H. P i a s e c k i. Według opinii prof. J. Wąsowicza mapa ta "wymaga rewizji i kontroli: granice "uciekły" w wielu wypadkach od rzek, którymi w rzeczywistoś:i przebiegają", kontroli wymagają również granice kilku powiatów, następnJe recenzent podkreślił, że nie jest dobry czarny kolor granic na szarym pojkładzie siatki. "Praktyczny pożytek z tej mapy jest naogół niewielki o ile nie zo~tanie ona wydrukowana na przeżroczystej kalce co pozwoli na łatwe porownanie granic powiatów z kartografowanymi zjawiskami". Następnie recenzent stwierdził, że "analogiczna przeżroczysta mapa powinna zostać opncowana w podziałce 1 : 4 mil." (prof. R. Reinfuss). Zwrócono uwagę, że mapa podaje podział administracyjny z dnia 1. XII. 1956 r., natomiast załączony indeks powiatów podaje z dnia 31. XII. 19~6 r. (mgr A. Szymczak, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi). Podniesiono również brak w legendzie znaku oznaczającego miasta wojewódzkie (prof. M. Prufferowa). Mapa 3. Występowanie soch jako narzędzi do arId. Opracował ~1. P ck r o p e k pod kier. doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej. Przede WSZystk1~ pod~ kreśl ano że łączenie we wspólnym procesie zanikania sochy zelazneJ i drewnianej :iest niesłuszne. Socha drewniana zanikła istotnie, natomi~st żelazna która typologicznie jest formą skrzyżowaną z pługiem i w SWOIm wąski~ zasięgu używana jest do czasów obecnych, wcale nie jest zjawiskiem zanikającym. Niewyodrębnienie sochy żelaznej oddziel~ą s~gnaturą powoduje, że mimo uwagi w legendzie, optyczny obraz zamkama sochy prze~.stawiony na mapie został wypaczony, ·gdyż socha drewniana na PodlaslU zaginęła w okresie znacznie wcześniejszym niż to możnaby sądzić ~a podstawie sygnatur" (prof. R Reinfuss, prof. K. Moszyński, Pracowmcy Zakładu Etnografii U.W.). Zdaniem zaś mgr Trawińskiej-Kwaśniewskiej, "nie można chyba mapować tylko cech determinujących (właściwości) ani .tylko drugorzędnych (przypadłości) ale czasem i cechy typowe w znaczemu charakterystyc.znc np. mapa 3 budząca sprzeciw recenzentów zestawieniem sochy d,,:upollc~wej, łopatkowej oraz żelaznej na jednym kartogramie ~vYdaJ: SIę c?onaJ~ mniej poprawna jeśli nie bardzo dobra. Co tu przYJąc za Istot~e. cz:" stwarzać dość sztuczny w pewnych wypadkach podzial na da,,~ne l no,:",e: ograniczając kartowanie do zjawisk synchroniczn~'ch, czy nacIsk połozyc , ,. i i �507 506 na proces trwania jednej formy mimo zmian (materiału i pewnych elementów konstrukcji) określonych wyraźnie cech. Tendencje do typizowania historycznego i formalnego, konkretnego idealnego nie występują w PAE jako tendencje przeciwstawne, ale jako dopełniające". Odnośnie mapy 3 podnoszono, że "zastrzeżenia budzi sformułowanie tytułu "występowanie soch". Po pierwsze czemu "występowanie" skoro cał~' atlas poświęcony jest występowaniu tych czy innych zjawisk, po drugiE' czemu "sochy" w liczbie mnogiej. Czy r:.ie byłoby słuszniej "socha jako narzędzie orki". Podtytuł również ujęty jest niewłaściwie" (prof. R. Reinfuss). Wypowiedzi tej przeciwstawia się recenzja mgr Trawińskiej-Kwaśniewskiej, w której autorka podkreśla, że "bardzo słuszne wydaje się tu w ty_o tule mapy określenie "występowanie", bo wbrew temu co sądzi prof. R. Reinfuss tylko mała część map w PAE jest, czy będzie poświęcona wy .. stępowaniu. W tym też przekrojowym ujęciu porządkującym zdaje się wyczerpywać jeden z podstawowych celów PAE - jego funkcja dokumentacyjna, znaczenie dla utrwalenia zjawisk współcześnie występujących w kulturze ludowej". Następnie autorka omówiła charakter kartogramów syntetycznych. Zastrzeżenie budziło brak występowania na Ziemiach Zachodnich nazwy socha (mgr A. Szymczak, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, Pracownicy Zakładu Etnografii w Warszawie). "Na mapie 3 widać bardzo wyrażnie, że socha jako narzędzie orki, byla w użyciu do początków XX wieku głównie po prawym brzegu Wisły. SIady w nazwach występują też po lewym brzegu tej rzeki. Zainteresowanie budzi północny zachód (dorzecze Noteci). Nie wiadomo bowiem, czy te ślady sochy są miejscowego, rodzimego pochodzenia, czy też są importowane przez przesiedleńców po II wojnie światowej. Brak co do tego objaśnień w legendzie". (prof. st. Bąk). Odnośnie strony graficznej mapy 3 zwrócono uwagę, że sygnatury są za duże oraz ogólnie podkreślano wadliwe rysunki soch, co zaznaczono już przy charakterystyce materiału rysunkowego. Mapy 4.-7. Proces zanikania orki w zagony. Opracowali: Z. B i a ł y i J. K l i m a s z e w ska. Zdania recenzentów odnośnie oceny tych map są podzielone. Według jednych "są to kartogramy jedne z najlepszych, gdyż ukazują zmiany zjawiska w czasie, tu na przestrzeni 3/4 wieku. Takie ujęcia dynamiczne są oczywiście - nie potrzeba tego uzasadniać - najlepsze i życzyćby sobie należało, aby ich, gdzie ze względów faktograficznych jest to możliwe, było jak najwięcej. Stanowią one same w sobie b. łatwo czytelną syntezę zjawiska o bardzo dużej wymowie historycznokulturowej" (doc. J. Burszta). Również dodatnią ocenę o tych mapach nadesłali pracownicy Ka tedry Etnografii w Warszawie pisząc: "Mapy świetne-najlepsze ze wszystKich w Zeszycie próbnym" oraz doc. Frankowska "do najbardziej czy·telnych map, jasno ujmujących obrazowar.e na nich zagadnienia zaliczam mapG 6 - zanikanie orki w zagonie". Kilku recenzentów wykazywało jednakże wadliwy tytuł tych map, które obrazują "st<ll1" a nie jak sformułowano "proces" (prof. R. Reinfuss, mgr A. Szymczak), dopiero zestawione razem posiadają pewne elementy syntetyzujące w zakresie procesu. "Nie mogą jednak (zdaniem mgr Tpwinskiej-Kwaśniewskiej) pretendować do ujęcia procesu i to nie tyEw z tego powodu, że nie odpowiadają na pytanie "dlaczego" stosuje się, czy nie stosuje (która to odpowiedż jest może naj trudniejsza do ujęcia kartograficznego) ale przede wszystkim dlatego, że nic nie mówią o tym "do czego w jakich sytuacjach" ten sposób orki jeszcze (czy już nie) jest (czy był) stosowany. Analiza czynności, jej przedstawienie kartograficzne, wyma!!a konieczności tych bliższych określeń, samo dochodzenie poprzez fu nkcj~ do motywacji obiektywnej (a nie subiektiwnych relacji informatorów nie dającej się mapować) jest podstawową dyrektywą roboczą płynącą z naszego materiału terenowego. Wydaje mi się, iż odpowiedź na pytanie o funkcję mogłaby zmienić treść kartogramów np. w tym kierunku, że narzuciłaby inną periodyzację, nie mówiąc już o zasadniczej zrnianie intepretacji. Zależność tego reliktowego zjawiska od rodzaju uprawy wystę·puje zupełnie wyrażnie w obrębie jednej wsi i zanika wraz z określonymi gatunkami roślin (nieraz niezależnie nawet od jakości gleby, stosuje się orkę w zagony przy uprawie pros3 a nie stosuje się przy uprawie ziemniaków d.a których stc30wano ją w XIX wieku - a w takiej sytuacji określenia "stosowana wyłącznie", "zarzucana", "już nie stosowana" nic nam nie daje" . . Brak tekstu objaśniającego (według mgr K. Kwaśniewskiego) nie pozw;la domyślać się z jakimi uwarunkowaniami wiążą autorowie te dość rozproszone zasięgi: czy są one wynikiem uwarunkowań fizjograficznych (których występowanie w danej wsi scharakteryzowano być może zbyt pośpiesznie cały areał), czy też powstały wskutek niedokładnej typologii i przedstawienia na jednej płaszczyżnie takich uwarunkowań jak nawodnienie, tradycja czy stary układ gruntowy (jako czynnik utrzymania się zj~wiska) oraz postępu wiedzy rolniczej, melioracji i komasacji (jako czynmków jego zaniku)". Brak podobnych uwarunkowań stwierdził prof. Sto Bąk pisząc "mapki te zbytnią wyrazistością się nie odznaczają. Bez objaśnień, względnie bez hydrograficznej mapy nie można rozstrzygnąć, czy orka w zagony je~t 1) gospodarczą koniecznością, 2) czy jest tylko szkodliwą (dla gospodark~) tradycją. Zagony są konieczne tam, gdzie są grunta podmokłe". Podkreślono również pewne niedociągnięcia materiałów terenowyc\-j; brak danych z Ziem Zachodnich następnie, że w Opoczyńskim orka 'vV z:lgony jest" stosowana i obecnie, oraz, że wydają się błędne materiały z Podlasia (Pracownicy Etnografii w Łodzi). < I �508 Prz\ ocenie strony graficznej tych map stwierdzono, że ze względu 'lr.l gęste rastrv, są one mało czytelne. zwlaszcza pr;:~' odcyfrowaniu zasięgów przy pomocy sieci PAE. Podnoszono również brak numeracji kolejnych map. Prof. R. Reinfuss zaznaczył, że mapa posiadająca luki materiałem .." (białe plamy) nie powinna być w Atlasie drukowana przed uzupełnienie~ braków.w terenie, przeciwnego zdania jest doc. Kutrzeba-Pojnarowa, któf3 L:.waz~,.ze Jest to słuszne i właściwe podejście, świadczy bowiem o skrupulatnosCl .autora, z tym, że oczywiście należy zmierzać, aby braki były jaknaJmllleJsze. Mapa 8. Sieny zqbkowane i gładkie. Opracowali: A. N a s z i J. P aw low ska. "Sluszny jest w zasadzie tytuł główny mapy. Związek formy sierpa z fu.nkcJą wyszedlby dopiero \vówczas gdyby te funkcje (sprzęt zboża, ś~iname .trawy) z?stalyby na tej samej mapie oznaczone oddzielnymi sygnat~raml. Wartosc omawianej mapy polega na tym, że pokazuje przerzut slerna .. ząbko,:,anego na teren~' zachodnie w związku z przesunięciami ludnosclOwyml po II wojnie świ.atowej. Poza tym stan z roku 1953/54 nie wydaje się naj szczęśliwszy dla wykazani.a powiązań między formą sierpa a "Jego funkCJą" (prof. R. Reinfuss). Kilku recenzentów zaznaczyło, że legenda oraz połączenie znaku zielol~egC z czerwonym raz u góry raz u dolu, czyni mapę nieczy·telną (doc. .J. Burszta, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, mgr A. Szvmcza],: prof. R. Reinfuss). . ; ~alączon~ rysu~~i. sieq::ów zdaniem recenzentów wadliwe, ponieważ LraK zasadmczeJ .r0zmcy między gładkim a ząbkowanym sierpem, następme brak wskazan do zamieszczenia ich na tej mapie (prof. R. Reinfuss. prof. M. Prufferowa). . Prof .. Bąk zw~ó~ił uwagę, że "na kilka lat przed I wojną światawą zaczęły Się pOJawlac między Wisłą a Sanem sierpy gładkie używane tylko do cięcia wikliny i chwastów, przywozili je do wsi chłopi wyjeżdżając; na roboty ~o Niem~ec". Była to forma nowsza, uboczna, na mapie jednakże tej formy Sierpa me wykryto, toteż zdaniem recenzenta należałoby powyższa uwagę uwzględnić może w tekstowym objaśnieniu do mapy. . Mapa 9. Formy cepów. Opracowali: J. G a j e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. Rec.?~zen.ci ~odkreślili, że "mapa opracowana bardzo przejrzyście, ni0 nasuwają Się zadne uwagi krytyczne" (Pracownicy Katedry Etnografii w ŁodzI, mgr A. Szymczak). Zaznaczono, że jest to jedna z bardziej dopracO\~anyCh m~p. w Zeszycie próbnym (doc. Kutrzeba-Pojnarowa, mgr Trawll1sk~-Kw~sl1l€wska, mgr K. Kwaśniewski), zwracając uwagę "na bardzo Wlerne l przejrzyste wykonanie rysunków wiązań cepów, które na tC] mapie są istotnie potrzebne" (prof. R. Reinfuss). .JednakŻe zalecano, aby tytuł map~' ująć luócej ,.trzy główne form..,- cepów stan z roku 195354" następnie że redakcja legendy w części C rlie jest szczęśliwa. "Jeżeli rysunki zakończenia bijaka daje się \V trzech ujęciach, potraktowane powinny one zostać w sposób identyczny. \V związiw z pow'yższym należy zwrócić uwagę na brak kapicy na rysunku górnym b. Rysunek 1 powinien pozostać połączony ze znakiem i legendą pod nr \ zaś rysunek 2 ze znakiem i legendą pod nr 4" (prof. R. Reinfuss). Następnie prof. R. Reinfuss stwierdził niemożność sprawdzenia kilku sygnatur z braku odpowiedniego indeksu. Map~' Hl, 11, 12, 13 w skali 1:4 mil. Mapa 10. Wspólzależność zasięgu różnych cech sierpa. Opraco\\<1Ji' A. N a s z i J. P a w ł o w ska. Podkreślono dobrze zredagowany tytul mapy (prof. R. Reinfuss). stępnie postawiono pytanie "co znaczy sierp "duży" i "maly" g:lzic granica między nimi" (pref. R. Reinfuss). Mapa 11. WSJ;ólzależność zasięgIL różnych Opracowali: A. N a s z i J. P Przede wszystkim t.wrócono uwagę na mapy "współzależność ... zależności" (prof. prof. NI. Prufferowa, Pracownicy Katedry Szymczak) proponując zmianę na "Zasięg jego , ¢ I funkcji. jego funkcji". Mapa 12. Nazu;a ogniwa wiqżqcego J. G a j e k i Z. S t a s z c z ak ó w n a. Mapa nie budziła zastrzeżeń, jedynie cech sierpa 1.V zcl1eżności Należ~' oel a w ł o w ska. wadliwie sformułowany tytllł R. Reinfuss, doc. J. Burszta, Etnografii w Łodzi, mgr A. cech sierpa na tle zasięgów dzierżak życzenia z bijakiem. Opracowali: językoznawców odnośni".: kartografowania różnic słowotwórczych i fonetycznych. Mapa 13. Wspólzależność różnych cech cepów na tle za.sięgów ich );oelstawowych form. Opracowali J. G a j e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. Uwagi recenzentów ograniczyły się do graficznej strony mapy. Zaznaczono bowiem, że czarne znaki punktowe są mało zróżnicowane i mylą przy odczytywaniu (prof. R. Reinfuss), zdaniem innych recenzentów ,.mapa jest bardzo czytelna, przejrzysta, kartograficznie rozwiązana bardzo dobrze" (mgr A. Szymczak). Ogólnie do 4 map łącznie podnoszono braki techniczne tzn. brak kolejnej numeracji map, co utrudnia ich czytelność, następnie użycie Z3 gęstych rastrów (prof. R. Reinfuss, doc. J. Burszta, prof. M. Prufferowa. doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi), Mapa 14. Występowa.nie spichrzy jako oddzielnych budynków. Opracował J. B o h d a n a w i c z pod kier. J. G aj k a. \V odniesieniu do tej mapy przede wszystkim zgłaszano uzupełnienia 00 podanego zasięgu występowania spichrzy: "w wyniku mapy np. cała Wielkopolska pozbawiona jest w zupełności spichrzy chłopskich. Tymczasem występują one zarówno w żródłach historycznych, jak i dzisiaj jeszcze w tf!l'enie. Tak np. z pocz. XIX w. spotykamy spichrze na terenie Wielkopolski �510 511 północno-zachodniej (np. wsie Runowo, Jedrzejowo, 5ie'dlisko pow, Trzcianka) w północno-wschodniej Wielkopolsce (np, wieś Durowo pow, Wągrowiec) <) także na południu Wielkopolski. Na tym ostatnim terenie spichrze trafiają się do dziś (np. wsie Korpysy pow, Ostrzeszów, Uciechów pow. KI'CJtoszyn), Wydaje się, że sprawa ze spichrzami w Wielkopolsce jest następ~jąca: w XVII,I i I poło XIX W. nie było ich w gospodarstwach pańszczyź .. manych, a takze w gospodarstwach chłopów czynszowych, ale biedniejsz~ch. Były natomiast z reguły we wsiach czynszowych u chłopów zamozmeJszych (sołtysi i chłopi okupni) a także we wsiach pańszczyżnianych u :VYJątkoweJ kategorii chłopów (np, wybrańców). Jako takie pozostały tu I tam do dziś, już nie koniecznie u chłopów zamożnych. Kwestia spichrzy Je~t zatem n~ tym terenie sprawą wielkości i kategorii gospodarstwa chłopskIego, a takze typu społeczno-gospodarczego i prawnego wsi" (doc. J. Burszta). Podobne uzupełnienia z obszaru Wielkopolski zgłosiła doc. M. Frankowska, zaś z obszaru Kujaw prof. Priifferowa. P:of. Reinfuss zgłosi! zastrzeżenia w związku z ujęciami chronologicznymI spichrzy: "ze sposobu przedstawienia na mapie i sformułowania objaśn~enia do występowania spichrza w 3 przekrojach chronologicznY~h wymka, że po I wojnie światowej spichrzy było znacznie więcej niż w okresach pop.rzednich cz~li, :vraz z postępem czasu następuje rozwój ilościowy terytoI'lalny tego zJawIska. Czy o taki wynik Chodziło autorowi?". "Na mapie 14 nie została zaakcentowana sprawa szerzenia się spichrzy wolnostojących, jako zjawiska nowego na obszarze występowania komó~, czy obszarach rozwiniętej gospodarki zbożowej" (mgr Trawińska-Kwaśniewsk a). ze względu na użycie 12 sygnatur przy dwóch tylko kolorach. Wysuwano propozycje, aby tego rodzaju mapy rozwiązywać przy użyciu większej ilości kolorów. Zdaniem prof. R. Reinfussa "redakcja tyt.ułu i podtytułu niezbyt szczęśliwa. Możnaby ująć następująco: "przechowywanie ziarna na strychach i wyżkach domu mieszkalnego". Wiadomość o czasie badań terenowych jest tu zbędna. Tymbardziej, że odnośną informację zawiera bardzo słusznie "uwaga na końcu legendy". Następnie recenzent zauważył, ŻE: : "interesujący jest przypadek 532 P25 pV (Wodzierady pow. Łask badany przez Cz. Ciszkiewicza i B. Olszowy) gdzie jeszcze po I wojnie światowej zWYCZ:1j przechowywania ziarna na strychu był "powszechny lub wyłączny", a po II wojnie światowej "nie jest znany". Takich przykładów nie powinno się nanosić na mapę bez sprawdzenia i usunięcia ewentualnej nieścisłości". Mapa 16. Lokalizacja piwnic w obrębie gospodarstw chłopskich. Opracowała B. M a t u s z e w s k a pod kier. J. Gajka. Mapa 16 jest typowym przykładem kontrowersji między kwestionariuszem, który nie pytał o ilościowe występowanie typów piwnic we w~i, a ostatecznym wynikiem mapy co recenzenci podkreślili: "na dobro autorki tej mapy zaliczyć należy, że mimo niepełności kwestionariusza starała się wydobyć zgodnie z założeniami Atlasu określenia ilościowe z material.ów jakimi rozporządzała, daje się jednak odczuć brak ujęcia czasowego" (doc. M. Frankowska). Mgr Trawińska-Kwaśniewska zauważyła, "że przy występowaniu piwnic pod domami nie ma określonej bliżej lokalizacji a dla interpretacji zjawiska nie jest rzeczą obojętną czy określenie "pod domami" oznacza pod komorą, sienią, co charakteryzuje jeszcze pewne obszary w Polsce, czy też "pod domem" to jest pod izbą, pod piecem co jest znamienne dla innych obszarów. Jakkolwiek w posiadaniu autorki mapy może się znajdować 20 map szczegołowych, to nie można w jednej mapie z tego tematu dać tak ogólnego sformułowania lokalizacji bez zaznaczenia "gdzie" i z "jakiego okresu", Doc. Kutrzeba-Pojnarowa zabrała głos odnośnie wiarygodności materiału terenowego PAE "dysponuję m. in. materiałem porównawczym z pow. brzozowskiego. Piwnice wolnostojące (sklepy) występowały tam jedynie w gospodarstwach bogatych nie można więc mówić o przewadze, a w każdym razie nie można mówić o tym zagadnieniu nie biorąc pod uwagę zróżnicowania społeczno-gospodarczego wsi. Piwnice pod domami (gruby) są obecnie przeważające, przynajmniej w tych wsiach, które znam. Nie wydaje mi się prawdopodobne, by materiał atlasowy z sąsiednich wsi oparty przede wszystkim na badaniach z r. 1955 mógł dać tak odmienne wnioski" . '?I Odnośnie nazw gwarowych spichrzy uwzględnionych na mapie zabrał głos doc. J. Burszta "Skoro w mapie tej jest mowa o występowaniu nazwy sypnia i podobnych do oznaczenia spichrza, powinno się moim zdanie~ śle.dzić Występowanie. tej nazwy z jej obocznościami nie związanej ze spIchrzem a~e z miejscem przechowywania zboża np. w Wielkopolsce w XVIII w. I w I poło XIX powszechnie występowała nazwa "sypnia" itp. na oznaczenie składania zboża (przeważnie to miejsce na strychu). Nie podobna, aby termin ten tutaj do dziś zaginął". Opowiedziano się również w odniesieniu do mapy spichrzy za skróceni~m podtytułu (prof. R. Reinfuss), następnie za usunięciem rysunków. ktore do tej mapy nic nie wnoszą (Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi prof. R. Reinfuss). ' Podkreślono poprawne rozwiązanie graficzne jedynie do mało różniących się rastrów. mapy Mapa 15. Przechowywanie wymłóconego s n e I' Ó w n a pod kier. J. Gajka. Opracowała Przede wszystkim zwrócono uwagę, zboża. że mapa jest trudna z zastrzeżeniem M. M e y_ do odczytania .1 '-~--"---"--"-"---'--"-'--=-------=-=iiiiiiiiiiliii _ �51:> 512 Prof. R. Reinfms zgłosił poprawki stylistyczne do legendy mapy 16: "caly podtytuł jest zbE;dny. Niezbyt szczęśliwa redakcja objaśnień do sygnatur", ,.występują" i "zDznacza się wyraźna" jest niepotrzebne. Treść w nawiasie przy sygnaturze 1 i 2 równieź niepotrzebna, bo jeśli "wyłącznic" piwnice pod domami. to tym samym brak piwnic wolnostojących". Mapa 17. Znaczenie lCyrazu obora. Opracował K. K w a ś n i e \\' s ki pod kier. J. Gajka. Mapa 17 w poró"vnaniu do innych map Zeszytu próbnego budziła najwięcej zastrzeżel'!. Doc. Kutrzeba-Pojnarowa pisze: "na podstawie znanego mi materiał'-l ter;:nowego stwierdzam w mapie 17 brak oznaczenia znanego mi z terenu Kurpiowszczyzny określenia ,.obora'· na zespół budynkćw gospodarczych (ustawionych w czworokąt). Za fałszujące obraz uważam wprowadzenie w mapie inn go oznaczenia nazwy obora niedawno wprowadzonej obok innego sposobu oznaczania występowania tej nazwy (bez określenia w jakim czasie, może teź nie dawno). Całą tę mapę uważam zresztą za wielkie nieporozumienie i wydaje mi się, że bez powtórnego jej przerobienia i skontrolowania niektórych danych nie moźe znależć się w Atlasie". Podobne zastrzeżenia zgłosiła doc. J. Klimaszewska, zdaniem które~ "nie uwzględniono na mapie znaczenia nazwy "obory" jako pomieszczenia dla wszystkich zwierząt. Sprawa ta nie byla wyrażnie sprecyzowana w l·egendzie. Mapa sprawia wrażenie opartej na niekompletnych danych, tote~: wymagałaby jeszcze badań kontrolnych". Następnie doc. J. Klimaszewska uważa, iż we wszystkich innych punletach należy nanieść czarne kolory, gdyż i co do nich nie ma stwie.rdzenia, czy wyraz jest stary czy nowy. Również doc. Frankowska uważa mapę 17 "za najbardziej zagmatwan"l i nie odpowiadającą tytułowi". Podnieść należy, że recenzenci językoznawcy zwracali uwagę na sposób ujęcia mapy 17 nie wysuwając odnośnie jej wyników z punktu widzenia SWOjEgOstanu wiedzy żadnych zastrzeżeń (prof. Doroszewski, doc. Stamirowska, mgr W. Pomianowska). Prof. R. Reinfuss proponował odmienną treść legendy, zdaniem autor.} bardziej przejrzystą. Graficzne opracowanie mapy nie nasuwało uwag krytycznych, a naw~t przeciwnie podkreślono, że "kombinacja znaków i zasięgów na mapie 17 jest prawdziwymosiągnie;ciem" (dr l\1eertens, Amsterdam, R. Weiss, Bazyle3.). W -związku z kwestionowaniem wyników badall terenow~'ch z obszaru Podlasia w zakresie mapy 17 - mgr Trawińska-Kwaśniewska przedst:lwiła uzupełniający materiał zebran~' c210wo, który w całej pełni potwierdził wynik mapy 17. Z KORESPONDENCJI NADESŁANEJ DO PROF. JOZEFA GAJKA REDAKTORA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Prof. S. E r i x o n Stockholm dnia 15. X 1958 Otrzymałem Pański wspaniały Atlas razem z tekstem i indeksem i dziękuję Panu za niego. Napiszę o nim w następnym numerze 1959 r. w naszej publikacji "Folk Liv", w której jestem redaktorem. Przed tym nie mogłem opublikować recenzji w innych wydawnictwach, ale potem uczynię to .l przyjemnością. Według mojej opinii Pański wkład do kartografii etnograficznej Europy ma bardzo dużą wartość. Szwedzki Atlas, który niedługo zostanie opublikowany pod moją redakcją zostanie wysłany albo bezpośrednio Panu, ałbo Połskiej Akademii Nauk, ale nie jestem pewien, czy Pan go już nie dostał. Jeżeli Pan go dostał proszę mnie o tym zawiadomić możliwie jak najwcześniej. Doc. D. S t r praha an sk a dnia 10. IX 1958 Otrzymałam próbny zeszyt Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z tekstem i uprzejmie za niego dziękuję. Napiszę recenzję do naszych czasopism w Pradze, jednak dziękuję również za zaproszenie do napisania recenzji w waszych czasopismach. Richard Wei s s (Recenzja) Schweiz. Archiv fur Valkskunde. Band 54 (195g) Polska była w swoim czasie pierwszym państwem, które wydało Atlas Etnograficzny, mianowicie Atlas Kultury Ludowej w Polsce K. Moszyr1skiego, który ukazał się w Krakowie 1934-1936 r. Uczony ten należy także do Komitetu Redakcyjnego nowej pracy. Przedłożony zeszyt próbny daje pierwsze pojęcie o technice, metodzie i zawartości najnowszego szeroko zakrojonego Atlasu Etnograficznego, który jest opracowany z dużym nakładem pracy. Prace wstępne rozpoczęto w 1946 r. W latach 1953-1955 zebrano materiał poprzez badania terenowe zespołu 19 pracowników naukowych, a materiał ten oprócz materialnej obejmować ma także kulturę społeczną tl I i duchową· Zbieranie materiału uzupełniane jest na bieżąco także z literatury i muzeum. Następstwem tego jest fakt, że sieć badań zmienia się z mapy na mapę. Dlate~o numerowanie miejscowości w sposób stały (jak w szwajcarskim Atlasie Etnograficznym) nie wchodzi w rachubę. Mapy w skali od 1:2 milj. zawieuj~ siatkę orientacyjn~ (jak w niemieckim atlasie etnografic:mym) za pomoc~ której każda miejscowość może być zlokalizowana z dokładnością do 5 km2• Map:o. :2 przedstawia podział administracyjny dzisiejszej Polski. Mapa 3 uwidac:.mia rozprzestrzenienie prymitywnej sochy, która Występuje tylko 33 "Lud". t. XLV �514 515 w Polsce wschodniej wzgl. w tradycjach sięgających 1860 r. Podobnie jak ta karta mapy 4, 5, 6 i 7 są typowymi mapami ukazującymi regresję mi3nowicie zjawisko, jak zanikały zagony wytworzone przez dawny sposób orki w latach 1875-1953 ku Polsce wschodniej, a specjalnie płd.-wschodniej. Mapy te mają skalę 1:4 milj. i przedstawione są metodą powierzchniowi). Jest to doskonały obraz przestrzenny w sensie rozprzestrzeniania się kultury z zachodu na wschód, wzgl. wschodniego opóźnienia szczególnie ważne stwierdzenie, które wogóle nie powinno być rozprzestrzeniane zwłaszcza w naj nowszych czasach. Także pozostałe mapy od 8-16 poświęcone są specjalnie kultywowanej na wschodzie etnologii agrarnej - ząbkowane i gładkie sierpy, wiązania cepów, typy spichrzów. Mapa 17 zawiera problem słowno-rzeczowy wynikający ze słowa "obora". Co do techniki można powiedzieć, że jest to mapa wzorowa wszystkich sposobów reprezentacji kartograficznej (metoda punktowa kombinowana z metodą płaszczyznową jednobarwną, wielobarwną zbiegającą się w zasięgi linearne i zgrupowania tych zasięgów. Wszystko dobrze zrobione graficznie przy jasnym uświadomieniu sobie, że tylko metoda punktowa może dać materiałom naukowym wartość żródłową. Legendy i wstęp w jl;-zyku polskim i angiel,skim. PAE ma się ukazyw2ć w zeszytach od 15 do 25 map. Dopiero komentarze mogą wskazać co oczekuje się od kompleksowego zestawienia faktów przestrzennych jeżeli chodzi o "etniczną jedność Polski", i jak rozwiązane zostaną problemy wysiedlania, przesiedlania i zamieszkania specjalnie w niemieckiej dawniej Polsce zachodniej. Każdy kraj kształtuje i musi kształtować swój atlas według własnych tendencji i warunków. Dlatego nakreślono wąskie granice europejskiej koordynacji tych atlasów pod względem technicznym, metodycznym i zawartości. Możliwości porównawcze pod względem treści stwarza dla P AE w zakresie etnologii agrarnej i form budowlanych pierwsza część atlasu etnograficznego szwedzkiego, która ukazała się w 1957 roku, a która omawia tereny sąsiadujące z Polską poprzez Bałtyk. sar. 160-161 Dr Ernst Bur gst a ller Linz dnia 1. XI 1958 Z ogromną radością otrzymałem przesyłkę pierwszej części bardzo pięknie opracowanego Pańskiego Atlasu Etnograficznego. Pozwoli Pan, że złożę Panu naj serdeczniejsze gratulacje, z powodu ukazania się tego ważnego dzieła. Dzieło Pańskie wskazało nam nie tylko to, że w kartografii etnograficznej mogą być wytyczane zawsze jeszcze nowe drogi metodyczne, które zadziwiają swoimi osiągnięciami, lecz ilo że W Polsce istnieją te same problemy kulturowo-geograficzne, którymi i my się zajmujemy. Spodziewamy się, że w krótce będziemy mogli przesłać Panu pierwszy zeszyt naszego aus t·nac k'lego a tl asu etnografl'cznego utrzymywanie kontaktu z nami. I' prosim.v• Pana Amsterdam Dr. P. J. l'vI e e l' t e n s Królewska Holenderska Akademia o stal<' 19. I. 1959 Nauk Por;rzez Bibliotekę Królewskiej Akademii otrzymaliśmy Zeszyt p~ób~y Polskiego Atlasu Etnograficznego. Pragnę pogratulować Panu ukazame Sl~ tego zeszytu. Musi to być dla Pana wielka satysfakcja zobaczyć dzieło ~o całym trudzie jaki Pan włożył w jego przygotowanie. Wykonanie wydaJe się nam bardzo szczęśliwe chciałbym wyrazić swoje uznanie zaró:vno ryscwników jak i drukarzowi. Dodanie rysunków do tych map, ktore tego wymagają jest bardzo pożądane i udane - wydaje się nam też bardz.) korzystne, że każdy zeszyt ma zawierać mapy o podobne? tematyc~. To powiększa przejrzystość mapy. Zadziwia trafna kombinaCJa zn~ku I powierzchni na mapie 17. Bezwątpienia PAE będzie bardzo pozytecznym wkładem do Atlasu Etnograficznego Europy. Dr M. Z e n d e l' Institut fUr Geschichtliche und der Univ€Tsitat Bonn Landeskunde Der Reihnland~ 29. X. 1958 Za pośrednictwem Pana Profesora Dolkera przekazany mi został ~ier:vszy zeszyt etnograficznego Atlasu Polski. Przestudiowałem go z wlelkl~ zainteresowaniem i jestem bardzo szczęśliwy, że obecnie także i inne kraJe wydają atlasy etnograficzne, które uważamy za nie2.wY~le p~żytecz~e w wyjaśnieniu ponad narodowych powiązań życia lud~. W medługlm cz~sJe prześlę Panu pierwszy i drugi zeszyt nowego wydama atlasu etnografIcznego niemieckiego. Prof. V. K i p a l' sk y Helsinki 10. X. 1958 Dziękuję Panu bardzo za wspaniały zeszyt próbny polskiego. Atla~u Etnograficznego, który otrzymałem. Byłbym bardzo rad z otrzymama takze dalszych zeszytów. Prosi Pan o uwagi: mógłbym wysunąć sugestję umieszczenia na mapach starych granic politycznych nie tych z lat 1918-1939, lecz naprawdę starych z lat 1815-1914. Uderza mnie jak jasno dziś jeszcze ukazują się stare granice jako zasięgi etnografi~z~e. Podob~y wypadek mamy w Finlandii gdzie dziś jeszcze można zauwazyc w badamach terenowych starą granicę między Rosją i Szwecją· Prof. Arthur H aber landt Wiedeń 15. X 1959 Aby zaoszczędzić dodatkowych wydatków dałoby się, moim zdaniem, niektóre mapy sporządzić w mniejszej skali niż zwykle. Przez to ~ysk~łYbY one tylko na przejrzystości. Możnaby przeto, bez utraty preshzu I b'3z 33' �p 516 u~zczerb~u dla .nauki, mapę 3 - typy soch, sporządzić w skali 1/4 powlerzchn!, tak Jak mapa 4' to samo dotyczy mapy 8 - ty py slerpow. . . . .' Takze ma~ę .14, p~~lmo nagromadzenia sygnatur dla typowania śpichrzy, wydało mi Się mozl1wym pomniejszyć do skali 0, tak samo mapy 15 i Iii. ~~ do "optycznych postulatów", według których sygnatury na mapie muszą ISC razem.mo~ę się również powołać na argumenty bardzo energicznie przedstawIOne mi w Zycząc d a l szyc h t . .. swoim czasie przez H. Hassingera p~s ę.pow w pracy I najlepszego rezultatu pozostaje z koleżeńskim pozdrowlemem. o L E M I K W "Kwartalniku Historii Kultury Materialnej" w nr. 4 z 1958 r. ukazała się recenzja na temat mojej monografii Strój biłgorajsko-tarnogrodzki opublikowanej w ramach "ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" pióra Juliana B a r t y s i a, któremu jestem winna szereg wyjaśnień. Recenzent zarzucił mi: "zupełnie ahistoryczne podejście do omawianego problemu". Taki sam zresztą zarzut stawia on wi~kszości monografii strojów wydanych dotychczas przez P.T.L. Odnośnie stanowiska w tej sprawie nie będę z recenzentem polemiwwać ponieważ zdecydowanie mija się on i I I • z prawdą· . Z tej to właśnie ahistoryczności podejścia, zdaniem recenzenta, wynikło w mojej pracy szereg błędnych stwierdzeń. W pierwszej części recenzji aut:Jr cytuje szereg źródeł archiwalnych, między innymi opisy gospodarstw rolnych w Ordynacji Zamojskich z r. 1872. Niektóre z nich były drukowane z Encyklopedii Rolniczej. Ogólnie nie wnoszą one niczego nowego do zagadnienia, o czym świadczy najlepiej cytat przytoczony w recenzji. Wynika to stąd, że wspomniane opisy pochodzą z okresu czasu, do którego sięgała pamięci najstarszych ludzi w latach 1948-1956, gdy prowadziłam badania terenowe. Dostarczyły one obok szczegółowych informacji, kompletnego materiału rzeczowego, pochodzącego właśnie z drugiej połow~' XIX w. Nie jestem więc przekonana co do konieczności sięgnięcia dn wzmiankowanego źródła. Podobnie również przedstawia się wartość źródłowa ksiąg notarialnych. Recenzent opierając się na wynikach badań prowadzonych przez W. Kulę i opublikowanych w jego pracy o włościańskim przemyśle domowym. tkackim w Królestwie Polskim w latach 1846-1865, poddaje w wątpliwość moją informację, że sukno na sukmany i chołosznie było robione prz<'z miejscowych wiejskich tkaczy. Dla zachwiania wartości mojej informacji, posłużył się tutaj porównaniem liczby warsztatów w powiatach augustowskim i zamojskim, który sąsiaduje z biłgorajskim. Cały tok rozumowania jest w tym odcinku recenzji niewłaściwy, a wyciągnięte zeń wnioski fałszywe. Absolutnie nie można porównywać warsztatów tkackich w takich powiatach jak Augustów i Zamość, wyprowadzając stąd wnioski dotyczące ich możliwości produkcyjnych samego sukna. Charakter tkactwa, jako rzemiosła ludowego był i jest w tych powiatach zupełnie różny. W Augustowskiem tkactwo przybrało formę spontanicznie uprawianego przez kobiety domowego rękodzieła o bardzo szerokim zakresie wytwórczości, a w Zamojskiem podobnie zresztą jak i w Biłgorajskiem, miało ono charakter wyspecjalizowanego rzemiosła, wyrabiającego tylko tkaniny odzi",· żowe. Stąd właśnie wypływa różnica w liczbie krosien podana przez W. Kulę w latach 184.6-1865. W Augustowskiem było ich 13.881 a w Za- �519 518 mnie fakty z tego zakresu są tak przedstawione w recenzji, że wz~ac~ia~ą argumentacJę. Wyraźnie w tym wypadku podkreś1iła:n' obok Istl11el11a pewnych wytworów kulturowych również ich formę, ktora prze.de wszystkim przemawia za powiązaniem z kulturą wołoską· Zgadzam SIę z rece.n~ zentern, że w tym stanie badań trudno mówić o wpływach kultu? ,,:ołOSkl;J, w okolicy Tarnogrodu i Bilgoraja. Nie znaczy to Jednak, ze m?WIC me nal.ez; i jestem przekonana, że sygnalizując pewne fakty, u.::zymł~m słuszl11€ . Ogólnie recenzja poza informacjami dotyczącymi wytworstwa ma~0riału na strój, a zwłaszcza przejścia od płóciennictwa konopnego ~o ln1)nego w XIX w. nie wnosi zupełnie niczego nowego do opracowaneJ przeze mojskiem 340. Na tej podstawie recenzent wyprowadził wniosek, że taJo liczba krosien nie była \II stanie obsłużyć produkcją sukna miejscowej ludności. Przeczy temu jednak najprostszy rachunek.Recenzcnt stwierdz8, że \II latach 1846 do 1865 przypadało w powiecie zamojskim na jedno krosno 437,54 głów ludności .. JeŻeli przyjmiemy, że co czwarty mieszkaniec był dorosłym mężczyzną, to na jedno krosno przypadnie 109 osób. Przeciętnie sukmana była noszona przez 10 lat, więc na jedno krosno przypadało wykonanie materiału na jedenaście sukman rocznie, Biorąc pod uwagę, że na przełomie XIX w. część kobiet nosiła sukmany głównie jako strój obrzędowy, można podnieść liczbę sukman, przypadającą na jedno krosno do 16-tu, czyli około 112 łokci sukna. Na spodnie, tzw. "chołosznie" wychodziło około 2 łokci sukna, co przy szybszym ich niszczeniu (przeciętnie co trz:, lata) należy przyjąć że roczne zużycie sukna na 109 mężczyzn, wynosiło 72 łokcie. Łącznie daje to sumę 184 łokci sukna na jedno krosno. Prz:: przyjętej przez recenzenta produkcji rocznej krosna 525,29 łokcie jest t':l ilość o wiele mniejsza i z powodzeniem mogła być pokryta przez miejscową produkcję. Oczywiście tkacze biłgorajscy, zwani knopami, zajmowali 5;'~ również wyrobem różnego gatunku płótna. Zachodziła w ich pracy specjal:· zacja materiałowa. Jedni z nich zasłynęli jako wytwórcy płótna, inni za~ tkanin sukiennych. Odnośnie sugestii recenzenta, że część sukna produkowanego przez biłgorajskich kno;:;ów musiała być sprzedawana małomiasteczkowym kupcom, nie mogę dać wiążącej odpowiedzi, bo nie przepre>wadziłam szczegółowych badań dla tego zagadnienia. Muszę jednak stwierdzić, że recenzent i w tym wypadku nie jest konsekwentny w głoszonych poglądach. Najpierw twierdzi on, że liczba krosien była za mała, by mogLl pokryć miejscowe zapotrzebcwanie na sukno, następnie, że część suktlil musiano sprzedawać małomiasteczkowym kupcom i z kolei, że ludno~ć wiejska część swego zapotrzebowania na sukno i sukmany pokrywała n:ł jarmarkach, kupując je u handlarzy. Tok rozumowania nie jest tutaj logiczny. W południowej części powiatu biłgorajskiego nie było w tkactwie ludowym, pod koniec ubiegłego wiekil systemu nakładczego. Tkacze wiejscy wykonywali sukno na zamówienie gospodarzy z powierzonego surowca, za co otrzymywali wynagrodzenie w gotówce lub w naturze. Nie widzę powodów, aby 50 lat wcześniej miol.ło być inaczej. Poza tym bardzo zdecydowanie przeczy przyjętemu przez recenzenta rozumowaniu, zgromadzony w Muzeach materiał rzeczowy. Wszystkie sukmany w liczbie 16-tu pochodzące z terenu objętego zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, są uszyte przez wiejskich krawcó\\' z sukna domowej roboty, co zostało stwierdzone ponad wszelką wątpliwość. Natomiast z informacji terenowych wynika, że zdarzały się wypadki kupowania sukna, zwłaszcza na "chołosznie" u miejskich handlarzy. Były tj jednak wypadki bardzo sporadyczne. Nie jest też słuszne stanowisko recel>zenta odnośnie zagadnienia wpływów kultury wołoskiej. Stwierdzone prZl;ze mnie monografii. Barbara Kaznowska-Jarecka Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz~go: które odbyło się 6-8 września 1957 r. w Szczecinie w sali KonferencYjneJ P.W.R.N. Wały Chrobrego 4. Pierwszy dzień obrad 6. września 1957 r. O godz. lO-tej s2kretarz generalny PTL prof. Józef G a j e k d.okonał otwarcia XXXII Walnego Zgromadzenia. podkreślił znaczenie pohtycznl' Zjazdu w Szczecinie, którego program w części naukowej dotyc.zy Pomorza Zachodniego. Następnie powitał przybyłych gości: przed~t~wlclel~ :tnografii czechosłowackiej Ludwika Kunza,. przedst~wlclela . Mll1lst.er.stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Oświaty, ZWiązku Nauczycl.elstwa polskiego. Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt~o:" przedstawicieli Wojewódz.kiej i Miejsk:icj Rady Nar·odowej w S~::~eclJll~. Z kolei odczytał depesze i listy nadesłane przez Sekretarza p~lskleJ Akademii Nauk - prof. dr st. Arnolda, prof. dr Juliana Krzyzanowsklego i prezesa P.T.L. - prof. dr Tadeusza Seweryna, który z powodu złego stanu zdrowia nie mógł przyjechać na Zjazd. . Obradom przewodniczył prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Protokoł0.walt: Bolesław Garyga, Adam Glapa, Anna Łyszczówna i Zofia Staszczakowna. Przed południem zostały wygłoszone trzy referaty: . . l. Prof. dr Gerard L a b u d a wygłosił odczyt inauguracYJny pl.: "Rodzl~C podstawy i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu Zach::>dmm. w okresie nad nad • I wczesnego feudalizmu". . Zupełnie słusznie; potwierdzają budownictwem ludowym tego pieśnią tego obszaru. Przyp. ,.' .. d' Z st zczakówny to rowmez wymkl ba an. a s. .. . obszaru i A. C z e k a n o w s k l e J wymkl badan Redakcji. �521 520 2. Dr Kazimierz S l a s k i: "Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim w okresie wczesnego feudalizmu". 3. Dr Tadeusz D e l i m a t: "Elementy polskie i słowiańskie w budowie łodzi rybackich nad Bałtykiem". Po południu wygłoszono następujące referaty: 4 Dr Agnieszka D o b r a w o l s k a: "Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim". 5. Dr Tadeusz W rób l e w s ki: "Pomcrze atlasów etnograficznych". 6. Prof. Józef G a j e k: "Pomorze Atlasu Etnograficznego". Zachodnie zachodnie w świetle w świetle badań niemieckich Polskiego (Wymienione referaty są drukowane w tomie szczecińskim Prac i Materiałów Etnograficznych, Szczecin 1959 r.). W dyskusji nad wygłoszonymi referatami głos zabierali: Wacław Petsch. prof. Witold Doroszewski, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa. ob. Chrząszczyński. prof. Jan Czekanowski, prof. Józef Gajek, mgr g?rbert Wilczewski, prof. Feliks Markcwski i inni. W. Petsch określił referat prof. Labudy jako niezwykle interesujący. w którym jednak nie było nacisku na wniesienie nowych naświetleń d:> zagadnienia Polskiego Pomorza. Następnie w związku z referatem dr Slaskiego podał szereg danych dotyczących zasady przeprowadzenia grani::etnograficznych państw po pierwszej i drugiej wojnie światowej. Wypowiedż prof. Doroszewskiego dotyczyła zagadnień językowych związanych z nazwą "Bałtyk", "naród" i "narodowość". Prof. M. Priifferowa wyrażając się z uznaniem o wszystkich referatach omówiła sprawę pochodzenia nazwy "Ostsee", wiążąc ją z elementami fińskimi a nawet ugryjskimi. W związku z referatem dra Tadeusza Delimata prof. Priifferowa zauważyła, że dotyczył on dziedziny, w której mam~' 2 a mało materiału aby tworzyć szersze uogólnienia. Prof. Czekanowski nawiązując do referatów prof. Labudy i prof. Gajka mćwił m. in. że materiały antropologiczne nie wskazują na to, aby ek~pansja skandynawska polegała na przebywaniu tutaj większych mas ludności. i że o wyparciu ludności autochtonicznej z tego terenu Europy ni,." mr:glo być mowy. Antropologia na tych terenach wykazuje ciągłość osadnictwa ludności tego samego typu. Odmienny charakter miała wypowiedź działacza P.T.T.K. na PomorzL1 Zachodnim ob. Chrząszczyńskiego. Wyraził on żal pod adresem historyków i etnografów, że np. w Koszalińskiem w ciągu I3-tu lat nie zostały opracowane zabytki historyczne, choć jest wiele grodzisk, które są w ogól.:, nietknięte. Jego zdaniem aktywizacja Ziem Zachodnich musi się zacz"l~ od dokładnego poznania tego terenu. Wypowiadając się w tej sprawie w głosie końcowym prof. Labuda wyTUził pogląd, że centralne insty·tucje naukowe w kraju nie są w stanie opracować wszystkich monografii regionalnych, zadania te powinny by,; podejmowane przez regionalistów. Zadaniem ich jest przede wszystkim opracowanie szczegółowych tematów związanych z regionem, w którym działają· Drugi " I 1, ~I i, I. ~ , \ dzień obrad - sesja przedpołudniowa. Przewodniczyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Protokołowała Zofia Staszczakówna. Mgr Zbieniew R a d a c ki wy"'łosił referat pt.: "Budcwnictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim". Referat był ilustrowany przeźroczami. Z kolei mgr Henryk L e s ii! s k i wygłosił referat pt. "Zródła do historii kultury materialnej Pomorza Zachodniego w świetle woj. archiwum w Szczecinie". W związku z referatem mgr Lesińskiego prof. W. Doroszewski zapytał czy w materiałach woj. archiwum są dane statystyczne dotyczące składu ludności w poszczególnych wsiach Pomorza. Zakład dialektologii w Warszawie zamierza przeprowadzić badania na Pomorzu, przed tym jednak chciałby znać skład ludności, aby odpowiednio badania zorganizować. W. Jan Karpowicz w nawiązaniu do referatu dr Slaskiego informuje, że w Bibliotece wojew. w Szczecinie znajduje się szereg cennych pozycji z zakresu onomastyki (np. "Adres W Buch" lub Kalendarze), z których można wybrać tysiące nazwisk polskich. Następnie p. Karpowicz podał kronikę wydaną w XVIII w. w Berlinie. w jęz. polskim pt. ,,0 prawach dla obywateli państw pruskich", która zawiera materiał etnograficzny, następnie poinformował, że uporządkowane archiwum w Białogardzie zawiera również dużo materiału etnograficznego (legendy, podania itp.). Dr Tadeusz Wróblewski podkreślił, że referat mgr Radackiego zawierał wiele cennych danych z zakresu budownictwa Pomorza, niemniej kwestia pochodzenia domu podcieniowego nie jest jeszcze wyjaśniona. Niemieccy uczeni nie uznali dotąd słowiańskiego pochodzenia domu podcieniowego. Dr Wróblewski zwrócił uwagę, że przede wszystkim należałoby dokładnie ckreślić występowanie domu podcieniowego, ustalić jego cechy charakterystyczne f dopiero wówczas będzie można mówić o genezie tego typa budownictwa. Następnie zwrócił uwagĘ, by ostrożniej ustosunkowywać się do hipotezy prof. Moszyńskiego dotyczącej pochodzenia domu symetryczno-dwuizbowego, hipoteza ta bcwiem nie jEst jeszcze potwierdzona. Mgr Suzanowicz mówił o roli P.T.L. w dziale administrowania gospodarowania na Ziemiach Zachodnich. Między innymi poruszył sprawę wyjazdu części Sl"wińców z Polski, na skutek braku dostatecznej opieki. Prof. Gajek wyjaśnił, że w bogatym programie XXXII Zjazdu brak czasu na cmawianie tego typu prac. Profesor stwierdził, że Towarzystwo dysponuje skromnymi środkami finansowymi, niedużym zespo- �• 523 522 lem pracowników i w żadnym wypadku nie może nastawiać się na praktyczne działanie. Z kolei stwierdził, że praca badawcza w regionie to nil' kwestia etatu, czy pieniędzy, ale sprawa zainteresowania całego spoleczeristwa, sprawa pogłębiania wiadomości i samodzielnego działania. Inż. Józef Lewicki zapytał mgra Radackiego, czy nie miał możliwoś2i 5ięgnięcia do starszych żródeł np. z XVI w., to mogłoby być bardzo interE'sujące, np. czy nie było tu śladu ziemianki. Z kolei zapytaj, czy referent nie spotkał konstrukcji przysłupowej. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska zapytała w jakim stanie są materiały z zakresu rybołówstwa. Prof. Roman Reinfuss: w związku z referatem mgr Radackiego stwierdził, że wątpliwości w interpreta::,ii materiałów są słuszne, następnie podkreślił, że nie wykorzystujemy w pełni metod badawczych. Zdaniem prof. Reinfussa przy pomocy metody kartograficznej czy lingwistycznej otrzymujemy tylko rezultaty względne. teraz natomiast otwiera się inna droga badawcza przez zastosowanie metody konkretno-historycznej. Z kolei profesor omówił możliwości otrzymania rezultatów przy posługiwaniu się metodą konkretno-historyczną. Mgr Maria Fryczowa nawiązując do dyskusji nad budownictwem Pomorza zwróciła uwagę, że ogólnie ustaliło się jakoby dla Kujaw typowy był dom podcieniowy (Gloger, Kolberg), tymczasem jej badania terenowe wskazują, że formy nietypowe zostały potraktowane w literaturz(~ etnograficznej za charakterystyczne. Po wyczerpaniu dyskusji mgr Krzysztof K w a ś n i e w s k i wygłosił referat pt. "Z działalności etnograficznych towarzystw europejskich", w którym przedstawił formy i metody oraz zakres działalności towarzystw. Obrady popołudniowe - godz. l6-ta Przewodniczyła prof. Zawistowicz-Adamska. Protokołowali: Zofia Staszczakówna i Bolesław Garyga. Mgr Stanisław S w irk o sekretarz redakcji "Literatury Ludowej" złożył sprawozdanie z przebiegu prac redakcyjno-wydawniczych, następnie zwrócił się z apelem do uczestników Zjazdu o propagowanie czasopisma i zdobywanie prenumeratorów, oraz o udział w ogłoszonym konkunie folklorystycznym. Prof. Józef Gajek zwrócił uwagę, aby Oddziały na swoim terenie przygotowały materiały do poszczególnych zeszytów "Literatury Ludowej'. Mgr Bolesław Gawin, podkreślił, że zespół redakcyjny "Literatury Ludowej" pracuje dotąd bezpłatnie, a czasopismo ma stale kłopoty finansowe, to też mgr Gawin zwrócił się do uczestników Zjazdu, aby każdy postarał się pozyskać dla czasopisma przynajmniej 10 prenumeratorów. Dr Olga Gajkowa zwróciła się do przedstawiciela Min. Oświaty o propagowanie i nabywanie wydawnictw P.T.L. które mogą stanowić literatmę pomocniczą w bibliotekach szkolnych i nauczycielskich. Przedstawiciel Min. Oświaty p. Kuran w odpowiedzi stwierdził, że Ce~ltralna Biblioteka nie podlega Min. Oświaty, natomiast jeśli chodzi o rozprowadzenie wydawnictw P.T.L. za pośrednictwem Ministerstwa :- n3.)lepiej żeby Towarzystwo przysłało swoje wydawn ictwa i zwróciło SIę o Ich zakup. Mgr Witold Armon zapytał, czy redakcję "Literatury Ludowej" interesują artykuły treści folklorystycznej spoza obszaru Polski. Prof. Józef Gajek sformułował wniosek: "Uczestnicy XXXII Walnego Zgromadzenia zwracają się do Ministerstwa Oświaty, aby w ramach n~uczania literatury i jęz. polskiego wprowadzić elementy folklorystyczne srodowiska w którym szkoła się znajduje". po' zakończeniu dyskusji przystąpiono do sprawozdań z pracy Oddziałów. Sprawozdania złożyły następujące Oddziały: Gdańsk, Katowice. Kielce, Kraków, Limanowa, Lublin, Łódż, Mszana Dolna, Olsztyn, Opole. Poznań, Szczecin, Toruń, Wałbrzych, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Trzeci dzień obrad, niedziela Przewodniczył prof. dr Witold 8 września Doroszewski. 1957 r. godz. 9-ta Protokołowali: Adam GlapC1 Anna ŁysZCZćwn2. Przyjęty został następujący porządek obrad: I. a) Odczytanie protokołu z XXXI Walnego Zgromadzenia w Zakopanem. b) S P r a w o z d a n i e finansowe Komisji Rewizyjnej. c) Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 1956/57. II. P l a n o wan i e a) Preliminarz na rok 1957/58 b) Dyskusja. c) Wnioski i uchwały. III. Zamknięcie XXXI Walnego Zgromadzenia. Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia w Zakopanem odczytała dr Zofia Staszczakówna. Protokół po wniesieniu poprawki został przyjęty. . Sprawozdanie finansowe złożył kol. Czesław Stankiewicz w zastępstWIe prof. Wokroja, poczym sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał ~rof. Tadeusz Zygler. Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 19;)6/57 wygłosił prof. Gajek. We wstępie sekretarz Towarzyst.w~ zaznaczył, ~e w sprawozdaniu przedstawi problemy węzłowe, szczegolme poruszy za·gadnienie aktywizacji Oddziałów, pracę wydawniczą P.T.L., p'race. badawcze, sprawy biblioteki, archiwum i zagadnienie popularyzacJl. Ogolm·= prof. Gajek stwierdził, że obecnie udział Odd~~ałów v-: pracach Towarzystwa jest zbyt mały. Zarząd nie może zaspokolC matenalnyc~ potrzeb Od~ działów. Oddziały w ośrodkach gdzie nie ma Katedr powlllny stwarzac �• 525 524 duje się w druku. Literatura Ludowa powstała dzięki wielkiemu wysiłkowi mgr Stanisława Swirki, i mgr Bolesława Gawina za co należy się im gorące podziękowanie. Wielki wkład w to wydawnictwo włożyli także panowi'2 profesorowie J. Krzyżanowski i W. Doroszewski, którym Sekretarz Towarzystwa również gorąco podziękował. W momencie przystępowania do druku nie posiadano żadnej kwoty w preliminarzu. Dzięki zainteresowaniu lVIinisterstwa Oświaty widzimy możliwość szybkiego rozprowadzenia jej numerów i druk dalszych. Bardzo pożądana jest sprzedaż "Literatury Ludowej" sobie warunki pracy szczególnie w oparciu o pomoc finansową Ra:! Narodowych. Prace wydawnicze. Do 1952 r. P.T.L. było w pełni wydawcą swych tytułów. Po tym roku na zlecenie PAN Towarzystwo część swych wydawnictw oddało do druku Ossolineum: Lud, Prace i Materiały Etnograficzne, Prace Etnograficzne, a r·óźniej od 1957 r. Bibliotekę Popularną P.T.L. Poza tymi tytułami P.T.L. wydaje: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archiwum Etnograficzne z Biuletynem Etnograficznym P.T.L. i Literaturę Ludową. Wydawnictwa te wykazują prężność i sprawność. Gorzej przedstawia się druk tytułów Towarzystwa w Ossolineum. Dlatego Zarząd wystąpił z wnioskiem co PAN o zwrot wydawnictw własnych. Z podobnymi wnioskami wystąpiły też inne towarzystwa. W naszym memoriale do PAN zwróciliśmy uwagę, że potrafimy znacznie zmniejszyć koszt niektórych pozycji. ?ewna poprawa zaistnieje w 1958 roku. PAN przyznała nam 117 arkuszy y.;ydawniczych. Przemiany ogólne w kraju i decentralizacja otwierają ogromne możliwości dla P.T.L. Wojewódzkie Rady Narodowe w swych budżetach mają pozycje, z których Oddziały winny korzystać. Istnieje np. możliwość wydania zeszytów "Literatury Ludowej" w oparciu o fundusze P.W.R.N. we Wrocławiu, Szczecinie i in. Wygłoszone na Walnym Zgromadzeniu w Szczecinie referaty zostaną także wydane dzięki funduszom W.R.N. Prace i materiały gromadzone w Oddziałach powinny być wydane przez Wydziały W.R.N. Aby pozycje te nie zaginęły i łatwiej były dostępne dla etnografów winny być włączone w tytuły wydawnicze P.T.L. z zaznaczeniem instytucji finansującej. Następni.? sekretarz Towarzystwa przystąpił do omówienia poszczególnych tytułów wydawniczych. Atlas Polskich Strojów Ludowych .. W roku 1957 ukazał się "Strój Zagórzan" i.,~trój sandomierski", które należy uznać za jedne z lepszych zeszytów. W przygotowaniu do druku znajduje się zeszyt Kaznowskiej "Strój biłgoraj ski", Świeżego - "Strój podlaski" i Dekowskiego - "Strój sieradzki". Dotychczas ukazało się 19 zeszytów co stanowi 'l:l zaplanowanych monografii. Każdy następny zeszyt wydawać możemy po sprzedaniu 60°/" poprzednio wydrukowanego. Za pomoc w rozprowadzeniu książek prof. Gajek złożył podziękowanie mgr Gawinowi i mgr Kuźmiczowi. Następnie zaapelował do wszystkich członków aby poważnie zajęli się propagandą wydawnictw Towarzystwa, podkreślił, że Atlas jest serią wydawniczą rozchwytywaną za granicą. Niestety instytucje powalane do rozpcwadzenb książek nie wywiązują się należycie, z czego wynika strata nie tylko dla Towarzystwa ale i dla Państwa. Czesi na podobne wydawnictwa znajdują zbyt w kraju, tłumaczą też te same publikacje na kilka języków i sprzedają je za granicą. Jeśli chodzi o ,.strÓj kaszubski" do Walnego Zgromadzenia w Gdańsku powinien być gotowy. Literatura Ludowa. Dotychczas ukazały się już dwa zeszyty. trzeci znaj'- przez Oddziały. Archiwum Etnograficzne. W skład jego od 1956 r. włączyliśmy Biuletyn Informacyjny P.T.L. Archiwum zawiera prace opisowe; wydajemy je w formie powielanej. Kilkanaście prac czeka na półce na opublikowani,:. Oddziały winny się starać o fundusze na wydanie prac swych członków. Biuletyn Informacyjny P.T.L. zawiera kronikę ruchu naukowego w kraju, za granicą, sprawy związane z muzeami i wystawami, wiadomości dotyczące życia kultury ludowej, noty bibliograficzne oraz dział "omówienia" zawierający sprawozdania z najważniejszych poczynań w dziedzinie etn'lgrafii. Wśród młodego pokolenia etnografów biuletyn ma uznani~, ale słabe są wyniki jego w zbycie, chociaż nakład wynosi 600 egz. Redaktor mgr Krzysztof Kwaśniewski prosi o współpracę· Pocztówki jako uboczny produkt wydawniczy, zostały wydane jednakże spodziewane efekty finansowe zawiodły. Sprzedaż pocztówek przez Oddziały winna być formą popularyzowania osiągnięć P.T.L. Prace przygotowywane do druku: Lud t. 43 i 44 znajduje się w Ossolineum w druku. Część materiału z ostatniego tomu będzie musiała pójść do 45 t. Prace i Materiały Etnograficzne. Kolejny tom zawierający korespondencję Oskara Kolberga ukaże się w 1959 r. "Pamiętnik z podróży do Afryki" J. Czekanowskiego i praca R. Noconia "Dzieje, kultura i upadek Inków" według zapewnień Ossolineum mają się ukazać w bieżącym rokt:. Prace Bibliot·eki PoItularnej P.T.L. Burszty - "Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej", Glapy i Kowalskiego - "Tańce i zabawy wielkopolskie" są w przygotowaniu do druku w Ossolineum. Praca L. Węgrzynowicza _ Indeks z "Orlego Lotu" i "Materiały etno~raficzne z powiatu Limanowskiego" w ramach Archiwum winny ukazać się w najbliższych miesiącach. Także w ramach Archiwum w najbliższym cza~ie ukażą się prof. Bąka oraz prof. Schrama opisy zwyczajów weselnych. B i b l i o t e k a. Wiele szczegółów podała Komisja Rewizyjna w swym sprawozdaniu. Prof. Gajek uważa za wskazane podkreślić, że jest ona największym zbiorem etnograficznym w kraju, lecz członkowie mało z niej korzystają· P r a c e b a d a w c z e wykonywane • Sł\: al w formie zleceń na pisanie �". 527 526 artykułów do wydawnictw, b) w postaci tadari terenewych, na które Towarzystwo zdobyło, dzięki ogólnym przemianom nieco pieniędzy. W ciągu minionych 5-ciu lat P.T.L. badań terenowych nie prcwadzilo. W celu kontynuowania badań Oddziały winny w oparciu o R.N. tworzyć sobie bazy finansowe. Zakre~ i tematyka badań winna się skupić na a) inwentaryzacji zjawisk etnograficznych, b) przedstawieniu nowych procesów adaptacji osiedleńców na Z.O. P o P u l a r y z a c ja. Prowadzono ją w formie referatów i odczytów. Efekty są jednak nikłe a zasięg mały. W celu podniesienia poziomu popularyzacji najbliższy okres należy poświęcić doskonaleniu kwalifikacji naukowych członków P.T.L. I w tej dziedzinie Oddziały nie powinny czekać na Centralę, lecz same rozpocząć prace. Obecnie jako naczelny postulat stawia się usamodzielnienie Oddziałów pod względem naukowym, i finansowym. Kończąc swe przemówienie sprawozdawcze prof. Gajek dziękuje m. in. najmniejszemu Oddziałowi w Limanowie za jego żywotność i pracę. Sprawozdanie Sekretarza zebrani przyjęli i zatwierdzili jednogłośnie. Z kolei Kol. Stankiewicz odczytał preliminarz na rok 1958. Nad preliminarzem wywiązała się dłuższa dyskusja poczym przystąpiono do odczytania wniosków. Zgłoszone przez uczestników XXXIIW. Z. wnioski przeczytała pwf. Zawistowicz-Adamska - cz!on'3k Komisji wnioskodawczej. Wniosek l. Walne Zgromadzenie zaleca Zarządowi P.T.L. zgłoszenie akcesu do prac Towarzystwa Ziem Zachodnich, którego celem jest naprawienie krzywd i daleko idąca pomoc dla rdzennej ludności Ziem: Mazur i Warmii, Pomorza, Ziemi Lubuskiej i Słąska. Wniosek 2. Walne Zgromadzenie zwraca się do C.Z.M. i O.Z. z usilną prośbą o interwencję u najwyższych władz w celu jak naj śpieszniejszego przydzielenia Muzeom i działom etnograficznym w Polsce poważnych funduszów na zakup ostatnich ginących zabytków kultury i sztuki ludowej, szczególnie na Ziemiach Odzyskanych. P.T.L. zorganizuje w tej sprawie delegację do najwyższych władz państwowych. Wniosek 3. Walne Zgromadzenie zleca Zarządowi skierowanie do Prezesa Rady Ministrów i do Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Prezesa P.A.N. prof. T. Kotarbińskiego delegacji z memoriałem w sprawie przydzielenia Warszawskiemu Muzeum Etnograficznemu pomieszczenia w Stolicy. Sprawa ta budzi najwyższe zaniepokojenie wśród etnografów i jest kompromitującą· Projekt memoriału w załączeniu. Projekt petycji uczestników XXXII Zjazdu P.T.L. do Premiera i Ministra Kultury i Sztuki. Uczestnicy XXXII Walnego Zgromadzenia P.T.L. zwracają się do Obywatela Premiera (Ministra) o przydzielenie Warszawskiemu Muzeum Etno- t graficznemu (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej) budynku w centrum miasta. Warszawa posiadała przed II wojną światową poważne zbioryetnograficzne, polskie i obce, pomieszczone w gmachu przy ul. Krakowskie Przedmieście 66. Były one odpowiednim warsztatem pracy naukowej dla stołecznego ośrodka badań etnograficznych, mającego europej~ką sławę oraz jedną z największych atrakcji dla zwiedzających Warszawę swoich i obcych. Niestety, zbiory te spłonęły całkowicie w pierwszych dniach wojny. W roku 1946 powstało Muzeum Kultur Ludowych pomieszczone tymczasowo w maleńkim i zniszczonym pałacyku w Młocinach. Dzięki energii ówczesnego Kierownika Muzeum udało się szybko zgromadzić poważne zbiory etnograficzne polskie i egzotyczne, tak że musiano powiększyć bazę lokalową w Tarchominie oraz prowizoryczne pawilony postawione obok pałacyku w Młocinach. Rozwiązania te nie mogą jednak przesłonić faktu, że Muzeum w obecnych warunkach nie ma żadnych szans rozwoju, a zgromadzone z trudem eksponaty narażone są na zniszczenie. Lokale obecne są zbyt szczupłe, aby rozwinąć ekspozycję w sposób odpowiadający potrzebom stołecznego muzeum kultury ludowej. Po zniszczeniu jednej z prowizorek musiano na zarządzenie Ministerstwa Kontroli _ zwinąć ekspozycję etnografii pozaeuropejskiej i ograniczyć ją do w y .. stawy strojów ludowych w samym pałacyku (7 małych pokoików). Wskutek braku kredytów r;ałacyka nie odnowiono i nie przystosowano do potrzeb muzealnych. W związku z czym nieopalane sale i zaciekające dachy nie mogą gwarantować odpowiedniej konserwacji zbiorów, ani zapewnić ciągłości pracy nad nimi. Społeczna funkcja Muzeum jest obecnie minimalna. Okropne warunki w jakich pracuje personel naukowy ubezwładniają jego poczynania, a administrowanie instytucją rozrzuconą obecnie w trzech bardzo oddalonych od siebie punktach miasta jest wedle dotychczasowych doświadczeń - wręcz absurdalne. Sztuka ludowa polska jest niezmiernie atrakcyjna dla wszelkich akcji wystawowych za granicą. Muzeum Warszawskie mogłoby prowadzić ją na szeroką skalę i na należytym poziomie. Jednakże w obe~nych warunkach jest to całkowicie niemożliwe. Stolica kraju demokracji ludowej winna oDrazować całość kultury narodowej a nie kulturę warstw i klas gospodarczo przodujących. Wszystkie kraje demokracji ludowej zorganizowały już dawno w~paniałe muzea etnograficzne w Pradze, Budapeszcie, Bukareszcie itp. Nasza kultura i sztuka ludowa, również bogata, pod pewnymi względami ciekawsza aniżeli u pozostałych narodów nie ma odpowiedniej reprezentacji w stolicy. Członkowie P. T. L. uważają ten stan rzeczy za niedopuszczalny i proszą Obywatela Premiera o sprawną interwencję i szybkie i skuteczne poparcie starań Muzeum. �529 528 Wniosek 4. Walne Zgromadzenie P.T.L. doceniając powołanie przez Ministerstwo Oświaty szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych zarazem apeluje do Ministra Oświaty o wrrowadzenie e t n o g r a f i i jako przedmiotu nauczania do programów wyższych klas zakładów kształcenia nauczycieli. oraz o wprowadzenie elementów etnografii do geografii i literatury. Wniosek 5. Walne Zgromadzenie prosi Zarząd Główny P.T.L. by ten zwrócił si~ do przewodniczących wszystkich Wojewódzkich Rad Narodowych orn wybranych Miejskich Rad Narodowych z prośbą o współpracę i o udziel"nie jak najdalej idącej pomocy wszystkim Oddziałom P.T.L. w ich pral:ach naukowo-badawczych, publikacyjnych i społeczno-oświatowych oraz o zatrudnienie etnografów na stanowiskach referentów, instruktorów oświato\'Tych, kierowników referatów popierania twórczości ludowej. Wniosek 6. Walne Zgromadzenie domaga się aby P.T.L. było reprezentowane :la wszystkich międzynarodowych zjazdach etnograficznych a w szczególności dotyczących sztuki ludowej i folkloru. Wniosek 7. Walne Zgromadzenie prosi Zarząd Główny P.T.L. o zorganizowanie etnograficznych (terenowych i muzealnych) w y c i e c z e k z a g r an i c z n y c h w ramach grupowej wymiany bezdewizowej. Wniosek 8. Walne Zgromadzenie zleca Zarządowi nawiązanie kontaktu z Krajowym Związkiem Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego i uzyskanie zgody tegoż Związku na udział etnografów jako rzeczoznawców przy organizowaniu warsztatów terenowych (w charakterze nadzoru etnograficznego) . Wniosek 9. Prof. Priifferowa zwraca się do Zarządu, by zajął się rozt'Jczeniem opieki fachowej nad naukowo-badawczą działalnością Oddziałów P.T.L. Proponuje powołanie przez Zarząd Główny spośród członków czynnych P.T.L., przygotowanych zawodowo - konsultantów społecznych. Wniosek 10. Mając na myśli rozszerzone zadania na odcinku prac badawczonaukowych i rozwój prac społeczno-oświatowych w Oddziałach P.T.L. Walne Zgromadzenie apeluje do Zarządu Głównego o podwyższenie wynagrodzeń pracowników. Wniosek n. Zarząd Główny P.T.L. zwraca się do wszystkich Muzeów i wybranych Oddziałów P.T.T.K. z prośbą o wystawienie gablot z wyduwnictwami P.T.L. Wniosek 12. Oddział Olsztyński P.T.L. proponuje odbycie XXXIV Walnego Zgromadzenia P.T.L. w 1959 r. w Olsztynie. Wniosek 13. Walne Zgromadzenie P.T.L. przyjmuje na swego członka zasłużonego etnografa morawskiego dr Ludwika Kunza z Brna. Waiosek H. Walne Zgromadzenie zobowiązuje Zarząd Główny do zorganizowania przed upływem 3-ch lat sesji naukowej w Białymstoku poświęconej Podlasiu i terenom Soąsiednim. WniNek Iii. Walne Zgromadzenie P.T.L. gorąco dziękuje Oddziałowi P.T.L. w Szczecinie za wysiłki poniesione nad zorganizowaniem XXXII Walne<;o Z~rcmadzenia Vf' Szczecinie. Wniosek 16. Walne Zgromadzenie zwraca się do Ossolineum z prośbą o przyśpieszenie wydania Kwestionariusza gwaroznawczego, który' jest również hardzo pożyteczny dla prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Pol5kiegc Atlasu Etnograficznego. Wniosek 17. Zgromadzenie prosi Ministerstwo Oświaty o zorganizowanie kursów etnografii dla nauczycieli. Prof. Zawistowicz-Adamska w dalszej dyskusji stwierdziła, że wydawnictwa wydawane w poszczególnych Oddziałach mogą nieco obniżyć poziom publikacji P.T.L. Z tego względu uważa, że każda pozycja, która ma pójść do druku i ma być finansowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze musi być przedłożona Zarządowi Głównemu i musi otrzymać jego aprobatę, co w ogóle nie wyklucza zaznaczenia jaki Oddział tę pozycję przygotował do druku i jaka instytucja czy instytucje ją sfinansowały. Dalej, w swym przemówieniu prof. Adamska mówiła o potrzebie nadesłania serwisu na temat Zjazdu, o potrzebie reorganizacji Komisji Popularyzacji. Walne Zgromadzenie zaleciło zlikwidowanie Komisji Popularyzacji Wiedzy a sprawy związane z działalnością tej Komisji powierza prowadzić Oddziałowi Łódzkiemu. Dr Malicki podkreślił ważność szybkiego opublikowania materiałów zebranych z okazji Zjazdu. Mgr Kamocki zwrócił uwagę na możliwość wprow8!dzenia etnografii do podręczników szkolnych. Prof. Gajek w nawiązaniu do przedmówcy zaznaczył, że w zakresie historii i geografii istnieje instrukcja o wprowadzeniu etnografii do podręczników. Nie ma jej jednak w odniesieniu do podręczników jęz. polskiego gdzie należałoby wprowadzić folklor. Ob. Smoczkiewicz informuje, że na terenie Rzeszowskiego są zbieracze posiadający pokaźne zbiory etnograficzne. Ze zbiorów ich korzystają różni r;.racownicy, lecz nie zawsze podają źródło i nie honorują ich pracy. Pożądanym jest aby Min. Kultury i Sztuki szkoliło swych pracowników w dziedzinie etr.ografii, szczególnie tych, którzy pracują w terenie. Współpraca P.T.L. z Domami Kultury i Wydziałami Kultury winna się zacieśniać. 06. Zaręba z Kielc złożył Centrali P.T.L. podziękowanie za szybkie przesłanie książek z biblioteki. Redaktor Chomiński podkreślił potrzebę i konieczność badania nowej kultury na Ziemiach Odzyskanych Popularyzacja może znaleźć miejsce na łamach pisma "Orka", które zaprezentował zebranym. Mgr Kuźmicz zakomunikował, że współpraca z Z.N.P. istnieje już od roku. Ob. Michejda z W -wy uważa, że wniosek pierwszy o pomocy dla ludności miejscowej jest najważniejszy i należy omówić go szczegółowo. Prof. Gajek zaręczył, że problematyka wyrażona w tym wniosku była już omawiana. P.T.L. w tej sprawie wysłało do Komisji Sejmowej memoriały. 34 "Lud", t. XLV �530 531 Ob. Przychodzińska z Min. Kultury i Sztuki widzi wyraźnie rysującą się współpracę z P.T.L. Mgr Judenko zaprojektował powołanie Komisji do spraw Z.Z. Dr Gajkowa poinformowała, że tem łódzki znajduje się w opracowaniu tak, jak i Ziemia Chełmińska Ks. Łęgi. Praca doc. Burszty ukaże się w 1958 r. Z nadsyłanej prasy widać, że problematyka etnograficzna wzbogaca się. Szkoda tylko, że etnografowie nie podpisują swoich artykułów drukowanych w prasie codziennej. Apeluje do młodzieży, aby podpisywała swe artykuły. Dr Ludwik Kunz podziękował za zaproszenie na Zjazd i mówił o potrzebie współpracy między etnografami polskimi i czeskimi. Prof. Doroszewski omówił formy popularyzacji i zaznaczył, że ważną form '-i popularyzacji wiedzy jest styl mowy i pisma,. który winien być prosty, jasny, dojrzały. Następnie zwrócił się do Towarzystwa aby wpłynęło na Ossolineum na przyśpieszenie druku Kwestionariuszy z zakresu gwary, zawierających bogaty materiał etnograficzny. Badanie stosunków ludnościowych na Z.O. jest zagadnieniem bardzo ważnym. Winno ono być wprowadzone jak najszybciej. Ob. Gawron z Limanowej zaznaczył, że w terenie nie zawsze' spotyka uczciwych badaczy, niektórzy z braku znajomości środowiska czy też przez wygodę pomijają dobrych informatorów. Cenne materiały w pow. Limanowskim zebrał prof. Reinfuss. Prof. Gajek. Na zakończenie obrad wezwał wszystkich obecnych by minutową ciszą uczcili pamięć zmarłych członków Towarzystwa: prof. dr Bożenę Stelmachowską, prof. dr Juliana Kleinera, prof. dr Feliksa Prz~'jemskiego z Krakowa, inż. Franciszka Osińskiego z Przemyśla, St<1nisława Wallisa ze Śląska i mgr Czesława Ciszkiewicza z Łodzi. XXXII Walne Zgromadzenie zamknął prof. Witold Doroszewski podziękowaniem za udział w obradach oraz Oddziałowi Szczecinskiemu za pracę' i trud włożony w doskonałą organizację Zjazdu. Po zakończeniu obrad uczestnicy udali się na dwudniową wycieczkę etnograficzną· Zwiedzano Ziemię Pyrzycką, wyspę Wolin i wybrzeże w okolicach Międzyzdrojów. Adam Clara Oddz. Kraków Limanowa " Lublin Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opołe Poznań Katowice Toruń Warszawa " Wrocław Wałbrzych Zakopane Koła Zarz. Łask f, i 269.55 439.20 116.91 425.60 260.98 344.20 180.60 392.20 526.58 91.29 588.80 198.29 411.25 33.22 300.- 05.108.15 Banki Centr. i Oddz. N.B.P. Poznań Lublin Łódź Toruń P.K.O. Kraków Odbiorcy Dostawcy Współpracownicy Rozliczenia' z pracownikami Surowce Gotowe wydawnictwa Różnice kalkulacyjne Wydawnictwa nieukończone 5.799.75 675.31 2.015.22 153.25 3.629.99 12.273.52 11.360.85 4.120.64 81.765.74 312.05 58.508.96 496.307.45 142.991.55 112.301.96 1.316.093.19 B I L A N S Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dn. 31 grudnia 1956 f .. Aktywa Ruchomości Drobne sprzęty Biblioteki Centrali i Oddz. Kasa - Centrali Oddz. Jelenia Góra Pasywa 66.905.87 7.953.31 529.44 -.04 74.859.1lI 316.183.H Fundusz amortyzacyjny Odbiorcy Dostawcy Współpracownicy Rozliczenia z pracownikami 34" 57.466.13 11.404.22 6~.328.57 16.888.93 6.768.37 �533 532 Majątek Towarzystwa: 1.031.254.32 129.982.65 stan z 31. 12. 55 wzrost w 1956 r. 1.161.236.97 1.316.093.19 Wrocław, dnia 31 grudnia 1956 r. Księgowy (-) Czesław (-) Stankiewicz Skarbnik Doc. dr Franciszek Wokroj I R a c h u n e k w y n i k ó w z a r. 1956 Straty Wydatki 93.795.:n 157.919.0,) 158.146.18 74.844.33 1.883.40 129.982.S!) działu popularyzacji wiedzy naukowego Koszt własny sprzed. wydawnictw Rabaty udzielane Podatek obrotowy Zwiększenie funduszy r I 616.571.-Zy ski Subwencje: 355.000.10.000.2.000.- Pcls:cZl Akad. Nauk Min. Kult. i Sztuki Min. Budowy Osiedli wydawnictw Sprzedaż Składki Inne wpływy 367.000.239.185.0!) 8.846.50 1.539.45 --_._- 616.571.Wrocław, dnia 31 grudnia 1956 r. Skarbnik Księgowy (-) CzesŁaw (-) Stankiewicz doc. dr Franciszek Wokro; Neymanowa, Leon Roppel, L. Cehak, Franciszek Wokroj, KrzY5ztof Wolski, Ryszard Kukier, Stanislaw Blaszczyk, Roman Reinfuss, Irena Chruścielowa, Kazimierz Pietkiewicz, Maria Gomolec, Janusz Kamocki, Władysław Oszelda, Tadeusz Bibliński, Władysław Fretek, Jadwiga Pawłowska, Maria Biernacka, \'1. Szkulimowska, A. Jachmina, Bronislawa Jaworska, Włodzimierz Antoniewicz, Wanda Jostowa, Henryka Wesołowska, Edmund Kłos'kowski, Józefa Bednarowska, Janusz Optołowicz, Bolesław Garyga, M. Woźniak, Maria Kwaśniewska, Eugeniusz Jaworski, Jan Czekanowski, Piotr Orzechowski, Maria Suboczowa, Maria Polakiewicz, Józef Gajek, Kalina Antoncwicz, Stefan Deptuszewski, Zofia Majcherowicz, Halina Nowosad, Karol Bałon, Jerzy Topolski, Czesław Łuczak, Tadeusz Delimat, Kamal Safwat, Barbara Zagórna, Jan A. Zaremba, Feliks Markowski, Zofia Strawińska, Tadeusz Zygler, Józef Jastrzębski, Antoni Sledziewski, Barbara Michejdzianka, Halina Olędzka, Jan Sadownik, Krzysztof Makulski, Sławoj Szymkiewicz, Jan Burda, Zbigniew Jasiewicz, Olech Podlewski, Julian Machnocz, Łukasz Kumor, A. Matyniak, A. Nasz, Julian Krzyżanowski, Klara Prillowa, Zofia Poczobutt, Józef Bojar, Barbara Bazielich, Adam Wanke, Krystyna Kaczko, Longin Malicki, Tadeusz Wróblewski, Józef Burszta, Stanisław Świrko, Maria Turczynowiczowa, Walerian Sobisiak, Bolesław Kuźmicz, Tadeusz Zebrowski, Kazimierz Zurawski, Krystyna Klęsk, Halina Mikułowska, Gustaw Morcinek, Paweł Tomaszewski, J. Woźnicki, Irena Nachorayska, Stanisław Krzywicki, A. Podgórska, W. Garczyń ski, Sebastian Flizak, Anna Szyfer, J. Drozd, A. Wojciechowska, Teresa Szałowska, Florian Domocik, Adam Glapa, Zofia Staszczakówna, Stika (Brno) Alicja Gerlach, Zenon Jankowski, A. Szumanowa, J. Semenki, S. Wałągiewicz, Emanuel Guzik, Aleksander Oleszczuk, Maria Fryczowa, Jadwiga Orynżyna, H. Lewegh, Tyszkowa, Antoni Zwolak, Maria Kamocka, Tadeusz Seweryn, Marian Dietukiewicz, Wojciech Blażkowskl~ Teresa Wąsowicz, A. Zagórna, Janina Dydowiczowa, R. Horoszkiewicz, Cz. Kurek, Maria Woleńska, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stanisław Gajewski, Anna Łyszczówna, Ksawery Piwocki, RobertWildhaber (Bazyleja), Dimitr Krandźalov Ołomuniec), Crhak (Opawa). Program XXXIII Walnego Zgromadzenia w Cieszynie str. 534. Protokół z XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21 września 1958 r. w C i e s z y n i e Obecni: Irena Bukowska, Jan Maciejewski, Janusz Świeży, Bronisława Dekowska, Jan P. Dekowski, L Lechowa, J. Lech, J. Dudkiewicz, Jadwiga Kucharska. Jan Broda, Wojciech Hejno5z, Stanisław Hiż, .JÓzef Ligęza, Ludwik Dubiel, Aleksandra Tyszkowa, Czesław Witkowski, Halina Szewczykowa, Zbigniew Szewczyk, Bernadetta Turno, Magdalena Meres, Zofia • Pierwszy dzień obrad - .piątek 19 września 1958 r. 1. Otwarcie XXXIII Walnego Zgromadzenia Powołanie Prezydium, Uchwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyty inauguracyjne: "Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim - Dyr. L u d w i k B r o ż e k 3. "Prace naukowo-badawcze w zakresie etnografii w związku z Millenium" Prof. K a z i m i e r z D o b l' o W o l s k i �535 534 4. ,,0 potrzebie bada!'l etnograficznych w poszczególnych regionach Polski" 5. Dyskusja w której udział zgłosili: J. Burszta, A. Oleszczuk, M. Znamierowska-Prlifferowa, R. Reinfuss, J. Gajek, T. Seweryn i inni. Zwiedzanie Muzeum Etnograficznego i zabytków miejscowych. "Sląska wieczornica ludowa". Występ Zespołu Pieśni i Tanca Ziemi Cieszyńskiej. Drugi dzień obrad - Sobota :':0 września uraz Jarosława Stizka z Brna, Safwata Kamala z Kairo. Następnie odczytał nadesłane telegramy do Zarządu Głównego. Do Prezydium zostali powołani: Ob. Julia Pach era, profesorowie: Roma;1 Reinfuss, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Naczelnik Kazimierz Pietki~wicz, Doc. Józef Burszta i Dyr. Ludwik Brożek. W imieniu Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego powitał przybyłych gości doc. Józef L i g ę z a, podkreślając ważnoŚĆ problematyki Zjazdu. W imieniu P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k zabrał 'głos Prorf. dr Włodzimierz A n t o n i e w ic z, który powiedział między innymi, że Walne Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego stają się z roku na rok liczniejsze i poważniejsze i urastają do rozmiarów kongresów etnograficznych. Zaznaczył, że dobrze się składa, że Zgromadzenia te odbywają się co roku w innej miejscowości. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w gronie towarzystw naukowych skupionych w P.A.N. wysuwa 5ię na czołowe miejsce. Poważne osiągnięcia P.T.L. ma na odcinku publikacji naukowych. "LUD" "Literatura Ludowa", piraca N o c o n i a o Inkach, B u r s z t y "Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej" są pozycjami, spełniającymi ważną rolę. Te właśnie osiągnięcia oraz skupienie wokół siebie licznej ilości etnografów przeznaczają Polskie TGwarzystwo Ludoznawcze do poważnej roli w organiza::ji mającego po\vstać. Instytutu Etnograficznego. W końcu przemówienia Prof. Antoniewicz osobno podkreślił poważny wkład P.T.L. w dziale popularyzacji nauki, którego metody mogą służyć innym organizacjom za przykład. Po powitaniach przewodniczący postawił wniosek o powołanie Komi:>ji wnioskowej w następującym składzie: Naczelnik Kazimierz Pietkiewic?, pl'ofesorowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Franciszek Wokroj, Tadeusz Zygler; wniosek ten w głosowaniu został przyjęty jednomyślnie. W drugim punkcie obrad Dyr. Ludwik Brożek wygłosił referat: TTli- 1958 r. Godz. 9-ta 1. "Sląska górnicza literatura ludowa" - A d o l f D y g a c z 2. "Odbicie stosunków społecznych w śląskim folklorze muzycznym" J ó z e f L i z ę g a. 3. "Współczesna twórczość ludowa w Cie5zyńskiem" - B a r b a r a B azielichówna 4. "Z badań nad grupami zawodowymi na Sląsku" - M a r i a Z y w i r s k :1 5. "Stan prac nad śląskim skansenem" - M a r i a S u b a c z o w a 6. Dyskusja. 1. Odczytanie protokółu z XXXII Walnego Zgromadzenia w Szczecinie 2. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej - Prof. J u l i u s z Z b o r o w s K i 3. S p r a w o z d a n i e z działalności Zarządu za okres 1957/58 doc. F r a n c i s z e k Wok r o i 4. Dyskusja 5. P l a n o wan i e 6. Preliminarz na rok 1958'59 ref. Stanisław Gajewski 7. Dyskusja, 8. Poprawki do statutu PTL - ref. prof. F. Wokroj. 9. Wnioski i uchwały. Zamknięcie XXXIII Walnego Zgromadzenia. Przewodniczy Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Prof. dr Tadeu5z S e w e r y n. Protokołuje mgr Bolesław Kuźmicz. Otwarcia XXXIII Walnego Zgromadzenia dokonał prof. dr Tadeusz Seweryn. W zagajeniu stwierdził, że Zgromadzenie odbywa się w Cieszynie ponieważ w tym mieście przy pomocy P.W.R.N. w Katowicach znaleźliśmy najodpowiedniejsze warunki; nieobojętnym też było dla organizatorów, że Cieszyn należy do starych miast posiadających chlubną kartę w historii kultury polskiej. Glównym celem Zgromadzenia to opracowanie form włączenia się polskich etnografów w obchody rocznicy tysiąclecia istnienia Palistwa Polskiego. Z kolei Prezes przywitał gości zagranicznych: Roberta Wildhabera z Bazylei, Dymitra Krandżalova z Ołomuńca dr J. Crhaka z Opawy dycje • ludoznawcze na Sląsku Cieszyńskim. Po referacie Preze5 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przywita! przybyłego Gustawa M o r c i n k a, członka Zarządu Głównego P.T.L. i przedstawicielkę C.P.L. i A. - Panią Jadwigę Or y n ż y n ę. W zastępstwie prof. Dobrowolskiego, który miał wygłosić odczyt pt. "Prace naukowo-badawcze w zakresie etnografii w związku z Millenium" przewodniczący otworzył dyskusję na w/w temat; prof. Seweryn zwrócił uwagę na ważność rocznicy w dziejach narodu oraz na podejmowane prace przez inne towarzystwa i instytucje. Z kolei prof. Gajek omówił konieczność nasilenia prac związanych z Polskim Atlasem Etnograficznym, Atlasem Słowiańskim i monografiami regionalnymi. Mówił również o potrzebie wydania podręcznika etnografii polskiej, który byłby zmodernizowanym i dostosowanym do potrzeb obecnej chwili podręcznikiem A. Fischera. Brak bowiem akademickiego podręcznika etnografii Polski odbija się ujem- �537 536 nie na pracy dydaktycznej. W sumie w~zystkie prace etnograficzne z okresu obchodu Tysiąclecia winny być szczególnie nasilone. Z lwlei prof. Czekanowski, oceniając wypowiedzi przedmówców podkreślił wielką wagę słów i sformułowań nie inicjujących nowych prac, lecz kładących nacisk na ukOl'1czenie i pogłębienie prac już zaczętych. W ramach problemu"o potrzebie badań etnograficznych w poszczególnych regionach Polski" pierwszy zabrał głos doc. J. B u r s z t a, który w swym referacie poinformował zebranych o nikłej ilości prac etnograficznych opracowanych dotychczas na terenie Wielkopolski, oraz o poważnym pla:lie etnografów poznańskich, którzy zorganizowani w polskim Towarzystwie Ludoznawczym w oparciu o Katedrę Etnografii przygotowują o1:::ecnie do druku zbiorową pracę zawierającą ponad 800 stron maszynopisu i ponad 500 ilustracji. W okresie Millenium praca ta składająca się z kilkunastu artykułów będzie poszerzona i pogłębiona do rozmiarów pełnej monografii obejmującej poszczególne dziedziny. Charakterystyczną cechą tych prac jest historyczne ujęcie każdego zagadnienia. Autorzy przedstawiają rozwój i przemiany faktów kulturowych od X-XIII w. po dzień dzisiejszy. A. Oleszczuk w swej wypowiedzi zwrócił uwagę na Pod lasie jako na region zapomniany, mało badany a posiadający wielkie zapotrzebowanie na publikowane pozycje etnograficzne. Prof. R e i n f u s s nacimieniwszy o swoich zainteresowaniach ogólnopolskich nawiązał do wypowiedzi prof. Czekanowskiego, podkreślając wiel!\:ą wagę słów Rektora, aby nie inicjować nowych prac, lecz ukończyć stare i zaczęte. Poza tym zwrócił uwagę i domagał się przyspieszenia badań na terenie całe,go Państwa. Po południu o godz. 17-tej uczestnicy zjazdu zwiedzili miejscowe muzeum i zabytki. O godz. 19-tej spotkali się wszyscy na wieczornicy, na której miejscowy zespół pieśni i tańca dał występ regionalny. Drugi dzień obrad f • 20. IX. 1958, godz. 9-ta Zebraniu przewodniczyła prof. Zawistowicz-A d a m s k a, protokółowała mgr Jadwiga Kucharska. Po krótkiej dyskusji poszerzono porządek dzienny o dyskusję nad referatami wygłoszonymi w pierwszym dniu. Prof. Zawistowicz-Adamska stwierdziła, że referat dyr. B r o ź It a był cenny, obszerny i wiele nauczył obecnych. Prof. Seweryn stwierdził, że zagadnienie poruszone w dyskusji przez prof. Gajka wymaga rozszerzenia. Wydawnictwa takie jak "Literatura Ludowa" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych" w zestawieniu z wydawnictwami zagranicznymi stawiają nas na pierwszym miejscu. "Polski Atlas Etnograficzny" obudził na IV Kon- • grlsie Slawistycznym w Moskwie duże zainteresowanie. Nie wykluczone, że Polska będzie skupiać agendy atlasowe państw słowiańskich. Prof. S e w e r y n podkreślił, że na czoło naszych prac atlasowych wysuwa się zagadnienie poruszone przez prof. Gajka a dotyczące procesu rozwoju kultury polskiej. Przewodniczący w dłuższym przemówieniu poruszył zagadnienia kształtowania się Państwa Piastów, w skład którego wchodziły: Małopolska, Sandomierskie, Sieradzkie, Wielkopolska, Mazowsze, Chełmińskie, Kaszuby, Pomorze, Gdańskie i Szczecińskie, oraz Ziemia Lubuska i Śląsk. "Polski Atlas Etnograficzny" umożliwia odtworzenie tych warstw kulturowych, które były lepiszczem cementującym różne plemiona wcho .. dzące w skład późniejszego Państwa Polskiego. P. H o r o s z k i e w i c z poruszył problem opracowania monografii wsi, które winny pogłębić naszą wiedzę o poszczególnych regionach. W monografiach tych należy uwzględnić daty i nazwy odnoszące się do miejscowości. Dyskutant zwrócił etnografom uwagę na heraldykę wiążącą się z XII i XIII w. a zawierającą elementy ludowe i mogącą stanowić powaźne źródło dla etnografów. Zwraca również uwagę na wieś Wolny Kadłub, która wykupiła się z poddaństwa i do dnia dzisiejszego prowadzi wspólną gospodarkę. Podnosi takźe sprawę badań nad powstaniami chłopskimi na Śląsku z lat 1848/49. Mgr Matyniak nawiązuje do słów prof. Seweryna odnośnie przesunięcia daty powstania Państwa Polskiego. Porusza również sprawę tajnych aktów watykańskich zawierających materiał historyczny dotyczący Europy Wschodniej. Zdaniem p. Zurawskiego nie ulega wątpliwości, źe Państwo Polskie powstało wcześniej przed 966 rokiem. Pan Jan Zaremba poruszył kwestię źelaza, jako jednego z czynników mających wpływ na kształtowanie się gospodarki w okresie panowania Piastów. Badania nad prymitywną produkcją źelaza zapoczątkował jeszcze przed wojną inż. Radwan. Badania te są obecnie kontynuowane. Prof. Gajek zwraca uwagę na konieczność skierowani'l dyskusji na konkretne problemy etnograficzne. Uważa, że ważnym jest, czy i o ile etnografia może oświetlić procesy powstania polskiej formacji etnicznej, czy i o ile członkowie P.T.L. mogą się włączyć swoimi pracami w problematykę Millenium *. Poseł K u m o r zwraca uwagę na stanowisko naczelnych władz państwowych i partyjnych w sprawie obchodów Tysiąclecia. Zaznaczył, że Towarzysz Gomułka krytycznie podszedł do ujęcia Millenium przez fiistoryków skupiających się głównie na początkach Państwa Polskiego. Obowiązkiem naszym - zdaniem Posła - jest zająl~ się całym okresem, wydobyć z niego wszystko to, co było postępowym, dokonąć wielkiego zrywu i wyzwolić nowe zasoby energii na odcinku naszej pracy. Prof. Seweryn uważa, że dyskusja winna się jednak zakończyć z a l e c e n i e m d l a Z a r z ą d u G łów n e g o. Zdaniem Przewodniczącego w okresie Millenium należy zakończyć wydawanie "Atlasów Polskich Stro• Patrz: Prace i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. Sląskiego" Nr 1 R. Katowice-Cieszyn 1959 str. 144-147. Nadbitka "Zarania �539 538 JOw Ludowych" oraz edycji dzieł Osk a raK o l b e r g a. Jeśliby napotykano na trudności w pubJikowar..iu materiałów, należy ograniczyć się zgodnie z tezami Engelsa do zagadnień naczelnych związanych z pożywieniem, odzieżą i narzędziami. P. N e u m a n stwierdziła, że w rysującym się programie millenialnym została pominięta problematyka małych miasteczek, którą w projektowanych pracach należy także uwzględnić. Mgr Ś w irk o zaznacza, że "Literatura Ludowa" włącza się do akcji millenialnej. W okresie uroczystości Tysiąclecia zamierza zebrać możliwie pełny 1 bogaty materiał folklorystyczny ilustrujący stan tych zagadnień w omawianym okresie. W celu zrealizowania tego problemu redakcja "Literatury Ludowej" zwróciła się z odpowiednim apelem do swych czytelników. Niezależnie od tego w najbliższym okresie zamierza wydać kilka numerów poświęconych Ziemiom Zachodnim i Północnym. Zwraca również uwagę na trudności w opublikowaniu nowej księgi przysłów polskich, która ukaże się dopiero w 1960 r. Z kolei zabrała głos prof. Z a w i s t o w i c z - A d a IT. s k a, podsumowując dyskusję zaznaczyła, że nas etnografów interesują również poczynania archeologów, historyków, antropologow, językoznawców ponieważ te dyscy .. pliny poruszają zagadnienia etnograficzne i swymi osiągnięciami zapładniają etnografię. W podobny sposób na nie oddziaływuje także i etnografia. W sumie zespół tych nauk nawzajem się uzupełnia. Przystępując do realizacji programu prof. Zawistowicz-Adamska podała do wiadomości, że referat Adolfa Dygacza "Śląska Górnicza Literatura Ludowa" nie może być wygłoszony, ponieważ autor uległ wypadkowi. Z kolei przystąpiono do wygłoszenia następujących referatów: "Odbicie stosunków s'połecznych w ślą.skim folklorze muzycznym" - J. L i g ę z ~, Współczesna twórczośĆ ludowa w Cieszyńskiem" - B. B a z i e l i c h ó w n a, ::Z badań nad grupami zawodowymi na Sląsku" - M. Z Yw i r s k a w zastąpstwie której wygłosił referat miejscowy etnograf. Ostatni referat stanowił odczyt mgr M. S u b o c z o w e j pt. "Stan prac nad śląskim skansenem". Referaty są wydrukowane'. W dyskusji zabrał głos prof. J. K r z y ż a n o w s k i, który podzielił się spostrzeżeniami z pobytu w Stanach Zjednoczonych. Stwierdził olbrzymie zainteresowanie polonii w U.S.A. polską literaturą etnograficzną, szczególnie dziełem Kolberga, ,.Ludem", Wisłą", Pra,cami i Materiałami etnograficznymi" oraz dziełami archeologicznymi i etnograficznymi. W sprawie nabycia tych pozycji zwracają się instytuty naukowe do polskich placówf'!': dyplomatycznych lecz bezskutecznie. W związku z brakiem w kraju podstuwowych prac z etnografii prof. Krzyżanowski projektuje stworzenie w P.T.L. nowego seryjnego tytułu wydawniczego, w ramach którego przedrukowywano by cenniejsze, klasyczne prace etnograficzne, które są dła pracowników naukowych trudno dostępne. Realizację tych reedycji etnogra., Patl'z: 1959. Nadbitka Pracl' i Mat. .. Zarania Etnogr. Ślaskiego" tom Nr śląski. 1. Zl'szyt specjalny. Katowice-Cieszyn ficznych uważa za istotny wkład etnografów polskich do odbudowy kultury polskiej w okresie Millenium. VI celu realizacji tego zadania przedkłada konkretny wniosek. Prof. Gajek w krótkim przemówieniu podkreśla że obowiązkiem członków P.T.L. jest także czytanie i zakup wydawnict; Towarzystwa oraz ich propaganda i sprzedaż. Z kolei prof. ZawistowiczAdamska jako przewodnicząca zebrania podała komunikat mówiący o wolnych posadach dla etnografów w muzeum w Tarnowie i w Białymstoku po czym udzieliła głosu przedstawicielce CPL i A Pani J a d w i d z € O r y n ż y n i e, która w wypowiedzi swej scharakteryzowała obecny stan sztuki ludowej, wskazała żywe ośrodki w zakresie h~ftu, tkactwa, 'stroju ceramiki, wycinanki, oraz zwróciła uwagę na możność eksportowania tych :vyrobów ~ zdobywania dewiz, zaznaczając, że w Warszawie np. w ciągu Jednego miesiąca samych wycinanek sprzedano za 50000,- zł. Wielki popyt na w,ytwory sztuki ludowej w miastach powoduje jej regenerację. Na tym zakonczono obrady przedpołudniowe. Obrady popołudniowe godz. 17-ta Przewodniczy prof. Tadeusz S e w e r y n, następnie prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Protokołowali: mgr Jadwiga Kucharska i dr Adam GIapa. Posiedzenie zagaił prof. Seweryn, który zaznaczył, że obrady popołudniowe poświęcone są sprawom organizacyjnym. Przed rozpoczęciem obrad Prezes powitał w imieniu wszystkich zebranych i udzielił głosu stypendyście przebywającemu w Polsce Safwat Kamalowi z Kairo i dr Robertowi Wildhaberowi, dyrektorowi muzeum w Bazylei. Z kolei PrzE:\vcdniczący podał porządek obrad i prosił dr Zofię Staszczakównę o przeczytanie protokołu z XXXII W.Z. Następnie prof. Zygler przeczytał sprawozdanie Komisji Rewizyjnej stwierdzające prawidłową gospodarkę Zarządu i poruszające sprawę oddziału wrocławskiego. Po nim w zastępstwie prof. Gajka sprawy wydawnicze za okres 1957/58 zreferował dr Adam Glapa, który podał do wiadomości, że w okresie sprawozdawczym wydrukowano 106,5 arkuszy a obecnie w druku znajduje się 112 arkuszy. Sprawozdanie to od strony budżetu i preliminarza przedstawił księgowy P.T.L. Stanisław Gajewski. W preliminarzu na rok 1959 przewiduje się po stronie dochodów i wydatków kwotę 1 407 439,- zł. Po zreferowaniu tych spraw Przewodniczący zarządził dyskusję, [Ii) czym przystąpiono do głosowania nad przeczytanymi protokółami i sprawozdaniami. W głosowaniu oba protokoły tj. z XXXII Walnego Zgromadzenia i protokół Komisji Rewizyjnej zostały przyjęte przez wszystkich. "przy jednym głosie wstrzymującym się. Z kolei Przewodniczący zarządzi! głosowanie nad v o t u m z a u f a n i a dla Zarządu Gł., obecni przegłosowali wniosek przy 3-ch głosach wstrzymujących się i 3-ch przeciw, na ()gólną ilość obecnych na sali 68. Przeciwnikami votum zaufania byli Pa-nawie K. Zurawski, A. Matyniak i doc. A. Nasz. �541 540 Preliminarz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z05tał przyjęt~· w glosowaniu przez większość, przy 4-ch glosach wstrzymujących się. Z kolei doc. Wo kro j zreferował pożądane poprawki w Statucie P.T.L. Projekty poprawek dotyczyły: w § 1 - zamiany słowa "Stowarzyszenie" na "Towarzystwo"; w § 20 - przyjazdu na Walne Zgromadzenie delegatów Oddziałów anie członków; w § 21 - podejmowania uchwał zwykłą większością (przez Zarząd Główny); w § 23 - odwolania się członków do sądu koleżeńskiego; w § 33 zatwierdzania nowoprzyjętych członków przez Zarząd Główny; w § 37 dotyczącym Komisji Rewizyjnej i jej działalności w zakresie spraw wydawniczych, redakcyjnych, kontroli gospodarki Oddziałów itd.; w § 39 - funkcjonowania sądu koleżeńskiego. Pl) zreferowaniu tych poprawek prof. Seweryn zaproponował przegłosowanie poprawki dotyczącej tylko § 33. W odpowiedzi na to rozwinęła się dyskusja w której prof. Zygler zapytał, jak długo będzie trwać okres od zgłoszenia się na kandydata do przyjęcia i akceptacji członka przez Z3.rząd Główny; dyrektor Swieży zapytał, od kiedy należy płacić składki. Profesor Seweryn odpowiedział, że zebrania Zarządu odbywają się co kwartał, a składld należy zbierać od dnia zatwierdzenia członka przez Zarząd Główny. Dr Flizak stwierdził, że w Oddziale w Mszanie Górnej są członkami tylko te osoby, które zatwierdził Zarząd Główny. Pan J. Zaręba był zdania, że dwustopniowość jest pożądana. Po zatwierdzeniu kandydata przez Zarząd Główny, kandydat staje się dopiero pełnoprawnym członkiem PTL. Dalej nadmienił, że projektowane poprawki do Statutu PTL nie uderzają w jego demokratyczne zasady, lecz dbają o dobro całego Towarzystwa. Prof. ZawistowiczAdamska zaproponowała, aby poprawki zostały przedyskutowane w Oddziałach. Oświadczyła również, że PTL jest Towarzystwem naukowym i pewna selekcja jest konieczna. W związku z powyższym prof. Seweryn postawił wniosek dotyczący poprawki w § 33 jako punkt m) o akceptacji członków PTL przez Zarząd Główny. W głosowaniu - 47 głosów opowiedziało się za wnioskiem, 11 głosów - przeciw, 10 - głosów wstrzymało się. Z kolei Przewodniczący przystąpił do czytania wniosków złożonych na ręce Komisji Wnioskowej. Wniosek 1-szy: W związku z rozwiązaniem Oddziału Wrocławskiego przez Zarząd Główny PTL w dniu 14 kwietnia 1958 r. na za~adzie § 51 Statutu PTL, Zarząd Główny postanawia, że dla dobra PTL Zarząd poczyni rychłe starania, aby Oddział ten został powołany' do życia. Za wnioskiem głosowała większość, przy dwu osobach wstrzymujących się. W związku z tym wnioskiem, rozwinęła się żywa dyskusja szeregu osób, które domagały się po przegłosowaniu wniosku, bliższych wyjaśnień. W celu wyjaśnienia sprawy dr Staszczakówna odczytała fragment protokołu z posiedzenia Zarządu Głównego, dotyczący rozwiązania oddziału wrocławskiego. Wyjaśnienie to zostało przyjęte życzliwie i rozładowało gorącą dyskusję. Wniosek 2-gi: W ramach prac związanych z Millenium PTL rozpocznie wydawanie źródeł do poznania kultury ludo- wej, a mianowicie: serię I - O. Kolberg "LUD ... " teksty drukowane i rękopisy; Seria II - podstawowe zbiory i monografie począwszy od pieśni Zalewskiego i Wójcickiego itd. Wniosek przeszedł jednogłośnie. Następne dwa wnioski dotyczyły reedycji dzieł O. Kolberga, to też nie poddano ich głosowaniu, ponIeważ mieszczą się w poprzednim wniosku prof. Krzyżanowskiego. Wniosek oddziału poznańskiego: XXXIII Walne Zgromadzenie PTL zaleca Zarządowi Głównemu zwołanie sesji naukowej poświęconej zagadnieniom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Sesj a winna się zająć określeniem funkcji muzeów etnograficznych wzgl. działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych, w realizacji centralnie opracowanych planów badawczych. Ustaleniem zakresu i metod współpracy instytutów naukowych z placówkami muzealnymi, traktowanymi nietylko jako zbiornice dokumentacji materiałowej, lecz jako instytucje realizujące plany badawcze. Określeniem roli muzeów mniejszych, jako ośrodków badań regionalnych organizowanych na wzór stacji naukowych. Przedyskutowaniem celowości dotychczasowego pionu organizacyjnego muzeów i działów etnograficznych. Wniosek przeszedł znaczną większością głosów. Wniosek mgr M. Z y w i r s k i e j: PTL powoła Komisję, która zapozna się z osiągnięciami i metodami prac w zakresie badań nad grupami zawodowymi w innych krajach i wypracuje program dostosowany do polskich warunków i pÓtrzeb. Wniosek został uchwalony większością. Prof. Zygler oświadczył na zakończenie dyskusji, że oddział wrocławski winien być zorganizowan~' zgodnie z obowiązującym Statutem. Z kolei prof. Seweryn podziękował oddziałowi katowickiemu w osobach: mgr Marii Suboczowej, doc. J. Ligęzy, dyr. L. Brożka i lVI.Zywirskiej ze: organizację XXXIII Walnego Zgromadzenia w Cieszynie. Uchwalono oso-bne podziękowanie Zespołowi "Pieśni i Tańca Ziemi Cie5zyńskiej". Z kolej zabrał głos doc. A. N a s z, który poprosił o skreślenie go z listy członkó"v PTL. Prof. Gajek poinformował obecnych o jubileuszu pracy kolegi J a n us z a S w i e ż e g o i zwrócił się z prośbą do zebranych, by poszczególne oddziały PTL wysłały swoich delegatów na uroczystości jubileuszowe do Lublina. Naczelnik Pietkiewicz poinformował, że kol. J a n u s z S w i e ż y otrzymał wyróżnienie i nagrodę Mini5tra Kultury. Po tej wiadomości zebrani uczcili kol. J. Świeżego. Na tym zamknięto XXXIII Walne Zgromadzenie w Cieszynie o godzinie 22. W następnym dniu odbyła się wycieczka dwoma autokarami do Istebnej, Jaworzynki, Wisły i Koniakowa, którą prowadzili mgr B. Bazielichówna, mgr L. Dubiel, mgr A. Dygacz, mgr E. Jaworski i J. Tacina. Protokołowali: BoLeslaw Kuźmicz Jadwiga Adam Kucharska GLapa �543 542 Aktywa l. Bilans Polskiego Ruchomości 2. Drobne sprzęty Centrala Oddziały 65205,47 2978,----_._-8032,41 l 530,50 ..--- -----_._------ 3. Bibliuteka Centrala Oddziały 354386,18 19210,13 ---------- ~._----- 373 596,31 4. Kasa Centrala Oddziały 189,80 ___I~~_8-.!-,-~ __ 13771,19 24707,54 8731,25 ._----~-_. 33438,79 Centrala N.B.P. P.K.O. 24562,54 145,- Oddziały 9562,91 -. 6. Odbiorcy z dnia 31 grudnia 1957 r. ----------~- 68183,47 Centrala Oddziały 5. Bank Ludoznawczego Towarzystwa • ------- 1. Fundusz Amortyzacyjny 2. Majątek Towarzystwa Stan z dnia 31. 12. 1956 r. Zwiększenie majątku w r. 1957 8. Odbiorcy 4. Dostawcy 5. Pracownicy 6. Współpracownicy Pasywa 58521,86 1 161 236,97 157802,88 1319046,85 1028,55 152 105,69 1 705,30 63063,15 33438,79 9279,3748.83 69769,25 48907,72 Dostawcy 8. Współpracownicy 9. Surowce 10. Gotowe wydawnictwa 7. magazyn obce własny 11. Różnice kalkulacyjne 12. Roboty w toku - wydawnictwa 724315,31 17 526,38 741 841,69 165534,12 57838,12 nieukończone -----~~~~ (-) 471,40 Czesław Stankiewicz (-) doe. dr Franciszek księgowy Wokroj skarbnik Straty Rachunek wyników __ ._._---~---~-_----------_._---- za r. 1957. . Rabaty Koszt własny sprzed. wydawnictw Wydatki Działu Popularyzacji Naukowego Podatek obrotowy Zwiększenie majątku Towarzystwa 214494,94 465983,09 101 695,50 174696,34 4 706,~5 157809,88 Sprzedaż wydawnictw Subwencje P. A. N. Oddziałów z różnych instytucji Składki Inne wpływy . Zyski ... 685 139,40 350000.69900,- 419900,12 §21,1726.- ------ 1119386,80 1 119386,80 Wrocław, 31 grudnia 1957 r. (-) Czesław Stankieu,;icz księgowy (-) doc. dr Franciszek skarbnik Wokroj �544 545 SPRA WOZDANIE SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału lim an aw sk iega P.T.L. z działalności za 1957/58 r. Siedziba lokalu Zarządu Oddziału mieści się w Internacie Pal'!stwowego Liceum Pedagogicznego w Limanowej przy ul. Świerczewskiego 84. Liczba członków Oddziału na dzień 1. 1. 1959 r. wynosi 27 osób. Skład Zarządu Oddziału, wyłoniony na Walnym Zebraniu w dniu 20. V. 1957 r. przedstawia się następująco: prezes Mgr. Piotr Orzechowski, v. prezes Dyr. Tade~sz Ociepka sekretarz naucz. Ćwik Stefania, skarbnik Ob. Kozdruń JadwIga członek Ob. Walenty Gawron, członek Ob. Józef Kurtycz, członek Ob. Józef Skowron, kom. rewiz. Ob. Tomasz Bieda, kom. rewiz. Ob. Bogacz Franciszek kom. rewiz. Ob. Tadeusz Brajner. Zebrań Zarządu Oddziału w podany~ okresie odbylo się łącznie 11. Zebrań ogólnych członków - 10. W ramach b a d a ń t e l' e n o w y c h prowadzone były opisy zwyczaJow ludowych, obchodzonych w okresie Świąt Bożego Narodzenia na wsi limanowskiej, zwłaszcza interesowano gię zwyczajami chodzenia "z szopką". Zebrano również tekst pełny do zwyczajów weselnych obchodzonych we wsi Strzeszyce pow. Limanowski łącznie z melodiami i opracowano go w formie scenicznej, które w roku ubiegłym inscenizowano na koncertach w powiecie 8 razy. W ramach a k c j i P a P u l a l' y Z a c y j n e j wygłoszono szereg odczytów dla członków Oddziału i sympatyków w Limanowej. Tematyka obejmowała zagadnienia etnograficzne,' obejmujące swym zasięgiem wieś Limanowską i powiaty sąsiednie: "Ziemia Sądecka godna serca" Dr Stanisław Gołąb; "Na wielkim szlaku Zachodniej Sądeczyzny" "Na szlaku Zamków i Grodów warownych Sądeczyzny" "Polska pieśń ludowa" Dr. Prus Wiśniowski "Wieczornica regionalna dla Kursu Centralnego Nauczycieli Geografii Kol. Jan Grzywacz, Piotr Orzechowski "Na zgliszczach pod Snieżnicą" opr. Piotra Koniecznego. "Osadnictwo Kliszczaków, w Beskidzie Wyspowym" w opracowaniu Dr. Prus Wiśniowskie~o. "Wieś Pisarzo:"3 i Męcina jako przykłady wsi królewskiej i szlacheckieJ" w oprac. prof. Gorszczyk a Franc. "Znaczenie etnografii w nauce i jej praktyczne zastosowanie" w oprac. Mgr. Piotra Kaleciaka. "Ziemia Limanowska i sąd~cka w okresie najazdu szwedzkiego" wopr. prof. Kazimierza .GolaChowskleg "Aspekty ludoznawcze wycieczki do Belgii" w opra~owam~ Dr. Prus W:śniowskiego. Z okazji przygotował'! do a b c h a d u m III e n l u m w trakcIe opracowania jest "Historia Limanowej" przez Mgr. Ad.ama Woj~a. Zarzą~ Oddziału przystąpił do zbierania zabytkowych okazow sztukI ludow:J i przedmiotów codziennego użytku, używanych daw~iej w gospodarstwie domowym. Eksponaty te powinny znależć się w prOJektowanym muzeum ziemi limanowskiej. ? Piotr Orzechowski Oddziału L u b e l s k i e g a PTL za 1958 r. O l' g a n i z a c j a O d d z i a ł u. Oddział Lubelski nie posiada własnega lokalu, lecz mieści się w lokalu Muzeum na Zamku. Dzięki nawiązanej współpracy z reaktywowaną Katedrą Etnografii i Etnologii U.M.C.S. Oddział nasz mógł od końca 1957 r. urządzać wspólne zebrania, na których wygłaszano referaty i odczyty. Mimo, że odczyty te były popularne i dostępne nie tylko dla członków, ale i dla innych osób interesujących się tematyką etnograficzną, nie cieszyły się zbyt dużą frekwencją. Dlatego też pod koniec 1958 r. Zarząd Oddziału postanowił zmienić zarówno tematylcę odczytów, jak też i miejsce ich wygłaszania. Postanowiono wprowadzić tematykę raczej egzotyczną, co bardziej interesuje szerokie rzesze słuchaczyoraz po nawiązaniu kontaktu z Klubem Międzynarodowej Książki i Prasy zaczęliśmy urządzać w jego lokalu co miesiąc popularne odczyty z zakresu etnografii ludów egzotycznych. Sposób ten będzie kontynuowany w ciągu 1959 r. W okresie sprawozdawczym skład Zarządu Oddziału nie został zmieniony i przedstawia się następująco: prezes - prof. Janusz Świeży, wictlprezes - dyr. mgr Irena Iskrzycka, sekretarz - mgr Janusz Optołowicz, skarbnik - mgr Teresa Karwicka. W związku z weryfikacją członków Zarząd Oddziału rozesłał do członków wezwania do uregulowania zaległych składek. Na koniec roku liczba członków wynosiła 46 osób oraz 2 instytucje: Związek Teatrów i Chórów Ludowych i Związek Młodzieży Wiejskiej. Biblioteka Oddziału liczy 43 woluminy. Prace badawczo-naukowe a) B a d a n i a t e l' e n a w e: W okresie sprawozdawczym członkowie Oddziału brali udział w badaniach organizowanych przez różne instytucje, a mianowicie: na zlecenie Wydziału Kultury Prezydium WRN w Lublinie przeprewadzono badania terenowe jako dalszy ciąg poprzednio prowadzonych, a mających na celu ustalenie stanu faktycznego z zakresu sztuki ludowej na Lubelszczyźnie. Poza tym poszczególni członkowie przeprowadzili następujące badania: prof. Janusz Świeży - badania stroju regionu zamojskiego i lubartowskiego celem zebrania materiałów do przyszłych publikacji, oraz wykonał projekty strojów ludowych Powiśla dl" Zespołu Świetlicowego w Baranowie, pow. Puławy. Mgr Janusz Optołowicz _ badania garncarstwu ludowego, mgr Teresa Karwicka i mgr Janina Petera - badania w zakresie roku obrzędowego celem zebrania materiału do projektowanej wystawy mU7ealnej oraz do wydawnictwa, mgr Jan Górak - badania budownictwa ludowego. 35 ••LUd", t. XLV �546 547 O d c z y t Y i re £ e r Gl. t :-. W ciągCl 1958 r. wygłoszono następuj.ące O~czyty i referaty: ,. 0t'llczne Lucc'):,zczyzny .cir Brol1i~ła\Va Lir.dert - zagaonlenla c. , b) \V śwk-· He badań językoznawczych. .. Mgr Janina Petera - Kultura ludowa Albann. . c: Prof. Roman Reinfuss - Lul:elszczyzna w badamach .P.L.:>. ,. "I J anl~'sz O"toło'vicz - Etno"rafia w muzeach WOJ. l\lOelsKlego. 1; .gr 1-" k" " ". 1\" T zv Grochalski - Zycie mieszkańców naJwyzszego ~aJ'-l S\\ll,a"" . gr "er , . l t adycje ZWlCizku N a11Mgr Henryk Z"iolakiewicz ReglOna ne r , b czycielstwa .' :3. Z Rozgłośnią PolskiegG Radia w Lublinie w zakresie udzielania konsultacji etnograficznych i reportaży terenowych. 4. Ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej w zakresie akcji popularyzacyjnpj i oświatowej. 5. Ze Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych - udzielanie poradnictw" IN zakresie strojów i tariców ludowych. o. Z LubElskim Domem Kultury - Woj. Poradnią Kulturowo-Oświatową \\' zakresie konsultacji co do strojów ludowych . :l. I n Polskiego. artykuły lui mgr Janusz Optołowicz - G8.rncarstwo Lubelszczyzny. Wyd. Muzeum Lubelskiego c) P r a c e, r o z p r a w y 1. !\IIgr Teresa Karwicka dowe południowo-wschodniej str. 81. 2. Mgr Janusz Optołowicz - Polskie Towarzys t wo L' cze Ka udoznaw . .. lendarz Lubelski na 1958 rok. Lublin. . . ., Ignacego Dobrzyńsl<iego ;3. Mgr Henryk ZwolaklEwlcZ -- Wycln ankI . , Polska "'zt"lka Ludowa. Zeszyt Nr 2 z 1958. r. ., - . VII i VIII Polskiej 4. 1\Tgr Henryk Zwolakiewicz - Recenzja rocznika Sztuki Ludowej. Lud, t. 43. . ~" NRD ." B·ul·etvn 5. Mgr Irena Isl'.rzyc·ak -- lvluzea , i Ochrony Zabytków. 'V druku: IIlgr Teresa Karwicka LudoweJ'. Prof. Janusz 2wieży _ - ~dowy~. Prcf. Janusz Swieży Mgr .Janusz Optołowicz 1\1,r Teresa Karwid-.a szczy~ny dla wydawnictwa Mgr Irena Iskrzycka 2. W s pół Lubelskie Strój rózgi podlaskl . weselne dla L Cenor. - Atlasu Z . arz. Muzeów dla polskiej Polskich . Lucelskie stroje głów koblecych. - Dzialalność Janusza Swieżego. i mrjr .Janina Pet€-ra - Sztuka ludowa S t k' z u l l' a (; :-'. W ramach zleceń wykonano następujące prace: prof. Janusz Swieży wykcnał rekonstrukcję strojów ludowych regionu lubelskiego i biłgorajskiego dla Wydziah.: Kdtury P.W.R.N. \v Lublinie, rekonstrukcje stroju podhalańskiego dla Lubelskiego Domu Kultury oraz rekonstrukcję stroju Powiśla dla Powiatcwego Domu Kultury w Puławach. 4. O d z n 8. ;,; 2. C n i a. W 1958 roku nagrody za dzialalność naukową, kulturalną i artystyczną Miejskiej Rady Narodowej \V Lublinie otrzymali następujący członkowie Oddzialu: prof. Janusz Świeży, mgr Irena Iskrzycka, mgr Henryk Zwolakiewiez, mgr J'anusz Optołowicz. Niezależnie od powyższego prezes Oddziału prof. Janusz Świeży z okazji 40 lecia pracy społecznej, artystycznej i badawczo-naukowej otrzymał nagrodę Ministra Kultury i Sztuki oraz r:agroćę Wydziału Kultury Prez. vVoj. Rady Narodowej w Lublinie. Janusz Optolowicz SPRA. WOZDANIE z d7.ialalności Lubel- p r a c a z i n s t y t u c j a m i: poprzednich-"" Oddział na tereme Lublma. 1. Z Muzeum w Lublinie i z Katedrą Etnografii i Etnol,Ogii ~M.CS w zakresie akcji popularyzacyjnej,wydawniczej i orgamzacYJn~J,. Z Wydziałem Kultury Prez. Woj. Rady Narodowej Lubllme ,w za2. kresie badań terenowych, organizacji wystaw SZtUkl ludowej l konkursów oraz jako konsultant w sprawach etnograficznych. v: e f or m y p t .. S rOJow Muzeum w Lublinie. Muzeum Lubelskie na Zamku, . . Ja . k' l w latach vV roku sprawozdawczym podoome ., Lubelski współpracował z następującymi instytuC)aml 11 Oddziału ł ó d z k i e g o PTL za 1957-58 rok. W okresie Sprawozdawczym Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego liczył 33 członków w tym 18 etnografów. W skład Zarządu Oddziału wchodzili: Prezes Oddziału Prof. cir Zawistowicz-Adamska, V -prez. mgr J. Del~owski, skarbnik dr B. Jaworska, sekretarz mgr J. Kucharska. Członkowie Zarządu: Prof. dr B. Baranowski, mgr M. 1\1isii:ska, B. Kowalec. Komisja Rewizyjna: mgr J. Lech, m!;r J. Jastrzębski, mgr Sobolewski. W okresie Zarządu. sprawozdawczym Oddział Łódzki danie wciągnięcie ludową na naszym 35' odbyło się 5 zebrań Oddziału oraz 5 zebnl'l Polskiego Tow. Ludoznawczego postawił sobie za zado współpracy wszystkich zainteresowanych kulturą terenie, zarówno etnografów zawodowych jak i pracow- �549 548 ników kulturalno-oświatowych. Założenia te realizuje przez aktywr~ą pracę członków Oddziału we wszystkich akcjach k~lturalnych ~a tere~le miasta i województwa, organizowanych przez WydZIały Kultur~ Rad Narodowych, PTTK, szkoły rolnicze i W.O.D.K.O. . Ośrodek Łódzki prowadzi ożywione p r a c e b a d a w c z e. Członkowl,e Oddziału uczestniczą w badaniach organizowanych przez Muzeum~ ~espoł Etnograficzny LH.K.M. PAN i Zakład Etn~grafic~ny U.Ł., a. \~ymkl prac dyskutowane są wspólnie w ramach zebran OddZiału,. na ktorych w!głOszono następujące odczyty: Założenia metodyczne reglOnalny:h badan .ludoznawczych, Mgr J. Dekowski; Zróżnicowanie regionalne ZIem PolskIch, mgr J. Lech. . Koordynatorem i kierownikiem poczynań naukowych J.est Prezes Oddziału Łódzkiego Prof. dr Zawistowicz-Adamska. W okresIe sprawozda",:czym Ośrodek Łódzki w wyniku prowadzonych prac badawczych opubllkował: Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego ~ ~tnograftcznego w Łodzi Seria Etnograficzna Nr 1 1957, Nr 2 1958, Studta t .r:raten~łY do Historii Wsi polskiej w XIX i XX wieku (Biblioteka Etnografll PolsiC! t. 1), Wrocław 1958 r. .. Dużym osiągnięciem łódzkiego Oddziału było uzyskan~e s.ubw.ene.JI W.R.N. na wydanie własnego czasopisma naukowego pt. Łodzkte solLd/a etnogTaficzne. Tom I tego wydawnictwa został przygotow~ny do drul~u z końcem 1958 r. Tom ten otwiera artykuł Prezesa Oddzla~u na temat konieczności organizowania parków etnograficznych (s~.ans.enow). po.nadto wydawnictwo zawiera kilka prac z zakresu etnografa hIstoryczneJ, zamyka je kronika ludoznawcza. " . W ramach a k c j i p o p u l a r n o - n a u k o w e j Oddział Łodz~l łączme z Łódzkim Towarzystwem Naukowym zorganizował serię od~zytow dot~czących kultury krajów europejskich. Były to odczyty następuJ.ące: Badama etnograficzne w Bułgarii, prof. dr J. Gajek; Badania etnografrczne w Cze.. dr B Jaworska' , Wrażenia z pobytu na Węgrzech, mgr ch os ł owaCJI,. A. Szyfer. t B W związku z zapotrzebowaniem szkolnictwa w.~głoszo~o. odczy'Y: a·dania terenowe jako podstawowe źródło etnografa polskIeJ •. mg~ J. De.~ kowski' Wybrane pieśni ludowe woj. łódzkiego na tle obrzędow l. melodll ' h , mgr J . Dekowski' , Obrzędy i wierzenia związane z Bozymk' Nn-. wese l nyc rodzeniem mgr J. Dekowski; Sztuka regionu Łowickiego, mgr J. Dut leWIczówna' Ogólny zarys sztuki ludowej. mgr D. Mikołajczykowa. Włą~zając się do akcji odczytowej PTTK członkowie ~ddziału :vygłOsili następujące odczyty: Zabytki kultury ludowej ~a ~ereme w~J:wodztwa Łódzkiego, mgr J. Lech; Zwyczaje ostatkowe WSI plOtrk~wS~le! mgr D. Mikołajczykowa; Kultura ludowa Księżaków, mgr J. Dutklew~czowna. .. Ponadto Oddział zorganizował oaczyt gościa z NRJ? ~sPHanta J~rJI Knebela "Łużyce dawniej i dziś", pokaz archiwalnych fllmow etnograflcz- nych polskich i obcych oraz pokaz kolorowych przeźroczy połączony z pre .. lekcją J. Bieleckiego pt. Wrażenia z podróży przez kraje Ameryki SrodJwwej i Południowej. W ramach akcji popularyzacyjnej podjął się redagowania i opracowania "Biblioteki Poradnictwa Etnograficznego" wydawanej przez ŁÓdzki Dom Kultury. W okresie sprawozdawczym przygotowano następujące broszury: "Etnografia w pracy świetlicowej". "Gdzie znależć materiały etnograficzne. Poradnik bibliograficzny". "Gdzie szukać materiałów do stroju ludowego". Oddział pomagał wydziałowi kultury W.R.N. w organizowaniu konkursu pamiątkarskiego, konkursu na tradycyjną twórczość ludową regionu wieluńsko-wieruszowskiego i zorganizowaniu wystawy objazdowej sztuki ludowej województwa łódzkiego, do której członkowie Oddziału przygotowali katalog. Biblioteka Oddziału Łódzkiego liczby 83 poz. Jadwiga Kucharska SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału P.T.L. w M s za n i e Dol n ej w 1957 i 1958 r. O r g a n i z a c j a O d d z i a ł u: Oddział liczy 28 członków czynnych płacących składki. Obecny zarząd został wybrany na Walnym Zebraniu w dniu 3D marca 1958 r. Skład zarządu: prezes dr Sebastian Flizak, wiceprezes mgr Piotr Kaleciak, sekretarka mgr Wanda Skułówna. Do zarządu weszli: p.p. Otylia Piwońska i Zofia Kmiecikówna, do komisji rewizyjnej p. Antoni Górszczyk, p. Stanisław Kunicki i p. Sylwester Wystarczyk. Posiedzenia Oddziału odbywały się jak w latach poprzednich w szkole podstawowej nr 2 za zezwoleniem kierownika tego zakładu p. Jana Grzywacza, członka P.T.L. Zarząd odbył w okresie sprawozdaw(;zym 13 posiedzeń zaprotokołowanych. Omawiano na nich sprawy bieżące Oddziału i dyskutowano nad wykonaniem poleceń Zarządu Głównego P.T. L. Zarząd zajmował się sprawą rozprowadzania wydawnictw P.T.L. Postanowiono rozprowadzić publikacje odnoszące się do tutejszego regionu. Ta decyzja okazała się praktyczną. Przedmiotem stałej troski zarządu była biblioteka. która dotąd nie ma stosownego miejsca. Wielokrotnie zastanawiano się też nad znalezieniem środków na druk prac, których autorami są członkowie Oddziału. l P r a c e n a u k o w o b a d a w c z e: Poza przygotowaniem referatów nad Statutem P.T.L. niektórzy członkowie Oddziału prowadzili samodzielne badania na;jkowe a wyniki ogłaszali w wydawnictwach periodycznych. Dr Sebastian Flizak oddał redakcji .,Ludu" artykuł pt. Sidziniarki. Z'Jiorek pL Opowieści ludowe z gór zaopatrzony wstępnym artykułem oddał redakcji ,.WierchÓw'·. Artykuł pt. Nazwiska brzydkie j hańbiqce oddał redakcji "Literatury Ludowej". Stałym przedmiotem poszu- �551 550 kiwań i badań Seb. Flizaka jest kultura duchowa i społeczna ludu w r?gionie Gorców i Beskidu Wyspowego. Mgr Piotr Kaleciak opracował problematykę gospodarstw chłopskich nd terenie powiatu limanowskiego (narzędzia i technika pracy, ekon::>mika tradycyjna, rolnictwo, hodowla, sadownictwo i pszczelarstwo). Józef Konieczny skierował swe wysiłki na zbadanie regionu skrzydlniań·skiego. Jego praca nosi tytuł: SkrzydLna, przeszłość wsi i parafii, Ludność, zjawislca. wieku i problemy XIX społ.eczne i epizody pamiętnikarskie z Lat przełomu na XX. Antoni Górszczyk napisał pracę z zakre3u onomastyki, w której ustalił mechanizm powstawania nazw i przezwisk we wsi Pisarzowej. Pracę te: przyjął prof. dr Taszycki celem wydania jej w czasopiśmie "Onomastica". Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski ogłosi! drukiem następujące artykuły: U bocheńskiego zbieracza -- "Ziemia" nr 4 z kwietnia H1.57r. Obóz młodzieży szkoLnej "Turysta" nr 15. z 1. VIII. 1957 r. Stary kościółek w Zakopanem "Nowy Nurt" z 19. X. 1957 r. Karol Hubert Rostworowski "Za i przeciw" z "l. XII. 1957 r. Kościółki drewniane OpoLszczyzny "Nowy Nurt" z 30. III. 1958 r. Prace krajoznawcze na obozie wędrown1im - "Poznaj swój kraj" z kwietnia 1958 r. "Za i przeciw" z 8 kwietnia 1958 r. 1958 r. "Turysta" z 1. VIII. 1958 r. Obóz wędrowny po Spiszu i Pieninach - "Poznaj swój kraj" z 30. XII ~8. Dr Prus-Wiśniowski jest instruktorem krajoznawstwa. W tym charakterze zwiedza szlwły i wygłasza prelekcje z przeźroczami, a przy tym odbywa powiatowe konferencje nauczycielskie o krajoznawstwie. W licznych miejscowościach wojew. krakow3kiego miał dla nauczycieli wykłady o ludoHieroglify - też pismo - Pisanki "Nowy Nurt" z 6 kwietnia Krajoznawstwo na obozie wędrownym znawstwie. R.eferaty naukowe wygłoszone na posiedzeniach Oddziału P.T.L. 14. IV. 1957 r. - Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski: "Sztuka ludowa Kliszczaków". Mgr Józefa Bodnarowska: "Stanowisko gwary Zagórzan w ugrupowaniu gwar góralskich", 21. VII. 1957 r. - Walenty Gawron: "Gospodarcze i polity'czne przyczyny rozruchów chłopskich w 1898 r. i 1918 r,", 6. X. 1957 r, - Dr S. Flizak: "Górale w oczach etnografa i antropolog,l". 27, XII, 1957 r. - Stanisław Kunicki: "Wpływ warunków społecznych i gospodarczych na zdrowie ludu w ostatnim 50-leciu", Walenty Gawron: "Gadki i legendy i Limanowszczyzny". 30. III. 1958 r. - Antoni Górszczyk: "Slady dawnych wierzeń na terenie Pisarzowej", Mgr Piotr Kaleciak: "Stanowi3ko etnografii wśród na'Jk i jej praktyczne znaczenie dla życia", Dr S, Flizak: ,.Aspekty :;0cj ~ilne i <:tnografiC'we zbó,ir.ictw;~ karpacJciego". 12. X. 1958 r. - Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski: "Ludozm:wcze aspekty wycieczki do Belgii". 29. XII. 1958 r. - Dr S. Flizak: "Dawne ludowe miary pola". .~ k c j a p o p u l a r y z a c j i. Etnografię popularyzowano dragą ref2ratow naukowych, pogadanek i audycji radiow~·ch. Wygłaszano je głównie w szkołac~, obozac~ wakacyjnych. rzadziej w zakładach pracy, w obrębi,~ ~owlatu lIm~~OwsklegO, nowotarskiego i myślenickiego. Należy podkrC'ślić, ze pogadankI I referaty były przyjmowane z radością i wdzięcznością w następuJących zakładach: w Państw, Szkole Winiarskiej w Tvmbarku w szkole podstawowE:j nr 2 w Mszanie n, w szkole pod3tawowej' w Rab;; Niżnej i w szkole podstawowej w Mszanie Górnej, Tematyka referatów dra Sebastiana Fli zak a "Życie chłopów małorolnych i bezrolnych w okresie poddaństwa" - ref, wygłoszony w szkole podst. nr 1 w Mszanie D. d. 29. I 1957 r., w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie D. d. 30, L 1957 r, i w szkole podstawowej nr 2 w Mszanie n d. 2. II. 1957 r, "Ustrój wsi polskiej na prawie magdeburskim lokowanej" - fer, wygłoszony w tartaku pallstw. w Mszanie D. d, 1. II. 1957 r. i w Państw. Szkołe Winiarskiej w Tymbarku d. 29. IV. 1957 r. "Strój górali polskich" - ref. wygłoszony w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie D, d, 29, V, 1957 r. i w szkole podstaw. w Rabie Niżnej d. 6, VI. 57 r. "Region zagórzański pod względem historycznym, etnograficznym i kulturalnym" ref. wygłoszony na kolonii rizieci pracowników sądowych w Mszanie D, d, 3. VIII. 1957 r. i na obozie młodzieży Zasadniczej Szkoły Górniczej w Mszanie D. d. 8. VIII. 1957 r, "Opowieści ludowe z gór" - ref. wygłoszony w szkole podstaw, w Rab;~ Niżnej d. 25, IX. 1957 r, i w szkole podstaw, w Mszanie G, d. 3, X, 1957 r. "Ludowa wiedza i wierzenia o zwierzętach" - ref, wygłoszony w Zasadr;iczej Szkole Metalowej w Mszanie D. d. 11. X. 1957 r" w szkole podst. na. Łęgach w Rabce d, 17, X, 1957 r" w szkole podst. nr 2 w Mszanie D ri. 24. X. 1957 r. i w szkole podst. w Rabie Niżnej d, 30, X, 1957 r. "Toponomastyka w regionie Mszany D," - ref. wygłoszony na posiE:dzeniu koła PTTK w Mszanie D, d. 14, II. 1957 r, "Mieszkanie chłopskie w rozwoju historycznym" ref. wygłoszony w Państw. Szkole Winiarskiej w Tymbarku d. 19, IX. 1957 r. "Pochodzenie górali" - ref, wygłoszony w Drzewnej Spółdzielni Pracy "Podhale", w Mszanie D. d. 5. X. 1957 r, . "Ludowe pojęcie o naturze" - ref. wygłoszony w Państw. Szkole Winiarskiej w Tymbarku d. 6, IX. 1958 r, "Opowieści ludowe z gór" - pogadanka wygłoszona dla dzieci w ,.Slanecznym Grodzie" w Rabce d. 15, XI 1958 r, �552 553 Tematyka referatów mgr a Piotra K aleciak a "Karczma wiejska i jej społeczne skutki" - ref. wygłoszony na zebra-niu gromadzkim w Podobinie d. 26. V. 1957 r., w szkole podst. w Kasinie W. d. 6. VI. 1957 r., w szkole podst. nr 1 w Mszanie D. d. 17. VI. 1957 r. w szkole podst. nr 2 w Mszanie D. d. 18. VI. 1957 r. "Tradycje pańszczyźniane i ich społeczna rola" ref. wygłoszony w szkole podst. w Pisarzowej d. 31. V. 1957 r. i w szkole podst. nr 2 w Kasinie W. d. 8. VI. 1957 r. "Jak gospodarowano dawniej na wsi" - ref. wygloszony w szkole podst. nr 2 dla kI. VI i VII w Mszanie D. d. 18. XII. 1957 r. i w szkole podst. nr l w Mszanie D. d. 19. XII. 1957 r. "Zbieramy pamiątki dawnych czasów" ref. wygłoszony w szkolepodst. w Pisarzowej d. 28. V. 1957 r. "Z przeszłości naszych okolic" - ref. wygłoszony w PTTK w Mszanie D. d. 9. V. 9157 r. na posiedzeniu PTTK. "Zmiany form współźycia sąsiedzkiego w ciągu wieków" - ref. wygłoszony na zebraniu gromadzkim w Kasinie W. d. 17. X. 1957 r. "Walka nowego ze starym" - ref. wygłoszony na zebraniu gromadzkim w Kasinie W. d. 1. XII. 1957 r. "Procesy o czary w Kasinie W." - ref. wygłoszony na zebraniu wiejskim w Kasinie W. d. 22. XI. 1957 r. "Rozwój kultury ludzkiej na tle dziejów wsi małopolskiej" - ref. wygłoszony na zebraniu wiejskim w Kasinie W. d. 29. XII. 1957 r. Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s ki: "Architektura ludowa ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa Kliszczaków" - ref. wygłoszony wMyśleni .. cach d. 13. II. 1957 r. Radiowęzeł w lVIszanie D. nadał w 3 audycjach artykuły popularyzacyjne dra S. Flizaka': "Słuźba i słuźbodawcy" d. 7. II. 1957 r., ,,0 niektórych zwyczajach wielkanocnych" d. 20. IV. 1957 r. i "Pierwiastki staroźytne w obchodzie święta B.N." d. 24. XII. 1957 r. B i b l i o t e k a: Inwentarz biblioteki Oddziału obejmuje 90 pozycji. Wszystkie publikacje z wyjątkiem 3 zostały nadesłane przez Zarząd Główny P.T.L. Biblioteka mieści się w mieszkaniu prezesa Oddziału. I n n e s p r a w y: Zarząd Oddziału wykonując uchwałę powziętą przez ogół członków na posiedzeniu d. 27. II. 1957 r. wniósł prośbę do Wydziału Kultury i Sztuki przy Prezydium Woj. Rady Narodowej w KraKowie o subwencję na wydanie drukiem prac naukowych z dziedziny historii kultury i etnografii w powiecie limanowskim, których autorami są członkowie Oddziału P.T.L. Podanie to nie zostało dotąd załatwione. Natomiast Oddział korzystał ze subwencji udzielonej przez Gminną Spółdzielnię S. ChI. w I\Iszanie Dolnej, z której pokryto koszta akcji popularyzacyjnej. Członkowie Oddziału P.T.L. w Mszanie D. okazywali nie tylko ideowe lecz także uczuciowe przywiązanie do naszej organizacji. Niektórzy mies?:- • kają daleko od ;\'Isznny D., na krańcach powiatu (w Pisarzowej, w Sowlinach, w Skrzydinej), nawet w obcych powiatach (w Myślenicach, Nowym Targu, Krakowie), mimo to ssytematycznie przyjeżdżali na zebrania. Niektórzy mieszkają w Mszanie D., kilka osób przyjeżdża regularnic z Limanowej nie szczędząc czasu i kosztów, aby utrzymać kontakt z placó\vką kulturalną, w której odnajdują atmosferę duchową sobie sprzyjającą. Se bastian Flizak SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału Olszty ńsk iego PTL za 1957-58 r. Siedzibą OlsztYllskiego Oddziału PTL jest Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, Zamkowa 2. W chwili obecnej Oddział liczy 45 członków i posiada 2 koła terenowe, jedno w Nowym Mieście Lubawskim, którego członkami są głównie miejscowi nauczyciele i drugie koło w Biskupcu Reszelskim, przy Powiatowym Domu Kultury. Obecny Zarząd Oddziału wybrany został na Walnym Zebraniu we wrześniu 1957 r. W skład Zarządu wchodzą: dr Władysław Gębik - przewodniczący, Emilia Sukertowa-Biedrawina wiceprzewodniczący, mgr Franciszek Klonowski - sekretarz, mgr Janina Gliszczyńska - skarbnik oraz jako członkowie Zarządu: Hieronim Skurpski, Maria Zientara-Malewska i Teodora Modzelewska. Do Komisji Rewizyjnej wchodzą: Jan Boenigk (obecnie wiceprzewodniczący PWRN), dr Tadeusz Grygier i Cecylia Vetu lani. D z i a ł a l n ość o r g a n i z a c y j n a. W roku 1957 zwołano 4 zebrania Zarządu (8. I, 2 VII, 2 IX, 22. X.), a w 1958 roku 5. W czerwcowym zebraniu Zarządu w 1958 r. uczestniczyła delegatka Zarządu Głównego dr Olga Gajkowa. Celem czerwcowego zebrania Zarządu Oddziału było zotientowanie Zarządu Głównego o stanie prac przygotowawczych Oddziału do XXXIV Walnego Zgromadzenia PTL w 1959 r. w Olsztynie. W porozumieniu z delegatem Zarządu Głównego uzgodniono tematy referatów, które zostaną opracowane przez członków i sympatyków Oddziału i które będą wygłoszone na sesji naukowej Walnego Zgromadzenia. Treść 8 uzgodnionych tematów jest związana z historią, kulturą, sztuką ludową i folklorem regionu. Tematykę tę uzupełnioną referatami opracowanymi przez specjalistów. Walne Zgromadzenie bęcizie połączone z podsumowaniem i zamknięciem Obchodu Roku Kajkowskiego. Postać ludowego poety Michała Kajki, symbolu walki o polskość Warmii i Mazur uwypukli w referacie dr WI. G ę b i k, przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Obchodu Roku Kajkowskiego i przewodniczący Oddziału PTL w Olsztynie. Jeden z numerów kwartalnika "Literatura Ludowa", poświęcony będzie regionowi Warmii i Mazur. W tej sprawie odbyła dnia') stycznia 1959 r. w Olsztynie �554 z udzialsm s2krdarzC'. Redakcji ms.r S ~:\\'j~]ci !iCl.rc;da,na której :.lzgodC1bno tematy prac i szatę ilustracyjną. Zarząd GŁówny przyrzekł w ramach prac "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", wydać monografię stroju warmińskiego, opraccwaną przez F. KlonO\vs]':iego. W 1957 r. Oddział zwołał 3 Z',,brania naukowe z następującymi referatami: mgr Ryszard Kukier, Charakterystyka dorobku naukowego prof. dr Bożeny Stelmachowskiej; mgr Franciszek Klonowski, Z historii Połskiego Towarzystwa Ludoznawcze~(); mgr Franciszek Klonowski, Z histori i inwentaryzacji wiatrak6w w woj. olsztyńskim. W 1958 r. zwołano również 3 zebrania naukowe z następującymi ref;~ratami: mgr Henryka Klechówna, Dialekty warmińsko-mazurskie; mgr Ryszard Kukier, Pomorze Mazowieckie w podziałach etnicznych; mgr Franciszek Klono\'iski, Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu. P r a c e n a u k o w e. Zarząd Oddzialu w 1958 r. zlecił mgr Jarosławowi Lisakowskiemu badania terenowe nad polską pieśnią ludową na Mazurach. Z prac tych zostanie opracowany i wygłoszony odczyt na Walnym Zgromadzeniu. Szereg członków Oddziału w roku 1957-1958 brało udział w pracach badawczych, prowadzonych przez Muzeum Mazurskie, Pal'13twoW~! Instytut Sztuki, S'tację Naukową Polskiego TowClrzystwa Historycznego w Olsztynie, Centralny Ośrodek dla Inwentaryzacji Budownictwa Ludowego, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Wydział Kultury PWRN w Olsztynie. Materiały z powyższych badań zostały już częściowo opublikowane. Oto niektóre prace z zakresu kultury ludowej: Franciszek Klonowski, Park etnograf iczny w OLsztynku; W. Ogrodzióski, H. Skurpski i F. Klonowski, Katalog Wystawy Pamiątkarstwa; H. Skurp3ki i F. Klonowski, Warmińska rzeźba ludowa; Władysław GQbik, Michał Kajka Wybór wierszy. Artykuły: F. Klonowski, Z historii i inwentaryzacji wiatraków wojev.:ództwa olsztyr!skiego, zawarty w "Roczniku Olsztyńskim", Tom I, rok 1958, str. 193-222, H. Skurpski, Kultura ludowa Warmii i Mazur i W. Gębik, Literatura !lidowa i jej twórcy na Warmii i Mazurach na przestrzeni ostatnich stu Lat, zawarte są w pracy zbiorowej "Z d'ziejów Warmii i Mazur". Planowana w 1958 r. praca zespołowa członków naszego Oddziału n3.d warmińskim i mazurskim obrzędem weselnym, będzie kontynuowana nadal w 1959 r. Oddział Olsztyński PTL w latach 1957-1958 prowadził ożywioną działalność organizacyjną i popularyzatorską w terenie. Świadczy o tym powstade dwóch kół terenowych i częste prośby o przyjęcie na członków, wpływające z terenu, nieraz z bardzo odległych miejscowości naszego województwa. W terenie wygłoszono w 1957 r. następujące odczyty: dr Władysław Gębik, Folklor w<1rmil1sko-mazurski (na konfer. naucz~'cieli \\. Nowym 555 Mieście Lubawskim); mgr Franciszek Kl::mowski, .Jak prowadzlć badania terenowe nad kulturą ludową (na konf. nauczycieli w Nowym Mieście Lubawskim); mgr Franciszek Klonowski, Z historii P.T.L. (w Powiatowym Domu KlJ.ltury w Biskupcu Reszelskim); mgr Franciszek Klonowski, Kultura materialna, sztuka ludowa, zwyczaje, wierzenia, przesądy ludu warmiri.sko mazurskiego (na kursie przewodn. P.T.T.K.). IV 1958 r. wygłoszono następujące odczyty w terenie: dr WładysIaw Gębik, Literatura ludowa Warmii i Mazur (w Jezioranach, Samulewie, i Reszlu, miejscowościach pow. reszelskiego, na obwodowych konf;:,rencjach nauczycieli); 'dr Władysław Gębik, Folklor warmińsko mazurski i mgr Fra:1ciszek Klonowski, Kultura ludowa Warmii i Mazur w świetle dawnych i współczesnych badan naukowych (na zjeżdzie nauczycieli w OlsztY~lc. zorg. przez Zarząd Główny ZNP i PTL.): mgr Franciszek Klonowski, Typy chałup na Warmii, Mazurach i Powiślu (na ogólnopolskiej konf. Centralnego Ośrodka Inform. dla Inwentaryzacji Budownictwa Ludowego); mgi' .Franciszek Klonowski, Budownictwo ludowe w powiecie szczycieńskim (dla uczniów Państw. Liceum Pedagogicznego w Szczytnie); dr Władysław Gębik, Regionalizm w wychowaniu młodzieży (na zjeździe uczniów w Kwidzyniu i Ełku); Poza tym udzielano ir.formacji i wywiadów do audycji radiowych i telewizji i ogłaszano artykuły w miejscowej prasie. Koł a t e r e n o w e, zarówno w Nowym Mieście jak i BIskupcu, prowadzą ozywioną działaln.ość zarówno badawczą jak i popularyzatof3ką. Koło w Nowym Mieście, którego prezesem jest Alfons Błaszkowski, prowadzi badania nad kulturą ludową Ziemi Lubawskiej, Członkowie tego koła podzielili się między sobą na sekcje, w zależnośc1 od zainteresowań i prowadzą badania nad strojem, folklorem, budownictwem i sprzętarstwem. Kontynuują również akcję zbierania zabytków kultury ludowej. Zamiarem koła jest utworzenia Muzeum Ziemi Lubawskiej. W tej chwili dobiegają k0l1ca prace remontowe w jednej z wież obronnych w Nowym IvIieście Lubawskim, przeznaczonej na siedzibę przyszłego Muzeum. Oddział w Biskupcu, którego prezesem jest Adam Wolański, prowadzi działalność pcpularyzac~·jną. Do pracy koła wciągnięto młodzież starszych klas licealnych z miejscowych szkół średnich. W pracy wyróżnia iiię Jan Bagiński, nauczyciel tamtejszego Liceum Ogólnokształcącego. Oddział dysponuje własnym lokalem, użyczonym przez Powiatowy Dom Kultury. W celu spopularyzowania sztuki i kultury ludowej regionu, OddziClł nawiązał współpracę z Woj. Zarządem' Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" na którego zlecenie wykonał cztery zestawy powiększe1'1 fotograficznych. Każdy cykl/liczył 20 fotoe;rafii, ilustrujących o':)iekty sztuki i kultur} ludowej regionu. Fotografiami tymi wyposażono wnętrza 'Wiejskich D<.Jmów Kultury. Członkowie Oddziału współpracują: z Oddziałem Olsztytiskim Polskiego Towarzystwa Histor~'cznego, Szkolnym Wojewódzkim Ośrodkiem �557 556 Krajoznawczo-Turystycznym, Wydziałem Kultury PWRN i Zarządem Okr€;gcwym PTTK. Biblioteka liczy obecnie ok 50 vol., zasilana jest głównie wpływami Zarządu Głównego i dotacjami Wydziału Kultury PWRN. Biblioteka jc:st dostępna dla wszystkich członków. A. Franciszek Klonowski z działalności SPRA WOZDANIE Oddziału PTL w O P o l u za lata 1957-1958. Oddział nie posiada własnego lokalu. Zebrania odbywają się w pomieszczeniach administracyjnych Muzeum Sląska Opolskiego, przy ul. Mały Rynek 7. Tam też mieści się sekretariat Oddziału. St an or g a n iz a cy j n y Oddziału najwłaściwiej ilustruje lista członków. Tych Oddział liczy obecnie 17. Znamienny jest spadek ilości członków Oddziału z 41 wykazywanych za 1956 r., do obecnych 17 w skład których wchodzi 5 członków nowych z 1958 r. Trudno na tym miejscu osądzić przyczyny tego stanu rzeczy. Ogólnie bodaj należy stwierdzić, że jest on wynikiem swoistej sytuacji środowiskowej, w jakiej znajduje się Opole. Zapewne też w tym odgrywają pewną rolę duże zaniedbania na polu naukowego ludoznawstwa tutejszego regionu i brak na miejscu kadry zaawansowanych i związanych z terenem naukowców etnografów. Gwa specyfika terenu, łącznie z zaniedbaniami w zakresie naukowego rozpoznawania regionu opolskiego oraz - idącym za tym - brakiem popularnej literatury ludoznawczej, nie wytworzyła tu dotychczas owej warstwy miłośników kultury ludowej, jaka jedynie może dać gwarancję pomyślnego rozwoju Towarzystwa. W okresie zimy 1957/1958 Oddział tut. poczynił intensywne próby pobudzenia szerszego zainteresowania zagadnieniami ludoznawstwa i pozyskania pewnej przynajmniej ilości pozytywnych członków Oddziału, licząc tak na pobudzenie członków już zarejestrowanych, jak i pozyskanie no·· wych. W tym celu, na specjalnie starannie przygotowanym zeoraniu, na które przybyło 10 członków i 5 gości, zostały powołane do życia komisje naukowo-b.adawcza i propagandowa. Po kilku próbach działania komisje te jednak stwierdziły swoją bezsilność - wobec braku przygotowanej kadry i środków. Drugą, szerzej zakrojoną próbą aktywizacji członków Oddziału oraz miejscowego społeczeństwa było ogłoszenie na kwiecień i maj 1958 r. jednomiesięcznego, bezpłatnego "Kursu ludoznawstwa" - w formie pogadanek, połączonych z demonstracją zabytków, referatów uczestników kursu, dyskusji i wycieczek terenowych. Rozesłany do wszystkich członków. sympatyków i zainteresowanych instytucji szczegółowy program kursu przewidywał następujące pcgadanki względnie zajęcia zasadnicze: dnia 2/4: Stan i potrzeby wiedzy ludoznawczej na Sląsku Opolskim, 9/4: Co warto wiedzieć o kulturze ludu opolskiego, 16/4: Czy i jak można przyczynić się do poznania i popularyzacji kultury tutejszego ludu, 23/4: Od notatki terenowej - do dzieła naukowego, 30/4: Odkrywamy piękno kultury naszego ludu, 4/5: Jesteśmy na wyprawie naukowo-badawczej. Z planem innej, podobnej akcji zwrócono się w marcu 1958 r. do Komendy miejscowej Chorągwi ZHP. Mianowicie, nawiązując do zgłoszonych odnośnych zainteresowań miejscowych drużyn ZHP, zaoferował tut. Oddział PTL udzielanie bezpłatnych wykładów, konsultacji i przeprowadzenie gawęd na tematy ludoznawcze, stosownie do istniejących potrzeb i zamówień. Równocześnie zaproponowano konkretny, całoroczny plan pracy ludoznawczej w drużynach ZHP, przy czynnym udziale zainteresowanych drużyn w akcji zbierania materiałów ludoznawczych. Przy tej ofercie podano stoscwną tematykę na każdy miesiąc całego roku oraz wzór stosunkowo prostej ankiety do każdego tematu. Prace drużyn miały być oceniane przez komisję ludoznawczą w formie konkursowej, a wyniki publikowane. I ta oferta pozostała bez echa. Innym jeszcze rodzajem działalności popularyzacyjnej tut. Oddz. w roku ubiegłym były k o n kur S Y z nagrodami, fundowanymi przez miejscowe instytucje; a mianowicie: konkurs na kraszanki oraz opisy zwyczajów wiosennych i konkurs na opis stroju ludowego. O ile konkurs pierwszy dał wyniki dość dobre, o tyle drugi, przewidujący odpowiedzi na dość prostą ankietę, nie dopisał zupełnie. Być może, że w jednym i drugim przypadku zostały popełnione błędy organizacyjno-propagandowe - Niemniej podobne wyniki poczynań są dla tutejszych środowisk symptomatyczn~. W końcu wypada jeszcze wspomnieć o akcji popularyzacyjno-dochociowej, wszczętej tu w ub. roku przez sekcję propagandową Oddzialu, a mianowicie wydaniu dwu serii widokówek wielkanocnych, z graficznie opracowanymi motywami ludowymi Opolszczyzny. Odpowiedniejsze wyniki dochodowe tego posunięcia spodziewane są w roku bieżącym. Na skutek omówionych doświadczeń opolski Oddział PTL zdecydowanie idzie po linii ograniczania ilości członl}ów do rzeczywiście zainteresowanych ludoznawstwem i aktywnie pracujących nad zapełnianiem braków w zakresie wiedzy o kulturze ludowej tut. regionu. Dopiero opracowanie zasadniczych zjawisk tej kultury stanowić będzie zdrowe podstawy tutejszego ludoznawstwa i umożliwi właściwą akcję popularyzacyjną. Po tej też linii idą odczyty członków Oddziału, wygłaszane w okresie sprawozdawczym, jak np.: �559 558 l. Kiektóre w y niki bada!''. terenowych przeprowadzanych s!dm Vi 1 9.'57 r. 2. Hoz\\.'ój gospodarki rolnej na ŚląskI": Opol~kim na nich IDO l at. 3. Zagadnienia opolskiej s7.tu1-d na Śląsku przestrzeni Oeo \astat· 1I.1do \vej. 9 Sklad obecnego Zarządu Oddzic:lu PTL w Opolu jest nastęoując.\·: Prezes Ignacy Kużniewski, Sekretarz Stanisław Bronicz, Skarbnik Kazimierz Różanowski, Czlonkowie Zarządu: Ewa Domaradzka, Piotr S\vierc. Komisja rewizyjna: Leonard Sylwester, Roman Sękowski. Stanislaw Bronicz SPRA WOZDANIE z dz:alalności p o z n a ń s k i e g o Oddziału PTL do 31. 1. 1959 r. za okres od 1. 1. 1957 Siedziba Oddziału mieści się przy ul. Chełmońskiego 1. Jednak zecrania Oddziału odbywają się w czytelni Katedry Etnografii Uniwersytetu A. Mickiewicza przy ul. Kantaka 4, a to z uwagi na niedostateczne na razie wyposażenie wymienionego poprzednio łokalu w odpowiedni sprzęt. Liczba czlonków Oddziału. po przeprowadzeniu weryfikacji wynosi n osób. Czynnie zainteresowanych i biorących udział w pracach tut. Oddziału jest ok. 20 osób. Sprawa 1iczebności Oddziału wiąże się ze sprawą opłacania składek przez członków Oddziału. Jak to wynika ze sprawozdar'! kasowych zaległości w składkach za lata ubiegłe są poważne. Obecny Zarząd Oddziału został wybrany na Walnym Zgromadzeniu w dni •.'. 5 lutego 1957 r. Skład jego jest następujący: Przewodniczący dr Tadeusz Wróblewski, zastępca przewodniczącego doc. dr Józef Burszt::l, se1':retarz - mgr .:anina Dydcwicz, skarbnik - mgr Aleksandra Wojciechowska. W skład Komisji rewizyjnej weszli: mgr Sto Blaszczyk, dr A. Glapa, mgr B. Michalakówna, p. W. Jurek. W okresie sprawozdawczym, tj. w latach 1957 i 1958, działalność Oddziału uległa pewnemu przestawieniu. O ile bowiem w latach poprzednich. główne wysiłki były kierowane na działalność popularyzacyjną i odczytową, o tyle w tym okresie na plan pierwszy zostały wysunięte b a d a n i a naukowe. Nie oznacza to jednak, że w okresie sprawozdawczym 1957-1958 działalności popularyzacyjnej zaniechano. Istniała ona nadal w formie akcji odczytowych, prowadzonych przeważnie w ramach współpracy z instytucjami takimi, jak Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, Młodzieżowy Dom Kultury w Poznaniu, Komisja dla Spraw Kultury przy Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Poznaniu, Wojewódzki Dom Kultury i in. Odczytów o chC:.raUerze popularr.o-nalikowym wygłoszono 16. Treść icll dotyczyła przeważnie regionalnej tematyki wielkopolskiej. W akcji tej wzi~li udział: n'!gr. W. Armon, mgr. St. Błaszczyk, do~. dr J. Burszta, dr A. Glapa, p. I\T. Jurek, mgr B. lVIichalakówna i dr T. Wróblewski. Szczególną uwagę zwrócono na kontakty z powiatowymi Domami Kultury. Prócz akcji odczytowej Oddział prowadził także akcję etnograficzneg0 poradnictwa, z której k0rzy';t;I~' wspomnianE: Powiatowe Domy KuJ bry i W:,dział Kultury \VRN w Po;:n<lniu. Nie bez znaczenia byla także akcja publikacyjna na łamach prasy codziennej oraz nasze wystąpie'lia na miejskich i wojewódzkich konferencjach działaczy kulturalno-oświatowych, domagające się m. in. u m o ż l i w i e n i a e t n o g r a f i c z n e j e k s p o z y c j i m u z e a l n e j p r z e z s t war z e n i e M u z e u m E t n o.. g r a f i c z n e g o w P o z n a n i u (gdyż etnograficzna ekspozycja w Rogalinie została zlikwidowana, a liczne jej eksponaty narażone są na zniszczeni'.:); szerszego poparcia dla badań etnograficznych nad Wielkopolską. Wydaje się, że tej właśnie akcji popularyzacyjnej, obok działalności badawczo-n8ukowej Oddział i Katedra Etnografii UAM w Poznaniu zawdzięcza stosunkowo znaczne obecnie zainteresowanie wojewódzkich wladz administracyjnych a w szczególności. Wydziału Kultury WRN, i przychylność dla spraw wielkopolskiej etnografii. Oddział Poznal'lski posiada stosunkowo szczupłą kadrę aktywnych etnografów. Przy tym na początku 1957 r. Oddział znalazł się w sytuacji dość specyficznej co \,,. pewnej mierze było skutkiem nieprzyjaznej i niedobr"j w skutkach dla etncgrafii akcji. W tych warunkach Zarząd Oddziału po starannym rozważeniu realnych możliwości uaktywnienia zespołu, doszedł do wniosku że byłoby raczej niekorzystne dla etnografii i zamierz"nych badaJI wielkopolskich, gdyby Oddzi8ł w tym momencie wysunął swój samodzielny i niezależny program akcji naukowej, gdy równocześnie podobny program formułuje Katedra Etnografii UAI\T pod kierunkiem nowomianowanego wtedy kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej. Wiadomo, że ostatecznie realizacja tych planów wymagała poparcla finansowego, o które obie instytucje mogły się ubiegać tylko u tych samych instancji tj. w WRN. W interesie zarówno Oddziału jak i Katedry leżało zatem przede wszystkim przywrócić na tutejszym terenie etnografii właściwe miejsce w opinii. Skuteczność odzyskania kredytu i poparcia dlĄ naszej akcji mogło nam zapewnić tylko solidarne wystąpiel:ie Katedry i Oddziału. W tych warunkach Oddział PTL oraz Katedra Etnografii UAM opracowały wspólny plan etnograficznych badań w Wielkopolsce. Przedłożony na zebraniu w dniu 5. 2. 195 oraz w dniu 7. 5. 1959 r. plan uzysk:.lł aj:robat~ Tzłonków Oddziału. Naukowe kierownictwo zamierzonych prac przyjął doc. dr J. Burszta jako viceprezes Oddziału i Kierownik Katedry. W pracach tych Oćdzial wspólpracuje na prawach równorzęcnego partnera. Realizacja planu przewidywała m. in. terenowe badania zespołowe oraz indywidualne. �560 561 W ramach planu pracy na 1957 i 1958 r. leżało: uzupełnienie poprzednio zebranych or<l.zzebranie ncwych materiałów do szeregu zagadnień, a w szczególności do: osadnictwa (doc. Burszta), budownictwa (dr Wróblewski), rolnictwa (doc. Topolski), rybołów~twa (mgr Chmielewski), młynarstwa (doc. Łuczak), urządzenia wnętrza domu (mgr Dydowiczowa), naczyń i sprzętów domowych (mgr Wojciechowska), pożywienia (mgr Michalakówna), tkactwa (mgr Sobisiak), odzieży (dr Glapa), plecionkarstwa (mgr Podlewski), kowalstwa (mgr Jasiewicz), sztuki ludowej (mgr Blaszczyk). W myśl tego planu wymienione tematy należało w 1958 r. opracować w formie szkiców etnograficznych, które złożą się r.a 1-szy tom popularno-naukowej pracy o ludowej kulturze w Wielkopolsce. Plan ten został wykonany. W 1958 r. wymieniony tom został oddany do Wydawnictwa Poznańskiego. W myśl oceny prof. dra G. Labudy tom zawiera dużo cennego i nowego materiału do historii materialnej kultury chłopa wielkopolskiego. Fakt rz teinego zrealizowania naszych planów podniósł niewątpliwie prestiż tak Poznańskiego Oddziału PTL j ak i Katedry Etnografii. W okresie sprawozdawczym 1957-1958 odbyło się 9 zebrań plenarny::h o charakterze otwartym, z referatami mgr. F. Jaśkowiaka (Ethnographica z Bułgarii), dra A. Glapy (Ethnographica z Czechosłowacji), mgr st. Blaszczyka (Sztuka ludowa w Wielkopolsce), doc. dr. J. Burszty (Plan i realizacja badań etnograficznych w Wielkopolsce), dr. H. Laudovej (Z badań nad ludowymi tańcami słowiańskimi), dr. L. Kunza (Z historii etnografii w Czechach i Słowacji), doc. dr. J. Topolskiego (Ethnographica z Francji). Oprócz tego odbyto zebrania o charakterze seminaryjnym, poświęcone problematyce metodologicznej i organizacyjnej, związanej z realizacją etnograficznych badań w Wielkopolsce. Na lata następne został wypracowany plan badawczo-naukowy, również sprzężony z pracami Katedry Etnografii DAM, zmierzający do zebrania dalszych materiałów do etnografii Wielkopolski oraz do opublikowania ich - bądź w formie dalszych tomów o ludowej kulturze Wielkopolski bądź też w formie etnograficznego atlasu ludowej kultury tegoż regionu. Tadeusz Wróblewski SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału PTL w T o r u n i u za rok 1957/1958 O r g a n i z a c j a: Oddział w Toruniu mieści się w lokalu DzTału Etnograficznego Muzeum w Toruniu, od lutego 1959 r. w d. Arsenale, ul. Wały gen. Sikorskiego 19. Skład Zarządu: Prezes - Prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa V-Prezes - mgr lVIaria Polakiewiczóviila Sekretarz Skarbnik - mgr Teresa Myzyk - mgr Jan Rompski (od 3. IX. 57 Mgr Kalina Antonowicz) K o m i ~ jaR e w i z y j n a: Prof. dr Wojciech Hejnosz, Prof. dr Jan Zabłocki, Dr Leon Witkowski. Z e b r a n i a Z a r z ą d u: W 1957 r. odbyło się 5 zebrań Zarządu, a w 1958 r. - 14 zebrań, ogółem 19 zebrań. Oddział liczy 50 członków, Koło w Kcyni 36 czł. P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Oddział Toruński kontynuuje prace dotyczące m o n o g r a f i i Kuj a w. Prace te jednak nie rozwijają się dość intensywnie. Najbardziej zaawansowane są problemy dotyczące ustalenia granic etnicznych Kujaw oraz wesela na Kujawach. Do tego tematu oprócz badań terenowych mgr Ryszarda Kukiera Oddział zgromadził materiał drogą ankiety rozesłanej do mieszkańców regionu. Prace dotyczące innych zagadnień kultury ludowej Kujaw zapoczątkowane przez Oddział Toruński częściowo zostały umożliwione dzięki podjęciu tej samej tematyki przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz ośrodek IHKM PAN w Toruniu. Pomoc finansowa Toruńskiego Towarzystwa Naukowego umożliwiła kontynuowanie rozpoczętych z ramienia PTL badań nad tańcem ludowym na Kujawach. Poza tym Oddział nawiązał bliższe kontakty z ośrodkami b a d a n i a i n o t a c j i t a ń c a l u d o w e g o w NRD, NRF, Angli i Czechosłowacji. Członek PTL Roderyk Lange brał udział we wrześniu 1957 r. w Kongresie poświęconym notacji tańca w Dreżnie, gdzie wygłosił referat pt. "Przyjęcie kinetografii do badań nad tańcem ludowym w Oddziale PTL w Toruniu". Poza tym w roku 1958 ob. Roderyk Lange wziął udział w konferencji dotyczącej zagadnień tańca ludowego w Goitwaldowie i Strażnicy (Czechosłowacj a). Mgr Ryszard Kukier kontynuuje prace nad indeksem "Gryfu" i innych wydawnictw pomorskich. Badania terenowe nad sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym w pow. Lipno przeprowadziła mgr Eugenia Kwiatkowska. O d c z y t y n a u k a wen a p a s i e d z e n i a c h O d d z i a ł u. R. Lange - Metoda badań tańca lud0:-vego (Toruń, 16. III. 1957 r.), M. Fryczowa - Surowiec używany do budownictwa na Kujawach (Toruń, 22. III. 1957 r.), Mgr Kalina Antonowicz - Zbieractwo i łowiectwo w woj. bydgoskim (Toruń, 30. III. 1957 r.), Maria Fryczowa -.:. Budownictwo ludowe na Kujawach (Toruń, 10. IV. 1957 r.), Mgr Maria Polakiewicz - Przygotowanie pożywienia (Toruń, 17. IV. 1957 i 5. VI. 1957 r.), Mgr Ryszard Kukier _ Granice etniczne Kujaw w świetle ankiety samookreśleniowej (Toruń, 8. V. 57, 15. V. 57 i 22. V. 57 r.), mgr Herbert Wilczewski - Zapiski kociewskie (Toruń, 24. X. 1957 r.), Maria Fryczowa - Konstrukcja chaty ku36 "Lud" t· XL V �562 553 jawskiej (Toruil, 24. X. 1957 r.), Maria Fryczowa - Zabudowania gospodarcze na Kujawach (Toruń, 20. XI. 57 r.), Maria Fryczowa - Zakładziny w budownictwie ludowym na Kujawach (Toruń, 27. XI. 1957 r.), Rodpryk Lange Przyjęcie kinetografii do badan nad tańcem ludowym (Toruń, 28. II. 1958 r.), Roderyk Lange - Koncepcja archiwum tańca ludo\', ego w Lipsku (Toruń, 1. III. 58 r.), Mgr Eugenia Kwiatkowska - Sprawozdanie z pracy terenowej nad budownictwem ludowym w pow. Lipno (19. III. 58 r.), Mgr Ryszard Kukier - Pomorze mazowieckie w podzia-· łach etnograficznych (Olsztyn, 1. IV. 1958 r.), Mgr Maria Szwengrub-Judenko - Etnografia węgierska - z podróży na Węgry (l6. V. 58 r.), Prof. dr Maria Znamierowska-Prilfferowa - Muzealnictwo etnograficzne w Czechosłowacji (Toruń, 12. VI. 58 r.), Dr Ludwik Kunz - Etnografia w Czechosłowacji (10. X. 58 r.), Maria Fryczowa - Sprawozdanie z badań nad sztuką ludową i rzemiosłem w pow. Brodnica (5. XI. 58 r.), Mgr Halina Mikułows).;:a - Sztuka ludowa i rzemiosło na Pałukach (Sprawozdanie z pracy terenowej) Toruń, 15. XI. 58 r.), Roderyk Lange - Festiwal tańca ludowego w Strażnicy (Sprawozdanie z pobytu w Czechosłowacji, Toruń, 10. XII. 1958 r.). Udział w pracach Millenium W związku z obchodem Tysiąclecia Państwa zgłosił na razie prowizoryczny program. Prezes dr Maria Znamierowska-Prilfferowa weszła do wystawowo-muzealnej, ochrony zabytków oraz Konkurs Polskiego Oddział Toruński Oddziału Toruńskiego Prof .. sekcji naukowo-badawczej, publikacji. folklorystyczny Do ważniejszych prac Oddziału należy niewątpliwie kontynuowanie konkursu na gromadzenie materiałów dotyczących folkloru ludowego oraz opieka nad artystami ludowymi. Konkurs folklorystyczny ogłoszony po raz trzeci w r. 1958 (poprzednie hyly ogłaszane w latach 1955-56) dał bogaty i cenny materiał. Szczególnie cenny (odznaczony I-szą nagrodą) materiał Leokadii Boniewicz obejmuje 700 stron n:kopisu, dotyczy wielu zagadnień etnoaraficznych związany::h z Ziemią Chełmińską. Materiał ten w formie powieści obyczajowej ilustruje życie rodziny chłopskiej w latach 1860-1909. Inne cenne materiały dotyczą bajki, zwyczajów, przesądów, sposobów leczenia. P o p u l a l' y Z a c ja. W'latach 1957/58 r. wygłoszono ogółem 31 o d c z yt ó w p o p u l a l' n y c h w Toruniu i w terenie. W akcji tej brały udział następujące osoby: Mgr Kalina Antonowicz - Wierzenia i przesądy ludu kujawskiego (Toruń, 1957), Mgr Kalina Antonowicz - Ochrona zabytków kultury ludowej (Toruń, 1957), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Luzino, pow. Wejherowo 1957), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Strzebielino 1957), Mgr Halina Mikułowska _ Sztuka ludowa na Kujawach (Ciechocinek i Inowrocław), lVIaria Fryczowa _ Początki kdoznawstwa w Polsce (Toruń 1957), Maria FrycZQwa _ Polskie grupy etniczne (Toruń 1957 r.), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Kartuzy 1957 r.), Mgr Maria Polakiewicz - Rola Kolberga w ludoznawstwie (Toruń 1957 r.). W 1958 1'. wszystkie odczyty popularne wygłoszone zostały w ramach "Dni O:,;wiaty, Książki i Prasy" przeważnie dla szkół w Toruniu oraz częściowo w tE'renie na Kujawach w okresie 8. V. - 25. V. 58 r. Maria Fryczowa - Ochrona zabytków kultury ludowej (5 razy w Toruniu), Mgr Kalina Antonowicz - Zwyczaje ludowe na Kujawach (5 razy w TOTCllliu) Mgr Halina Mikułowska - Polska sztuka ludowa (1 raz w Toruniu, .1 razy: w.pow. V'iłoclawek i Inowrocław), Maria Dzwoniarek _ Polskie stroje lUGowe (2 razy w Toruniu), Hanna Makowiecka _ Drzeworvt ludowy (2 razy VI Toruniu), Janina Myślińska Architektura ludo~a (2 raz;' w Toruniu). Z 2 S pół t a n e c z n y im. Oskara Kolberga utworzony z inicjatywy PYL przy współdziałaniu Działu Etnograficznego Muzeum w Toruniu dał w 1958 r. 7 występów w Toruniu i 1 w terenie. Dochód został przekazany na budowę Muzeum Etnograficznego. Inauguracyjny występ zespołu odbył się w Toruniu 12. V. 58 r., następnie przedstawienie dla PCK w Toruniu 18. V. 58 r., publiczny pokaz ze sprzedażą cegiełek na Muzeum Etnograficzne - 19. V. 58, występ dl" Zespołu Metodycznego wychowawców 24. V. 58 r., występ dla PCK Chełmży - 29. V. 58 r. występ publiczny z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka - 1. VI. 58 r. oraz występ dla Wojskowego Szpitala Okręgowego w Toruniu 14. VI. 58 r., a także występ zespołu łącznie z oryginalną kapelą pałuck;:! z Kcyni w sali Muzeum w Toruniu w dniu 10. XII. 58 r. W s pół p r a c a z i n s t y t u c j a m i. Toruński Oddział PTL ściśle współpracował z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu i Zespołem Etnograficznym IHKM P AN w Toruniu oraz Wydziałem Kultury MRN w Toruniu, Wydziałem Kultury WRN w Bydgoszczy, Polskim Radio w Bydgoszczy, Towarzystwem Naukowym w Toruniu i innymi instytucjami. Wydział Kultury MRN w Toruniu w ramach współpracy ofiarował Oddziałowi PTL 7 matryc i powielił bezinteresownie 1400 egz. ulotek zawierających warunki konkursu folklorystycznego oraz 700 egz. formularzy do badań nad tańcem ludowym. Wydział Kultury WRN w Bydgoszczy przekazał Toruńskiemu Oddziałowi PTL 10000 zł w r. 1957 dzięki czemu opracowano na podstawie badar'J terenowych na Pałukach jeden ze~taw tańców ludowych oraz uzupełnienia do katalogów ludowych instrumentów muzycznych, stroju ludowego Kujaw i zwyczaju zakładzin w budownictwie ludowym na Kujawach. Poza tym z tejże dotacji zakupiono 42 książki do biblioteki PTL, opłacono 7 delega~ji. �565 564 zakupiono 2 aparaty fotograficzne wraz z dodatkami oraz sprzęt pomocniczy do prac terenowych. W 1958 r. Oddział PTL otrzymał dotację z Wydziału Kultury WRN w Bydgoszczy w wysokości 10000 zł. Z sumy tej opłacono ]jadania terenowe w pow. Lipno, zakupiono 45 książek do biblioteki PTL, oddano do oprawy najbardziej zniszczone książki w ilości 32 voluminy, opłacono 21 odczytów popularnych, delegacje i nagrody w związku z konkursem folklorystycznym na sumę 868 zł. B i b l i o t e k a. Biblioteka Oddziału o charakterze etnograficznym dzięki darom i zakupom liczy 354 pozycje. Kalina Antonowiczowa SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału PTL w Wał b r z y c h u za okres lat 1957-58 O r g a n i z a c j a O d d z i a ł u. Oddział PTL w Wałbrzychu powstał w czerwcu 1952 r., początkowo jako Koło Oddziału Sudeckiego PTL w J0leniej Górze, a następnie jesienią 1955 r. podniesiony do rangi Oddziałt:. Mieścił się przy ul. Zytniej 3/2, a od czerwca 1958 r. przeniesiony został do meiszkania Sekretarza Oddziału L. Lubowieckiego przy ul. Ogińskiego 12/6. Oddział liczy H-tu członków stałych i jest zrzeszeniem o charakterze amatorskim, z uwagi na brak wykształconych etnografów. Skład Zarządu Oddziału: inż. J. Lewicki - Prezes, dr A. Szyperski Vice-Prezes, L. Lubowiecki - Sekretarz, St. Rossowski - Członek, T. Gretschel - Członek, E. Sagan - Członek, inż. K. Wycisło - Członek. Zebrania Zarządu w latach 1957-58: 11. I. 57 r., 24. IV. 57 r., 4. VII. 57 r., 25. X. 57 r., 11. XI. 57 r., 24. I. 58 r., 25. VI. 58 r. P r a c e b a d a w c z o - n a u k o we. Członkowie tut. Oddziału kol. kol. Eufrozyn Sagan i Lesław Lubowiecki prowadzą, rozpoczęte jeszcze w 1956 r., badania nad pochodzeniem i strukturą kamiennych krzyży, rozsianych po całym Dolnym Śląsku, zwanych potocznie "krzyżami pokuty". Dotychczas ustalono ilość tych krzyży na naszym terenie, ich rozmieszczenie i charakterystykę, podania ludowe oraz zebrano cały materiał poniemiecki w tej sprawie, który w obecnej chwili poddawany jest tłumaczeniu i badaniu pod względem prawdziwości danych. Szereg zabytków sfotografowano wzgl. naszkicowano oraz wykonano opisy techniczne. Opublikowano notatkę informacyjną w Gazecie Robotniczej Nr 63 z 1958 r. W rezultacie tej notatki nawiązano kontakt z inż. Ficnerem zam. w Jegłowej pow. Strzelin, który ogłosił odpowiedż w Gazecie Robotniczej Nr 70 z dnia 29 marca 1958 r. Pan inż. Ficner nadesłał nam następnie ciekawy materiał uzupełniający oraz szereg wyraźnych zdjęć. Celem w/w badali jest zebranie obfitego materiału do historii kultury zycji centrum etnograficznego we Wrocławiu. Dolnego Ślą~ka, do dyspo- A kc j a p o p u l a r y z a c y j n a. Staraniem Oddziału zorganizowano nast. odczyty: w dniu 6. L 57 r. "Geologia ziemi wałbrzyskiej i jej wpływ na kulturę" (opracował i wygłosił kol. E. Sagan), w dniu 26. V. 57 r. "Tatry i Zakopane w przeszłości" (opracował i wygłosił kol. St. Ros~owski). Ten drugi odczyt wzbudził duźe zainteresowanie społeczeństwa wa1brzyskiego. Członkowie Oddziału przygotowują materiały do pracy zbiorowej pod nazwą: "Szkice ludoznawcze". W latach 1957-58 współpracowano z Wydziałami Oświaty i Kultury MRN w Wałbrzychu, Kołem Miłośników Historii, Teatrem Lalki i Aktora oraz Muzeum Miejskim - odnośnie popularyzacji etnografii na tutejszym terenie. Nadmienić należy, że Kierownik Wydz. Kultury MRN kol. T. Szczęśniewski i Kierownik Muzeum Miejskiego kol. E. Sagan, są członkami naszego Oddziału. Członkowie Oddziału kol. kol. dr A. Szyperski i T. Gretschel przejawiają dużą działalność na polu publikacji popularnych broszur na temat przeszłości Wałbrzycha i okolicy. Dzięki poparciu "Trybuny Wałbrzyskiej" wydano już szereg broszur z cyklu: 1. Węgiel wałbrzyski, 2. Zamek Ksiąź k. Wałbrzycha, 3. Pochodzenie słowiańskie nazw miejscowości, 4. Z przeszłości miasta, 5. Tkactwo. W dniu 29. VI. 57 r. zorganizowano wycieczkę etnograficzno-krajoznawczą na trasie Wałbrzych-Radków-Kudowa Zdrój-Duszniki Zdrój. W wycieczce wzięło udział 22 uczestników z różnych środowisk naszego miasta. Kierownictwo organizacyjne - L. Lubowiecki, kierownictwo naukowo-popularyzacyjne dr A. Szyperski, autobu~ wypożyczony przez Teatr Lalki i Aktora. B i b l i o t e k a. Biblioteka tomów: Oddziału jest szczupła i liczy ledwie 57 U wag i koń c o we. W 1958 r. Oddział nasz przeźywał okres pewnej stagnacji, powstałej wskutek przyczyn natury organizacyjnej. Obecnie tj. w 1959 r. ponownie wznawiamy cykl odczytów popularyzacyjnych i wycieczek oraz zamierzamy ukończyć zbieranie materiałów. Odczuwamy brak fachowego kierownictwa, ze względu na brak etnografów. Ponadto teren wałbrzyski je,st trudny do opanowania, a nawet do kontynuowania drobnej działalności. Pomimo tych trudności nie mamy zamiaru rezygnować z naszych celów, do których dochodzimy wprawdzie wolno, ale mamy nadzieję - skutecznie. Lesław Lubowiecld I ! ! �566 567 SPRAWOZDANIE • z działalności Oddziału PTL w Z a k o p a n e m za 1957 r. Oddział PTL w Zakopanem został założony w 1954 r. Siedzibą Oddziału jest Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, ul. Krupówki 10. Walne zebranie odbyło się w marcu 1957 r.; wybrano na nim obecny Zarząd w następującym składzie: Przewodniczący mgr Wanda Jostowa, zastępca przewodniczącego dyr. Maria Bujakowa, 5ekretarz mgr Helena Sredniawa, skarbnik Wanda Bratkowska, Komisja Rewizyjna prof. dyr. Juliusz Zborowski i Janina Szymańska. Z e b l' a n i a n a u k o w e. W okresie sprawozdawczym odbyły się 4 zebrania. T e m a t y k a z e b l' a ń: Inwentaryzacja zabytkowych budynków w Zakopanem. W. Jostowa - Sprawozcfanie ze Zjazdu PTL w Szczecinie. W. j,)stowa - Muzealnictwo w Czechosłowacji (w związku z odbytą podróżą naukową)· Z e b l' a ń Z a l' z ą d u odbyło się 6; poświęcone były: Organizacji inwentaryzacji zabytkowych budynków na terenie Zakopanego i organizacji naukowej wycieczki do Czechosłowacji. Oddział liczy 17 członków. Składki za 1957 r. i 1958 r. pobrano. P l' a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Ze względu na niewielką ilość członków oraz okoliczność, że skład personalny Oddziału zbliżony jest do składu Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami PTTK uchwalono na zebraniach obu organizacji społecznych wzajemną współpracę· Stąd sprawozdanie Oddziału PTL w Zakopanem musi zazębiać o pracę Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami. Nadto ponieważ prace podjęte przez nas mają charakter długoterminowy musimy w sprawozdaniu cofnąć się do działalności ubiegłych lat. W pracy naukowej Oddziału należy rozróżnić dwa działy: A dział badań zespołowych, prowadzących do realizacji zadań muzealistycznych bądź konserwatorskich. Konkretnie są to: a) organizacja muzeów skansenowskich na Orawie i Podhalu, b) d05tarczenie MRN materiałów dotyczących zespołów zabytkowych objektów na terenie Zakopanego w celu uwzględnienia ich w planie urbanistycznym Zakopanego. B. Dział badań naukowych prowadzonych przez poszczególnych członkó\v Oddziału, których celem jest publikacja opracowanego zagadnienia. Oddział PTL włączył się w pracę Podhalańskiej Komisji Opieki n<id Zabytkami nad organizacją skansenow5kiego Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie prowadzoną przy ścisłej współpracy z Wojewódzkim Konserwa. torem Dr. H. Pieńkowską. Idea założenia w Z u b l' Z Y c y G ó l' n € j s k a n s e n o w s k i e g o m u z e u m powstała w rezultacie darowizny • \V XLVI tomie Ludu zostaną zamieszczone reszty Oddziałów PTL (Przyp. Red.). sprawozdania z działalności na rzecz Państwa Polskiego, dokonanej w 1937 r. przez ostatnich spadkobierców rodziny Moniaków, sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej. Był to cenny dar, gdyż drewniany, kurny dwór Moniaków, którego nowsza część pochodzi z 1784 r. a starsza zapewne z XVII w. stanowi zabytek wysokiej klasy w skali ogólnoeuropejskiej. Stojący na swoim naturalnym stanowisku wraz z budynkami gospodarczymi i parkiem o pow. 4 ha. stanowił punkt wyjścia dla dalszych prac nad organizacją Muzeum polegającą na przenoszeniu na teren muzeum typowych dla Orawy objektów architektury mieszkalnej, gospodarczej i przemysłowej. Oprócz przeniesionej jeszcze w 1954 r. karczmy pochodzącej z XVIII w., przeniesiono w 1957 r. typową, mniejszych rozmiarów niż dworek chłopską "chatę z wyżką" wraz z budynkiem gospodarczym. Skansenowskie muzeum w Zubrzycy pozostaje pod opieką Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Komisji Opieki nad Zabytkami i Oddziału P.T.L., administracyjnie pod zarządem P.T.T.K., któremu Ministerstwo Kultury i Sztuki oddało dworek w użytkowanie i które stworzyło w Zubrzycy Orawski Ośrodek TurystycznoKrajoznawczy. Dwór Moniaków wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony jest na ekspozycję kultury ludowej Orawy, chata służy jako mieszkanie dla personelu Ośrodka, karczmę przeznaczono na schronisko turystyczne. Akcję gromadzenia muzealiów typu ruchomości prowadzimy za kredyty P.T.T.K. Zarządu Głównego, w wys. rocznej 6000-10000 zł. Dotychczas ukończono ekspozycję lewej połowy dworku, składa się na nią: wnętrze czarnej izby, białej izby, dwu komór i sieni. Jedną z szop przeznaczono na wystawę sprzętu gospodarczego, drugą na wystawę architektury Orawy. W związku z oddawna i wielokrotnie poruszaną w Zakopanem sprawą konieczności przystąpienia do organizacji skansenowskiego muzeum dla terenu Podhala obydwie współpracujące organizacje w porozumieniu z Parkiem Narodowym Tatrzańskim opracowały projekt muzeum na wolnym powietrzu, które zlokalizowane byłoby na łąkach stanowiących własność Parku Narodowego Tatrzańskiego, naprzeciw wlotu do doliny Kościeliskiej i w samym wlocie do doliny. Kirowa Woda zostałaby wykorzystana dla zainstalowania obiektów t e c h n i k i c h ł o P s k i e j. Rozległa polana Kira Miętusia, położona za Bramą Kantaka, przeznaczona została n a s k a n s e n p a s t e l' s k i, dla pasterstwa typu polaniarskiego, zaś na stokach doliny Kościeliskiej po~ożone hala Stoły i hala pod Upłazem z naj starszymi w Tatrach szałasami stanowiłyby muzeum pasterstwa typu halnego. Należy podkreślić, że w projekcie tym część skansenu ilustrująca pasterstwo tatrzańskie znalazłaby się na swoich naturalnych stanowiskach. Projekt przedłożono Ministerstwu Kultury i Sztuki i Konserwatorowi Wojewódzkiemu. Równocześnie podnoszą się w Zakopanem głosy wysuwające inne projekty lokalizacyjne skansenu. W związku z pracami nad planem urbanistycznym Zakopanego Oddzia) �569 568 P.T.L i Komisja Opieki nad Zabytkami podjęły się na zlecenie Konserwatora Wojewódzkiego przeprowadzić inwentaryzację opisową zabytkowych zagród na terenie Zakopanego. Celem pracy był wybór zabytkowych zespołów przeznaczonych do zachowania w planie urbanistycznym Zakopanego. Prace powyższe w których zinwentaryzowano 54 zaoytkowe zagrody doprowadziły do utworzenia kilku zespołów zabyfków. Są to: górna Olsza, osiedla Pardołówka i Mrowce 2) Harenda 3) wlot do ul. Kościeliskiej ze starym kościółkiem i cmentarzem .4) droga do Rojów. P r a ce n a u k ow e J u liu sz człon k ów Zb or ow sk i opracował O d d z i a łu. Legendy historyczne, góralskie, Autor bierze pod uwagę wszystkie materiały z XIX i XX w. drukowane lub w rękopisach. Nadto część materiałów pochodzi ze zbioru autora gromadzonego od 19I1 r. Tematyka legend dotyczy rzeczywi~tych lub fikcyjnych najazdów na Podhale. J u l i u s z Z b o r o w s k i - Fragmenty z dziejów muzealnictwa i b'l.dań etnograficznych na Podhalu. Autor zajmuje się początkami muzealnictwa na Podhalu i naj starszymi dziejami Muzeum Tatrzańskiego oraz dziejami Sekcji Ludoznawczej Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w latach 1911-1914. J u l i u s z Z b o r o w s k i - Drobne materiały etnograficzne z nieich powstanie, znanych Wan rozwój i wpływ na piśmiennictwo. - rękopisów. d a B r a t k o w s k a -Kamienne figury przydrożne na Orawie i Podhalu. Autorka rozpoczęła prace inwentaryzacyjne. Wanda Jostowa i Mirosław Michałowski Badania nad gospodarką chłopską na torfowiskach oprawskich i nowotarskich. Na podstawie obserwacji w terenie, wywiadów, danych statystycznych i studiów archiwalnych autorzy wyróżniają rodzaje gospodarczego wykorzystywania torfowisk przez miejscową ludność. Wan d a J o s t o w a - Badania nad wyposażeniem chaty orawskiej w XIX w. Autorka zamierza opracować wyposażenie domu orawskiego oraz przeprowadzić porównanie z wyposażeniem domu podhalańskiego. Wan d a J o ~ t o w a Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. Autorka zajmuje się emigracją zarobkową, chronologicznie wcześniejszą, skierowaną na Węgry i "do Polski" tj. na niziny, które to wędrówki poprzedzały silną falę emigracji zarobkowej do Ameryki. Dwa studia na powyższy temat o zawężonym zakresie zostały opublikowane w Wierchach T. XXII i XXIV. W i t o l d P a r y s k i Nazwy ludowe w dolinie Małej Łąki w Tatrach. Opublikowane: Onomastica R. III. 1957 z. 1. W i t o l d P a r y s k i - O wyrazach angielskich w gwarach spiskich i podhalańskich. Opublikowane: Język Polski. 1957 R. 37. J a n P a w l i k o w s k i. "Moi sąsiedzi". - Autor, który od naj młodszych lat żył blisko ze swymi góralskimi sąsiadami opowiada historię kilku ićh rodzin w ciągu czterech pamiętanych przez siebie pokoleń. Oprócz osooistych wspomnień za żródło wielu szczegółów z dawniejszych czasów Zakopanego służą mu relacje naocznych świadków zawarte w starej korespondencji rodzinnej. S r e d n i a waH e l e n a - Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Autorka zajmuje się opracowaniem grupy kilkunastu drzeworytów o tematyce religijnej oraz jednego o tematyce zbójnickiej z uwzględnieniem tła hi~torycznego. Do działalności naukowej Oddziału również zaliczyć należy nawiązanie kontaktu z Muzeum w Pre~zowie, w celu zorganizowania w drodze wymiany wycieczki naukowej do Czechosłowacji. Ze względu jednak na trudności formalne wycieczkę przełożono na przyszły rok. D z i a ł a l n ość p o p u l a r y z a c y j n a. Odczyt y 1. Wanda W i d i g er "Zabytki sztuki ludowej w Normandii" wrażenia z podróży, wygI. dnia 15. 11. 1957 w Muzeum Tatrzańskim. 2. Wanda W i d i g e r "Zabytki sztuki ludowej w Normandii" wygł. dnia 22. 11. 1957 w Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem. 3. Róża D r o j e c k a "Władysław Matlakowski i jego badania nad sztuką i kulturą ludową Podhala" wygI. 3. 12. 1957 w Bibliotece Miejskiej w Zakopanem. 4. dyr. Juliusz Z b o r o w s k i "Z historycznych legend góralskich" wygł. dnia 10. 12. 1957 r. w Muzeum Tatrzańskim. W celu popularyzacji Muzeum Ziemi Orawskiej rozesłano do wszystkich Oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 500 sztuk przewodnika po Muzeum w Zubrzycy Górnej, opracowanego przez W. Jostową. Do stałych zadań Oddziału P.T.L. w Zakopanem należą konsultacje udzielane osobom zainteresowanym kulturą ludową Podhala. B i b l i o t e k a O d d z i a ł u składa się z 42 voluminów, stanowiących przeważnie dary Zarządu Głównego P.T.L. Wanda Jostowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/924b64d2e59e87290d0364c78c376d00.pdf 2fd999f63413861fe4654481431f3f49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:166 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u D ORGAN POLSKIEGO TO\VARZYS1'WA LUI)OZNA WCZEGO ORGAN F DE LA ~OCn;T(: POLO!\ A\SE IYI:~Tl-fNOLOGU: Z A t O Ż O N Y W ROK li 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM XLVI ZA HaK 1960 - .. , ..... PL WROCł:,AW POLSKIE TOWARZYSTWO W R a C Ł A W LlDOZ?\AWCZ£ 1961 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. GAJEK, A. KUTRZEBAPOJNAROWA, J. MATuSZEWSKI, M. ZNAMIEROWSKAPRUFFEROWA, R. REINfCSS T. SEWERYN, T. SZCZlJRKIEWICZ SPIS RZECZY L Rozprawy Teof il C h c d z i d l o. Karaga,si - Tefalary. Monografia etno- Str. 9 ~~~M S t e f a n I n g lot, Sląska literatura rolnicza i 'cz,2sopismaod XVIXVIII w. juko źródła do dzi-ejów wsi i rolnidwa . \1 i oC h a ł S t 2 S z k Ó w, S,p.rawy o "Z?lbranie sławy" w sądownictwie wiejskim Malo;J,obki XV-XVIII wieku . H a l i n a M y ( n i k ó w n a, Flisactwo nad górną Solą :vI a l' ia B y t n a l' - S u b o c z o w a, Układ prz,estrzenny ruchów -ludnościowych wpcw~fcie or,:Jolskim . R o l e s l a w G a l' y g a, Zasady klasyfikacji narzędzi uprawy ziemi. Zagadnienia systematyki elementów kultury materialnej l' a d e u s z D z i e koń s k i, Formy i technika wykonania męskich lu.dowy.ch nakryćgbO'\vy . REDAKTOR JĆ)ZEf GA]EK II. S op r a w o SOWIETSKAJA (Anastazja ETNOGRAFIJA 7.:,oj an;j a A. N. ZSSR, Moskwa 172 [96 259 19'56, z. 1-3 Kojdeckc:) Wróbleu:ski) 155 165 rece'nzje 315 Husskij folklcr. Materialy i issljedowanija (t. III, izdstielstwo AN ZSSH. M-l, 1958, str. <H6) (Kazimierz Strzala) . I. P. P o t a p o w, Narody juźnroj Sybirt, NowC'sybiifsk 1953 ss. 190, 16.0. (Tadeusz 135 354 358 . r P. R a b o s z n o w a, Russkcje Narodnoje Krużewo "Chudożcstwiennyje Promysly HSF8R". Moskwa 19.5'0,str. 45 - te.bl. barw. 6, il. 71 (Oiga Mulkiewicz) .J o s e f ]\If a c li l' e k. Valasi na Tesinsku epo 30 lete valce (v 2 .polovi-ne l'1-stoleti) SlezsJ{y Sb(lrnik 52, 1954, 1-2 s. :K-102. (ALeksander .)o s e f I? o L S K I E T O W A R Z Y S T waL u Da Z N A W CZ E Redakcja, Wrocław. Nankcra 4 W R a C L A W 1961 Nakład 1820 egz. Obj. arkuszy wyd. 49.50. arkuszy druk. 44 + 2 wkl. Oddano do składania 1. VIlI. 1960. Podpisano do druku 24. III. 1961. Druk ukończono w marcu 19fil. Papier ilustr, kI. III. 80 g, 61 x 86. Zam. 513/9. E - 3. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU 1M· A. MICKIEWICZA - POZNAŃ'. FREDRY 10 '\ Nyrck) K . 361 363 u d l a c e k, Prispevo·k k stu.diu wzniku staro·s10vanskeho Siove.nsky Narodo,pis, rocnik V. 19'57 orneho pol'nohospodarstva cislo 1, str. 3-44 z Hi ryc. (Jerzy Wic1ou:icjski) . :\ n t o n i n Va c l a w i k, G€nese· obratnich piachet, koutnice a uvodnice. Prispevky k lidovym obradum roclinnym. lidovemLl umen;. a kroji. Nadbitka z pracy: "F'ra:Jku Wollmanovi ksedmdc,atir.am" Brno 1958 str. 482-529. (Adam Glapa) . Cianci i grada za kultLlrn~l istoriju is:ocne Bosne, t. l, T'Jzla 1957, ss. 256 (Zb'.gniou: Jasiowie'!) . 368 :>75 376 �7 6 ANTHROPOS (Fr('iourg-Pcsieux) tom .~2 z. l-o, 1~;j7 (TndeiLSz W:,"ri- AN'THROPOS t. 3.3, 1958, zesz. 1-2, 3-4. 5-G. Fr: ..burg Szwajcaria L'ETHNOGRAPHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956) . L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956 (Tcdeusz Wróbleu;::ki) . p a u l S c h e u e l' m e i er, Bauernwerk in Italie:1 df~r ita!ienischel~ und riHorcmanischen Schweiz, Cz. L Zurich 19·n (Z. S.) . Wal t e l' E s c h er, Dorfgemeinschaft und Silvestersingen in St. Antonien. Ein Beitrag zurn Problem Gemeinscr.aft und Brauch. Schriften der :':'ch\veizeri~che·n G£se,llscha.ft fur V{),lksk~tr1ck, Band 31. BL<chdruckerei G. Krebs VerlagsbuC'hhandlung A. G, Basel 191.7 (Maria Fryczou;a) . ,,1000 Ostereli,~;:, und Ostergebackeaus ganz Eumpa" (Sonderheit d,,>.!" Zeitschrift "Der He,chwacht.Er'· Marz 1957, Verlug Paul Haupt. Bern) (M. Frzeidziecka) USTERREICHISCHER VOLK2KUNDEATLAS, Li:1z/DonRu 1959, red. E. Burg3,taller i A. Helbok. ),1; m "'P, wykaz ,pU11t~tów '. l;:ome.ntarz..e I (Kl'zysztof Kwa.śniewski) (Krzysztof ci E dictionary "Laos". t. "CURRENT T h e o d or'2 Aleutian Arts and \ 403 408 ..109 .• 24 1957, ';3.• . . ' zbiory etnograficzne w MU:Sf~ede l'Hemmc '\ 449 451 451 45 .• 457 460 w Par~'żu (Wanela 463 IV. Kro -!31 HO u zea .Tosto1Va) n n a K o wal s k a - L c w i c k a, Z2intE:reso\var~ia ;;merykanistyczne w Polsce po II wojnie światcwej . .\ z t. E' k - A 11o 11i rn. Zdob~'Cie :\Teksyku, Tłumacz.enie i opraC'owa~i'~ )A . Polskie +28 437 .•50 . IILM ~, 4"- i x o n. Ake Hultkn'.:1tz. i Laurits Bodker: International ci regiC)nal etirc:pe8:1 anthrc<pology and folklore. Gdb, III. 195.5 Ko:.:enhaga (T, W,) ANTHROPOLOGY". z, l (Andrzej Waligórski) P. B a n k. Botanical and dhncbctanical Studie3 in the 131<1<lds.P2per5 cf the Michigan Academy of :':cier-ce. Letters. vol. XXXVIII. 19:53, s. 415-431 (Tadeusz Wró. Glapa) SI r. l' och sccial kuls. 62. map 24. rys. 44 433 i) (Adam e n a T u r n a u, Wytwórczość tekstylno-odzieżowa w manufakturach warsz.awski'ch w XVIII \X,;,iekuPrzegląd Historycz.ny, t. XLVIII zesz. 4 str. 727-750 (Adam Clapa) .J ó z e f Li g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, "Dz.ie· więć wieków Bytomia - szkice z dzi~jów miasta i Ziemi Bytom, s·kiej", praca zbiorowa ;pod reda.kcją Franci.szka Ryszki. Stalinogród 1956 r. s. 313-339 (M. Meysner-Rostuorouska) . STUDIA I MATERIAŁY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ w XIX i XX w. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze. Biblio-teka Etnografii Polski~j, onr 1, Wrocław 1958. PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, tom XJII. Pol. Tew. Ludozn., Wro· cław 19~9; LODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, t. I, Pol. Tow. Ludozn. Oddział w Łodz.i, łJódź 1959 (Zofia Staszczak) . S e w e l' y n C o s z c z y ń s k i, Dziennik podróży do Tatrów. Opr. Stanisław Sierotwiński. Biblioteka Narodowa, S. I, nr 170. Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1958 (Aleksander Zyga) p o l e m i k a (Krystyna Czerniewska) . .\ 13 . bleusk 191 I L Materiel] KH:aśniewski) T 397 -i-2!J ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR tur. Red. Sigurd Erixon. Uc1devalla f: u r 388 414 Kwaśr.i.eu;ski) BAFSSLER-AHCHIV. BEJTRAGE ZUR V()LKERKUNDE. Neue Folge, terny T. IIr·-V. 18:-;2, 1P5~-1957. Berlin D, Reim"l' VeTlag (Tadeusz Wl'óbleu;skij W (. l f L i.ick; n g, Trach t:,:nleben in Deutsehla,nd. I Schaum'ou!rgLippe. EinfUhrung von Martha Bri::gemeier. In~titut f Lir Deutsche Volkskunde aill der Deutschen Akademb der Wissenschaften 2,11 I3€din. Akacemie- Verlag: - BerHn 1958. Str, 99. w tym tekstu ?ol. reszta ilustra'cje. (AdC!111 Gl,a .ra) ATLAS DER DEUTSCHEN VOLK~KUNDE. Neue FoIge. Red. Mathias Zender. IvIarburg 1958. 12 map, 1959 - te,kst s. 232 (Kr;;?J.~ztof S i Tadeu,za :vIi!cwskiegc. Biblioteka Narodowa, Seria II Nr 110, Zakład Narodow~' Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959, s. XCIX + 160, 2 mapy, 6 ilustr. (R. H. Nocoń.) . .r ci n C z e k a ,1a 'IN s k i, W gląb lasów Aruwimi. Dz.iennik wypra".;\· do Afryki. PRACE ETNOLOGICZNE, t. VI, Pol. To'"" Lud., Wroclaw 1958, s. 401 (Jerzy Grocholski) :'II i e c z y s ł a ',V Le p e c k i, Od Amazonki do Ziemi Ognistej. Warsz.awa 195il, s. 400 (Janusz Bohdanowicz) A d a rn N a h l i k, Tkaniny z XIII-XlV-wiecznego cmentarzyska w miejscowości .Równina Dolna, pcw. Kętrz.yn Ro-cznik Olsztyński" t. I, Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 171- SU' 378 blqwskl) n ik a Wspomnienie a Profesorze Leonie Halbanie (Helena Ja1'oclzka) . Dr J a n i n a T u wan ó w n a (Tadeusz Dzi2koński) K r z y s z t o f K w a ś n i e w s ki, Etnografi8 w Polsce - Placówki i pracownicy Sprawozdanie z prac Zakładu Etnografii 1. H. K,!VI.·· P, A, N. we Wrocławiu za 1960 r. (J. G.) . B r () n i "ł a w a K o P c z y ń ska - Ja\\' (\ r s k a, Badania nad pasterstwem \',' Rumunii . 471 -ł76 H8 ..98 508 �8 •Stl' Z koresipondencji Sprawozdanie z działalności 515 Oddziału BiałostockiEgo PTL p H A w y 520 Sprawozdanie z działalności Oddziału Gdańskiego PTL (Lorzq;ll 52l Malicki) Sprawozdanie z działalności Oddziału Kielecki'E'go PTL (Aleksandra 523 Dobrowolska) SJprawozdanie Nizińska, z działalności lHałgor:.ata OddZJiału Krakowskiego PTL (Iren" Matuskówna) Sprawozdanie Sprawozdcvnie z działalności Oddziału Ślą~kie,go PTL (Maria Żywirska) z XXXIV Walnego Zgromadzenia PTL w Olsztynie (Anna Łyszcz i Józef Lech) Sprawozdanie z całokształtu prac PTL w 1959 r. (O. G,) Sprawozdanie roczne z pracy w BIbliotece P T. L. za 1959 r. (AnEo 525 526 528 535 TEOFIL CHODZIDLO KARAGASI - TOFAŁARY Wstęp. 1. Zródła etnograficzne o Karagasach. II. Kraj i ludność. Administracja. III. Kultura materialna. Gospodarcze podstawy bytu Karagasów. IV. Kultura spalec2.lla Karagasów. l\lalżeństwo, rodzina, ród i szczep, plemię. V. Kultura duchowa. ReUgia i etyka. VI. Wiedza. VII. Analiza kulturowo-historyczna. 537 Wir]:Szowa) Sprawozdanie (Irena z o (Zygmun: Ciesielski) Łyszcz- R z działa'lności Komitetu Kclbergowskiego za rok UJ.~~l 538 Chruiicie/owa) V. B i b l i o g r a f i a Bibliografia et:1ograd'ii po.lskiej za mk 19,,)6-1958. slaw Gawin Indeks XLVI t. Ludu wyk. O. G. Streszczenia w jęz. ang. i ros. wyk. Spis rycin Spis treści w jęz. ang. i ros. E. Jeleniewski Opracował B o l e· 541 636 668 69;; 697 W s tęp P.olska literatura etnDgraficzna nie posi'ada żadnej monografii a nawet obszerniejszego artykułu na temat Karagasów. Ni'e lepiej p:rzedsitawia się ~Iprawa w li,t€lratrurze zagrarnicznej, gdzlie 'poza dwoma krótkimi ,artykułami i kilkoma krótkimi nDtatkami, 1'ozprDszonymi pD różnych czasopismach i dzi·ełach podróżników, prawie nic nie pisano o Karaga$lach. Najwięcej, ho ponad 900/n literatury D Ka.ragasach z,ostał<>opracowanej w języku rosyjskim. Lecz i ta literatura, w p0l'6wnaniu do literatury traktującej D in.. nych szczepach jest stos'llnkDwo mala (T o() kar i e w S. A., Etno· graf w narodów ZSRR. MOE.kwa 1958, str. 430). To słabe zaint·2· resJOwan'ie się Karag:asami pochodzi <prawdopodohnie stąd, że s'zczep ten był mały i kc'Czował w trudno dOlStę'pnej tajdze gór Sajańskich. Mimo znikomej liczby. bo na początku naszego stulecia liczył zaledwie 'około 40005Ób, szczep ten jest jednak bar', dzo ciekawy jako .~:ltO'sunkowD d'olxze zbadany przykład, ilustrujący przeobrażenia i rozwój jego pierwotnej kultury zbieracz.omyśliwskiej pcprzez wyższe my~;]istvvo i hodowlę renów aż do całkowitej utraty świadomc,ści odrębnośd etnicz.nej. Rewolucja Październikowa głęboko zmieniła warunki bytu tego nielicznego szczepu. W 1930 r. został zorganizowany "Tofałarskii nacjDnalnyj rejDn" z administracyjno-kulturalnym ośrodkiem w Ałygdżerze. który \VSzedl w skład Niżnieudinskiego rejonu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb3859fd7efd2cfd64939916ad5d8bb8.pdf 17e8de0ca0408a17cbe112e6666a306d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5394 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5012 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY +ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA+ 2004 rok LVIII nr 3-4 (266-267). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, FUNDACJA KULTURY SPIS ]AN PAWEŁ TREŚCI II Tryptyk rzymski. Medytacje. (fragmenty).................................. i tożsamość .. ... .. ... .. .. ... .. ... .. ... .. ... .. ... .. ... .. ..... ... .......... .. .. ... 3 4 Mój dom Jerozolima.......................................................... 5 Pamięć GRZEGORZ PAWŁOWSKI WOJCIECH BROJER Założenie Domu Bożego.................................................... 11 ANTHONY VIOLER Nieswojskie domy, przeł. Gabriela Świtek......................... 21 MARIA ROGIŃSKA Droga do domu. Niektóre aspekty modelu świata w rosyjskiej narracji prawosławnej na przełomie XIX i XX wieku ...... ]AN GONDOWICZ Kolekcjoner szczelin ......................................................... ZYGMUNT KRZYŻANOWSKI K wadraturyt, przeł. Ja n Gondowicz ............... .......... .... .. .. . TOMASZ RODOWICZ Dom albo błądzenie w czasie............................................. ANDRZEJ CORYELL Rysunek domu................................................................... 35 45 51 55 64 ETNOLOGIA W PODRÓŻY jERZY S. W ASILEWSKI MACIEJ RożALSKI jACEK 0LĘDZKI ]ACEK OLĘDZKI TOMASZ WIT-SZERSZEŃ Śladami wymyślonej ucieczki............................. ............... 65 Candomble ........................................................................ 77 Pamiętniki poetyckie pustyń ....................... ..................... 85 Cicho i głośno................................................................... 100 Brisees czyli ślady Afryki. O dzienniku afrykańskim Michaela Leirisa ....... ... .......... .......... ........... .......... ... ......... l 07 }ULIA HARTWIG Murzyńska rodzina ........................................................... 114 WOJCIECH Z. DĄBROWSKI Weranda............................................................................ MAGDALENA PROSIŃSKA Karmienie zmarłego........................................................... 115 153 jADWIGA STRZELECKA Wspomnienia Janka- Rozmowa Andrzeja Wilczkowskiego z Janem Strzeleckim.......................................................... ]AN STRZELECKI 163 ,';W górze gwiazdy sobie świecą, z nieba płatki z cukrem lecą... " Rozmowa Andrzeja Wilczkowskiego z Janem Strzeleckim.... 163 jADWIGA STRZELECKA Jana Strzeleckiego życiorys "górski".................................. 172 ]AN STRZELECKI Vittakivi- moja miłość..................................................... ]AN STRZELECKI Z zapisków, notesów, listów............................................... 174 177 WIESŁAW SZPILKA 0 foczeniu .............. ........................................................... 180 �]ULIA HARTWIG ANDRZEJ PIEŃKOS WESPAZJAN KOCHOWSKI ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Na przybycie do domu starego bretońskiego kredensu..... Księga i dom z San Michele .............................................. Budynek............................................................................. 182 185 190 Miejsca, ślady, cienie. Słowo o twórczości Daniela de Tramecourta.................................................... 191 ZABYTKI LECHOSŁAW LAMEŃSKI Konserwować czy restaurować, a może po prostu zburzyć wszystko? ................. ......................................................... EwA KLEKOT do przeszłości .................................................................. ... jOANNA ZALEWSKA AGNIESZKA ŚMIERTKA Zabytki dziedzictwa narodowego- czyli czyje? ............. :... 21 O Wiedza o zabytkach dziedzictwa narodowego na przykładzie Zamku warszawskiego i Zamku Wawelskiego................... BARTŁOMIEJ KOWAL 206 209 Zabytki i przewodniki, czyli skąd wie turysta, co warto zwiedzać... .......................................................... . ANNA KuCJO 203 Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku 211 Między turystyką a religią. Doświadczenia dziedzictwa narodowego na przykładzie Zamku Królewskiego i Wawelu.... 212 AGATA KAPTuru<iEWICZ Czy zabytek dziedzictwa narodowego musi być autentyczny... 214 MAJA STACHOWIAK WIESŁAW SZPILKA Władza i polityka w kontekście zabytków dziedzictwa narodowego w opinii zwiedzających.................................. 215 Dowcip.............................................................................. 218 BIOGRAFIA I MIT MATEUSZ BRAUN SEWERYN WISŁOCKI Prawdziwy mit, albo jak Karol Wojtyła został papieżem... 221 Epifaniusz Drowniak ......................................................... 226 WSPOMNIENIA O }ACKU 0LĘDZKIM jERZY S. W ASILEWSKI Człowiek niewygasłego spojrzenia..................................... MAGDALENA ZowczAK "Bania Karmelicka albo antropologia niezwykłości"......... ALEKSANDER ]ACKOWSKI ]acek .................................................................................. RYSZARD CIARKA Pan Jacek........................................................................... ANNA ELEONORA KUBJAK Jacek.................................................................................. LECH MRóZ Badacz osobny ........................................ ;.......................... jACEK OLĘDZKI Życiorys.............................................................................. Jacek Olędzki Bibliografia, opr. Krystyna Dudzińska........ 23 7 239 241 242 244 245 249 252 Jacek Olędzki Filmografia opr. Lubomir Kosiński, Małgorzata PETER MARTYN Kowalska, Krystyna Dudzińska ......... ............. zagrożony zabytek architektury drewnianej . ... . . . ...... ...... ... ('rf ~~ 9_2Ą~ ,vop0 / , .1 f._-~,· l§ " \,·~\ 'c...-_' ,:.- . ._""!su, , ,_f<'- 256 258 261 Contents..... ............ .......... ......... ....... ... .. ........ ........ .. ...... .... 266 Noty o autorach ............................................................... Summaries ............................................................. ............ !"~ O~~~ \QTfV l ~ \ \·»D iil. d... t\.1 ~_l \ . ..? 255 Dawny zajazd Pawła Gur-Mostowskiego w Poroninie- . 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f284ddfdc747ce4e9ce0d2713ae1799.pdf b5e01f499541786b72c32738bd677e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1251 Title A name given to the resource Polemiki i dyskusje / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.261-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 UWAGI O MENNONITACH W ZWIĄZKU Z ARTYKUŁEM WOJCIECHA M A R C H L E W S K I E G O O MENNONITACH W POLSCE (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA NOWEGO), „ E T N O G R A F I A P O L S K A " , T . 30; 1986, Z . 2, S. 129-145 W ostatnich latach ożywiły się nieco zainteresowania badawcze p o ś w i ę c o n e problematyce kształtowania się oraz życia społeczności mennonickiej w Polsce (por. Kizik 1988 i w druku). Tematyka mennonicka podejmowana jest przez badaczy polskich, zwykle w szerszych kon­ tekstach b a d a ń nad kierunkiem kształtowania -gospodarczymi zastanowić Prus Królewskich nad rozwojem się myśli reformacyjnej, dziejami i sporadycznie tej małej innych społeczności społeczno- ziem polskich.. Warto się bliżej wyznaniowej, tym bardziej że wokół dziejów wyznania nagromadziło się j u ż sporo n i e p o r o z u m i e ń o charakterze z a r ó w n o terminolo­ gicznym, j a k i ściśle historycznym. z lekturą artykułu Przyczynek do tego zagadnienia mennonickiej we wsi W y m y ś l e Nowe (d. Olędry Czermińskie, w obecnym rozważań woj. płockim. szkicem powstał Wojciecha Marchlewskiego, p o ś w i ę c o n e g o kształtowaniu Autor poprzedził zarysowany genezy wyznania oraz kształtowania w związku się społeczności W y m y ś l e Niemieckie) w podtytule przedmiot się społeczności leżącej swoich mennonickiej na terenach polskich do k o ń c a wieku X V I I I (s. 129-134). W. Marchlewski wykorzystał we wstępie nader chaotycznie i bezkrytycznie dobraną literaturę, często noszącą charakter d o ś ć podręcznikowej wiedzy, nie uwzględniając przy tym wielu podstawowych dla z n a j o m o ś c i problematyki publikacji (również w języku polskim), np. Ciesielska (1958), Penner (1978), Wiebe (1952). Braki te wpłynęły na szereg nieścisłości poczynającego swoje zainteresowania mogących poświęcone w p r o w a d z i ć w błąd czytelnika roz­ mennonitom od lektury tego artykułu. Kreśląc nawet krótką charakterystykę anabaptystycżnej myśli religijnej, nie s p o s ó b nie wspomnieć spójną. o tym, że s t a n o w i ł a ona system Powstanie (Marchlewskiego, mennonityzmu s. 129-131), będący j u ż u podstaw nie s t a n o w i ł o skutku kolejnego wyznania. Analizując początki tego systemu również, co przekształcenia wyznaniowego strukturą wynika z liniowo w Niemczech (1524-1525) wiąże właściwie, z kręgiem T h . Münzera oraz A . Karlstadta; rozwijającego się radykalizacji się tradycyjnie, lecz drugi zaś umiarkowany się w reakcji na ograniczność zwinglizmu reprezentowany nie­ Autora niewątpliwie wskazać należy na dwa g ł ó w n e ośrodki tworzenia się myśli anabaptystycżnej. Pierwszy ulegający w trakcie wojny chłopskiej dalece ustaleń byl w Szwajcarii, niezbyt rozwijający między innymi przez W. Reublina, C . Grebela, A . Castelbergera. N i e w ą t p l i w i e pierwsza gmina anabaptystyczna, w której przeprowadzono chrzest dorosłych, powstała w 1525 roku w Zóllikon nieopodal Zurychu. Anabaptyści chrzcąc dorosłych odrzucili tradycyjną interpretację s ł ó w chrystusowych (por. M K 10.14), co przeciwstawiało ich myśl nie tylko tradycji katolickiej (por. Marchlewski, s. 129), ale przede wszystkim wymierzone było w ograniczność idei luterańskiej. Plastyczna redakcja wersetu ( M K 10.14), znana w licznych replikach prac obok walki egzegetycznej stała się — p r z e k r a c z a j ą c ramy wyznaniowe Lucasa Cranacha st., g ł ó w n y m elementem propagandy luterańskiej prowadzonej w X V I wieku, przeciwko praktykom n o w o c h r z e c z e ń c z y m . Na wskutek prześladowania, głównie ze strony wielkich reformatorów, nie tolerujących apostazji i r ó w n o l e g ł e g o rozwoju innego, bardziej radykalnego wyznania, ruch rozproszył się po całych Niemczech i Niderlandach. R ó w n i e ż w Austrii oraz na Morawach d o s z ł o do wykształcenia się na bazie anabaptyzmu dobrowolnych z w i ą z k ó w religijnych, prezentujących różne soteriolo- �262 POLEMIKI I DYSKUSJE giczne wizje roli wyznania (B. Hubmeier, I. Wiedemann, J . Hutter; o d ł a m e m byli znani z działalności również w Polsce bracia morawscy). hutterowców R ó w n o c z e ś n i e w Westfalii i Niderlandach w latach trzydziestych X V I stulecia pod wpływem nauki charyzmatycznego w ę d r o w n e g o kaznodziei Melchiora Hofmanna, anabaptyzm przybrał p o s t a ć analogiczną do radykalizmu Miinzera i p r o r o k ó w ze Zwickau. Skrajni melchioryści, łącząc tradycję chiliastyczne i mistykę odrodzenia z antynomizmem, opanowali w roku 1533 (Marchlewski błędnie podaje r. 1535. por. s, 130) na kilkanaście miesięcy Munster, tworząc tam K r ó l e s t w o Nowego Syjonu pod p r z y w ó d z t w e m Johanna von Leiden. K r w a w a pacyfikacja Münsteru, osłabiając dotkliwe radykalny anabaptyzm, z a k t y w i z o w a ł a p r o p a g a t o r ó w umiarkowanego skrzydła ruchu, prezentującego p o g l ą d y zbieżne z pacyfistyczną myślą M . Sattlera i I. Wiedemanna. Ze względu jednak na to, że anabaptyzm umiarkowany reprezentowany był przez wiele grup, wobec których nazwa mennonici nie znajduje zastosowania (nie wszystkie sekty się r ó w n i e ż do niej przyznawały), przyjmuję dla niderlandzkich umiarkowa­ nych n o w o c h r z e ń c ó w nazwę Dooper lub za Leszkiem K o ł a k o w s k i m (19(55, s. 53-54)~ Doopsgezinde (Taufgesinnten). C z o ł o w y m organizatorem wyznania, które przyjęło nazwę od imienia swojego organizatora (twórcy Fondamentboek), był Menno Simons (Marchlewski mylnie nazywa go Simon Menno, por. s. 129, 130, 132). Samorealizację religijną powinno się wypełniać w zakładanej przez Menno Simonsa niehierarchicznej w s p ó l n o c i e gminnej, wolnej od wpływu świeckiego. K o ś c i ó ł - w tym rozu­ mieniu gmina wyznaniowa — staje się pozorną negacją życia świeckiego (poprzez nieuczestniczenie w nim), b ę d ą c formą kolektywnej emancypacji wartości religijnych od struktur zewnętrznych — „ p a ń s t w o w y c h " ( K o ł a k o w s k i 1965, s. 11-118; por. t e ż : K i z i k , w druku). Pokora wobec władzy jest u m e n n o n i t ó w rozwiązaniem pozornym, polegającym jedynie na uzyskaniu prawnej sankcji na wyznawanie swojej religii, płaceniu p o d a t k ó w lub pra stolae dlá kościoła katolickiego etc. U w a ż a j ą c świat świecki w zasadzie za niereformowalny mennonici pozostawiają go w ręku szatana, usiłując wpłynąć nań czynnie w duchu ewangelicznym, pozbawiając go przy tym wszelkich pretensji charyzmatycznych. C z ł o n k o w i e wyznania zacho­ wują dla siebie w tym dychotomicznym podziale czynne miejsce po stronie „antyświata", nie składając przysięgi (por. Mat. 5.34-5.37) lub deklarując r ó w n i e ż negatywny stosunek do broni (Mat. 5.38-39). Pomimo dogmatycznych założeń, że pewna z b i o r o w o ś ć ludzka m o ż e posiadać wartości charyzmatyczne (mimo że nie są one związane z kastą kapłańską), idee kościoła bezhierarchicznego okazały się d o ś ć beznadziejne w praktyce życiowej społecz­ ności mennonickich w X V I I , X V I I I czy X I X w. Twierdzenie Autora o n i e m o ż n o ś c i wskazania w społeczności mennonickiej jednostek lub grupy, która s p r a w o w a ł a b y funkcję kierowniczą (por. Marchlewski, s. 131), jest dalece nieścisłe, gdyż przejęcie nawet części zadań państwa przez gminę (klątwa jako przykład sankcji karnej) przy stałym nacisku obcego środowiska, p o w o d o w a ł o s t o p n i o w ą petryfikację p o c h o d z ą c e g o z wyboru trójstop­ niowego zarządu gminnego: senior (Áltester) — nauczyciel — diakon. Zarząd ten stopniowo zaczynał d e c y d o w a ć o redystrybucji wartości o charakterze soteriologicznym, co bylo da­ lekie od specyfiki, jaką nadał wyznaniu Menno Simons. R ó w n i e ż p o d k r e ś l o n a przez Marchlewskiego (s. 131) idealistyczna r ó w n o ś ć materialna leżąca u podstaw tworzenia się modelowych, religijnych społeczeństw „równych", nawet w autarkicznych społecznościach m e n n o n i t ó w wiejskich nie znajduje odbicia w strukturze jego c z ł o n k ó w . Reprezentujący tendencje irenistyczne bracia morawscy zarzucali mennonitom oprócz zepsucia moralnego również lichwę (Kot 1923, s. 101-104), a p o b i e ż n a nawet analiza Speziai Consignation aller in West Preussen befindlichen Mennonisten Familłien z 1776 r. (Ludwig 1961, s. 159-269) wskazuje stopień polaryzacji majątkowej, jakiej ulegało to społeczeństwo. Znane są przypadki apostazji z ł o n a mennonityzmu (Lengnich 1900, s. 121-122), a więc niekiedy nawet wyklęcie z gminy (szczególnie miejskiej) nie m u s i a ł o (wbrew Marchlewskiemu, s. 131) o z n a c z a ć katastrofy dla wyklętego. Sądzę, że u podłoża popełnionych przez. Marchlewskiego nieścisłości leży tendencja do statycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennickiej, idei o wielu antynomiach, �POLEMIKI I DYSKUSJE 263 na dzieje gmin i jej c z ł o n k ó w bez próby uwzględnienia cech środowiska, w których przyszło żyć wyznawcom. Trudno się również zgodzić ze stwierdzeniem Autora, że jedyną formą własności u z n a w a n ą przez m e n n o n i t ó w byla dzierżawa (s. 131). Takiej tezie przeczą np. ustalenia M . Boguckiej (1972. 1973) przedstawione w artykułach opartych na materiale p o c h o d z ą c y m m. in. z akt wiceprezydującego burmistrza (z lat 1614-1650), służących do notowania r u c h o m o ś c i po zmarłych mieszkańcach przedmieści Gdańska, gdzie osiedlała się często ludność pochodzenia holenderskiego, w tym wielu m e n n o n i t ó w . Mennonici czynnie zaangażowani w gdańskiej wytwórczości oraz handlu często wchodzili w posiadanie nieruchomości na terenie miasta (Cieślak 1972, s. 112 п., 262, przyp. 64). Szkoda, że W. Marchlewski omawiając rozwój osadnictwa olenderskiego (olęderskiego) nie p o d d a ł analizie treści artykułu K . Ciesielskiej, jednej z podstawowych polskich prac na ten temat. Wykorzystanie tej pracy p o z w o l i ł o b y Marchlewskiemu sprecyzować przytoczoną za I . Bara­ nowskim (1915. s. 70) charakterystykę terminu olender (olęder) oraz osadnictwo olenderskie. Osadnictwo olenderskie nie s t a n o w i ł o jedynie ..kolonizacji terenów bagiennych na Ż u ł a w a c h " (Marchlewski, s. 133, przyp. 4), będąc zjawiskiem szerszym, występującym z a r ó w n o w Prusach Królewskich, Wielkopolsce, jak i rzadziej w dolinie środkowej Wisły. Emfiteutyczne osadnictwo olenderskie było w X V I I i X V I I I w. formą intensyfikacji gospodarki wiejskiej na p ó ł n o c n o -zachodnich obszarach Rzeczypospolitej. Istnienie grupy emfiteutów związane było p o c z ą t k o w o g ł ó w n i e z n a p ł y w e m o s a d n i k ó w holenderskich. Osadnicy występowali wobec właściciela g r u n t ó w jako zwarta i r ó w n o u p r a w i o n a grupa (nieolendrzy zawierali układy jednostkowe), np. mennonicka gmina wyznaniowa reprezentująca wolnych osobiście ludzi. Emfiteuci użytkowali ziemię na podstawie k o n t r a k t ó w określających okres dzierżawy (zwykle 30-40 lat, nieolendrzy o k o ł o 15 lat), w y s o k o ś ć wkupnego (tzw. gotsfenig), charakter s t o s u n k ó w wyznaniowych etc. Olendrzy zbiorowo odpowiadali przed właścicielem za terminowe uiszczanie czynszów, co było dodatkowym obok wyznania elementem pobudzającym solidarność gminy. Termin ..olender" po o k o ł o 1650 r. wraz z zahamowaniem napływu nowych e m i g r a n t ó w holenderskich traci swój etniczny charakter, pozostając jedynie określeniem prawno-ekonomicznym. R ó w n i e ż w drugiej połowie X V I I w. na Ż u ł a w a c h zaczynamy mieć do czynienia z inną formą mennonickiego osadnictwa polegającego na odkupywaniu rJrzez p o s z c z e g ó l n y c h m e n n o n i t ó w g r u n t ó w we wsiach p o ł o ż o n y c h na prawie c h e ł m i ń s k i m , co wpłynęło w znacznym stopniu na rozproszenie społeczeństwa, a nie było bez wpływu na osłabienie więzi religijnych łączących c z ł o n k ó w tej diaspory wyznaniowej. N a l e ż y podkreślić niektóre stwierdzenia Autora, gdyż niejsaność sformułowań zdecydowanie utrudnia zrozumienie artykułu. M o w ę o mszy mennonickiej należy p o t r a k t o w a ć chyba jako przypadkowy lapsus (Marchlewski, s. 131), ale czy zdanie o emigracji ruchu mennonickiego z p ó ł n o c n y c h Niemiec na teren Fryzji (por. s. 131-132) jest jednoznaczne ze wskazaniem Niemiec jako miejsca, z którym należy wiązać powstanie wyznania? D o ś ć problematycznie brzmi zdanie, że „pierwszą osadą mennicką była wieś Tujce (Trigenhof) [właściwa niemiecka nazwa Tiegenhagen—przyp. E . K . ] z a ł o ż o n a o k o ł o 1530 roku przez burmistrza G d a ń s k a Fabera" (Ferbera). Przecież organizator wyznania Menno Simons porzucił K o ś c i ó ł katolicki dopiero w 1536 r. R ó w n i e ż w artykule znajduję sporo b ł ę d ó w w cytowanej literaturze, co każe nieco p o w ą t p i e w a ć w warsztatową rzetelność Autora. D l a przykładu: na p r ó ż n o usiłowałem w posiadanym przez siebie egzemplarzu artykułu K . M ę ż y ń s k i e g o (1961) o d s z u k a ć źródła o d n o ś n i e do cytowanych przez Marchlewskiego danych (por. s. 131-133, 145). R ó w n i e ż w zamieszczonym w zakończeniu artykułu wykazie literatury błędnie podano tytuł prac Baranowskiego, Fotha, Ludkiewicza, Ratzlaifa, Schmidta... N a zakończenie wypada wyrazić żal, że autor dysponując prezentowanym przez siebie nowym i ciekawym materiałem ź r ó d ł o w y m nie skoncentrował swoich rozważań na temacie o k r e ś l o n y m w tytule publikacji. Wspomniane przeze mnie w artykule W. Marchlewskiego nieścisłości raz jeszcze wskazują na k o n i e c z n o ś ć prowadzenia interdyscyplinarnych, krytycznych s t u d i ó w nad dziejami społeczności mennonickiej w Polsce. �264 POLEMIKI I DYSKUSJE LITERATURA B a r a n o w s k i I. 1915 Wsie holenderskie B o g u c k a M. na ziemiach polskich, Gdańska „Przegląd Historyczny", t. 19. 1972 O odzieży mieszkańców t. 32. z. 2. s. 175-188. w I polowie XVII wieku, 1973 Z problematyki życia form „marginesu mieszczańskiego" XVII wieku, „Zapiski Historyczne", t. 38, z. 4, s. 55-77. „Rocznik w Gdańsku Gdański", w polowie Ciesielska K. 1958 Osadnictwo „olęderskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świetle kontraktów osadniczych, Studia i Materiały do D z i e j ó w Wielkopolski i Pomorza, t. 4, z. 2, s. 219-256. Cieślak E. 1972 Konflikty Kizik E. polityczne i społeczne w Gdańsku w polowie XVIII wieku, Wrocław. 1988 Die Mennoniten Westpreussens unter Friedrich dem Grossen, Friedericianische Miniaturen 1, s. 20-36, J . Ziechmann (wyd.). Bremen, [w dru ku] Polonische Forsclumgen zur Geschichte der Mennoniten, Deutsch-polnische Jahrbuch, Bremen, t. 4. Kołakowski L. 1965 Świadomość religijna i więź kościelna, Warszawa. K o t S. 1923 Ideologia polityczna i społeczna braci polskich zwanych arianami, Warszawa. Lengnich G. 1900 Jus publicum Ludwig 1961 civitatis Gedanensis, O. Gunter (wyd.), Danzig. К. H. Zur Besiedlung Mennoniten des im Weichseldeltas Territorium der durch Stadt die Elhing Mennoniten. und in der bis zur Vbernahme der Gebiete durch Preussen 1772, Die Siedlungen Okonomie der Marienhurg Marburg/Lahn. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce, „ R o c z n i k Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Penner H. 1978 Die ost- und westpreussischen in ihren kulturellen Mennoniten und wirtschafllichen in ihren religiósen Leistungen, und sozialen Leben Weierhof. Wiebe H. 1952 Das Siedlungswerk niderldndischer Mennoniten im Weichseltal Weissenherg bis zum Ausgang des 18 Jahrhunderts, zwischen Fordon und Marburg/Lahn. Edmund O D P O W I E D Ź N A U W A G I P. E D M U N D A K I Z I K A W Z W I Ą Z K U Z M O I M A R T Y K U Ł E M O MENNONITACH W (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA Kizik POLSCE NOWEGO) Z radością przyjąłem w i a d o m o ś ć , że m ó j artykuł wywołał zainteresowanie i odzew w środowisku badaczy zajmujących się problematyką m e n n o n i c k ą w Polsce. Niewiele o s ó b interesuje się tą tematyką, a ostatni poważniejszy artykuł o mennonitach polskich (po polsku) ukazał się na początku lat sześćdziesiątych (Mężyński 1961). D o chwili obecnej brak większego opracowania ujmującego c a ł o ś c i o w o problem m e n n o n i t ó w w Polsce. Wszelkie prace, jakie powstały do tej pory, mają charakter prżyczynkarski. Renesans b a d a ń nad mennonitami m o ż n a , jak myślę, wiązać z powstaniem współczes- �POLEMIKI I DYSKUSJE 265 nych r u c h ó w ekologicznych i pacyfistycznych w Polsce. Tradycja mennonicka dostarcza wielu cennych informacji na temat gospodarki ekologicznej (o czym pisałem w „ M e n n o n i t e Life", 1987) oraz stosunku tej społeczności do wojny i służby wojskowej. Przechodzę obecnie do wyjaśnienia kolejnych uwag p. E . K i z i k a . U w a ż a m , że stawiany mi zarzut nader chaotycznego wykorzystania literatury jest niesłuszny. C h o d z i ł o mi bowiem jedynie o zarysowanie podstawowych informacji d o t y c z ą c y c h mennonityzmu. Nie uwzględniłem całej literatury, gdyż sądziłem, ż e nie wymaga tego zakres artykułu (przypomnę, że c h o d z i ł o mi g ł ó w n i e o przedstawienie historii społeczności mennonickiej W y m y ś l a Nowego). Moje zainteresowania mennonityzmem dotyczą przede wszystkim historii tego ruchu w Polsce, a szczególnie na Mazowszu. Ze względu na to p o m i n ą ł e m np. historię mennonityzmu w Szwajcarii i Bawarii. Omawiając założenia religii mennonickiej przedstawiłem kolejne dogmaty w s p o s ó b modelowy. Pan Kizik twierdzi zaś, że w wypowiedzi tej m o ż n a znaleźć „tendencję do statystycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennonickiej". Obawiam się, że p. K i z i k nie do k o ń c a pojął moje intencje. Prezentując zasady wiary m e n n o n i t ó w chciałem o m ó w i ć kolejne dogmaty, a nie ich realizację. Wiadomo bowiem, że w wielu społecznościach ludzkich istnieje znaczna dysproporcja p o m i ę d z y wartościami, wzorami, ideami wyznawanymi a realizowanymi. Przedstawione w artykule zasady należy traktować modelowo, gdyż wielość o d ł a m ó w kościoła mennickiego świadczy o różnych sposobach realizacji tych d o g m a t ó w . W s p o m n ę jedynie, że we Fryzji pod koniec X V I w. (a więc w okresie istnienia bardzo silnych więzi z mennonitami w G d a ń s k u i na Żuławach) działało wiele grup m e n n o n i t ó w w y w o d z ą c y c h się z o d ł a m u Waterlanders. Byli to Staroflamandowie, Delikatni Flamandowie, M ł o d z i Flamandowie, M ł o d z i Fryzyjczycy, Starzy Fryzyjczycy i in. Próby pogodzenia tych grup przez przybyłego z G d a ń s k a Dirk Philipa z a k o ń c z y ł y się fiaskiem. O historii kościoła mennonickiego w tym czasie świadczy tragiczny, a zarazem komiczny fakt, kiedy to minister Jan van Ophoorn obłożył klątwą wszystkich c z ł o n k ó w kongregacji oprócz siebie i swojej ż o n y (Dyck 1967, s. 97). N a l e ż y sądzić, że pod koniec X V I i na początku X V I I w. ruch mennonicki w G d a ń s k u i na Ż u ł a w a c h był rozbity, o czym świadczą m. in. przytoczone przez p. K i z i k a realizacje niektórych d o g m a t ó w wiary. Moje przedstawienie zasad wiary mennonickiej s p o w o d o w a ł o wiele innych uwag p. K i z i k a , który p r ó b o w a ł weryfikować p o s z c z e g ó l n e dogmaty i ich realizację w życiu codziennym. M ó w i ą c o sprawowaniu władzy w grupie wyznaniowej m e n n o n i t ó w miałem na myśli jej charakter prawny. Wszelkie funkcje religijne i gminne obsadzone były na zasadzie wyboru spośród wszystkich jej c z ł o n k ó w . Władza w gminie wyznaniowej nie miała charakteru autokratycznego, jak próbuje sugerować p. Kizik, lecz demokratyczny. Władze, o których wspomina p. Kizik, miały głos decydujący w sprawach wiary, a nie w sprawach życia doczesnego społeczności wyznaniowej. Starszy zboru zajmował się prowadzeniem spotkań religijnych, diakon dbał o zabezpieczenie materialne zboru, nauczyciel zaś prowadził lekcje katechizmu i religii. Tego podziału nie m o ż n a nazwać „trójstopniowym", jak to sugeruje p. Kizik, gdyż kazałoby to oczekiwać, iż władza religijna była hierarchiczna. Nie m o g ę również zgodzić się ze stwierdzeniem, że władze kościelne przejmowały funkcje władz świeckich. Jeśli p. Kizik przeczytałby m ó j artykuł do k o ń c a , to na s. 139 znalazłby informację, że władze kościoła ewangelickiego nie zgodziły się na prowadzenie przez przed­ stawicieli zarządu gminy ksiąg kościelnych. Dokumenty gminy wykazują, że c z ł o n k o w i e zarządu zboru nie znajdowali się we władzach świeckich (sołtys, ławnicy). Nie zgadzam się r ó w n i e ż ze stwierdzeniem p. K i z i k a , że „idee kościoła bezhierarchicznego okazały się beznadziejne w praktyce", gdyż znane są takie kościoły. Wystarczy tu wymienić Amish (Amish 1963) i H u t t e r s ó w (Hostetler, Huntington, 1980). Stawiany mi zarzut, że dzierżawa nie była j e d y n ą , powszechną formą własności u m e n n o n i t ó w , m o ż n a u z n a ć za słuszny, jednak z niewielkim zastrzeżeniem. W badanej przeze mnie społeczności Wymyśla Nowego dzierżawa byla p o d s t a w o w ą formą własności na całym obszarze zajmowanym przez o s a d n i k ó w olenderskich (do 1794 г.). Po włączeniu tego terenu w granice państwa pruskiego dzierżawę zamieniono na wykup ziemi na własność. W tym �266 POLEMIKI I DYSKUSJE przypadku zmiana formy własności związana była raczej z regulacją prawną, a nie wyrzeczeniem się zasad wiary. Pragnę również wyjaśnić nieścisłość, jaka wkradła się do wywodu p. Kizika. Moim zdaniem gotsfenig to nie wykupne, ale p o d w ó j n y , określany w dokumentach jako „dubeltowy" czynsz, płacony przy podpisywaniu kontraktu i potwierdzający moc umowy. Gotsfenig się dla właściciela ziemi gwarancją, że kontraktujący stawał nie opuści jej przed „wyjściem wolność". Opłata ta zależała również od wielkości przyznawanego areału, który na obejmowała rodzina kolonistów. W tym miejscu pragnę p o d z i ę k o w a ć p. Edmundowi Kizikowi za wszelkie uwagi krytyczne i za to. że sprowadził m ó j „gorący umysł" na drogę spokoju i rozważnego myślenia. LITERATURA Amish... 1963 Amish Society, Baltimore. Dyck C. 1967 An introduction Encyklopedia... to mennoniten history, Scottdale. 1982 Encyklopedia popularna PWN, Warszawa. H o s t e t l e r J . A . , Huntington G . E . 1980 The Huttertes in North America. M a r c h l e w s k i W. 1987 The „hollander" settlements in Mazovia. „ M e n n o n i t e Life", nr 41, s. 5-10. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce. „Rocznik Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Wojciech Marchlewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd6d053428c1d6714eabdb86a3a9793e.pdf 6c46ff00e7ff7eae93a3952b15474b2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1250 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.235-260 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N I К А „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 III K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W E G O ETNOLOGICZNEGO I W TOWARZYSTWA FOLKLORYSTYCZNEGO ZÜR1CHU W dniach od 8 do 12 kwietnia 1987 r. odbyl się w Zürichu I I I Kongres Między­ narodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego (Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore — S I E F ) oraz zebranie plenarne Zarządu. Ukonstynuowane w 1964 r. S I E F w swojej działalności nawiązało do M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do B a d a ń Sztuki i Tradycji Ludowych (Commision Internationale des Arts et Traditions Populaires — C I A P ) p o w o ł a n e j w 1928 r . ' G ł ó w n y m zadaniem S I E F , tak jak i C I A P , jest integracja europejskich etnologicznych i folklorystycznych środowisk naukowych oraz wymiana doświadczeń badawczych i osiągnięć metodologicznych. Współpraca między badaczami oraz organizacjami naukowymi, koncentrującymi się na studiach nad człowiekiem, w myśl statutu przyczynić się ma nie tylko do rozwoju nauki, ale s t a n o w i ć ważne ogniwo w procesie pogłębiania k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h . Prezydium S I E F przyjęło „Cykl życia" za temat naczelny konferencji. Szeroki zakres p r o b l e m ó w związanych z tym zagadnieniem, rozumianym z a r ó w n o jako proces indywidualnego rozwoju człowieka, jak i w kontekście życia zbiorowego, uznano za problem szczególnie ważny w aspekcie współczesnych, g w a ł t o w n y c h i głębokich przeobrażeń s p o ł e c z n o - e k o n o micznych. W konferencji wzięli udział przedstawiciele 30 krajów. W skład delegacji polskiej wcho­ dziły następujące osoby: prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (członek Rady S I E F ) , prof, dr Józef Burszta, prof, dr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , prof, dr Dorota Simonides, doc. dr Jadwiga Kucharska oraz prof, dr Wanda Paprocka. W bogatym programie Kongresu znalazło się 6 referatów w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach plenarnych oraz 164 referaty, które przedstawiono w dziesięciu sekcjach tematycznych. Kongres otworzył przewodniczący S I E F , prof, dr Nils Avid Bringeus. Witając d e l e g a t ó w podkreślił znaczenie spotkania jako jednego z ważniejszych forum służących wymianie myśli, d o ś w i a d c z e ń i rozwijaniu k o n t a k t ó w naukowych p o m i ę d z y etnologami a folklorystami euro­ pejskimi. Wybór miejsca spotkania został zaproponowany przez Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, które z o r g a n i z o w a ł o obecny Kongres przy aktywnej współpracy Volkskundliche Seminar der Universitát Zurich. Szczególne p o d z i ę k o w a n i a za ogromny wysiłek organiza­ cyjny złożył N . A . Bringeus prof. dr. Paulowi Huggerowi, prof. dr. Arnoldowi Niedererowi, dr Ueli G y r z Zürichu, jak r ó w n i e ż sekreatrzowi generalnemu Ulli Bruck ze Sztokholmu. Wyraził również satysfakcję z faktu wyboru na miejsce Kongresu Szwajcarii, która jest atrakcyjna nie tylko jako ważny ośrodek naukowy, ale r ó w n i e ż ze względu na jej walory turystyczne. W czasie obrad plenarnych pierwszy referat wygłosił prof, dr Artur E . Imhof reprezentujący Wydział Historii Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego ( R F N ) zatytułowany 1 D z i a ł a l n o ś ć obu tych organizacji omawiano szeroko w następujących artykułach: A. L . G o d l e w s k i , Statui prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące działalności CIAP, „Lud", t. 49: 1965, s. 804-810; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , / Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „Lud", t. 55: 1971, s. 372; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , / / Kongres Europejskiej Etnografii i Folkloru, „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 231-237. �236 KRONIKA Planowanie kariery życiowej. Badanie konsekwencji wzrostu długości życia i stabilizacji życiowej na przestrzeni 300 lat. N a podstawie zgromadzonego materiału demograficznego z lat 1680-1980 autor dokonal analizy możliwości rozwoju indywidualnej drogi życiowej człowieka i jego aktywności, uzależniając je od długości życia i oddziaływania c z y n n i k ó w zabezpiecza­ jących stabilizację jego l o s ó w . A . E . ł m h o f badając cykle życia w okresie 300 lat wysuwał tezę, że niska średnia życia (wynosząca ok. 30 lat) oraz wysoka śmiertelność w dawnych wiekach uniemożliwiały indywidualizację drogi życiowej człowieka. Zmuszały go do rozwinięcia specjalnej strategii w s p ó l n e g o działania, do tworzenia wartości bardziej trwałych bazujących nie na jednostkowych, ale społecznych działaniach grupy, na zgodności woli i harmonii ukształtowanej na podstawie tradycyjnych s p o s o b ó w zachowania, zwyczajów i religii, a także ladu społecznego o d p o w i a d a j ą c e g o z e s p o ł o m typu Gemeinschali. N i e p e w n o ś ć życia ziemskiego kierowała myśl człowieka i jego działania ku zapewnieniu życia wiecznego. D o k o n u j ą c e się współcześnie przedłużenie przeciętnego wieku człowieka i zmniejszenie śmiertelności w poszczególnych okresach życia p o z w o l i ł o ludziom rozwinąć indywidualne formy kariery. R ó w n o c z e ś n i e pełniejsze korzytanie z życia doczesnego i związane z tym tworzenie się nowych wartości ograniczyło powszechną wiarę w życie wieczne. Jest jednak pewnym para­ doksem, jak stwierdził autor referatu, że właśnie ta swoista sekularyzacja uczyniła życie w s p ó ł c z e s n e g o człowieka krótszym niż jego przodków. Wzrost wiary w długie życie p o w o d o w a ł zarzucenie dawnej strategi i zmianę typu s t o s u n k ó w społecznych z Gemeinschaft na Gesellschaft. Jednostka, uzyskując znaczną nie­ zależność i a n o n i m o w o ś ć , wchodzi ś w i a d o m i e w określone związki dla osiągnięcia zindywidu­ alizowanych celów. Statystyczna ewidencja tych zmian jest widoczna we wzroście liczby rodzin małych. D ł u g o w i e c z n o ś ć ma zasadnicze znaczenie dla zachowania r ó w n o w a g i w po­ dziale na poszczególne okresy życia człowieka. A. E . Imhof zwrócił uwagę na potrzebę włączenia do p r o g r a m ó w badań w większym niż dotychczas stopniu tych, jak określa, „odzyskanych lat". Szczególnie dotyczy to kresu starości, równie ważnej w cyklu życia, jak dzieciństwo i wiek produkcyjny. Martin Segalen z Francuskiego Centrum Etnologicznego w swoim referacie Rodzina i krewni; perspektywy badawcze we Francji zwróciła szczególną u w a g ę na potrzeby badań interdyscyplinarynych w zakresie s t u d i ó w nad rodziną. Od momentu, kiedy przedmiotem badań socjologicznych są środowiska miejskie, staje się rzeczą konieczną jak stwierdziła referentka podjęcie tego tematu również przez e t n o l o g ó w . Pozwoli to wykorzystać i spraw­ dzić wypracowane przez tę dyscyplinę pojęcia i definicje dotyczące małych społeczności. Przykładem takich interdyscyplinarnych studiów są, wg Segalen. ostatnie projekty badań socjologicznych i historycznych nad rodziną obejmujące kilka generacji. Ostatnio zachodzące zmiany w procesie rozwoju ekonomicznego nadają nowe znaczenie rodzinie szczególnie w społeczeństwach zachodnich, które przeszły okres intensywnego uprzemysłowienia. W a ż n y m zagadnieniem badawczym jest również obserwacja zjawiska rozszerzania się zachodnich koncepcji badawczych, dotyczących rodziny, w krajach p o ł o ż o n y c h na kontynencie azjatyckim i afrykańskim. W w y g ł o s z o n y m n a s t ę p n e g o dnia na posiedzeniu plenarnym referacie prof. dr. Ingeborgi Weber-Kellermann ( R F N ) Zwyczaje w rodzinie. Cykl życia a podziały społeczne znajdujemy nawiązanie do myśli zawartych w wypowiedziach A . E . Imhofa. Autorka analizując współ­ czesny kierunek rozwoju społeczeństw zwraca u w a g ę przede wszystkim na proces indywiduali­ zacji jednostki, na odrzucanie tych wartości, które łączyły ją z układem s t o s u n k ó w od­ powiadających dawnemu Gemeinschaft. Zmiany występujące w tym zakresie dokonują się w różnym tempie. R ó ż n e są również w poszczególnych warstwach społecznych możliwości samostanowienia i samorealizacji. Ten nowy układ s t o s u n k ó w społecznych niesie jednak pewne niebezpieczeństwo wynikające z utraty zabezpieczenia, jakie gwarantowała grupa. W dążeniu do przeciwdziałania temu niekorzystnemu zjawisku należy, j a k stwierdziła referentka, znaleźć nowe formy komunikowania się ludzi. W tym zakresie dużą p o m o c ą powinny być badania e t n o l o g ó w europejskich nad cyklem życia w przeszłości i teraźniejszości, m. in. próby interpretacji znaczenia o b r z ę d ó w i zwyczajów. Studia te pozwalają nie tylko �237 KRONIKA zrozumieć i p a n o w a ć nad zmianami, ale także kierować nimi we współczesnym pluralistycz­ nym społeczeństwie. Z przyjętego o g ó l n i e podziału cyklu życia na dzieciństwo, okres aktywności zawodowej i starość I. Weber-Kellerman wybrała do szczegółowej analizy interesujących ją zjawisk okres dzieciństwa, dając szereg przykładów różnic zarysowujących się w procesie historycz­ n o - s p o ł e c z n e g o rozwoju, m. in. w zakresie ubioru, szczególnie kontrastowo i wyraźnie rysujących się w świetle przedstawionego przez referentkę materiału ikonograficznego. Prof. dr John Gillis reprezentujący Wydział Historii Uniwersytetu Rutgers w New Bsunswick ( U S A ) poświęcił swój referat zatytułowany Historycy a cykl życia zagadnieniu chronologizacji o k r e s ó w życia i czynnikom warunkującym ten podział prezentując wwiiki anglo-amerykańskich badań prowadzonych w ciągu ostatnich 20 lat. W przeciwieństwie do przeprowadzanych analiz strukturalno-funkcjonalnych dotyczących chronologii, które ograniczają się do b a d a ń ilościowych cech o g ó l n y c h , pomijając zróżnicowania klasowe, etniczne czy pleć. historycy podejmują analizę e l e m e n t ó w konstytuujących indywidualną drogę życiową człowieka. W zakresie chronologii c y k l ó w życia w poszczególnych okresach historycznych m o ż n a z a o b s e r w o w a ć , jak stwierdza autor referatu, różnice w wyborze kryteriów podziału na poszczególne cykle. N a początku c z a s ó w nowożytnych (1500-1850) podział ten nie był zależny od wieku. P o s z c z e g ó l n e okresy życia były natomiast determino­ wane statusem jednostki i okolicznościami zewnętrznymi. Ścisłe rygory określające postępo­ wanie człowieka prowadziły do wysokiego stopnia rytualizacji, uniemożliwiając indywidualne planowanie drogi życiowej. W okresie 1850-1950 uznawano wiek za naturalny czynnik dzielący poszczególne okresy życia i wyznaczający ich granice. Obecnie (od 1950 r.) brak jednoznacznie określonych w z o r ó w życia powoduje stan niepewności i uczucia braku stabilizacji c z ł o w i e k a w kolejnych fazach jego życia, charakterystyczny także dla początku c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , jakkolwiek przyczyny takiej sytuacji są różne w obu okresach. Obserwowana współcześnie r ó ż n o r o d n o ś ć prowadzi do nowej rytualizacji c y k l ó w życia. W tej szczególnej sytuacji duża jest rola etnologa badającego procesy rytualizacji w s p o ł e c z n y m i kulturowym kontekście. W referacie prof, dr Carli Bianko (Włochy) z a t y t u ł o w a n y m Zmiany ról w systemie pokrewieństwa w cyklach życia przedstawione zostały wyniki badań prowadzonych w społecz­ nościach wiejskich Tuscany. N . A. Bringeus zaprezentował w swoim referacie Cykl życia w ohra:ach materia) ikonograficzny p o c h o d z ą c y głównie ze Skandynawii z okresu od średniowiecza do współ­ czesności, analizując prezentowane obrazy w ich kontekście społecznym i politycznym. Średniowieczne obrazy c y k l ó w życia wyryte w kamieniu i przedstawione na malowidłach ściennych k o ś c i o ł ó w wywoływały poczucie marności bytu doczesnego (sic transit gloria mundi). W wiekach średnich przedstawiano cykl życia jako kolo losu stosując wyobrażenia grzechu i cnoty dla umoralnienia i odstraszenia od złego. Ukazywanie życia podzielonego na cykle według wieku h\lo motywem popularnym. Najstarsze przykłady ikonograficzne dzielą życie na cztei\ okresy. Istniały również podziały na siedem, d w a n a ś c i e lub (najbardziej powszechne) na dziesięć okresów. Najwcześniejsze obrazy, jak stwierdził Bringeus. w y w o ł y w a ł y reminiscencje śmierci i życia wiecznego. T o religijne posianie bylo w późniejszym okresie zastąpione c z ę ś c i o w o przez przekazy o treści moralnej i etycznej. Obrazy przedstawiające poszczególne okresy w życiu człowieka wyrażały jego p o s ł a n n i c t w o biologiczne i kulturowe. K a ż d y wiek miał swoje miejsce z odpowiadającymi mu formami aktywności zawodowej i funkcji społecznej. Niezależnie od referatów w y g ł o s z o n y c h na sekcjach plenarnych prowadzone w 10 sekcjach p o ś w i ę c o n y c h następującym tematom. prace Kongresu były 1. C y k l życia: różne ujęcia tematu; badania cyklu życia w różnych krajach: 2. S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e podstawy strukturalizacji o k r e s ó w życia; badanie cyklu życia w różnych zawodach; grupy wieku: 3. C y k l życia i podstawowe społeczne instytucje; cykl życia i k o b i e c o ś ć ; cykl życia i religijne rytuały; �238 KRONIKA 4. Dzieciństwo, wychowanie, m ł o d o ś ć : 5. Narodziny i chrzest; wybór partnera, m a ł ż e ń s t w o ; ň. Prawne i historyczne aspekty sekularyzacji rytuałów: starość, społeczne oznaki wieku i rangi: 7. Święta i rytuały; śmierć i pogrzeb; 8. C y k l życia jako proces indywidualny; migracje i mniejszości; 9. Słowne przedstawienie c y k l ó w życia; 10. Okresy życia w literaturze popularnej; cykl życia i popularna ikonografia. Referaty były wygłaszane w trzech j ę z y k a c h : niemieckim, francuskim i angielskim (wyjątkowo w jęz. włoskim). Delegacja polska przedstawiła 6 referatów (w pięciu sekcjach). Byly one p o ś w i ę c o n e następującym tematom: Dziecko w rodzinie wiejskiej. Między tradycją a postępem na przykładzie polskim A. Kutrzeba-Pojnarowa (sekcja 4), Życiorysy w świetle polskich pamiętników chłopskich — J . Burszta (sekcja 9), Przemiany w stroju ślubnym robot­ ników Lodzi B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (sekcja 5), Przekaz wartości etycznych w zbiorach polskiej poezji dziecięcej i młodzieżowej D . Simonides (sekcja 9), Nocne czuwanie przy zwłokach w wietle ludowych zwyczajów— J . Kucharska (sekcja 7). Współczesne zmiany w tradycyjnym przekazie kulturowym w polskiej rodzinie wiejskiej — W. Paprocka (sekcja 2). Problematykę polską podjęła również w swoim referacie z a t y t u ł o w a n y m Szeine Ud. Stereotyp «mądrego Żyda» w żydowskiej i polskiej kulturze ludowej Olga Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael). W trzecim dniu obrad odbylo się zebranie Rady Administracyjnej S I E F . Posiedzenie otworzył A. N. Bringeus. Po podziękowaniu z ł o ż o n y m gospodarzom Kongresu, przedstawi) sprawozdanie z działalności S I E F za lata 1983-1987. w których pełnił funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o . Na zakończenie swego wystąpienia A . N. Bringeus złożył rezygnację z zajmowanego stano­ wiska. Następnie przedstawił w imieniu Rady propozycję nadania c z ł o n k o s t w a honorowego S I E F A. Nidererowi oraz (na wniosek k o l e g ó w polskich) prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej. A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła krótki życiorys M . Znamierowskiej-Prüfferowej oraz podkreśliła jej czynny udział w pracach i konferencjach C I A P i S I E F . Obie propozycje przeszły jednogłośnie. Nowym przewodniczącym S I E F został wybrany przedstawiciel Norwegii Reimund Kvideland. Następnie przystąpiono do w y b o r ó w c z ł o n k ó w Rady, przy czym zastosowano zasadę pozostawienia w miarę możliwości — w Radzie dotychczasowych c z ł o n k ó w . Jedynie w kilku przypadkach dokonano zmian na wniosek c z ł o n k ó w Rady proponujących nowych przed­ stawicieli swoich krajów. Z g ł o s z o n o następujące osoby: p. Meuille (Belgia). Vaclav Frolec (Czechosłowacja), Martine Segalen (Francja), Dunja Rihtman-Augustin (Jugosławia), Ute Mohrmann ( N R D ) . Vilmos Voigt (Węgry), Venetia Newall (Wielka Brytania), Giovanni Bronzini (Włochy). Ponadto wprowadzono do Rady przedstawicieli krajów dotąd w niej nie reprezento­ wanych. Zostali nimi: Julio Caro Barocha (Hiszpania), Patricia Lysagh (Irlandia), Halfredur Orn Eiriksson (Islandia). Olga Mulkiewicz-Goldberg (Izrael). Joseph Cassar Pullicino (Malta). A. de Breto (Portugalia), Ueli G y r (Szwajcaria). Przedstawicielem Polski p o z o s t a ł a A . Kutrzeba-Pojnarowa. Po dyskusji ustalono skład zarządu: przewodniczący R. Kvideland (Norwegia); zastępcy: Y . Bromley ( Z S R R ) , A. N . Bringeus (Szwecja), J . Cuisenier (Francja); skarbnik B. S. Frykman (Norwegia). Nowy przewodniczący p o d z i ę k o w a ł zebranym za wybranie go na to stanowisko i gospodarzom za zorganizowanie Kongresu. W dalszej dyskusji B. S. Frykman przedstawiła sprawy komisji do badań kultury robotniczej działającej w Szwecji, która współpracuje z ośrodkami badawczymi w R F N . Z ich inicjatywy ma zostać zorganizowane sympozjum (prace przygotowawcze j u ż roz­ poczęto). R. Kvideland zwrócił się do zebranych o składanie propozycji tematów następnego Kongresu. Y . Bromley zgłosił temat dotyczący zagadnień s t o s u n k ó w etnicznych. Wysunięto �239 KRONIKA również propozycje poświęcenia następnego Kongresu problemom sztuki ludowej. Miejscem I V Kongresu będzie prawdopodobnie Bergen (Norwegia). Na zakończenie należy podkreślić znakomita organizację Kongresu. Obrady odbywały się w d w ó c h gmachach Uniwersytetu. Ogromna liczba sekcji, na których w y g ł a s z o n o referaty w trzech językach, wszystkim nie nie miała jednak zawsze spójną stałych tematyką audytoriów, referatów co spowodowane danej sekcji. To również bylo przede miało wpływ na zakres dyskusji. Organizatorzy bardzo starannie przygotowali imprezy towarzyszące gresowi. W gmachu Uniwersytetu, gdzie odbywały się obrady, zaprezentowano Kon­ wystawę fotograficzną Alberta Nyfelera p o ś w i ę c o n ą chrztom, ś l u b o m i pogrzebom w kantonie Valais w latach 1910-1935. Zorganizowano również wystawę połączoną związanych z problematyką cyklu życia. N a l e ż y przy tym Kongresu bibliografii Bułgarii, Finlandii, obejmującej NRD, prace z lat 1970-1980, Irlandii, Norwegii, Szwajcarii, Zorganizowano również pokaz filmów ze sprzedażą wspomnieć o które wydawnictw wydanej z ukazały się w okazji Austrii, Szwecji, na Węgrzech i w ZSRR. etnograficznych oraz występy z e s p o ł ó w regionalnych. Po z a k o ń c z e n i u obrad Kongresu zorganizowano 5 c a ł o d n i o w y c h wycieczek autokarowych (do wyboru). Zorganizowano wyjazdy i zwiedzanie następujących miejsc: Trogen narodowej wioski dzieci. Bazylei. Lucerny. Einsideln najbardziej znanego między­ w Szwajcarii miejsca pielgrzymek oraz wodospadu Renu. Każdy z uczestników wygłaszanych The Life na Cycle. sesjach Kongresu otrzymał dwujęzyczne plenarnych, jak i w sekcjach streszczenia z a r ó w n o oraz międzynarodową Pełny zestaw materiałów znajduje się w Ośrodku Dokumentacji i referatów biliografię Informacji Etnograficznej P T L , Ł ó d ź , ul. Jaracza 78. Wanda Paprocka AZJA ŚRODKOWA TRADYCJA I ZMIANA. II E U R O P E J S K I E S E M I N A R I U M Ś R O D K O W O A Z J A T Y C K 1 E W LONDYNIE Seminarium (Second European Seminar on Central Asian Studies) p r a c o w a ł o w Londynie w dniach od 7 do 10 kwietnia 1987 roku. Zorganizowane zostało przez dr Shirin Akiner przy pomocy p r a c o w n i k ó w Centrum i Departamentu S t u d i ó w Blisko- i Ś r o d k o w o w s c h o d n i c h (The Centre and the Department of Near and Middle Eastern Studies) Szkoły Studiów Orientalnych i Afrykańskich Uniwersytetu w Londynie. S t a n o w i ł o kontynuację spotkań ś r o d k o w o azjatyckich z a p o c z ą t k o w a n y c h przez I Seminarium z w o ł a n e do Utrechtu przez prof. .1. Waardenburga w grudniu 1985 r o k u . 1 Seminarium językoznawców, w Londynie historyków zgromadziło kultury, przedstawicieli antropologów różnych (etnologów), dyscyplin: socjologów, historyków, ekonomistów, p o l i t o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , d e m o g r a f ó w i m u z y k o l o g ó w zainteresowanych problematyką Środkowej. B y ł o ich w sumie ponad 400. W trakcie Seminarium wygłoszono około Azji 130 referatów zaprezentowanych przez przedstawicieli o k o ł o 20 krajów Europy, Azji i Ameryki. Obecni byli m. in. naukowcy z Chińskiej Republiki w skład której obok p r a c o w n i k ó w Zarządu Religijnego M u z u ł m a n ó w 1 Ludowej, a także delegacja radziecka, instytucji naukowych wchodzili również przedstawiciele Azji Środkowej i Kazachstanu w Taszkiencie. Specjalna Materiały z Senimarium opublikowane zostały w: Utrecht Papers on Central Asia. Proceedings of the First European Seminar on Central Asian Studies held at Utrecht, 16-18 Decemhr 1985, Utrecht, Mark van Damme and Hendrik E . Boeschoten (eds). Turkological Series. No 2. Utrecht 1987. �240 KRONIKA sesja Seminarium p o ś w i ę c o n a została zbiorom środkowoazjatyckim i bibliotekach. W przerwach obrad prezentowano azjatyckiej sztuki dekoracyjnej oraz publikacje slajdy, w brytyjskim muzykę przedstawione i wytwory przez muzeach środkowo- bibliotekę School of Oriental and African Studies oraz w y d a w c ó w . W pracach Seminarium przyjęto szerokie rozumienie terminiu Azja Ś r o d k o w a . nim radziecką Azję Ś r o d k o w ą i Kazachstan, Objęto p o ł u d n i o w ą Syberię, M o n g o l i ę , Sinkiang, Tybet, Afganistan i p ó ł n o c n y Iran. Skoncentrowanie uwagi na wydzielonym terytorium oraz inter­ dyscyplinarny charakter Seminarium pozwalają traktować je jako przejaw atrakcyjności i popularności tzw. „studiów obszaru", rozwijanych w wielu ośrodkach naukowych. W y j ą t k o w o obecnie duże zainteresowanie Azją Ś r o d k o w ą wynika z trzech, jak się wydaje, przyczyn: 1. Bogatej historii i różnorodności kulturowej regionu; 2. G ł ę b o k i c h przeobrażeń społeczno- -kulturowych i konfrontacji na tym terenie, często dramatycznej, odrębnych wzorów kultu­ rowych: kultury islamu, m. in. islamu tradycyjno-ludowego, islamu zmodernizowanego i funda­ mentalizmu islamskiego oraz kultury euroamerykańskiej w ich różnych odmianach i konstelacjach; 3. Wieloletnich już badań. m. in. m i ę d z y n a r o d o w y c h , których przykładem był projekt U N E S C O ..Badanie cywilizacji Azji Centralnej", realizowany od roku I966-. Problematyka antropologiczna (etnologiczna) najszerzej przedstawiona została w ramach Seminarium nich referatów wymienić warto wystąpienie N . Tapper (King's College. London) Kobieta i władza. przez a n t r o p o l o g ó w Perspek­ tywa w małżeństwie wśród brytyjskich. Pasztunów Antony's College, Oxford) Zakres radzieckich: i zmiana R . Tapper wśród (School nomadów Polytechnic) różnych podstaw kulturowych. czesność Dobre w Sinkiangu. Tzw. druga .1. Scarce w ubiorze muzułmanów zachowanie się w ekonomia and w afgańskiego, i zmianą. African G. przez Życie Studies, Mars Uzbekátanie T. Dragadze domowe Londyn) i Y. AItman i Gruzji jako (St. Tadżyków Osiedlenie (North się East wytwór dwóch (Corpus Christi College, Cambridge) Etniczne (Royal Scolish Azji Środkowej Mongolii. tradycją afgańskiego. C . Hann wygłoszonych Turkiestanu nad Oriental Turkiestanu London sportowe Dur ariów dyskusji of Spośród Museum. Edynburg) Kontynuacja gry i nowo­ oraz C . Humphrey (University of Cambridge) Zwyczaje obowiązujące gospodarza i gości. Z dużym zainteresowaniem spotkał się referat znanego ze s t u d i ó w etnoreligioznawczych etnografa ra­ dzieckiego W. Basilowa (Instytut Etnografii A . N . ZSRR Środkowej w i Kazachstanie oraz Polki South Jutland) Rytualizm w życiu pracującej rodzinnym w Moskwie) Islam ludowy w Danii w radzieckiej E . Chylińskiej Azji Środkowej. zanie. Z. Jasiewicz (Uniwersytet im. A . Mickiewicza) wygłosił referat pt. rzemieślników referatów Azji Środkowej. etnologicznych Interpretacja genetyczna i funkcjonalna. była próba dotarcia do czynników Azji (University of Sunnat — obrze­ Wierzenia i rytuały W s p ó l n ą cechą większości sprawczych i mechanizmów kontynuacji i przemiany społeczno-kulturowej zawartych w świadomości i działaniach jednostek i małych, pierwotnych grup społecznych. strzegalne również w opracowaniach Polskie badania wystąpieniem środkowoazjatyckie etnologa, dzięki Stąd też tak przedstawicieli duże zainteresowanie rodziną, innych zaprezentowane referatom niż antropologia zostały, poza orientalistów — j ę z y k o z n a w c ó w do­ dyscyplin. wspomnianym już i literaturoznawcy oraz historyka. Przedstawili oni następujące opracowania: W. D u l ę b a (Uniwersytet Jagielloński) wygłosił referat Legendarne i historyczne wolska (Uniwersytet Jagielloński) Irańska sińska (Uniwersytet Jagielloński, dynastie w pierwszej części rewolucja Szach Name, A. Krasno- jej propagandy, J . Pstu- islamska i język staż stypendialny w Uniwersytecie w Oxfordzie) Zmiany demograficzne w Afganistanie od 1978 roku. natomiast E . Szczepanik (Instytut Krajów listycznyh P A N w Warszawie) m ó w i ł a o Trudnościach II Wojny w radzieckiej Azji Środkowej Socja- w czasie Światowej. Seminaria środkowoazjatyckie. z których następne ma się o d b y ć we Francji, inicjowane są i organizowane przez Central Asian Studies Association. Z a r ó w n o spotkania specjalistów. - Por. B. G . G a f u r o v , meždunarodnogo sotrudničestva L . I. M i r o š n i k o v , Izučenie civilizaci/ po proektu UNESCO, Moskva 1976. Central'noj Azii. Opyl �KRONIKA 241 jak i inne formy działalności Stowarzyszenia godne są uwagi polskich e t n o l o g ó w na ich z a a n g a ż o w a n i e w badania na tym terenie. Azja Środkowa z racji jest regionem poza­ europejskim, który stał się przedmiotem zainteresowania i terenem badań kilkunastu polskich etnologów. Przez wiele lat studia terenowe prowadziła Ekspedycja Mongolska Zakładu Etnografii I H K M P A N , kierowana przez prof. dr. W. Dynowskiego. W Katedrze Etnogra­ fii U A M działał Zespół do B a d a ń nad Kulturą Azji Ś r o d k o w e j , który w roku 1976 zorga­ nizował wyprawę do Afganistanu. N a terenie Azji Ś r o d k o w e j nie zabrakło również badaczy polskich pracujących indywidualnie. W polskich etnologicznych właśnie Azja Ś r o d k o w a jest regionem, dla którego badaniach pozaeuropejskich nagromadzono najbogatsze .materiały z b a d a ń prowadzonych w okresie powojennym i opublikowano najwięcej o p r a c o w a ń . Dorobek polskich b a d a ń etnologicznych w zakresie problematyki środkowoazjatyckiej skłania do kontynu­ acji tych prac i włączenia się do m i ę d z y n a r o d o w y c h studiów nad Azją Ś t o d k o w ą . Zbigniew V ŚWIATOWY K O N G R E S Jasiewicz MONGOLISTÓW, U Ł A N B A T O R , 14-20 W R Z E Ś N I A 1987 Już po raz piąty stolica Mongolii gościła u c z e s t n i k ó w m i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w . T y m razem wzięły w nim udział delegacje z 30 krajów (w sumie ponad 250 o s ó b ) , w tym także z Kampuczy, C h R L i Afganistanu, co miało ważką w y m o w ę p o z a n a u k o w ą . Delegacja polska składała się z trzech o s ó b . Przewodniczył jej prof, dr Bohdan Jaczewski, historyk, zastępca sekretarza Wydziału I P A N . W skład delegacji wchodzili ponadto: doc. dr Stefan K o j ł o (Instytut K r a j ó w Socjalistycznych P A N ) i dr Iwona Kabzińska-Stawarz (Instytut Historii Kultury Materialnej P A N ) . Choroba zatrzymała w Polsce prof. dr. Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o z Instytutu Orientalistyki U W . D o U ł a n Bator przybył jednak inny pracownik tego Instytutu, dr Jerzy Tulisow. Jak podkreślił w przemówieniu powitalnym N . Sodnom (prezes A N M R L ) , „ K o n g r e s jest miejscem spotkania tych, którzy zapisali najlepsze strony światowej mongolistyki, i tych, którzy je dopiero zapiszą w przyszłości". Istotnie, obok wielu znakomitych badaczy, takich jak C h . Bawden, G . K a r a , J . Szima, R . Hamayon, J . Legrand i in., wśród uczest­ n i k ó w znajdowała się znaczna grupa m ł o d y c h , prężnych n a u k o w c ó w (np. delegacje j a p o ń s k a , mongolska, radziecka). M ó w i ą c o dotychczasowych zdobyczach mongolistyki, N . Sodnom w s p o m n i a ł tych wybitnych badaczy, którzy zmarli w okresie 5 lat, jakie minęły od ostat­ niego Kongresu. P a d ł o tu m. in. tak bliskie polskim etnologom nazwisko prof. dr. Witolda Dynowskiego. Poza N i m wymienione zostały także nazwiska L . Ligettiego, G . S. Sandżeewa, C . D a m d i n s ü r e n a i in. P a m i ę ć zmarłych uczczono minutą ciszy. O zadaniach współczesnej mongolistyki m ó w i ł następnie generalny sekretarz Stałego Komitetu Ś w i a t o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w ( I C M ) S. Luwsanwandan, zwracając m. in. u w a g ę na potrzebę analizy i podsumowania dotychczasowych d o ś w i a d c z e ń naukowo-badawczych w dziedzinie historii Mongolii, ekonomicznego rozwoju kraju, języka, kultury, sztuki, twór­ czości ludowej, archeologii, etnografii, a także na k o n i e c z n o ś ć kompleksowego badania wszystkich sfer życia M o n g o ł ó w , prac w zakresie historii, problematyki społecznej, kultury itp. W dniu otwarcia Kongresu w y g ł o s z o n e zostały ponadto referaty: Sz. N a c a g d o r d ż a , w którym z w r ó c o n o m. in. u w a g ę na badanie procesu zmian społeczno-historycznych w Mongolii i przechodzenia od nomadyzmu do osiadłości, B . M . S o ł n c e w a dotyczący kwestii studiów j ę z y k o z n a w c z y c h i p o r ó w n a w c z y c h w zakresie języka mongolskiego i j ę z y k ó w p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, W . Heissiga na temat r e a l i ó w historycznych w eposie mongolskim oraz A . P. Derewjanki prezentujący dotychczasowe wyniki prac ekspedycji radziecko-mongolskiej w zakresie badania historii kultury Mongolii. Przykłady działania tej ekspedycji, zwłaszcza prac prowadzonych przez a r c h e o l o g ó w , zaprezentowane zostały także na wystawie, 16 — Etnografia Polska, t. 33. z. 1 �242 KRONIKA którą otwarto w pierwszym dniu Kongresu. Pokazano tam ponadto wybrane książki p o ś w i ę c o n e Mongolii dzieła uczonych z wielu krajów. Niestety, zabrakło prac polskich etnologów i językoznawców. Od 15 do 17 września (w godzinach: 9-13 i 15-17) trwały prace w trzech sekcjach. W sekcji I d o m i n o w a ł y zagadnienia związane z historią, e k o n o m i ą i filozofią, w I I z językiem, literaturą i sztuką, hasłem sekcji I I I były natomiast „Związki kultury i cywilizacji l u d ó w mongolskich z Azją Centralną". W sekcji I i II w y g ł o s z o n o po 80 referatów, w sekcji I I I — 65. Uczestnikom u d o s t ę p n i o n o także maszynopisy 34 referatów n a u k o w c ó w mongolskich, które nie zostały zaprezentowane w czasie Kongresu. Zakres tematyczny przedstawionych referatów był niezwykle różnorodny. Wystąpienia w sekcji I koncentrowały się głównie na wybranych zagadnieniach dotyczących rozwoju Mongolii, niektórych p r o c e s ó w i wydarzeń z jej historii, k o n t a k t ó w z innymi ludami Azji Centralnej, źródeł historycznych i archiwaliów. Część referatów dotyczyła k o c z o w n i k ó w ich roli w procesie feudalizacji Mongolii w X I I - X I I I w., jak również w procesie zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , jakie miały miejsce po rewolucji 1921 г., stosunku n o m a d ó w i ludności osiadłej we współczesnej Mongolii, zmian w strukturze społecznej, nowych metod hodowli, przeobrażeń w sposobie życia pasterzy. W części referatów poruszono problemy tradycji i n o w o c z e s n o ś c i w rolnictwie i rozwoju kompleksu agrarno-przemysłowego. Wiele uwagi p o ś w i ę c o n o zmianom społecznym we współczesnej Mongolii, formowaniu się inteligencji, sytuacji klasy robotniczej, kobiety, a także - wspomnianym j u ż zmianom w społeczności pasterskiej. Omawiano też zmiany ekonomiczne w różnych okresach historii Mongolii, zwłaszcza zaś w okresie przejściowym od feudalizmu do socjalizmu. Część przedstawionych tu referatów dotyczyła współpracy naukowej Mongolii z innymi krajami (np. Polską, Bułgarią, Z S R R ) . Tematem referatów było ponadto życie duchowe i jego przemiany, funkcjonowanie klasztorów, składanie ofiar, pochodzenie świątyni Czyngiz C h a n a w Ordosie, terminy oznaczające sakralność władcy. Pojedyncze wystąpienia poruszały problem ochrony środowiska naturalnego w M R L i bezpieczeństwa w azjatyckim regionie Oceanu Spokojnego. Przedstawione zostały ponadto przyczynki do biografii Altan Chana oraz p o d r ó ż n i k a Giovanni Marinoliego. W sekcji I I zaprezentowano referaty j ę z y k o z n a w c ó w , folklorystów, m u z y k o l o g ó w i historyków sztuki. Badacze języka mongolskiego poruszyli m. in. zagadnienia jego struktury, pojmowania niektórych słów, ich genezy, wzbogacania leksyki, tradycyjnych terminów lingwistycznych, z w i ą z k ó w języka mongolskiego z innymi językami oraz p r o b l e m ó w , jakich przysparzają przekłady na języki obce, np. niemiecki; wspomniano ponadto o trudnościach w tłumaczeniu k a n o n ó w buddyjskich. M ó w i o n o także m. in. o nowych metodach badania i opracowywania źródeł i języka (np. z zastosowaniem k o m p u t e r ó w ) . Wiele referatów p o ś w i ę c o n o Tajnej historii Mongołów niektórym stosowanym w niej terminom, formom słów, gramatyce, badaniom leksykalno-morfologicznym nad tym źródłem do historii Mongolii, zmianom w nume­ racji p o s z c z e g ó l n y c h paragrafów, interpretacji itp. Część wystąpień w tej sekcji dotyczyła różnych g a t u n k ó w literatury i folkloru, m i t ó w , literatury o b r z ę d o w e j , przysłów, przede wszystkim zaś eposu jego historii, ewolucji i w y s t ę p o w a n i a poza granicami Mongolii. Przypomniane też zostały postacie niektórych twórców, np. D . N a c a g d o r d ż a , D . Mjagmara i in. O m ó w i o n o ponadto niektóre motywy występujące w twórczości mongolskiej, np. walki wyzwoleńczej, wspomniano także o związkach twórczości literackiej M o n g o ł ó w z literaturą Azji P o ł u d n i o w e j i Centralnej. Wystąpienia m u z y k o l o g ó w dotyczyły głównie badania folkloru, analizy spektralnej śpiewu gardłowego, budowy u t w o r ó w , strojenia instrumentów i jego znaczenia dla odbioru muzyki. Sekcja I I I zdominowana była przez a r c h e o l o g ó w i historyków sztuki. Znalazły się tu jednak r ó w n i e ż referaty na temat różnych a s p e k t ó w badania historii, literatury, antropologii fizycznej, technologii, folkloru i in. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , motywem w i o d ą c y m było zagadnie­ nie k o n t a k t ó w l u d ó w mongolskich z innymi ludami zamieszkujących Azję Centralną w różnych okresach. Wiele miejsca p o ś w i ę c o n o np. etapom zasiedlania Azji Centralnej, prezentacji niektórych stanowisk archeologicznych, problematyce datowania i interpretacji znalezisk. �KRONIKA 243 a także określania ich przynależności kulturowej, rozszyfrowaniu r y s u n k ó w naskalnych, badaniu petroglifów w aspekcie problemu pochodzenia pasterstwa mongolskiego, chronologii z a b y t k ó w archeologicznych, rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury materialnej na podstawie odkryć a r c h e o l o g ó w i in. W referatach p o ś w i ę c o n y c h architekturze poruszono zagadnienie e l e m e n t ó w tybetańskich w budownictwie mongolskim, zwłaszcza sakralnym oraz kwestię wpływu r y t m ó w klimatycznych na budownictwo u k o c z o w n i k ó w . Wiele m ó w i ł o się o etnogenezie (m. in. w świetle danych genetyki), kilkakrotnie powracano do problemu H u n ó w , zwracając np. uwagę na heterogeniczność ich składu antropologicznego itp. M ó w i ą c o kontaktach M o n g o ł ó w z innymi ludami Azji Centralnej wspomniano m. in. o ich związkach z Chorezmem. Kontakty ludności mongolskiej z innymi mieszkańcami Azji znalazły odbicie np. w języku poszczególnych l u d ó w . Podczas obrad m ó w i o n o również o związkach języka mongolskiego z językiem tureckim, kirgiskim, osetyńskim. Wspomniano też o leningradzkim rękopisie Gandżuru i przekładzie D a n d ż u r u na mongolski, a także o ormiańskich źródłach z X I I I - X I V w. d o t y c z ą c y c h Mongolii. W referatach poruszano ponadto niektóre aspekty badania kultury duchowej M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e wystąpienia informowały o badaniach mongolistycznych, np. w Czechosłowacji, Buriacji, o pierwszych mongolistach brytyjskich i badaniu historii Mongolii w Japonii, a także o dokumentach znajdujących się w archiwach R F N , m o g ą c y c h zainteresować m o n g o l i s t ó w . W sekcji I I I znalazł się również referat o wykorzystaniu wojłoku przez k o c z o w n i k ó w , o technologii p r o d u k t ó w mlecznych w Mongolii i innych krajach, jeden referat zaś dotyczył m i t ó w mongolskich i ich klasyfikacji z uwagi na tematykę, a także udział w przekazie informacji. Jak wynika z podanego przeglądu, na Kongresie przeważały zagadnienia dotyczące historii, ekonomii, języka i literatury, archeologii, organizacji badań mongolistycznych i współ­ pracy naukowej. Badania etnograficzne reprezentowane były natomiast przez wąską grupę specjalistów. Odzwierciedla to aktualne zainteresowania m o n g o l i s t ó w i potwierdza fakt. że niewielu jest dziś na świecie etnografów specjalizujących się w badaniu kultury mongolskiej (niezależnie od tego, że nie wszyscy mogli być obecni na Kongresie). Spośród referatów poruszających zagadnienia bliskie etnografom, moją u w a g ę zwróciło m. in. wystąpienie K . Chabros (Wielka Brytania) zatytułowane Man in lime and space. An interpretation of some symbolic aspects of nomadisation in Mongolia. M ó w i ł a ona m. in. o zwyczajach związanych z sezonowymi przekoczowaniami. Zachowania te w symboliczny s p o s ó b podkreślają sytuację zmiany i n o w o ś c i . Wiele działań pasterzy przybywających na nowe pastwiska wiąże się z oswajaniem i kontrolą przestrzeni, jej konsekracją. Przybysze inkorporowani są przez tych, którzy przyszli wcześniej, czemu towarzyszą r ó w n i e ż specjalne formy z a c h o w a ń . Zmiany koczowisk wplatają pasterzy w rytm natury. Ten ruch jest symbolem życia, ma on także znaczenie dla życia świata. Referat K . Chabros oparty został w dużej mierze na wynikach badań c z ł o n k ó w nie istniejącej już, niestety, ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii, zwłaszcza J . S. Wasilewskiego, L . M r o z a i autorki tego sprawoz­ dania. Interesujące informacje o materiałach archiwalnych zawierających dane na temat historii, wiedzy, kosmogonii, folkloru, obyczajów, s p o s o b ó w zawierania przyjaźni, historii i in. u K a ł m u k ó w w X V I I I - X X w. p o d a ł a E . Taube ( N R D ) . Jej wystąpienie nosiło tytuł Neizvestnye materiały po etnografii i folkloru kalmykov. W przygotowaniu znajduje się obecnie monograficzne opracowanie archiwalnych d o k u m e n t ó w kałmuckich. S. Ju. Nekljudow ( Z S R R ) przedstawił klasyfikację m i t ó w mongolskich p r z e p r o w a d z o n ą ze względu na ich tematykę i udział w przekazie informacji. Wyróżnił on п р . : 1) mity historyczne, d o t y c z ą c e pochodzenia niektórych postaci, powstania świata, nieba, g w i a z d o z b i o r ó w ; 2) mity o życiu pierwszych ludzi, p r z o d k ó w , w o d z ó w plemiennych, genealogiczne; 3) mity, których tematem jest walka, stosunki rodowe, wewnątrzplemienne; 4) mity zawierające wątki religijne, wierzenia szamańskie, buddyjskie i in.; 5) mity i epizody z życia pieśniarzy, bajarzy, przekazujących tradycje. Referat nosił tytuł; Istoričeskoepredanie v centralno-aziatskich tradicijach. Historii ewolucji eposu mongolskiego p o ś w i ę c o n e było natomiast wystąpienie P. Chorloo �244 KRONIKA ( M R L ) pt. Mongolyn baatarlag tuulijn tüüchen chuwslyn asuudal. Korzenie tego gatunku sięgają — według P. Chorloo — okresu H u n ó w ( I I I w. p.n.e.). Kolejnym etapem rozkwitu ustnej twórczości M o n g o ł ó w był wiek X I I I - X I V i X V - X V I I , kiedy to epos rozwijał się m. in. dzięki w p ł y w o m literatury klasycznej i p r z e k ł a d o m obcej twórczości. Z czasem uformo­ wały się cztery centra eposu: kałmuckie, buriackie, zachodniomongolskie i chałchaskie. Eposowi mongolskiemu p o ś w i ę c o n e było sygnalizowane j u ż wystąpienie W. Heissiga ( R F N ) , Historical Realities in the Mongol Epics. W. Heissig wspomniał o wynikach badania folkloru europejskiego, zgodnie z którymi przyjmuje się, że w eposach zawarte są informacje o realiach dawnych czasów, np. o rodzaju używanej broni lub sposobu zaspokajania pewnych potrzeb. W eposie mongolskim m o ż n a również odnaleźć ślady wydarzeń z przeszłości, np. epoki kamienia lub metalu, panowania społeczeństw myśliwskich, pasterskich i in. Wspomnieniem o epoce kamienia jest np. informacja o nożu kamiennym, który okazuje się bardziej użyteczny od metalowego, gdy trzeba np. odciąć p ę p o w i n ę bohatera. Służy on też za oręż przeciwko wrogowi, k t ó r e g o ciało nie poddaje się metalowemu mieczowi. D o kategorii dawnych wierzeń obecnych w eposach, a potwierdzonych np. przez badania etnograficzne przeprowadzone wśród l u d ó w myśliwskich, należą m. in. przekonania o sile kamienia i skały oraz różne pojęcia duszy, czy też np. wiara, iż tylko cały szkielet daje m o ż l i w o ś ć ożywienia zmarłego. W eposach spotyka się często informacje o zamykaniu g r o b ó w lub o zatykaniu ran kamieniem, by zapobiec powrotowi duszy lub jej ucieczce. Epos wskazuje też np. na ewolucję narzędzi i broni oraz. technik posługiwania się nimi. Zagadnienie o b r z ę d ó w przejścia u l u d ó w mongolskich o m ó w i ł a G . R . G a ł d a n o w a ( Z S R R ) . W referacie pt. Vozrastnye perechodnye ohrjady u mongolov i burjat ukazała ona obrzędy towarzyszące zmianie przynależności do poszczególnych grup wieku. Referat oparty byl na materiałach archiwalnych oraz wynikach badań terenowych przeprowadzonych przez G . Gałda­ nowa. Pora w s p o m n i e ć o wystąpieniach c z ł o n k ó w delegacji polskiej. W swoim referacie zatytuło­ wanym Igry mongolskich skotovodov — novaja stadija issledovanij zaprezentowałam pewne propozycje analizy i metody badania gier mongolskich, a także próby interpretacji niektórych z a c h o w a ń ludycznych. Zwróciłam przede wszystkim uwagę na sezonowy p o d z i a ł gier oraz ich związki z cyklem kalendarzowym i rocznym, szukając wytłumaczenia tego typu p o w i ą z a ń m. in. w symbolice gier i ich udziale w procesie komunikowania. Przedstawiłam ponadto hipotezy dotyczące m. in. genezy gier typowych dla początku lata, znakowego charakteru gier, symboliki ich e l e m e n t ó w , a także sposobu interpretowania gier, polemizując przede wszystkim z przyjętym przez badaczy dotychczasowym sposobem widzenia tego rodzaju z a c h o w a ń ludycznych i traktowania ich jak odbicia rzeczywistych wydarzeń — wojny, polowania, wyścigów, sporu k o c z o w n i k ó w , napadu drapieżnika na stada i in. W s p o m n i a ł a m ponadto 0 związkach gier z magią i przypisywanej im przez pasterzy roli daru dla Natury. S. K o j ł o w referacie Nekotorye voprosy teorii i praktiki v period perechoda Mongolii к socializmu poruszył m. in. zagadnienie nacjonalizacji i jej udział w rozwiązaniu problemu agrarnego w kraju pasterskim. Postawił również pytanie, czy treści rozwoju niekapitalistycznego są realizowane w Mongolii w całym okresie przejściowym, czy tylko w jego pierwszym etapie i czy okres przejściowy został j u ż w Mongolii z a k o ń c z o n y . B. Jaczewski m ó w i ł natomiast o organizacji współpracy naukowej między P o l s k ą 1 M o n g o l i ą , o jej tradycjach i obrazie współczesnym (Organizacija pol'sko-mongol'skogo naučnogo vzaimootnošenija), W tym miejscu m o ż n a wyrazić żal, że współpraca ta nie obejmuje j u ż etnologii. Kongres zorganizowany został z rozmachem, ogromnym nakładem wysiłków i k o s z t ó w . N i e m a ł ą pomoc wyświadczyło tu U N E S C O , którego przedstawiciel, G . Malempre, obecny byl przez cały czas spotkania. N a s u w a j ą się jednak dwie uwagi krytyczne. P o k a ź n a liczba referatów s p o w o d o w a ł a , że często b r a k o w a ł o czasu na dyskusję (nawet przy ograniczeniu wystąpień do 10 minut). Dyskusje toczyły się więc najczęściej poza salą obrad, w przerwach i chwilach wolnych od zajęć wynikających z programu. Ograniczenie czasu referatu, aczkolwiek �245 KRONIKA zrozumiałe i konieczne, w y w o ł y w a ł o jednak nerwowy pośpiech, a przestrzeganie tej zasady z żelazną konsekwencją przez p r z e w o d n i c z ą c e g o obrad p o w o d o w a ł o niejednokrotnie przerwanie wystąpienia zasad w najciekawszym momencie, zakwalifikowania p o s z c z e g ó l n y c h np. przed konkuluzją. wystąpień do Kolejna określonych uwaga dotyczy sekcji. Zasady te były dla wielu u c z e s t n i k ó w niezrozumiałe. Jak widać z przedstawionej tu problematyki referatów, zdarzały się wyraźne rozbieżności między hasłem referaty j ę z y k o z n a w c z e znalazły się nieoczekiwanie historyczno-polityczne je usłyszeć i którzy samej dziedziny sekcji a treścią wystąpień. Tak np. w sekcji I lub I I I , etnograficzne — w I , w I I i I I I . Nie zawsze więc wygłaszano je do tych, którzy chcieliby mogliby (lub o się nimi zainteresować zbliżonej tematyce) bliżej. Rozproszenie referatów w trzech sekcjach uniemożliwiło niektórych z nich. D z i a ł o się to zwłaszcza w sytuacji, gdy wystąpienia tego typu w tym samym czasie. Nie zawsze decyzje o r g a n i z a t o r ó w m o ż n a wytłumaczyć z tej wysłuchanie wypadły nieznajomością tematów. Tytuły wystąpień podane były bowiem na d ł u g o przed Kongresem. Trudno tu znaleźć wyjście, które usatysfakcjonowałoby wszystkich uczestników i organiza­ torów. Nie jest nim zapewne ani zmniejszenie liczby wystąpień, ani przedłużenie czasu spotkania, ani też np. wcześniejszy druk referatów i dyskusja nad nimi w grupach o ściśle określonej tematyce. Wprawdzie wystąpienia delegacji radzieckiej i mongolskiej zostały opublikowane w specjal­ nych wydawnictwach kongresowych, referatów mongolskich delegaci nie dla wszystkich były one jednak dostępne na Kongres otrzymali dopiero a wystąpienia m o n g o l i s t ó w radzieckich opublikowano (skróty w dniu zamknięcia w niewielkim nakładzie i obrad, ofiarowano je tylko nielicznym. W tym miejscu chciałabym wyrazić o g r o m n ą wdzięczność Pani G . I . Slesarczuk. Dzięki jej uprzejmości delegacja polska otrzymała trzy komplety wydawnictwa kongresowego, przygotowanego przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R , Instytut Vostokovedenija i W s z e c h z w i ą z k o w ą Asocjację Mongolistów. Jeden z kompletów przekazałam bibliotece Zakladu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Wspomniane wydawnictwo składa się z 5 części, 3 z nich zawierają referaty członków delegacji radzieckiej; w komplecie znajduje się ponadto opracowanie pt. Sovetskoe vedenie ¡917-1987 oraz bibliografia zawierająca wykaz najważniejszych pozycji mongoloz zakresu mongolistyki, jakie ukazały się> w Z S R R w latach 1980-1986. Obydwa opracowania ukazują zarazem podstawowe kierunki i problemy, jakimi zajmują się mongoliści radzieccy. Historycznym wydarzeniem bylo p o w o ł a n i e M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Mongolistycznego (IMS) z siedzibą O. Lattimore ( U S A ) . w Ułan Bator i wybór jego władz. którego weszło 48 o s ó b . Polskę reprezentuje prof. S. Kałużyński. S. Kojło) weszło do Prezydentem ISM został Wybrano także 7 wiceprezydentów i Komitet Wykonawczy, w skład Sekretariatu Towarzystwa. Celem nowo 12 o s ó b (w tym również powstałej organizacji jest m. in. wzrost udziału uczonych, stowarzyszeń i innych organizacji badawczych w dalszych pracach oraz wzbogacanie metod i form współpracy m o n g o l i s t ó w na świecie. I M S zamierza w y d a w a ć rocznik. „ M o n g o ł Studies" oraz biuletyn informacyjny „ W o r k s of Mongol Studies". Jeśli mowa o wydawnictwach, to należy o d n o t o w a ć , Zawodowych, przede nabyć w którym wszystkim zarówno odbywały mongolskich, najnowsze się obrady, otwarto czasopisma, iż w Pałacu stoisko wydawnictwa prace, jak też dzieła sprzed Kultury Związków oferujące prace uczonych, itp. Można kilkunastu lat. zbiorowe Stoisko tu było cieszyło się ogromnym powodzeniem, stwarzając uczestnikom Kongresu m o ż l i w o ś ć uzupełnienia księgo­ z b i o r ó w o interesujące, a często niezbędne do pracy pozycje. N a zakończenie chciałabym w s p o m n i e ć o imprezach towarzyszących Kongresowi, m. in. o koncercie muzyki mongolskiej, pokazie Szczególną atrakcją byla samolotowa Char Chorinu (Karakorum) walk zapaśniczych, zwiedzaniu Muzeum Sztuki. wycieczka do dawnej stolicy imperium mongolskiego i znajdującego się w jej pobliżu kompleksu, a raczej jego fragmentu, z a b u d o w a ń klasztornych Erdene dzuu. Zabytki te mieszczą się obecnie na terenie somonu-spółdzielni Chudzin w ajmaku owórchangajskim. Znajduje się tu również znane sanatorium z ciepłymi źródłami w ó d leczniczych. Władze spółdzielni — j a k nakazuje tradycja — przyjęły gości z różnych stron świata bardzo serdecznie, częstując kumysem, herbatą z mlekiem, �246 KRONIKA wyrobami mlecznymi. Zorganizowany też został wyścig koni zwierząt na arkan. Wyścigi, podobnie jak zaprezentowany oraz pokaz chwytania tych nam w U ł a n Bator pokaz walk zapaśniczych, przebiegały zgodnie z u ś w i ę c o n y m tradycją porządkiem, z zachowaniem odpo­ wiednich gestów, formuł słownych itp. Czas oczekiwania na uatrakcyjnił występ kilkuosobowego zespołu wokalno-muzycznego przybycie Iwona KULTURA na metę Kabzińska-Stawarz WIEJSKA I MIEJSKA X X WIEKU W KRAJACH III S E M I N A R I U M koni z centrum ajmaku. F I N O U G R Y J S K I C H I SĄSIEDNICH FIŃSKO-RADZIECKIE W L A P P E N R A N C I E ( F I N L A N D I A ) , 2-6 C Z E R W C A 1986 R . W ramach prac Komitetu Współpracy Naukowo-Technicznej między Finlandią i Z S R R w dziedzinie etnologii i antropologii naukowcy obu krajów współdziałają od 1970 r. Podczas spotkań wymieniają poglądy na temat badań nad kulturą własnych krajów oraz d o ś w i a d c z e ń metodologicznych i teoretycznych rozwiązań. W 1974 r. w Helsinkach omawiano kartograficzne metody w etnografii , a w 1984 r. w Moskwie dyskutowano na temat zmian urbanizacyjnych po I wojnie ś w i a t o w e j . Plon obu spotkań został przedstawiony w publikacjach. 1 2 W 1986 r. naukowcy z różnych instytucji w Finlandii i Z S R R spotkali się na seminarium w Lappenrancie - niewielkim miasteczku fińskim niedaleko granicy z Z S R R . Podczas spotkania poruszane były różne problemy nurtujące e t n o l o g i ę obu krajów. Szukano odpowiedzi na następujące pytania: jakie są funkcje miast, w jaki s p o s ó b funkcjonują tradycje we współ­ czesnym mieście, jak powstaje tradycja w nowych miasteczkach? Najciekawsze były informacje ukazujące specyfikę miast fińskich i radzieckich wynikającą z historii tych krajów oraz rozwoju gospodarczego. C h o c i a ż tematem spotkania była kultura wsi i miasta więcej uwagi p o ś w i ę c o n o miastom. Wsie i miasta od niedawna są przedmiotem badań fińskiej etnologii. O d lat sześćdziesiątych prowadzi się badania wsi (grupa n a u k o w c ó w z Uniwersytetu w Turku). P o ś w i ę c o n o je przeważnie warunkom życia ludności wiejskiej oraz ich tradycjom. Najnowsze badania w małej społeczności skupiają się na tradycji ustnej oraz życiu r o b o t n i k ó w ich pracy i warunkach mieszkaniowych. W Z S R R badaniami miast zajęli się w latach pięćdziesiątych przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych: etnografowie, socjologowie i geografowie. Zajmowano się m. in. funkcjami miast od średniowiecza do współczesności, a także przemianami związanymi z wielonarodowością Z S R R , przemianami w rodzinie miejskiej, kontynuacją tradycyjnych e l e m e n t ó w etnicznych. G ł ó w n ą uwagę zwracano na stosunki społeczne, potem dopiero zajęto się kulturą materialną. Odmiennie wyglądało to w Finlandii, gdzie najpierw zajęto się warunkami byto­ wymi ludności oraz stosunkami etnicznymi między Szwedami a Finami (93.2% ludności posługuje się językiem fińskim, 6,6% szwedzkim). 3 W swoim wystąpieniu prof. Matti R e s a n e n z Uniwersytetu w Jyvaskylá przedstawił główne kierunki badań nad miastami Finlandii, Z S R R , Czechosłowacji, N R D , Jugosławii 1 Ostseefinnische Untersuchungen Keskinen Jyváskylassa 2 Der Wandel, der Dorfer dem er sten Weltkrieg, Ergebniss eines Finnisch-Sowietisch Symposion, Heiki 1982. und Stddte II fmnisch - und gegenseitige sowjetisch ethnographisches Beeinflussung Symposjum in der Zeil in Moskau, nach 18-22 April 1983, Helsinki 1985. L ó n n g v o s t , Matti R á s á n e n [орг.]. 3 M. Rásánen, Der weisen der ethnologischen Volk in der Stadt. Stadtforschung. Über die theoretisch-methodischen Annáherungs- �247 KRONIKA oraz Polski. Zwrócił on uwagę, że kraje socjalistyczne koncentrują się na badaniach proletariatu, jego kultury i sposobu życia. W Europie badania nad miastami prowadzone są w ramach projektu siedmiu krajów i koordynowane przez Centrum w Wiedniu. Ich przedmiotem jest głównie problem rodziny wiejskiej i miejskiej. W Europie Zachodniej badania e t n o l o g ó w idą w dwu kierunkach: kultura klasy robotniczej i kultura d u ż e g o miasta. 4 Prof. S. I . B r u k z Instytutu Etnografii A N Z S R R stwierdził, że przy badaniu miast należy u w z g l ę d n i ć strukturę ludności, rolę industralizacji oraz agrarnych p r o b l e m ó w w gospo­ darce. Zwrócił też uwagę, że l u d n o ś ć miejska różni się od wiejskiej parametrami demograficz­ nymi: wielkością reprodukcji, strukturą wieku, aktywnością migracyjną. Poruszył ponadto zagadnienie różnic w nomenklaturze miasta, osiedla czy wsi w zależności od liczby mieszkańców, liczby m i e s z k a ń c ó w na k m , poziomu gospodarki komunalnej: elektryczności, w o d o c i ą g ó w oraz struktury społeczno-kulturowej. Jednym z kryteriów pozwalających odróżnić miasto od wsi jest struktura zawodowa. W badaniach radzieckich miasta ujmowane są z a r ó w n o historycznie, j a k i statystycznie. W mniejszych miastach widoczne jest przenikanie kultury miejskiej i wiejskiej. Najczęściej też na ich przykładzie pokazywane są poszczególne elementy kultury. Szuka się m. in. odpowiedzi na pytania, jakie jest miejsce osiedla miejskiego we współczesnym świecie i jak d ł u g o będą utrzymywały się granice między miastem a wsią oraz miejskim i wiejskim sposobem życia? Prof. Bruk uważa, że na podstawie określenia s t o s u n k ó w między miastem a wsią m o ż n a ukazać charakterystykę s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n ą i geograficzną kraju lub regionu. 2 Kontakty kulturalne między miastem a wsią jako czynnik etnokulturowego rozwoju Rosjan przedstawiła O . R . B u d í n a z Instytutu Etnografii A N Z S R R . W latach osiemdzie­ siątych prowadzono badania etnograficzne w centralnym regionie Z S R R , najbardziej zurbanizo­ wanym. Miasta i centra wiejskie tego regionu są zamieszkane prawie wyłącznie przez Rosjan. W czasie badań starano się m. in. uzyskać o d p o w i e d ź na pytania, j a k liczba k o n t a k t ó w między wiejską i miejską populacją wyraża się w kulturze. Wzajemne oddziaływanie najbardziej widoczne jest w kulturze materialnej (np. w budownictwie obserwuje się wpływy tradycyjnej kultury ludowej). Odmiennie wygląda sprawa stroju, gdzie nowa moda przenikała z miasta na wieś. Obecny ubiór chrakteryzuje się postępującą standaryzacją. Istnieją jednak pewne elementy tradycyjnego stroju rosyjskiego: filcowe buty, rękawice z jednym palcem, chustki, fartuchy itp. 5 Mieszkańcy miast i wsi uczestniczą w festiwalach, tzn. obchodach jubileuszy miast, uroczystościach dla uczczenia wykonywanego zawodu czy rolniczych zwyczajach związanych z kalendarzem, np. w m a ł y m miasteczku Soligalich (region Kostroma) odbywa się festiwal hodowli bydła, który od przeszło 20 lat o b c h o d z ą wspólnie mieszkańcy miasta i hodowcy. R o z w ó j obrzędu weselnego wskazuje tendencję włączenia do uroczystości elementów, które są popularnymi rosyjskimi tradycjami, np. witanie państwa m ł o d y c h chlebem i solą. Elementy zabawowe drugiego dnia wesela wzajemnie się przenikają, np. wiejskie tłuczenie garnków, zamiatanie p o d ł o g i przez p a n n ę m ł o d ą z miejskim odczytywaniem telegramów, pokazywaniem g o ś c i o m prezentów. W ZSRR życia, zwraca styl tworzony ten przebiega problem adaptacji m i g r a n t ó w w mieście, ich włączenie się w miejski sposób uwagę historyków, etnografów, s o c j o l o g ó w . W e d ł u g O . Szkaratana miejski jest przede wszystkim w dużych miastach, w mniejszych i na wsi proces znacznie wolniej. Kierunki i tendencje z a c h o w a ń m i g r a n t ó w są determinowane 6 4 S. I. B r u k , Stádte s O. R . B u d i n a , Cultural of ethnological in der gegenwartigen Well. and everyday life interaction of town und country as a factor development of the Russians (based on the materials of expeditions organized in the 1980-s). 6 O . I. S h k a r a t a n , Migrants behavior (wyniki badań z lat maszynowego). in Leningrad: the character 1976-1977 przeprowadzonych of culture and wśród p r a c o w n i k ó w everyday przemysłu �248 KRONIKA przez zbliżenie kultur i s p o s o b ó w życia w miastach różnych t y p ó w i we wsiach. Współ­ czesne środki masowej komunikacji ułatwiają wzrost interregionalnych p o w i ą z a ń , przyczyniają się do formowania s t e r e o t y p ó w z a c h o w a ń na bazie kultury wielkich miast. Masowa komunikacja ma jednak destrukcyjny wpływ na dawne formy kultury (folklor, sztukę ludową, osobowe). Wielkie miasta nawet z dominującą n a r o d o w o ś c i ą rodzimą są zawsze W Leningradzie np. mieszkają ich przedstawicieli Wszystkie grupy zachowuje mają ich życia m o ż n a reprezentacje swój język, prawie j e d n a k o w ą wiązać więcej niż 100 tradycje podstawę z "odrębnościami narodowości. kulturowe do i kontakty polietniczne. Wielu przyjacielskie działalności. Różnice kultury, a nie np. z różnicami spośród kontakty. w w sposobie standardzie ż y c i o w y m . Podczas przeprowadzonych badań zwracano u w a g ę na liczbę książek w bibliotece prywatnej, uczęszczanie do teatru, organizowanie czasu wolnego, sposób rekreacji oraz ś r o d o w i s k o materialne: urządzenie gospodarstwa domowego, meble, środki transportu i sprzęt sportowy, rodzaje aktywności kulturalnej. W tej ostatniej dziedzinie występują znaczne różnice między leningradczykami a migrantami. Jedną z metod badania miasta w Finlandii na przykładzie analizy źródeł ludnościowych i danych demograficznych dotyczących miasta Lappenranta w latach 1918-1967 (miasto liczące ponad 50 tys. mieszkańców) 7 przedstawił J . Antikainen . Wykorzystał on archiwa oraz materiał statystyczny klasyfikujący i określający m i e s z k a ń c ó w pod względem struktury wieku, płci. Autor stwierdził, że spisy ludności mają ogromną wartość przede wszystkim przy badaniu d u ż y c h miast. N a podstawie materiałów statystycznych, a r c h i w ó w cywilnych i rejestrów o k r ę g o w y c h m o ż n a bowiem ustalić strukturę z a w o d o w ą i rodzaj pracy, określić działające organizacje, scharakteryzować rodziny mieszkające w mieście itp. 8 R ó w n i e ż na podstawie materiału statystycznego Pekka T o i v a n e n ukazał etapy industralizacji miasta Pietrasaari p o ł o ż o n e g o nad Z a t o k ą Botnicką. Pierwszy jej etap miał miejsce w latach sześćdziesiątych X I X w., dzięki cykorii, rozwojowi przemysłu cukrownia). Kolejny etap na przełomie spożywczego wieków to (browar, mechanizacja przetwórstwo fabryki oraz innych zakładów. Nastąpił w ó w c z a s znaczny wzrost liczby mieszkańców, struktura ludności: największą grupą stali się robotnicy, liczba kupców i tytoniu zmieniła się rzemieślników p o z o s t a ł a natomiast na tym samym poziomie, co p ó ł wieku wcześniej. N a początku X X w. nasiliła się emigracja ze w z g l ę d ó w ekonomicznych i politycznych. Do Ameryki wędrowali przede wszystkim Szwedzi, w związku z czym Finowie stali się g ł ó w n ą grupą n a r o d o w o ś c i o w ą w mieście. Sytuacja l u d n o ś c i o w a uległa zmianie, przed i po I wojnie światowej, kiedy Szwedzi wracali do Pietarsaari, a Finowie emigrowali. 9 Kolejny s p o s ó b badania miast Finlandii ukazał T . V i r t a n e n omawiając małą s p o ł e c z n o ś ć osiedla Pihlava k o ł o w różnych Pori. okresach. W Przedstawił 1920 on zajęcia r. w Halssi został ludności założony oraz charakter tartak. D o społeczności osiedla napłynęła ludność wiejska. Zaczęła się tworzyć nowa s p o ł e c z n o ś ć charakteryzująca się cechami agrarnymi. W latach czterdziestych nastąpiła integracja. W p o ł o w i e X X w. dokonywano napraw tartaku. Mimo modernizacji wyprowadzali miał miejsce odpływ pracowników, się. W latach siedemdziesiątych a próbowano mieszkańcy rozebrać osiedla tartak. Na stopniowo początku lat osiemdziesiątych osiedlem zajęło się Towarzystwo budowlane w Pori, wykonując renowację d o m ó w . Napłynęli nowi mieszkańcy i zaczął się nowy okres dla osiedla. Inny rodzaj materiału wykorzystano do ukazania struktury życia codziennego 30 rodzin zamieszkujących w Helsinkach na początku naszego stulecia. N a podstawie p y t a ń kwestionariusza starano się u z y s k a ć dane na temat mieszkania, domu, ś r o d k ó w utrzymania, scharakteryzować rodzinę, jej życie codzienne, 7 J . A n t i k a i n e n , Die Bedeutung fur die Stadtforschung. 8 9 prace domowe oraz kontakty z sąsiadami. Wyniki tych der Bevólkerungsquellen Am Beispie! der Stadt Lappenranta P. T o i v a n e n , The industrialisation of Pietrasaari T. Virtanen, A Pihlava sawmill. small community? As an und der badań Bevólkerunsforschung 1918-1967. (Jacobstad) example Halssi 1860-1910. a residental ares of A �249 KRONIKA 1 0 przedstawiła A . M . Astrom . Przy doborze rodzin zwracano uwagę na z a w ó d głowy rodziny. Jak wykazały badania w latach 1910-1920 większość z przebadanych rodzin miała przeważnie jeden p o k ó j (były to mieszkania w domach drewnianych, dwupiętrowych). Wszystkie czynności ż y c i o w e : jedzenie, odpoczynek, sen odbywały się więc na ograniczonej przestrzeni. W rodzinie robotniczej było od 1 do 6 dzieci. W rodzinach mieszczańskich od 2 do 5. W rodzinach tych była przeważnie zatrudniana służba. W mieszkaniach znajdowała się sypialnia rodziców, p o k ó j dziecinny, jadalnia, salon, p o k ó j głowy rodziny, kuchnia, służbówka, łazienka, ubikacja oraz kredens. Przedstawiciele tej grupy to: urzędnicy, lekarze, wojskowi, kupcy. R ó ż n i e wyglądał dzień powszedni w p o s z c z e g ó l n y c h grupach. W rodzinach robotniczych ojciec pracował od 6 rano do 17, nieraz dłużej. Matka z a j m o w a ł a się domem, często pracowała jako sprzątaczka lub praczka. Dzieci zbierały drewno, o p i e k o w a ł y się m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m . W rodzinach mieszczańskich była rytualizacja życia codziennego: ustalone godziny p o s i ł k ó w oraz o b o w i ą z k i . Matka zajmowała się domem korzystając z pomocy kucharki i p o k o j ó w e k . R o d z i n ę utrzymywał ojciec. Wszelkie stosunki były bardziej czytelne w rodzinie mieszczańskiej niż w robotniczej. Rodzina robotnicza to grupa koherentna: z jednej strony matka i dzieci, z drugiej ojciec. W rodzinie mieszczańskiej widoczne były trzy „pola": matki, dzieci, ojca — podzielone przez matkę. Czas wolny rodziny mieszczańskiej organizowała matka. B y ł o to najczęściej w s p ó l n e czytanie, muzykowanie, słuchanie gramofonu, wizyta s ą s i a d ó w lub u sąsiadów, zajęcia i zabawy dla dzieci: rysowanie, malowanie, modelowanie, teatrzyk. Życie rodzinne i sąsiedzkie r o b o t n i k ó w wyglądało zupełnie inaczej. Wieczorem matka reperowała ubrania, dzieci bawiły się, odrabiały lekcje, czytały książki z wypożyczalni, ojciec czytał gazetę lub wykonywał drobne naprawy w domu. Chodzono do kina lub na festyny. Miejscem zabaw było przeważnie p o d w ó r k o albo ulica. W środowisku wiejskim Finlandii w latach dwudziestych dzieci bawiły się w dużych grupach. Nie miały specjalnych zabawek, zastępując j e różnymi przedmiotami. W tych zabawach odgrywały one określone role. Miejsce do zabaw było pod stołem w izbie lub w warsztacie ojca. Bawiono się w lesie, na polu bez oznaczonych granic. Znaczny w p ł y w na a k t y w n o ś ć w grach i zabawach miały pory roku. W lecie grano w piłkę, urządzano biegi, bawiono się w chowanego, imitowano także prace ludzi dorosłych lub czynności wykonywane w czasie świąt czy o b r z ę d ó w . W zimie w związku z koniecznością pozostawania w domu było mniej miejsca do zabaw. W mieście dzieci bawiły się w piwnicach, na dachach, placach budowy, drogach do szkoły, ulicach, w sklepach. Dzieci wiejskie miały wiele o b o w i ą z k ó w . D z i e c i ń s t w o u p ł y w a ł o im przeważnie na pracy w gospodarstwie. Zabawkami ich były głównie wyobrażenia zwierząt, piłki, wyroby gliniane. W latach trzy­ dziestych zaczęto k u p o w a ć dzieciom zabawki jako prezenty urodzinowe i b o ż o n a r o d z e n i o w e . Dzieci miejskie otrzymywały natomiast po raz pierwszy zabawki mechaniczne, głównie zwierzęta. U w a ż a n o , że dzieci nie powinny za d u ż o się bawić. P r ó b o w a n o od razu p r z y g o t o w a ć je do d o r o s ł e g o życia. W rodzajach zabaw widoczne są sfery zainteresowań dziecięcych, w zabawach zaś pozycja dziecka w społeczeństwie, stwierdził autor kolejnego wystąpienia — B. L ó n n g v i s t . 11 Jedną z nowych form spędzania czasu wolnego we współczesnej Finlandii są spotkania w „pubach". Próbę analizy kultury „ p u b u " podjął P. A l a s u u t a r i . Kulturowe formy życia zostały ukształtowane przez warunki rolniczej produkcji. Zwrócił on u w a g ę na rodziny mieszkające w o k ó ł miast, a zwłaszcza na podział prac kobiecych i męskich. Dyskusyjne jest jego stwierdzenie o p o d o b i e ń s t w i e funkcji p e ł n i o n y c h przez dom, ż o n ę i m ę ż a oraz „pub", portiera (ojciec, kierownik) i kelnerkę (obiekt flirtów, p o s t a ć matki). 12 1 0 dieses A . M . A s t r o m , Die Struktiermg Jahrhunderts. des Altagsleben in 30 Familien in Helsinki 1 1 Bo L ó n n g v i s t , Die Spielverháltnisse 1 2 P. A l a s u u t a r i , The study of the suburban pubpresentation der Kinder im Land-und Stadtmilieu. of the method. am Anfang �250 KRONIKA Radzieckie badania nad rodziną w ZSRR, stwierdził 1 I. A . Griszajew '. wspólne kierunki rozwoju rodzin wśród różnych n a r o d o w o ś c i Z S R R . odnotowują Liczne dane pokazują, że urbanizacja i towarzyszące temu procesy prowadzą do zwiększenia więzi między i żoną, do kształtowania stylu małżeńskich ilustracją jest tych procesów stan stosunków małżeńskich i sposobu i rodzinnych mężem życia rodzinnego. norm w Żywą Estońskiej S R R , gdzie miasta i osiedla charakteryzują się dużym stopniem urbanizacji. Materialne p o ł o ż e n i e rodziny aktualnie w dużym stopniu zależy od z a r o b k ó w kobiet, w wielu rodzinach bowiem żony zarabiają więcej niż m ę ż o w i e . W ocenach cech przypisywanych kobietom i m ę ż c z y z n o m odnajdujemy natomiast ślady tradycyjnych p o g l ą d ó w . Niemal p o ł o w a mieszkańców miast uważa, że głównymi zaletami kobiet są dobre zarządzanie gospodarstwem domowym i oszczęd­ ność. Mniej ważna jest atrakcyjność i urok osobisty. Najniżej oceniano zaangażowanie zawodowe żony oraz jej a k t y w n o ś ć społeczną. U mężczyzn cenione jest dobre następnie poświęcenie się zawodowi zarządzanie gospodarstwem domowym oraz pilność, i działalności społecznej. N a k o ń c u znajduje się urok osobisty m ę ż c z y z n y i jego wygląd. Opinia m i e s z k a ń c ó w wsi na ogół pokrywa się z opinią m i e s z k a ń c ó w miast. Kobiety estońskie twierdzą, że przeważnie rozwiązują większość ważnych p r o b l e m ó w rodzinnych. Liczba rodzin, w których m ą ż i ż o n a wspólnie rozwiązują problemy, wzrasta wśród młodszych grup wiekowych oraz o s ó b z wyższym wykształceniem i poziomem kultury. Wykształcenie kobiet odgrywa dużą rolę w zmianie s t o s u n k ó w rodzinnych. Coraz mniejsze są różnice między rodzinami miejskimi i wiejskimi. Griszajew podkreślił, że opisane procesy nie są charakterystyczne tylko dla E s t o ń c z y k ó w . Występują one także wśród innych grup etnicznych w Z S R R . Kolejny referat p o ś w i ę c o n y był weselu w Estonii. Jak stwierdzili N . Szligina i W. K a t i t s zaczęło się ono zmieniać w końcu X I X w., obrzęd uległ skróceniu. w wiejskiej obrzędowości odgrywał śłub kościelny. Ważną rolę Wesele bez tego elementu znane tylko wśród r o b o t n i k ó w i inteligencji miejskiej. Dopiero w latach pięćdziesiątych w Tartu komisję do spraw obrzędowości. W 1958 r. opracowano rytuał 14 zwłaszcza było utworzono ślubu cywil­ nego. W latach 1985-1986 przeprowadzono badania statystyczno-etnograficzne ludności lapońskiej w rejonie M u r m a ń s k a . Jak podaje T . W. Lukjaczenko'-\ zajmowano się zajęciami ludności, awansem s p o ł e c z n o - z a w o d o w y m , kulturą materialną, językiem, zwyczajami, kontaktami międzyetnicznymi, rodziną itd. Zestawienie e l e m e n t ó w tradycyjnych i współczesnych stworzyło obraz społeczności zamieszkującej te tereny. Badaniami objęto 450 o s ó b od 16 lat wzwyż. W ZSRR Lapończycy mieszkają na wyspie Lovosersk i w okręgu Kola w rejonie murmańskim. Oprócz L a p o ń c z y k ó w mieszkają tam także K o m i , N e ń c y , Rosjanie. Ze wstępnych opracowań wynika, że kontakty międzygrupowe są w a ż n y m czynnikiem p r o c e s ó w etnicz­ nych. Język lapoński u ż y w a n y na Płw. K o l a dzieli się na trzy dialekty: notoserisz, okangisz. Mają one 10 narzeczy, stąd trudności w porozumieniu się. 80% kildisz, Lapończyków zna lapoński, ale tylko 1/3 rozumie swoich r o d a k ó w z różnych miejscowości. Informatorzy podawali, że rozumieją tylko swoich sąsiadów. Utrudnia to rozwój języka pisanego oraz naukę kildisz). w szkole (elementarz wydany jest w W 1985 lapońsko-rosyjski. Obejmuje on 8000 s ł ó w i różnych dialektów. r. ukazał się W codziennych słownik kontaktach u ż y w a się dielektów lapońskich, języka komi i rosyjskiego. P o ł o w a L a p o ń c z y k ó w w rodzinach jednonarodowych mówi w domu po lapońsku, 30% po " I. A . G r i s h a e v , Chandes in the family attitudes of the 1 4 1 ? lapońsku i rosyjsku. Wzrasta Estonians. N . V . S c h l i g i n a , W. K a l i t s , Das modeme Hochzeitzeremoniell in Estland. Т. V. L u k j a t s c h e n k o , R . A . G r i g o r e v a , Etnosprachliche Situation Saamen (nach dem vorlaufigen Angaben der statistisch — ethnographischen 1985-86). bei den Kola Expedition von �251 KRONIKA znaczenie jeżyka rosyjskiego z uwagi na potrzebę jego znajomości w pracy, w rozmowach z kolegami, przy czytaniu gazet i książek oraz słuchaniu radia. Wszyscy Lapończycy zamieszkujący na terenie obszaru m u r m a ń s k i e g o znają rosyjski. Przywiązują jednak dużą wagę do posługiwania się własnym językiem jako symbolem przynależności etnicznej. 1 6 R. Rásánen z Uniwersytetu w Y y v á s k y l á oraz N . Poliszczuk z Instytutu Etnografii AN ZSRR zajęły się świętami p a ń s t w o w y m i swoich krajów. R . Rasanen uważa, że „praktyka świąteczna jest lustrem społeczeństwa". Święta odgrywają dużą rolę w życiu całego społeczeństwa, grup społecznych, rodziny. We współczesnym społeczeństwie zwyczaje związane ze świętami charakteryzują się dużą dynamiką. Zmiany te są odzwierciedleniem przemian p r o c e s ó w społecznych. Przy omawianiu różnych zwyczajów należy uwzględnić obok potrzeb ludzkich także czynniki ideologiczne. Trzeba też zwrócić uwagę na mechanizmy sterowania świętami, czynniki p o w o d u j ą c e manifestacje. Ł a t w o poznać, jak pewne święta panującego systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o umacniają się, podczas gdy inne tworzą „przeciwświęta" odpowiadające odmiennej ideologii. R . Rasanen swój referat zilustrowała wynikami badań przeprowadzonymi w Lappenrancie na podstawie analizy prasy od lat osiemdziesiątych X I X w. do sześćdziesiątych X X w. 1 7 W charakterze świąt widoczna jest polityczna historia i społeczny rozwój Finlandii. Znaczny wpływ na strukturę świąt wywarły zwyczaje z c z a s ó w carskich, kiedy to Finlandia była pod panowaniem Rosji. Władza ma zawsze swoich przeciwników, a kultura panujących swoją kontrkulturę. W X I X w. mieszczańsko-liberalna ideologia narodowa i opozycja spo­ łeczna w Finlandii utworzyły swoje święta, symbole, wzory. W świętach miejskich w dalszym ciągu znaczną rolę odgrywały formy zaczerpnięte z uroczystości wojskowych: marsze, parady, muzyka, inspekcje, festyny. W latach dwudziestych i trzydziestych zamiast symboli panujących w okresie caratu wprowadzono tzw. dni flagowe (nastąpiła zmiana barw flagowych z czerwono-żółtych na biało-niebieskie). Pod koniec X I X w. przeciwwagą dla o b c h o d ó w świąt związanych z kultem cara były obchody dni wielkich F i n ó w : Snellmana, Runeberga, Lónrota. O d 1928 r. obchodzony jest dzień Kalevali jako dzień narodowy oraz łączności z narodami ugryjskimi: Estami i Węgrami. D z i e ń niepodległości świętuje się 6 grudnia. Przed wojną obchodzono także 1 maja. Po I I wojnie światowej dawne święta kościelne (np. dzień zmarłych 1, 2 listopada) zmieniły swoje znaczenie. P o z o s t a ł o ś ć kultu b o h a t e r ó w widoczna jest zwłaszcza w świętach obchodzonych przez przesiedleńców z Karelii (czczenie dusz pozostałych na opuszczonych terenach zmarłych). Obchodzone są wieczory p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m : na cmentarzu składa się wiązanki. Duchowni odprawiają msze. Władze miasta Lappenranta organizują także Sylwestra, dni flagowe, obchody ku czci „wielkich ludzi". D z i e ń Kalevali (28 lutego), św. Jana (24 czerwca) oraz dzień urodzin gen. Mannerheima (4 czerwca). N . Poliszczuk zwróciła uwagę na historię świąt państwowych w Z S R R , od nowych, tworzonych po Rewolucji do obchodzonych współcześnie. P o c z ą t k o w o charakterystyczne były mityngi i demonstracje, podczas których starano się osiągnąć cele ideologiczne poprzez mowy i obrazy historyczne. N a placach miast o d b y w a ł y się masowe koncerty. W latach dwudziestych popularne były „czerwone śluby" i chrzciny, tzw. „oktiabriny". Aktywizacja procesu tworzenia nowych o b r z ę d ó w miała miejsce w latach sześćdziesiątych. U k a z a ł y się w ó w c z a s wydanictwa zawierające scenariusze o b r z ę d ó w socjalistycznych. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte charakteryzują się zwrotem ku tradycji etnicznej. Są obchodzone dni miast, wsi, ulic, rejonów i dzielnic. Kultywuje się święta i zwyczaje związane z pracą: dni zawodowe, wieczory ku czci pracy, hołd starym rodzinom robotniczym, święto m ł o d y c h r o b o t n i k ó w . Obchodzone są święta regionalne i narodowe, uroczystości ku czci bohaterów oraz 7 listopada, 1 maja. dzień konstytucji Z S R R , 8 marca. 1 0 R . R a s a n e n , Die ort lichen Festtradition. 1 7 Spiegelung vor herrschender Ideologie und Gegenideologie N . S. P o l i s c h t s c h u k , Rolle der gegenwdrtigen Stadt in der Erhaltung und der Jestuchen Tradition (am Beispiel der Geselschaftfeste). in der Entwicklung �252 KRONIKA Przysłuchując się wszystkim referatom stwierdziłam, że konieczne jest uściślenie roz­ wiązań badawczych i metodologicznych. Zebrani postanowili, że najlepszym rozwiązaniem byłoby przeprowadzenie wspólnych b a d a ń w dwu miastach (jednym w Finlandii, drugim w Z S R R ) oraz prześledzenie historii i współczesnych przemian w e d ł u g wspólnie opracowanego kwestionariusza. Małgorzata Orlewicz DZIEŃ K A R A I M S K I W PIENIĘŻNIE 25 kwietnia Werbistów w 1987 r. Pieniężnie zorganizowano „Dzień w Misyjnym karaimski". Seminarium B y ł o .to już trzecie Duchownym Księży kolei — po islamie z i judaizmie — „ P i e n i ę ż n i e ń s k i e spotkanie z religiami". Obecna sesja p o ś w i ę c o n a została religii karaimskiej, która za p o d s t a w ę wiary ma Pięcioksiąg, a Chrystus i Muhammad są przez nią uznawani za p r o r o k ó w . Karaimi to nie tylko religia, ale także naród. „ D z i e ń karaimski" rozpoczął się uroczystą mszą, po której dokonano otwarcia wystawy pamiątek K a r a i m ó w polskich, przygotowanej w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium. Po wystawie o p r o w a d z a ł dr Aleksander D u b i ń s k i , sekretarz zarządu Karaimskiego Związku Religijnego w Polsce. Przed rozpoczęciem sesji słowo wstępne wygłosił ks. dr Eugeniusz Śliwka, główny organizator„Pieniężnieńskich s p o t k a ń z religiami" i dyrektor Muzeum podkreślając, że chciałby, aby Pieniężno stało się miejscem prezentacji zwłaszcza tych religii, które mają wyznawców w naszym kraju. Ich o b e c n o ś ć jest dobrą nauczycielką życia w okresie wzajemnego porozu­ mienia i dialogu. Oficjalnego otwarcia sympozjum d o k o n a ł ks. mgr Stanisław Piotrowski — rektor Semi­ narium. N a temat Karaimów w Polsce i na Litwie do 1945 r. m ó w i ł a Anna Sulimowicz z Warszawy. U k a z a ł a ona genezę i rozprzestrzenianie się K a r a i m ó w w Europie i p ó ł n o c n e j Afryce oraz historię ich dotarcia na Karaimów w latach 1918-1939 o m ó w i ł pt. Z życia Karaimów trockich Karaimi w Polsce Szymona Pileckiego, miejsce osiedlenia, po tereny w okresie 1945 r. to dawnej szczegółowo Polski i Litwy. Aleksander Sytuację Dubiński w społeczną wystąpieniu międzywojennym. tytuł referatu przedstawionego przez doc. prezesa Karaimskiego Związku Religijnego dr hab. w P R L . Prelegent życie społeczne i status prawny K a r a i m ó w w Polsce ukazał od c z a s ó w wojny do dnia dzisiejszego. Mgr Grzegorz Pełczyński z Uniwersytetu A d a m a Mickiewicza w Poznaniu m ó w i ł o ś w i a d o m o ś c i etnicznej Karaimów polskich. Skupiska karaimskie poza Polską to temat wystąpienia mgr Ireny Jaroszyńskiej z Warszawy. Obecnie żyje na świecie ok. 20 tys. Karaimów, a największe ich skupiska istnieją w ZSRR. Polsce, Izraelu, Turcji i USA. Trzy podstawy nauki K a r a i m ó w : Biblię, analogię i trwałą tradycję przedstawiła Mariola Abkowicz z Wrocławia w referacie pt. Główne zasady doktrynalne i etyczne religii karaim­ skiej. O obrzędowości i obyczajach Karaimów mówiła mgr Kamila Traczyk, zapoznając zebranych ze świętami i postami karaimskimi, a także najważniejszymi wydarzeniami w życiu rodziny karaimskiej, tj. narodzinami dziecka, śłubami i pogrzebami. Sesję p o d s u m o w a ł ks. dr K o n r a d Keler, prowincjał Zgromadzenia S ł o w a B o ż e g o (Księży Werbistów). N a zakończenie „ D n i a karaimskiego" zaprezentowano film pt. „Ostatni Hazzan". reż. E w y Straburzyńskiej z O ś r o d k a T V we Wrocławiu, przedstawiający życie Karaimów polskich. „Pieniężnieńskie spotkania z religiami" są na pewno wzajemnym ubogaceniem i utrwalają we wszystkich uczestnikach szacunek oraz tolerancję dla ludzi inaczej wierzących i myślących. D z i ś najbardziej potrzeba ludziom nadziei, a religia najmocniej tę nadzieję w człowieku wyraża. Sławomir Więcek SVD �253 KRONIKA KULTURA I SZTUKA INDONEZJI 28 kwietnia 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w G d a ń s k u otwarto wystawę obrazującą" kulturę i sztukę Indonezji. Eksponaty zaprezentowane na tej wystawie p o c h o d z ą ze z b i o r ó w Muzeum Misyjno-Etnograficznego znajdującego się przy Misyjnym w całości Seminarium Duchownym Księży W e r b i s t ó w w Pieniężnie. Inicjatorem zorganizowania powyższej wystawy był kustosz Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , mgr Marian Kochanowski. Podczas otwarcia wystawy słowo wstępne wygłosił dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , podkreślając znaczenie wystawy, jak również z b i o r ó w pieniężnieńskich dla polskiej etnografii. Wprowadzenia do wystawy oraz problematyki z nią związanej dokonał dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego, ks. dr Eugeniusz Śliwka. Zaznaczył on w swojej wypowiedzi, iż wystawione eksponaty będące wytworami autentycznej sztuki ludowej Indonezji, w tym również sztuki chrześcijańskiej, są w całości darami polskich misjonarzy pracujących między innymi w Indonezji. Oprowadzeniem po wystawie zajął się mgr autor scenariusza i aranżacji Dariusz Piwowarczyk, student Seminarium, wystawy. Wystawa podzielona została na następujące działy merytoryczne: przedmioty codziennego użytku, tkaniny, ubiór, ozdoby strojów, instrumenty, broń, przedmioty z teatru cieni. Nie zabrakło r ó w n i e ż w y t w o r ó w związanych z tradycyjnym kultem religijnym Indonezji, jak też d e w o c j o n a l i ó w chrześcijańskich. N a j w i ę k s z y m zaintereso­ waniem cieszyły się maski kultowe oraz marionetki z teatru religijnego — wayang. Niemałe zaciekawienie wzbudziła również droga krzyżowa przedstawiona na tradycyjnych indonezyj­ skich batikách. Po uroczystości otwarcia wystawy odbyła się prelekcja ks. dr. E . Śliwki, który w swoim referacie o m ó w i ł wkład werbistów w takie dziedziny nauki, j a k : etnografia, religioznawstwo, muzealnictwo. N i e k t ó r e zagadnienia związane z kulturą i religią indonezyjską przedstawił wieloletni misjonarz na wyspach indonezyjskich, o. Jan Chachorek. Wystawa z pewnością przybliży problemy z zakresu wiedzy kulturoznawczej, ukaże pola i metody pracy misyjnej, a także uczuli wierzących na potrzebę misyjnego zaangażo­ wania. Artur Chludziński SVD DRUGI WYJAZD STUDENTÓW ETNOGRAFII U N I W E R S Y T E T U WARSZAWSKIEGO DO INDII Od 3 września do 20 listopada 1986 r. miał miejsce drugi wyjazd s t u d e n t ó w z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W do Indii (poprzedni odbył się w 1984 г.; informacje o nim patrz: „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, wane przez tę samą Anna Demska, -Kuśmierz, grupę studentów. D a g n o s ł a w Demski, Mateusz Wierciński, Tym Mariola z. I). Obydwa wyjazdy zostały zorganizo­ razem w Kander, udział 11 Jolanta Mróz, adiunkt w osób: Adamiak- (w tym okresie studentki V roku tłumaczki hindi) oraz Tomasz Fryźlewicz (lekarz). był dr Lech wzięło Kuśmierz, Magdalena Złocka (ówcześni studenci I V i V roku grafii), G r a ż y n a Grabowska i Anna Tarnowska przednio - wyjeździe Jacek etno­ indologii, Kierownikiem grupy — podobnie jak Katedrze Etnologii i Antropologii po­ Kulturowej UW. Efekty prac badawczych z w Katedrze i w Sekcji wystawy fotograficznej w Pałacu dydaktyczną przekazano Sekcji katalogu o m a w i a j ą c e g o 1984 r. były prezentowane na spotkaniach Indologii przy Instytucie Orientalistyki U W , Kazimierzowskim UW. Indologii. Komentarz do tematy opracowane w Indiach materiałem fotograficznym. Część seminaryjnych a także — w postaci fotogramów jako wystawy przygotowano w przez c z ł o n k ó w grupy, pomoc formie ilustrowane �254 KRONIKA D o s t r z e ż o n a konieczność uzupełnienia zebranych materiałów terenowych oraz ś w i a d o m o ś ć ich b r a k ó w stanęły na przeszkodzie wcześniejszych publikacji efektów badań. Indywidualnie natomiast były prowadzone prace, których perspektywę stanowiło przygotowanie rozpraw magisterskich. Jednoznacznie określone zainteresowania zjawiskami kulturowymi Indii i c h ę ć dalszego ich studiowania były przyczyną powstania projektu kolejnego wyjazdu. Myśl zebrania peł­ niejszych materiałów do prac magisterskich, jak i sprawdzenia własnych umiejętności prowa­ dzenia badań terenowych, przyświecała idei kolejnych prac badawczych. Niezależnie więc od prac nad tematami i materiałami przywiezionymi z Indii w roku 1984 podjęte zostały prace organizacyjne przygotowujące następne przedsięwzięcie. Rozpo­ częło je opracowanie projektu badań w Indiach — wybór czasu i miejsca pobytu grupy oraz skonkretyzowanie tematów, które będą realizowane przez poszczególne osoby. Znaczny wkład w przygotowania do wyjazdu (oprócz o s ó b . które wzięły w nim udział) mieli także Danuta Stasik - lektor hindi na U W (której ostatecznie stan zdrowia nie pozwolił na wzięcie udziału w samych pracach badawczych) oraz Andrzej Mirga pracownik Katedry Etnografii Słowian U J . przewidziany na opiekuna jednej z grup tematycznych (którego wyjazd niestety także nie doszedł do skutku). Jeżeli idzie o teren przyszłych badań zdecydowaliśmy, że musi to być obszar kulturowo i j ę z y k o w o zbliżony do tego, który poznawaliśmy w roku 1984. T o , co obserwowaliśmy w Riszikeś wielość świątyń, aśramów, instytucji związanych z kultem, tysiące pielgrzymów, i to, co wiąże się z ruchem pielgrzymowym handel różnorodnymi dewocjonaliami, roz­ maitość j ę z y k ó w , ubiorów, wspólwystępowanie e l e m e n t ó w siwaickich i wisznuickich, nastawienie się niektórych a ś r a m ó w na obsługę przybyszów spoza Indii, głównie z Ameryki Północnej i Europy, stanowiło niezwykle złożoną całość i na tyle s k o m p l i k o w a n ą , że w y m a g a ł o długotrwałych studiów. Jednakże dzięki swojemu charakterowi, pobyt w Riszikeś i później w himalajskich ośrodkach pielgrzymkowych (Badrinath, Kedarnath, Gangotri), dały znaczną s u m ę doświadczeń, bezpośrednie odczucie i u ś w i a d o m i e n i e złożoności kulturowej Indii, oswojenie się z jej wieloelementowością i zasadami funkcjonowania tych rozmaitych elementów. M o ż e m y powiedzieć — wybierając nieco w czas późniejszy — że gdyby właśnie nie pobyt w trudnym i skomplikowanym obrazie Riszikeś, nie byłoby w takim stopniu zadowalających rezultatów kolejnego wyjazdu. Znaczna część pielgrzymów przybywających do Riszikeś p o c h o d z i ł a z różnych rejonów Radżastanu. Wyróżniali się na tle innych i zwracali uwagę ubiorami i bogactwem o z d ó b . Z Radżastanu przybywały do Riszikeś nie pojedyncze osoby czy rodziny, nie grupy zorganizo­ wane przez rozmaite agencje, ale całe społeczności, lokalne wspólnoty z ludźmi starymi, kobietami, dziećmi, z własnym dobytkiem i żywnością, z naczyniami, posłaniami, a nawet o p a ł e m . Lecz także wśród nich m o ż n a było dostrzec znaczne różnice wskazujące na po­ chodzenie z różnych r e g i o n ó w i na przynależność do różnych wspólnot. Rodziły się wtedy pytania o kontekst kulturowy tych społeczności, a chęć znalezienia odpowiedzi kierowała w stronę Radżastanu. W s p o s ó b więc niemal oczywisty Radżastan stał się rejonem, na który zwróciliśmy szczególną uwagę wybierając teren przyszłych badań. Po zapoznaniu się z literaturą etnograficzną dotyczącą Radżastanu zdecydowaliśmy, że właśnie ten rejon będzie przyszłym miejscem naszego pobytu i prowadzonych obserwacji. Czas wyjazdu p o c z ą t k o w o przewidywany był na przełom grudnia 1985 i stycznia 1986, a okres pobytu na dwa i pół do trzech miesięcy. Jeśli chodzi o tematy, jakie mieliśmy zamiar realizować, to w części były one bezpośrednią kontynuacją zagadnień, nad którymi prowadziliśmy prace w Riszikeś, w części uległy przeformułowaniu i uściśleniu; podjęto też tematy zupełnie nowe. Rok 1985 poświęciliśmy na indywidualne prace nad wybranymi tematami, poszukiwanie i studiowanie literatury oraz na uciążliwe prace organizacyjne. Jednym z istotnych e l e m e n t ó w p r z y g o t o w a ń była nauka podstaw hindi prowadzona przez w c h o d z ą c ą w skład grupy D a n u t ę Stasik. Powszechne dosyć trudności finansowe, zdobywanie pieniędzy od różnych instytucji �255 KRONIKA (a szczodrobliwość s p o n s o r ó w była tym razem znacznie skromniejsza) i kolejne bariery administracyjne przesunęły planowany wyjazd na dalsze miesiące roku 1986. Pierwotnie planowany termin wyjazdu podyktowany był między innymi klimatem Radżastanu chcieliśmy nasze prace z a k o ń c z y ć przed upałami i przed porą deszczową. Trudności finansowe zmusiły nas do przesunięcia wyjazdu na czas po monsunie, czyli na początek września. Pierwsza p o ł o w a roku 1986 wypełniona była prócz p r z y g o t o w a ń organizacyjnych cotygodniowymi spotkaniami seminaryjnymi; uczestnicy ich kolejno przedstawiali swoją wiedzę o zagadnieniach, nad którymi pracują, projekty pracy w Indii oraz przygotowywane kwestionariusze. Rozmowy, dyskusje i dostrzegane w ich efekcie braki p o w o d o w a ł y , że do poszczególnych t e m a t ó w powracano niekiedy kilkakrotnie. Krokiem kolejnym były prace nad tłumaczeniem kwestionariuszy na hindi. M i a ł o to ułatwić pracę tłumaczom, a zarazem wprowadzić ich pełniej w sferę podejmowanych zagadnień. Przygotowaniem tłumaczeń zajęła się Danuta Stasik oraz pan Anwar, doktorant U J od wielu lat zamieszkały w Polsce. Dwoje spośród uczestników grupy, najbardziej w pracy zaawansowanych, p r z y g o t o w y w a ł o jednocześnie swoje prace magisterskie wyjazd miał im dostarczyć dodatkowego materiału porównawczego. Przygotowywane i realizowane później w Radżastanie tematy tworzyły kilka grup: I. Zagadnienia związane z sytemem religijnym: a. Kult domowy i świątynny pudża (M. Złocka); b. Ascetyzm indyjski jako alternatywna forma ludzkiej egzystencji (D. Demski); c. Drzewa kultowe w Indiach P ó ł n o c n y c h (M. Wierciński). I I . Tematy związane ze sztuką l u d o w ą : a. Mehendi sztuka zdobienia dłoni i stóp jej symbolika i znaczenie w tradycyjnej rodzinie hinduskiej (J. A d a m i a k - K u ś m i e r z ) ; b. Sańdżia świąteczne zdobienie d o m ó w (A. Demska); c. Techniki tkackie i metody ozdabiania tkanin i w y r o b ó w tkanych w Indiach Północnych (M. Kander); d. Wieś Molela jako miejsce produkcji wyobrażeń b ó s t w lokalnych mediacja między Wielką i Małą Tradycją (I. Kuśmierz). I I I . Zagadnienia dotyczące genezy C y g a n ó w : a. Badania nad grupami Bandżara i Gadulja Lohar (Lech Mróz). Pobyt w terenie nie wprowadził wane tak, jak je planowano, liśmy się. Jedynie były realizo­ i z mniejszymi nawet trudnościami, niż p o c z ą t k o w o obawia­ dodatkowo w zasadzie (na marginesie istotnych własnych zmian. Tematy prac podstawowych) kilka osób zainteresowało się plemienną społecznością Bhilów. Dwukrotnie uczestniczyliśmy w ich tanecz­ nych uroczystościach dokumentacja (w r ó ż n y c h miejscach) i przy okazji wykonana została d o s y ć bogata fotograficzna. W kilka dni po przylocie grupy do Delhi nastąpił wyjazd do Radżastanu. na bliskość ważnych c e n t r ó w religijnych oraz ze względu na tematy dotyczące Z uwagi społeczności koczowniczych (Bandżara i Gadulja Lohar) na podstawie miejsc pobytu wybraliśmy Udaipur, leżący w południowej części R a d ż a s t a n u , w okręgu Mewar. Wprawdzie już w Dehli odradzano nam ten teren przekonując choćby, że Bandżarowie i Gadulja Lohar nie zamieszkują w okolicach Udaipuru, jednakże zawierzyliśmy informacjom p o c h o d z ą c y m z literatury, decydu­ jąc się r o z p o c z ą ć badania właśnie od Udaipuru. Wkrótce przekonaliśmy się, że trudno było o lepszy wybór. Jednak początek pobytu nie był zbyt zachęcający. Wiele czasu zajęły poszukiwania instytucji i o s ó b , które m o g ł y b y służyć nam pierwszymi w i a d o m o ś c i a m i i p o m o c ą w nawiązaniu potrzebnych kontaktów, Lecz j u ż po kilku a także dniach udało badań terenowych. się nam uzyskać bardzo istotną pomoc od radą w wyborze miejsc pierwszych miejscowych instytucji. Przede wszystkim znaleźliśmy r o z m ó w c ó w i zasobne biblioteki w Tribal Research Institute i uzyskaliśmy w od Anthropological Survey Maharana Mewar of Institute India. Najbardziej i osobiście od wydatną dyrektora pomoc tej i opiekę instytucji, dr. �256 KRONIKA P. L . Menarii — p r ó c z pomocy w postaci literatury, w uzyskaniu potrzebnych informacji, znalezieniu odpowiednich r o z m ó w c ó w , w s k a z ó w e k co do miejsca badań. Instytut ten ofiarował nam bezpłatnie, na cały czas pobytu w Udaipurze, zakwaterowanie w swoim hotelu — aśramie, czyli ogromnie d u ż o , zważywszy s k r o m n o ś ć naszych z a s o b ó w finansowych. W bibliotekach tych instytucji znaleźliśmy znacznie więcej literatury i to bardzo wartościo­ wej, niż podczas p o s z u k i w a ń w kraju i poza P o l s k ą (nawet więcej niż w Delhi). Dzięki kierownikowi działu etnograficznego w L o k K a l a Mandal, panu Asha, m o g l i ś m y też o g l ą d a ć tańce Gauri w wioskach Bhilów, kończące cykl o b r z ę d o w y c h uroczystości. W czasie pierwszych trzech tygodni praca w bilbliotekach i rozmowy z pracownikami różnych instytucji przeplatały się z wyjazdami w teren i wywiadami prowadzonymi w Udaipurze. N a s t ę p n e tygodnie przeznaczone były na wywiady i wyjazdy w teren. Takie tematy, jak zdobienie d o m ó w , malowanie dłoni i stóp czy tkactwo, znacznie więcej szans dawały na uzyskanie odpowiedniego materiału w samym, bardzo z r ó ż n i c o w a n y m Udaipurze i jego najbliższych okolicach. Natomiast zbieranie w i a d o m o ś c i na temat Bandżara i Gadulja Lohar musiało o d b y w a ć się głównie poza Udaipurem. W pierwszych tygodniach pobytu cała grupa dwukrotnie wyjeżdżała na kilka Eklingdżi i do Nathdwary. Obie miejscowości sławne są ze znajdujących się tam stanowiących cel licznych pielgrzymek zwłaszcza Nathdwara daje się p o r ó w n a ć z pod względem liczby pielgrzymów. Badania prowadziliśmy w samych miasteczkach bliskich miejscowościach. dni do świątyń, Riszikeś i w po­ Mimo pomocy wymienionych wyżej instytucji, wiele trudu k o s z t o w a ł o ustalenie miejscowości, w których znajdują się większe skupiska grup koczowniczych. Lecz pobyt w Nathdwarze przyniósł efekty także w poszukiwaniu Bandżarów. Nie tylko udało się z l o k a l i z o w a ć ich skupiska, ale także wyjechać do kilku zamieszkałych przez nich wiosek i przeprowadzić tam wywiady. Czasami były to wyjazdy w odległe okolice, leżące w promieniu 40, 60 kilomterów Haldikhati, Rupakhera, Piawli, Samumfara i Bamania. Zwłaszcza ta ostatnia pełni ważną rolę dla Bandżarów, znajduje się tam świątynia i miejsce corocznych pielgrzymek Bandżarów Bamania (jednej z podgrup bandżarskich). W poszukiwaniu materiałów dotyczących sandżi, mehendi, tkactwa, poszczególne osoby odwiedzały też inne wioski okolic Nathdwary. W późniejszym czasie realizowanie t e m a t ó w p r o w a d z i ł o do jedno- lub kilkudniowych w y j a z d ó w do różnych miasteczek i wsi (Gokunda, Barwara, Molela). Większość z tych miejscowości leży w okręgu Mewar. Bardzo dobry okazał się p o m y s ł przygotowania (prócz kwestionariuszy) krótkich ankiet na temat tkactwa, mehendi i zdobienia d o m ó w . Rozdawane w Udaipurze i najbliższej okolicy przyniosły sporo odpowiedzi i potrzebnych informacji. Znaczną pomoc w badaniach nad kultem domowym i świątynnym okazali zaprzyjaźnieni mieszkańcy Udaipuru — Sudhir K u m a r i A . S. Chauhan. Pomagali w nawiązywaniu k o n t a k t ó w z kapłanami, pośredniczyli w rozmowach, pełniąc czasami rolę tłumaczy za co należą im się serdeczne p o d z i ę k o ­ wania. W drugiej p o ł o w i e naszego pobytu w Indiach jeden z u c z e s t n i k ó w grupy (D. Demski) przeniósł się z Udaipuru do Puszkaru na czas d w ó c h tygodni. W y n i k a ł o to z potrzeby poszukiwania r o z m ó w c ó w sadhu. Puszkar z wielością świątyń (i j e d n ą w Indiach świątynią Brahmy), sannjasinami, tłumami p i e l g r z y m ó w dawał znaczną gwarancję znalezienia odpowiednich informatorów, tym bardziej że zbliżało się Święto Światła (Diwali) — Nowy Rok, przypadające na 1 listopada, a później wielkie, doroczne targi wielbłądów. W tym czasie reszta grupy pracowała nadal w stolicy okręgu Mewar i w pobliskich miejscowościach. Celem kolejnych dwu- lub trzyosobowych wyjazdów było A b u Road i Mount A b u (sławny ośrodek pielgrzymkowy) oraz Chittogarh — dawna stolica okręgu Mewar (ważne miejsce w historii B a n d ż a r ó w i Gadulja Lohar) oraz wioska Bandżarakhera w całości zamieszkana przez B a n d ż a r ó w . Przedostatniego października z a k o ń c z o n o prace badawcze. W tym dniu grupa została zaproszona na r o z m o w ę przez maharadżę Udaipuru do Pałacu Śiwniwas, a wieczorem opuściła Udaipur. Dwie osoby pojechały do A d ź m e r u i Puszkaru, a reszta na Wyspę D i u , która do niedawna była enklawą — k o l o n i ą portugalską. Mimo wypoczynkowego i turystycznego �257 KRONIKA charakteru tego wyjazdu, miejsce nie było przypadkowe. Chcieliśmy zobaczyć kolonialno- -europejskie, a zarazem chrześcijańskie pozostałości i wpływ, j a k i wywarły na subkontynencie indyjskim, widoczny w architekturze, sposobie życia, zajęciach, cechach antropologicznych. Z Diu udaliśmy się do Adźmeru dni później wyruszyliśmy do książek i innych publikacji i Puszkaru — z b l i ż a ł y się bowiem targi wielbłądów. Delhi. Większość czasu zajęły nam oraz kontakty z zaprzyjaźnionymi Trzy tu jeszcze poszukiwania wykładowcami Uniwersytetu Delhijskiego — prof. J . P. S. Uberoiem i prof. Veena Das oraz innymi badaczami prowadzą­ cymi prace w zakresie interesujących nas tematów. Wynikiem pobytu grupy w Radżastanie są przede wszystkim wywiady i inne materiały terenowe (ankiety i dokumentacja fotograficzna) oraz d o s y ć bogata literatura. Widocznym efektem jest napisanie d w ó c h prac magisterskich d o t y c z ą c y c h Indii — zdanie egzaminu i uzyskanie tytułu magistra (D. Demski. M . Złocka). W trakcie p r z y g o t o w a ń magisterskie. Poza tym obie tłumaczki grupy p o d s t a w ą syoich p są kolejne cztery prace magisterskich uczyniły r a c materiały przywiezione z Radżastanu. G . Grabowska przygotowała pracę opartą na teksach mewarskich opowieści ludowych, a A . Tarnowska na legendarnych opowieściach Bandżarów. Mamy także zamiar przygotować artykuł do ..Etnografii Polskiej" oraz kilka innych publikacji. N a wiosnę 1987 przewidujemy zorganizowanie wystawy fotograficznej na Uniwersytecie oraz kilka spotkań seminaryjnych w Katedrze Etnografii i Antropologii Kulturowej U W i w Sekcji Indologii U W . W czasie pobytu Muzeum Azji w Radżastanie i Pacyfiku zakupiony został niewielki sztuk, mewarski, m a ł o m i a s t e c z k o w y ubiór zbiór przedmiotów dla malowanych na jedwabiu — 1 0 w Warszawie (kolekcja o b r a z ó w kobiecy wraz z ozdobami oraz zestaw stempli do druku tkanin — 11 sztuk). Wykonana została także dokumentacja fotograficzna poszczegól­ nych etapów i Pacyfiku powstawania obrazów zaowocuje dalszą K o ń c z ą c informację na współpracą jedwabiu. Być może i przygotowaniem o kolejnym wyjeździe s t u d e n t ó w serdecznie p o d z i ę k o w a ć tym. Przede wszystkim w ł a d z o m którzy przyczynili się do kontakt wystawy etnografii realizacji w UW z Muzeum galerii do Indii, naszych prac Azji Muzeum. chcemy badawczych. Uniwersytetu Warszawskiego i wielu osobom różnych instancji uniwersyteckich, które nam p o m a g a ł y . T a k ż e kierownikowi Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W Orientalistyki prof, dr Zofii UW doc. dr. Sokolewicz, kierownikowi Sekcji M. Krzysztofowi Indologii. którzy pomagali nam, służyli dobrą W zupełnie szczególny s p o s ó b w Indiach — bez dziękujemy dr. dr. ich pomocy Kumarowi Byrskiemyi wdzięczną nie i jego udałoby radą Indologii przy i tolerowali stałe zajmowanie nam uzyskać współpracownikom kierownikowi działu Sekcji czasu. pamięć zachowamy o osobach i instytucjach się z tych efektów. Antropological Survey Misra — dyrektorowi Tribal Research Institute, jego w s p ó ł p r a c o w n i k o m , panu Kachava. Instytucie oraz innym pracownikom etnograficznego 1 w Lok Kala Mandal a Serdecznie of India, szczególnie i panu Asha. Nade wszystko zaś z serdeczną wdzięcznością myślimy o dr. P. L . Menarii, dyrektorze Maharana Mewar Research Institute, którego serdecznej opiece, pomocy, pośredniczeniu w nawiązaniu k o n t a k t ó w , zdobywaniu literatury zawdzięczamy p o ł o w ę rezultatów naszej pracy. Wszystkim im najserdeczniej dziękujemy. ' ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE I J E G O NA STAREJ F O T O G R A F I I Lech Mróz, Magdalena Zlocka MIESZKAŃCY ( D O 1939 R . ) KONKURS I WYSTAWA Ikonografia, w tym fotografia, stanowi od dawna znaczące źródło w różnych dziedzinach badań humanistycznych, również w etnografii. Traktowana jest wielorako — najczęściej jednak jako pomocnicze narzędzie warsztatu badawczego lub jako wizualne uzupełnienie 17— Etnografia Polska. I . 33. z. I opracowań �258 KRONIKA naukowych, jako ilustracja opisywanych zjawisk. W niewystarczającym stopniu wykorzysty­ wano dotychczas fotografie jako rzeczywiste, masowe źródło zwłaszcza do badań historycznych i etnograficznych. Tymczasem wyniki d w ó c h o g ó l n o p o l s k i c h k o n k u r s ó w , próbujących odtworzyć fotograficzny wizerunek c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w polskich, dały nowy pogląd na znaczenie tego typu źródeł. Próbą kontynuacji tych k o n k u r s ó w (tym razem w wymiarze regionalnym) był konkurs o g ł o s z o n y 3 października 1986 r. w Muzeum Zagłębia w Będzinie przy współ­ pracy regionalnego tygodnika „ W i a d o m o ś c i Zagłębia". Celem jego było zgromadzenie materiałów do wystawy, która miałaby o d t w o r z y ć realia życia politycznego, gospodarczego, kulturalnego i s p o ł e c z n e g o regionu od czasu pierwszych rejestracji obrazu za p o m o c ą fotografii aż po rok 1939. W regulaminie konkursu zaznaczono, że organizatorów interesują fotografie obrazujące pracę w fabrykach, kopalniach i warsztatach rzemieślniczych, dokumentujące działalność w organizacjach i instytucjach politycznych, społecznych i kulturalnych, fotografie i stare w i d o k ó w k i rejestrujące zagłębiowskie ulice miast, osad i wiosek, zabytki, architekturę miejską i zabudowania wiejskie. Prosiliśmy o zdjęcia z życia prywatnego: szkolne, narzeczeńskie, ślubne i żałobne, oraz o d o k ł a d n e opisanie nadesłanych fotografii, zaznaczając, że ich wartość dokumentalna będzie tym większa, im dokładniej zostaną opisane. Konkurs z a m k n i ę t o 30 kwietnia 1987 r. N a p ł y n ę ł o 1457 fotografii, p o c z t ó w e k i szklanych klisz od 51 o s ó b i instytucji. Jury pod przewodnictwem doc. dr hab. Barbary Bazielich i prof. dr. hab. Jerzego Jarosa nagromadziło 18 i wyróżniło dalszych 14 o s ó b . Wystawę c z a s o w ą „Zagłębie D ą b r o w s k i e i jego mieszkańcy na starej fotografii (do 1939 г.)" otwarto 28 października 1987 r. O p r ó c z materiałów uzyskanych drogą konkursu do wystawy przeznaczono najciekawsze fotografie ze z b i o r ó w własnych (m. in. z zespołu 900 n e g a t y w ó w szklanych z atelier Arciszewskich w Będzinie), Muzeum Ruchu Robotniczego im. A . Zawadzkiego w D ą b r o w i e Górniczej, z b i o r ó w prywatnych Stanisława Bocianowskiego w D ą b r o w i e Górniczej oraz o ś r o d k a muzealno-dydaktycznego przy dąbrowskiej „Sztygarce". W ten s p o s ó b sporządzając scenariusz wystawy dysponowano prawie 1800 fotografiami, z których wybrano na wystawę 1/3 zbioru, tj. 600 fotografii i w i d o k ó w e k . Fotografie zgrupowano Rodzina. w 4 działach: Krajobraz, Praca, Życie kulturalne i społeczne. Zgromadzony materiał fotograficzny nie był jednolity pod względem dokumentacji; niektóre fotografie czy kolekcje fotografii posiadały wnikliwie sporządzone opisy, z niezwykle cennymi danymi (wzorcowe pod tym względem było opracowanie 59 fotografii Andrzeja Krakowskiego z Warszawy pt. „ W s p o m n i e n i a o Gzichowie i Zagłębiu D ą b r o w s k i m z okresu 1913-1939 г."), część jednak materiału była takich o p i s ó w pozbawiona. W sytuacji tej zrezygnowano z bogatej dokumentacji uznając, że ten „ ż y w i o ł o w y " charakter wystawy bez dokładniejszych badań nie deprecjonuje jej, pozwala natomiast ogólnie zorientować się w bogac­ twie materiału i jego wartości źródłowej. Rozpisując konkurs zakres przestrzenny celowo „ograniczyliśmy" jedynie pojęciem „Zagłębie Dąbrowskie", bliżej jego nie precyzując. W rezultacie otrzymaliśmy najliczniejsze fotografie z miast Sosnowca, D ą b r o w y Górniczej, Będzina i Czeladzi, sporadycznie zaś z Zawiercia, Siewierza, Myszkowa i S ł a w k o w a oraz okolicznych gmin. T a k zostało Zagłębie D ą b r o w s k i e zaprezentowane r ó w n i e ż na wystawie. Najstarszym eksponatem jest pamiątka związana z powstaniem styczniowym płasko­ rzeźba drewniana przedstawiająca zamek będziński z ukrytym napisem w otoku. O J C Z Y Z N Ę W O L N O Ś Ć R A C Z N A M W R Ó C I Ć P A N I E , z 4 fotografiami rodziny będzińskiej Żyburskich z roku 1886. C a ł o ś ć ekspozycji wzbogacają przykłady stosowanych w ó w c z a s aparatów fotograficznych, p o c z ą w s z y od kamery zakładowej ze statywem firmy F r . Wilde und Sohn z ok. 1890 г., a skończywszy na amatorskim aparacie typu B O X , firmy Eastman K O D A K C o . , Rochester, rok ok. 1923. O g ó ł e m na wystawie pokazano 8 aparatów z wyposażeniem. Wystawa zamyka ponad roczny okres pracy nad materiałami uzyskanymi w drodze konkursu, z własnych z b i o r ó w oraz obserwacji niektórych innych zaglębiowskich placówek kultury. Aby nie zaprzepaścić ogromnej wartości tego zbioru należy podjąć długoletnie �259 KRONIKA nad nim badania, tym bardziej że narzucają one o g r o m n ą liczbę t e m a t ó w do obserwacji: np. rozwoju miast zagłębiowskich, osadnictwa; rozwoju przemysłu, rzemiosła; dziejów instytucji i organizacji społecznych, oświaty, sportu i wypoczynku, teatru i amatorskich grup scenicznych, c h ó r ó w , regionalnych wydarzeń i uroczystości, a wreszcie obyczaju i mody. Andrzej Szymczyk POWSTAŁ OŚRODEK B A D A N I A K U L T U R Y MIASTA I M . P. H U L K I - L A S K O W S K I E G O W Ż Y R A R D O W I E W dniu 19 marca 1987 r. uchwałą Walnego Zgromadzenia c z ł o n k ó w Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa p o w o ł a n o do życia Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki- Laskowskiego. Fakt utworzenia O ś r o d k a jest konsekwencją rozwoju prac badawczych (głównie etnograficznych) p o ś w i ę c o n y c h kulturze miasta, w szczególności zaś środowiska robotniczego Nowo powstały Ośrodek jest p l a c ó w k ą społeczną opierającą się na ścisłej współpracy Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa i Mazowieckiego O ś r o d k a B a d a ń Naukowych (Stacja Naukowa w Żyrardowie), a przede wszystkim badaczy reprezentujących różne placówki naukowe czy wyższe uczelnie Warszawy oraz Łodzi. W praktyce Ośrodek jest zespołem badawczym w s p o s ó b m a ł o sformalizowany organizujący się w związku z badaniami nad kulturą miasta p r z e m y s ł o w e g o . Ośrodek uzyskał w krótkim czasie własną siedzibę, otrzymując do dyspozycji (wspólnie ze Stacją N a u k o w ą M O B N ) dawne mieszkanie Pawła Hulki-Laskow­ skiego-. W tej sytuacji Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa z d e c y d o w a ł o się również na podjecie p r ó b y utworzenia Muzeum Biograficznego P. Hulki-Laskowskiego z możliwością rekonstrukcji gabinetu pisarza. Będzie to miało również istotne znaczenie dla określenia struktury organizacji pracy merytorycznej Ośrodka. Przewiduje się bowiem utworzenie d w ó c h podstawowych d z i a ł ó w naukowych: 1) badań kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o , 2) badań i dokumentacji twórczości oraz działalności P. Hulki-Laskowskiego. N i e w ą t p l i w i e celem działalności O ś r o d k a będzie kontynuacja dotychczasowych kierunków badań (także prac dokumentacyjnych) oraz upowszechnianie w y n i k ó w prowadzonych prac. Na okres do 1990 r. przyjęto następujące g ł ó w n e kierunki prac badawczych: organizacja badań humanistycznych nad przeszłością i teraźniejszością kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o (Żyrardowa) na tle p o r ó w n a w c z y m (Mazowsze: tzw. linia przemysłowa, inne miasta i osady fabryczne regionu, wybrane ośrodki p r z e m y s ł o w e w innych regionach kraju); wszechstronna popularyzacja wiedzy o kulturze i społeczeństwie miasta p r z e m y s ł o w e g o (sesje naukowe i popularnonaukowe, odczyty, wydawnictwa własne, udział w wydawnictwach obcych itd.); gromadzenie i opracowywanie relacji, w s p o m n i e ń , u t w o r ó w literackich wiążących się z proble­ matyką kultury miasta (kultury środowisk robotniczych); 1 Zob. A. Stawarz, 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego, „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2, s. 177-182 (tamże bibliografia). - Paweł Hulka-Laskowski (1881-1946), znany żyrardowski literacki, religioznawca. Autor m. in. książki Mój Żyrardów przyczyniła się do zainteresowania etnografów kulturą pisarz i publicysta, krytyk (1934), która w znacznym stopniu środowiska robotniczego Żyrardowa. Pisarz ten wniósł także znaczny wkład pracy w rozwój kultury Żyrardowa. W przygotowaniu do druku znajduje się książka Paweł Hulka-Laskowski pisarz z robotniczym rodowodem (pod red. R . Leszczyńskiego), będąca p o k ł o s i e m sesji naukowej zorganizowanej w 40 rocznicę śmierci pisarza. Imię tego pisarza nosi również Miejska Biblioteka Publiczna w Żyrardowie. �260 KRONIKA popularyzacja dorobku t w ó r c z e g o oraz osiągnięć w działalności oświatowej i kulturalnej P. Hulki-Laskowskiego, patrona Ośrodka. Organizatorzy O ś r o d k a przewidują następujące formy prowadzenia prac badawczych: w ramach ścisłej współpracy O ś r o d k a z instytutami naukowymi i wyższymi uczelniami, w ramach małych z e s p o ł ó w tworzonych przez T P Ż i M O B N , w ramach przygotowywanych rozpraw doktorskich, a także poprzez organizację m ł o d z i e ż o w e g o koła naukowego. D o współpracy z Ośrodkiem zaproszeni zostali specjaliści zajmujący się od lat proble­ matyką kultury miasta przemysłowego. D o Rady Naukowej Ośrodka mającej p r o g r a m o w a ć działalność placówki w c h o d z ą m. in.: prof, dr hab. Anna Żarnowska ( I H U W ) , prof, dr hab. Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (Katedra Etnografii U Ł ) , prof, dr hab. Maria Ciechocińska (Instytut Geografii P A N ) , prof, dr hab. Rafał Leszczyński, doc. dr hab. Benon Dymek ( A N S ) , dr Andrzej Woźniak ( I H K M P A N ) , dr Marian Gerlich (Śląski Instytut Naukowy), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek ( K E i A K U W ) i inni. W skład zespołu badawczego wchodzi obecnie blisko 20 o s ó b reprezentujących takie dyscypliny nauki, j a k : etnografia, historia, socjologia, geografia, kulturoznawstwo. Trzon zespołu stanowi grupa o s ó b , która uczestniczy w badaniach żyrardowskich od 8 do 10 lat. W roku 1987 badacze skupieni w O ś r o d k u wzięli udział w sesji naukowej „Kultura miasta p r z e m y s ł o w e g o X I X — I p o ł o w a X X w." (Żyrardów, 30 I V ) ' . a także uczestniczyli w badaniach realizowanych przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej U W oraz Instytut Geografii P A N . W badaniach etnograficznych (prowadzonych przez studentów) uzyskano ciekawe materiały uzupełniające do tematu „ R o b o t n i c z y savoir-vivre w latach 1918-1939 (Żyrardów)", natomiast badania I G P A N dotyczyły roli Warszawy w życiu kulturalnym młodzieży żyrardowskiej. Raport z tych ostatnich badań prezentowany był w Żyrardowie w styczniu 1988 r. podczas sesji naukowej poświęconej nowemu etapowi badań nad tym o ś r o d k i e m . Ponadto o d b y ł o się kilka s p o t k a ń i seminariów, podczas których c z ł o n k o w i e zespołu omawiali sprawy metodyki badań, gromadzenia bibliografii tematycznej, a także prezentowane były osiągnięcia nauki zachodniej w zakresie etnografii miasta (np. referat dr A . Kuczyńskiej-Skrzypek o badaniach H . Bausingera w R F N ) . Przewiduje się, że w latach 1988-1989 Ośrodek zorganizuje 2-3 sesje naukowe we współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem B a d a ń Naukowych, Katedrą Etnografii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o oraz Śląskim Instytutem Naukowym. W ramach badań własnych realizowany będzie tylko jeden zasadniczy temat: „ D o m rodzina — sąsiedztwo w środowisku robotniczym Żyrardowa w X X w." Ponadto niektórzy badacze wycinkowo będą się zajmowali poszczegól­ nymi dziedzinami kultury miasta (zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie, religijność, etos pracy, życie kulturalne). Zasadniczo j e d n a k ż e Ośrodek dążyć będzie do zainteresowania różnych instytutów naukowych i uczelni problematyką kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o w celu prowadze­ nia konkretnych badań przede wszystkim w Żyrardowie lub też prac p o r ó w n a w c z y c h w kilku miastach. N a j w i ę k s z y m problemem w pracy O ś r o d k a jest sprawa uruchomienia własnych wydawnictw. Prawdopodobnie p o c z ą t k o w o uda się zainicjować wydawanie zeszytów naukowych o nie­ wielkiej objętości. Pierwsze zeszyty będą zawierały materiały bibliograficzne oraz metodyczne, także o g ó l n e informacje o badaniach prowadzonych w Żyrardowie i innych ośrodkach. Natomiast prezentacja w y n i k ó w nowych b a d a ń nastąpi p o c z ą w s z y od 1989 r. Ponadto nie wyklucza się możliwości wydawania większych o p r a c o w a ń wspólnie z innymi p l a c ó w k a m i krajowymi. Ośrodek zaprasza do współpracy naukowej oraz wymiany wydawnictw placówki, a także indywidualne osoby, bezpośrednio zainteresowane problematyką kultury miasta, szczególnie miasta przemysłowego. Adres O ś r o d k a : 96-300 Żyrardów, ul. Dzierżyńskiego 34. Andrzej ' Szersze oraz „ R o c z n i k u omówienie przebiegu tej sesji Mazowieckim". Natomiast będzie publikowane materiały z sesji będą „Łódzkich Studiów Etnograficznych" (t. 29: 1989). w Stawarz „Zaraniu drukowane Śląskim" na łamach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d240c1fc4cfe4ff10b2f82d894dfa1ca.pdf 2c95021f4d27fd1b6d19739e144166cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1253 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O G R A F I A POLSKA XXXIII Zeszyt 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • K R A K Ó W • G D A Ń S K • ŁÓDŹ Z A K Ł A D NARODOWY I M I E N I A OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K 1989 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA WSPÓŁUDZIAŁ CZŁONKOWIE W OPRACOWANIU TOMU: ANNA RADY REDAKCYJNEJ: MARIA KABZIŃSKA-STAWARZ ZAMBRZYCK A-KUNACHOW1CZ. BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA), TERESA DOBROWOLSKA MARIA FRANKOWSKA, J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA, ZBIGNIEW JASIEWICZ, ZOrTA W1CZ0WA. A N N A Z A B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , SŁAWOJ SZYNKIEiWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego ¡05 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Szłapka ©.Copyright by Zakład Narodowy im. OssoliAskkh Printed in Poland Wydawnictw. Wroclaw mi' P L I S S N 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y im. O s s o l i ń s k i c h - N a k ł a d : 915 <=gz. O b j ę t o ś ć : ark. wyd. 16,90; ark. druk. 14,5; ark. A . - 1 9 . Papier offset, ki. I I I , « 0 g, O d d a n o do Podpisano do druku 70x100. 1989.09.14. Druk Wydawnictwo. W r o c ł a w sUadania ukończono Wrocławska Drukarnia Naukowa 1989. 1989.01.31. w listopadzie 1989. Zaro. 4095/89. F - 7 . SOKOLE- �Prof. dr hab. Mieczysław Gładysz (903-1984 �SPIS T R E Ś C I Wstęp — Jan Bujak, Teresa Dobrowolska Vorwort Jan Bujak - Mieczysław Gładysz (1903-1984). Życiorys naukowy Mieczysław Gładysz (1903-1984). Wissenschaftliche Biographie. Zussamenfassung . . Teresa D o b r o w o l s k a — Badacz kultury ludowej Śląska Forscher der Volkskultur Schlesiens. Zusammenfassung Zofia Szromba-Rysowa - Moja wieś opolska. Z. etnograficznych badań w Dzierżysławicach koto Głogówka Mein Dorf in der Opole-Region. Aus ethnographischer Forschung in Dzierżyslawice bei Głogówek. Zusammenfassung Danuta T y l k o w a - Drewniane budownictwo ludowe wsi opolskiej Hölzerne Volksbauten auf dem Dorf in der Opole-Region. Zusammenfassung . . Maria L i p o k - B i e r w i a c z o n e k — Ziemia pszczyńska w badaniach etnograficznych . . Die Region von Pszczyna in ethnographischer Forschung. Zusammenfassung . . Róża G o d u l a — Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat , . Die Rolle von Mieczysław Gładysz in der Forschung der Volkskultur der Karpaten. Zusammenfassung Maria B i e r n a c k a — Społeczność wiejska w Bieszczadach po I I wojnie światowej . . Die Dorfgeseilschaft in der Bieszczady-Region nach dem 2. Weltkrieg. Zusammen­ fassung Krystyna Her man o wic z-N owak — Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE I H K M PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza Karpatenforschungen in der Forschungsstätte für Ethnographie in der Abteilung Ethnographie des Instituts der Geschichte der Materiellen Kultur der Polnischen Akademie der Wissenschaften in Kraków. Fortsetzung der von Professor Mie­ czysław Gładysz initierten Forschungsrichtung. Zusammenfassung Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — Etnografia narodów słowiańskich jako przedmiot zainteresowań Mieczysława Gładysza Ethnographie slawischer Völker als Gegenstand der Interesse von Mieczysław Gła­ dysz. Zusammenfassung Karel F o j t i k — Problemy i perspektywy badań czeskiej kultury ludowej w kontekście słowiańskim Probleme und Perspektiven volkskundlicher Forschungen slawischer Zusammenhänge tschechischer Volkskultur. Zusammenfassung Anna P y t l i ń s k a - S p i s s — Muzea na wolnym powietrzu w Polsce Freilichtmuseen in Polen. Zusammenfassung Bibliografia publikacji Mieczysława Gładysza — oprać. Teresa Dobrowolska . . . . 7 8 9 22 25 62 65 81 83 92 93 113 115 135 137 148 '51 156 157 173 175 193 195 219 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5466d6d14923eb90f79ea687ababe0bf.pdf 8f92ef75be869e0c2581855f7e374e8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1252 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.267-313 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N „Etnografia Polska", t. X X X I I I : I A 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 LUDWIK STOMMA. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Instytut Wydawniczy P A X , Warszawa 1986. ss. 268 Ukazanie się tej pracy poprzedzone „Polskiej Sztuki Ludowej" w latach kierunkach: refleksji nad magią czynników kształtujących zostało artykułami autora publikowanymi na lamach 1978-1979. Zainteresowania ludową XIX-wieczną i metodami wiejską kulturę w całości znalazły się w Antropologii kultury wsi polskiej L . Stommy szły w d w ó c h jej klasyfikacji, a także ludową. XIX Teksty badaniami artykułów prawie w. Książka ta składa się z dziewięciu luźno ze sobą związanych rozdziałów. Wątpliwości, których nie rozprasza lektura pracy, budzi sformułowanie jej tytułu. Posługując się terminem tak szerokim, jak antropologia kultury, autor nie wyjaśnia, co sam za antroplogię kultury uważa. Nie byłoby to konieczne, gdyby koncepcja antropologii kultury czytelna byla w samej pracy. Autor zapowiada w tytule zainteresowanie kulturą wsi polskiej X I X w., a więc kulturą istniejącą w konkretnych ramach geograficznych i chronologicznych. W jednym z przypisów precyzuje jednak, iż rozważania dotyczyć będą polskojęzycznej ludności z a b o r ó w rosyjskiego i austriackiego. Stomma jest uwarunkowany polskimi zapisami materiałów terenowych, ale należy pamiętać, że pewna liczba m i e s z k a ń c ó w wsi znala dwa języki, np. polski i litewski. Właściwość tę należałoby wziąć pod uwagę przy rozważaniach o j ę z y k u jako jednym z w y r ó ż n i k ó w obcości, tym bardziej że autor częstokroć posługuje się materiałami z t e r e n ó w mieszanych etnicznie. Autor nie podaje przyczyn, dla których nie uwzględnił dziejów m i e s z k a ń c ó w wsi zaboru pruskiego, formułuje zaś tezy dotyczące kultury całości ziem polskich. W przypadku braku materiałów terenowych p o c h o d z ą c y c h z ziem zaboru pruskiego należałoby uwzględnić opracowania dotyczące sytuacji społecznej, kulturalnej i gospo­ darczej tych ziem. Informacji ź r ó d ł o w y c h należałoby też p o s z u k a ć w aktach kościelnych. Dzieje ludności wiejskiej pod zaborem pruskim winny moim zdaniem zaistnieć c h o ć b y w tle g ł ó w n y c h rozważań, j a k też skłonić autora do bardziej o s t r o ż n e g o formułowania ocen, w szczególności, gdy pisze o naturze relacji swój obcy, izolacji wsi i jej niskim poziomie kulturalnym. Praca w zamyśle dotyczy kultury wsi XIX-wiecznej. a więc winna być oparta na materiałach p o c h o d z ą c y c h z tego okresu. Autor nazbyt często posługuje się materiałami współczesnymi, nie zaznaczając jednak tego w tekście. Nie powinny one z a s t ę p o w a ć braku informacji w zapisach XIX-wiecznych. W pracy zostały wykorzystane materiały z określonych zazwyczaj miejscowości. Warto byłoby więc zamieścić mapę i zaznaczyć na niej wsie, z których p o c h o d z ą dane źródłowe. Pobieżny rzut oka wskazuje na ich nierównomierny rozrzut. Przeważają materiały z terenów wschodnich i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h . Powstaje więc pytanie, na ile zasadne są u o g ó l ­ nienia zawarte w pracy, czy nie została zgubiona r ó ż n o r o d n o ś ć życia i wyobrażeń ludności wiejskiej. Tytuł pracy zapowiada przedstawienie antropologii kultury wsi, a więc społeczności zróżnicowanej, składającej się w większości z c h ł o p ó w , ale też z m i e s z k a ń c ó w d w o r ó w szlacheckich, drobnej szlachty, d u c h o w i e ń s t w a . Bohaterami książki są jednak wyłącznie chłopi, czytelnik nie otrzymuje więc próby opisu całości kultury wiejskiej. W rozdziale pierwszym L . Stomma koncentruje się na o m ó w i e n i u literatury dotyczącej głównie wielorakich a s p e k t ó w relacji swój obcy. Informacje płynące z o m ó w i e n i a są ciekawe, szkoda, że nie podano ich w s p o s ó b bardziej syntetyczny. Najwięcej uwagi, �268 RECENZJE I OMÓWIENIA momentami krytycznej, p o ś w i e c o n o J . S. Bystroniowi i jego Megalomanii narodowej. N a tej pracy opart L . Stomma część swoich w y w o d ó w . Podnosi on znaczenie dydaktyczne Megalomanii narodowej w czasach, w jakich się ukazała, wskazuje na pewne słabości metodologiczne i teoretyczne z owego zamiaru wynikłe. Zabrakło tu jednak szerszego o m ó w i e n i a dorobku i. Obrębskiego, z którego propozycji interpretacji materiałów dotyczących relacji swój — obcy L . Stomma skorzystał. W 1936 r. J . Obrębski pisał: „W koncepcjach jakiejś grupy etnicznej wybija się więc na pierwszy plan stale i niezmiennie wizerunek grupy obcej. Wizerunek własny jest tylko refleksem tych kontrastów, na których podstawie jakaś grupa etniczna definiuje o d r ę b n o ś ć grup innych. T o wszystko, co grapa ocenia jako swoje, własne, różniące od innej grupy etnicznej, zostaje postawione w ten związek jako antyteza tych cech, które stanowią o odrębności grupy obcej. W ten s p o s ó b wizerunek własny grupy jest wtórny i zależny; jest on po prostu negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje ona rzeczywistość obcych grup etnicznych" (Obrębski 1936, s. 187). N a stwierdzeniu tym oparta została część pracy L . Stommy. Pojawia się też w niej nazwisko Z . Benedyktowicza. Szkoda, że rezultaty jego przemyśleń nie wpłynęły na s p o s ó b interpretacji części materiałów. Rozszerzając obserwacje J . S. Bystronia i J . Obrębskiego, Z . Benedyktowicz zauważa istnienie obcości wewnątrz grupy własnej, nawet rodzinnej. Wbrew uproszonej interpretacji Bystrbnia podkreśla ambiwalencję w postrzeganiu obcości. Obcy wzbudza strach, a zarazem pociąga i fascynuje (Benedyktowicz. Kateegoria „swój — obcy"). T y m samym spostrzeżenia Z . Benedyktowicza się propozycjami wyjścia poza kwestio­ nariusz badawczy nakreślony przez Bystronia i Obrębskiego. Zapewne relacje swój obcy trudno jest interpretować na podstawie materiałów XIX-wiecznych. Skoro jednak L . Stomma posłużył się zapisami współczesnymi, to m o ż e warto było gromadzić je według zmienionego kwestionariusza, a zasady jego konstrukcji przedstawić czytelnikowi. W rozdziale omawiającym literaturę przedmiotu należało scharakteryzować materiały terenowe wykorzystane w pracy, wskazać, na ile typ zapisu określa zasób uzyskanych informacji. Zabrakło tu także prezentacji o p r a c o w a ń zajmujących się innymi kwestiami podniesionymi w książce L . Stommy. Rozdział drugi nosi tytuł „Wierzenia o obcych". Materiał ź r ó d ł o w y pozwolił autorowi na klasyfikację wierzeń o obcych. Cechy obcości postrzegane są w sferze antropologii fizycznej, języka, pochodzenia geograficznego, w a l o r ó w intelektualnych i moralnych, wyposaże­ nia materialnego, pochodzenia społecznego, wykonywanych zajęć. Autor opisuje owe wierzenia podając przykłady zaczerpnięte c z ę ś c i o w o z materiałów współczesnych. Wykorzystane zostały też materiały zgromadzone przez Bystronia, ale te p o c h o d z ą z różnych epok, wytworzyły je różnorodne kręgi społeczne. Nie jest pewne, czy treści zawarte w bystroniowskich materiałach żyły w kulturze XIX-wiecznej wsi. Opisując wyobrażenia o świecie zewnętrznym autor stawia tezę, iż świat ten postrzegany był jako inny, tamten (według M . Eliadego miejsce chaosu, śmierci, nocy). Nie jestem pewna, czy zaprezentowany materiał uprawnia do wysunięcia takiego wniosku, czy też nie wynika on z milczącego założenia o ostrości podziału na to, co swoje, a co obce. L . Stomma zajął się, jak twierdzi, mitycznym wymiarem owego podziału. Warto jednak bardziej precyzyjnie przedstawić granice swojskiego świata Najbliższą jest granica w ł a s n e g o domu, zagrody, potem wsi czy parafii. Nawet przestrzeń leśna w o k ó ł wsi nie zawsze pojmowana była jako dzika, odległa, obca c z ł o w i e k o w i . L a s był wszak również miejscem działalności gospodarczej. W sferze s t o s u n k ó w międzyludzkich relatywizm wyobrażeń o obcych został przez L . S t o m m ę dostrzeżony. Wspomniał on o młynarzach przynależących do społeczności wiejskiej, a j e d n o c z e ś n i e posiadających cechy demoniczne przypisywane obcym. L . Stomma napomyka też o żebrakach, wkraczając tym samym w tematykę nie podjętą w dalszej części pracy, a dotyczącą o b o w i ą z u j ą c y c h praw gościnności i zarezerwowanego w nich miejsca dla przybyszów z zewnątrz. R o z d z i a ł kończy stwierdzenie, iż „obcy zawsze miał p o z o s t a ć obcym". Wydaje się, że m o ż n a je złagodzić pamiętając o o d m i e n n o ś c i , która bywa czynnikiem podtrzymującym procesy komunikowania się. Autor często posługuje się cytatami z literatury pięknej. Wprowadzanie etnologii w sferę szeroko rozumianej �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 humanistyki jest cenne, ale opinie o obcych A . Fredry, T . Manna lub H . Sienkiewicza podlegają zasadom opisu i krytyki różnym od tych, jakie stosuje się wobec wypowiedzi XIX-wiecznych c h ł o p ó w polskich. „Portret z negatywu" to tytuł trzeciego rozdziału. Autor przedstawia informacje płynące z materiałów w ujęciu tabelarycznym. Stwierdza, że istniały cztery kryteria wyróżniania obcych: j ę z y k o w e , terytorialne, stanowo-zawodowe, religijne. Podaję też listę cech przypisywanych obcym. Wskazuje na możliwości tworzenia kombinacji pomiędzy wymienionymi kryteriami, do których p r z y p a s o w a ć m o ż n a konkretne realizacje społeczne, czyli konkretne postacie. Im z kolei przypisał autor właściwą sumę jednostek obcości. Zabiegi p o w y ż s z e doprowadziły L . S t o m m ę do odkrycia autodefinicji c h ł o p a polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Brzmi ona: jestem tutejszy, jestem c h ł o p e m — rolnikiem, jestem katolikiem. Powyżej przedstawiłam kilka uwag dotyczących sposobu doboru i prezentacji materiału ź r ó d ł o w e g o , czynienia uogól­ nień bez uwzględniania różnorodności terenów, z których p o c h o d z ą zapisy, jak też wykorzysty­ wania informacji współczesnych. Wydaje się. że uwagi te m o ż n a w dużym stopniu o d n i e ś ć do części pracy konstruującej portret z negatywu. Autor wyliczając cechy i jednostki obcości sprawia wrażenie posługiwania się materiałem prawie statystycznym. Sądzę, że warto byłoby z a p o z n a ć z nim czytelnika, wprowadzić go. c h o ć b y na kilku przykładach w sposoby doboru i kwalifikacji materiału. Zaprezentowana autodefinicja została oparta, jak pisze autor, na najważniejszych i posiadających wyraźną hierarchię kryteriach identyfikacji kulturowej. Nie jest to zapewne autodefinicja pełna, uzyskanie takowej jest bowiem niemożliwe. Pozostaje więc kwestia stosowania odpowiednich metod prowadzących do wykrycia autodefinicji cząstko­ wych. L . Stomma przyjął założenie J . Obrębskiego, iż wyobrażenie grupy o sobie jest przeciwstawieniem wyobrażeń tej grupy o obcych. Wnioski Obrębskiego dotyczyły jednak terenów Polesia, a więc o b s z a r ó w o swoistej specyfice etnicznej. Badania J . Obrębskiego ukierunkowane byly na odkrywanie s p o s o b ó w poszukiwania identyfikacji kulturowej (etnicznej) właściwych tamtejszej ludności. Wyraźny podział na swoich i obcych opierał się na różnicach etnicznych, odmienności dziejów i t y p ó w kultur sąsiadujących ze sobą społeczności. L . Stomma zaś poddał obserwacji obszar o innych niż Polesie właściwościach etnicznych i kulturowych. Stąd też założenie istnienia ostrego podziału na swoich i obcych nie wydaje się być równie zasadne, jak w przypadku badań J . Obrębskiego. Wydaje się, że analiza w mniejszym stopniu obarczona p o w y ż s z y m założeniem m o g ł a b y d o p r o w a d z i ć do przedstawienia portretu c h ł o p a w innym, wykraczającym poza rudymentarne kryteria wymiarze. B y ć m o ż e materiał p o z w o l i ł b y na próbę zbadania na przykład relacji między światem dorosłych i dzieci, kobiet i mężczyzn, grup wewnątrz danej społeczności. Wydaje się też, że zebrane materiały dają m o ż l i w o ś ć rekonstrukcji pewnego sytemu wartości o b o w i ą z u j ą c e g o w społeczności chłopskiej. Rekonstrukcja owa m o g ł a b y stanowić wsparcie rozdziału o religijności ludowej. K i l k a pytań rodzi samo sformułowanie autodefinicji. Jakiego terenu dotyczy określenie tutejszości, czy jest to wieś, w której się mieszka, czy też obszar większy? Stwierdzenie „jestem c h ł o p e m rolnikiem" posiada konotacje stanowo-zawodowe. Swoim jest c h ł o p wykonujący zajęcia rolnicze. Jak natomiast postrzegany był np. rzemieślnik wiejski uprawiający ziemię i będący c h ł o p e m ? Pod nazwą „chłopi" kryli się w X I X w. mieszkańcy wsi o r ó ż n y m stopniu z a m o ż n o ś c i i środkach utrzymania. Autor pisze, iż powyższa auto­ definicja dotyczy chłopa polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Wyobrażenia właściwe kulturze ludowej trwają niezależnie od zmieniającej się rzeczywistości, a badacz jest uwarunko­ wany c h r o n o l o g i ą zapisów. Powstaje jednak pytanie, czy w okresie ponad stuletnim zaszły w autodefinicji chłopskiej jakieś zmiany. Czwarty rozdział nosi tytuł „ R ó ż n e wymiary izolacji". Wsparciem tezy o izolacji jest o m ó w i o n a wyżej autodefinicja c h ł o p a polskiego, aktualne są więc uwagi dotyczące jej formuło­ wania. W rozdziale zostały wykorzystane opracowania dotyczące historii społeczno-gospodar­ czej poszczególnych terenów ziem polskich. Izolacja chłopska posiadała kilka w y m i a r ó w : poziomy— geograficzny, pionowy — kulturowy i ś w i a d o m o ś c i o w y . Stomma stwierdza, iż izolację geograficzną przerywała służba wojskowa c h ł o p ó w , udział w pielgrzymkach i wymianie �RECENZJE I OMÓWIENIA 270 handlowej, migracje zarobkowe, żebractwo i zbójnictwo. Autor omawia wymienione czynniki mobilności chłopskiej. Pisząc o służbie wojskowej c h ł o p ó w uwzględniał opracowania dotyczące tylko terenów Królestwa Polskiego. Wedle szacunkowych obliczeń chłopi po odbyciu służby wojskowej stanowili zaledwie 0.41% męskiej ludności wsi Królestwa Polskiego. Nie został dotychczas przebadany udział c h ł o p s t w a katolickiego w XIX-wiecznych pielgrzymkach. Wykorzy­ stywanie do tego celu relacji współczesnych m o ż e d a ć mylące rezultaty. N a l e ż a ł o natomiast p o d d a ć analizie większą liczbę Libri miraculorum. Księgi c u d ó w z Chodla i Krasnobrodu nie są reprezentatywne dla całości o b s z a r ó w ziem zaboru rosyjskiego i austriackiego. Przedstawiony materiał nie uprawnia do publikowania s z a c u n k ó w liczbowych dotyczących uczestnictwa c h ł o p ó w w pielgrzymkach. Refleksje o udziale c h ł o p ó w w jarmarkach, migracjach, a także p o ś w i ę c o n e zjawisku żebractwa, oparte są na niewystarczającej liczbie o p r a c o w a ń . Izolacja posiadała swój wymiar pionowy. C h ł o p , pozbawiony bezpośrednich informacji o świecie, wiedzę o nim czerpał poprzez kontakt z K o ś c i o ł e m , dworem, szkołą, karczmą. Wszystkie wymienione typy k o n t a k t ó w wymagałyby osobnego przebadania. R o l ę Kościoła, a w szczególności kaznodziejstwa, w społecznościach o m a ł y m stopniu znajomości pisma, podkreślano niejednokrotnie (Bystroń 1947; Kloczowski 1966). Próbując badać wpływ K o ś c i o ł a na zasób wiedzy c h ł o p ó w należałoby p o d d a ć analizie m. in. skład społeczny duchowieństwa, poziom jego wykształcenia, zasoby biblioteczne, z jakich korzystali księża. Zapadają w p a m i ę ć przykłady ukazujące księżowską fantazję i niekompetencję (cytowany przez L. Stommę bernardyn m ó w i ą c y o wielorybach), ale też trzeba przyjrzeć się zbiorom kazań, instrukcjom kaznodziejskim i spowiedniczym. Trudno prześledzić bezpośrednie kontakty między księżami a ludnością chłopską, warunkowane c h o ć b y obszarem parafii. Bywały parafie wiejskie, w których działały rady parafialne, a także organizacje o profilu charytatywnym. Parafia jednoczyła l u d n o ś ć z kilku wsi. byla miejscem skupiającym całą z r ó ż n i c o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Chciałabym zwrócić też uwagę na związki łączące l u d n o ś ć wiejską ze wspólnotami zakonnymi, które przetrwały mimo kasat z a k o n ó w . Ustalił się bowiem pewien typ kontaktu nieformal­ nego między okoliczną ludnością a zakonnikami. U furty m o ż n a było otrzymać lekarstwo, zasięgnąć porady rolniczej, wymienić towary. Jak w s p o m n i a ł a m , charakter k o n t a k t ó w między chłopami a d u c h o w i e ń s t w e m wymaga szczegółowych badań, toteż nie m o ż n a go oceniać tylko na podstawie treści przysłów. R ó w n i e z ł o ż o n a jest sprawa s t o s u n k ó w między c h ł o p a m i a dworem. L . Stomma nie akceptuje „obrazka dworu chłopskiej wszechnicy i okna na świat", bliższy jest negatywnej ocenie roli dworu w chłopskiej edukacji. Omawiając relacje między dworem a wsią autor przy­ tacza fragmenty p a m i ę t n i k ó w chłopskich oraz wiersz pewnego szlachcica ukazujący wymagania dworu wobec służby. C h c ą c jak pisze Stomma i z o l o w a ć c h ł o p ó w od wszelkich nowin, panowie nakazywali wyrzucanie ze wsi w ł ó c z ę g ó w i żebraków. Uzasadnieniem p o g l ą d ó w autora jest cytat z Wesela W y s p i a ń s k i e g o : „Pan się boją we wsi ruchu". Poruszone zagadnienie nie jest najbardziej istotne w ocenie k o n t a k t ó w między dworem a wsią, natomiast typ argumentacji zastosowany przez autora budzi nieufność, tym bardziej że pojawia się w kilku innych fragmentach pracy. W wielkich dobrach dwór p o z o s t a w a ł odległy, w średnich był bliższy i chłopi mogli o b s e r w o w a ć panujące w nim zwyczaje. Między tego typu dworami a chłopami istniały bezpośrednie kontakty gospodarcze. Wspól­ nie przeżywano część uroczystości religijnych i o b r z ę d o w y c h , o czym autor, jednak nie wspomina. Z okolicznych wsi najmowano do dworu czeladź, która spotykała w nim służbę pochodzenia szlacheckiego. N a l e ż y pamiętać, że właścicielami d w o r ó w był niewielki procent szlachty. Bardziej liczna była szlachta uboga, zaściankowa. Z tą grupą ludności szlacheckiej chłopi mieli kontakty codzienne, częstokroć nacechowane wrogością, ale też wspólnota interesów prowadziła czasem do jej zaniku. Pojawiali się też, acz nie we wszystkich wsiach, pańscy urzędnicy. Reformy przeprowadzone w X I X w. wprowadziły do wsi licznych u r z ę d n i k ó w władzy p a ń s t w o w e j . Wsie tworzyć poczęły nowy typ gminy z wójtem i aparatem administracyjnym. S p o ł e c z n o ś ć wiejska posiadała też swoje elity, których c z ł o n k o w i e przekraczali granice rodzinnych wsi. Sądzę, że całokształt relacji między dworem a c h ł o p a m i przedstawiony został nazbyt �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 schematycznie. Bardziej d o k ł a d n e wykorzystanie istniejących o p r a c o w a ń p o z w o l i ł o b y pełniej zarysować problem, nie stawiając go w kategorach właściwych czarnej lub białej legendzie. Podobnie opisał autor rolę karczmy, przeciwstawiając się „licznym etnografom" upatrującym w postaciach w ę d r o w n y c h d z i a d ó w „profesorów wsi". Według Stommy owi dziadowie poprzez swoje opowieści nie rozszerzali h o r y z o n t ó w ludności wiejskiej, a raczej potwierdzali ostry podział ś w i a t ó w na „ s w ó j " i „obcy". Zapisy opowieści dziadowskich są rzadkie, stąd sądy o ich treści winny być formułowane ostrożnie. Broniąc po części owych ..profesorów wsi" chiałabym zwrócić u w a g ę na posiadane przez nich w i a d o m o ś c i historyczne, które trafiały później do pieśni żyjących w środowisku wiejskim. Karczma była miejscem spotkań, r o z m ó w toczących się m. in. w o k ó ł życia gminy. Nie pomijałabym całkowicie tego aspektu życia wiejskiego, nawet jeśli „obcy" pojawiał się w karczmie rzadko, a dialogi między c h ł o p a m i kończyły się „dymieniem z czubów". Pisząc o wpływie szkoły na życie wsi L . Stomma słusznie z a u w a ż a różnice między zaborami, istnienie większej liczby szkół w zaborze pruskim, poprawiającą się sytuację w Galicji i najgorszą w Królestwie Polskim. Liczba szkół oraz poziom jej p r a c o w n i k ó w bywały różne w zależności od regionu i istnienia w nim tradycji o ś w i a t o w y c h . W dobie pozytywizmu i pracy od podstaw pojawiają się na wsi ludzie, pracujący poza instytucjami szkolnymi, a p r o w a d z ą c y działalność na poły o ś w i a t o w ą . Ich wysiłki nie doprowadziły zapewne do zmniejszenia liczby analfabetów wiejskich, ale m o g ł y mieć wpływ na zmianę ich stosunku do nauki i zdobywania wiedzy. Autor nie wspomina też 0 nauczaniu dzieci chłopskich, jakie o d b y w a ł o się we dworach. Bardziej systematycznej obserwacji powinno być poddane czytelnictwo i wszelkiego rodzaju literatura krążąca w środo­ wisku c h ł o p s k i m . L . Stomma pisze o początku ruchu ludowego i postaciach z nim związa­ nych. Wydaje się jednak, że nie zwraca uwagi na wzrost aktywności społecznej c h ł o p ó w na przełomie X I X i X X w. U d z i a ł c h ł o p ó w w bractwach trzeźwości, kasach samopomocy jest zjawiskiem wartym przebadania, tym bardziej iż daje m o ż l i w o ś ć czynienia obserwacji dotyczących postaw c h ł o p ó w wobec własnej i innych grup społecznych. Izolacja pozioma i pionowa prowadzą do izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , wyrażającej się według autora w powiedzeniu: „ m a być tak, jak jest" oraz „jest tak. jak ma być". N a l e ż a ł o b y tę izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą bliżej określić, wszak konserwatyzm bywa tylko jednym z jej a s p e k t ó w . N i e c h ę ć do zmian, to również d o w ó d swoistego stosunku do przeszłości, wartościowania czasu. N a udowodnienie tezy o izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j autor przytacza obszerne fragmenty Konopielki, cytat z p a m i ę t n i k ó w W. Witosa i niezbyt jasno w y ł o ż o n e opinie bliżej nie określonych etnografów o konserwatyzmie, nieufności i pewnej nieracjonal­ ności c h ł o p ó w . Wydaje się to b y ć niewystarczające. Pisząc o rozmaitych wymiarach izolacji autor nie wykorzystał ksiąg parafialnych i ksiąg stanu cywilnego, które zawierają dane dotyczące wyboru m a ł ż o n k ó w , ś w i a d k ó w ś l u b ó w 1 r o d z i c ó w chrzestnych. Na podstawie tych źródeł m o ż n a określić m. in. miejscowości, z których pochodzili m a ł ż o n k o w i e czy też ś w i a d k o w i e ślubów, a tym samym uzyskać informacje dotyczące geograficznych i ś w i a d o m o ś c i o w y c h a s p e k t ó w izolacji. R o z d z i a ł piąty, „Etnologia w rozterkach", zawiera informacje właściwe p o d r ę c z n i k o m historii nauki. Istotne dla dalszej części w y w o d ó w jest tylko zwrócenie uwagi na występo­ wanie w wielu kulturach podstawowych opozycji binarnych, przedstawienie ich w tabeli i zarysowanie kilku p r o b l e m ó w metodologicznych strukturalizmu. Metoda strukturalna posłużyła autorowi do prezentacji zasad rządzących myśleniem ludowym, toteż dyskusjom nad strukturalizmem należało poświęcić w tej pracy więcej uwagi. W kolejnym rozdziale L . Stomma powrócił do zagadnień izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , koncentrując się na rozważaniach teoretycznych. Jeśli autor u w a ż a za konieczne wprowadza­ nie polskiej kultury ludowej w sferę kultury biblijnej, to należałoby w pracy wykorzystać teksty samej Biblii, a nie książkę T . Manna Józef i jego bracia. Nie wydaje się też zasadne tak częste posługiwanie się fragmentami z literatury pięknej. Idąc za strukturalistami autor przypomina, że zmiana jednego z e l e m e n t ó w struktury powoduje przemiany w całości kultury. Walka o nieużywanie kosy opisana w Konopielce jest więc walką �272 RECENZJE I OMÓWIENIA 0 utrzymanie sensu całości kultury wiejskiej. Problem p o w y ż s z y jest istotny, toteż autor winien przedstawić go wykorzystując materiały XIX-wieczne. Fragmenty Konopielki są sugestywną ilustracją tego zagadnienia, zabrakło natomiast wystarczającej liczby świadectw ź r ó d ł o w y c h . L . Stomma kontynuuje rozważania na temat opozycji orbis interior orbis exterior. N a d o w ó d jej istnienia przytacza wyniki współczesnych badań J . O l ę d z k i e g o dotyczących postaw estetycznych K u r p i ó w . P r o w a d z ą one do wniosku, iż ludności kurpiowskiej podobają się tylko najbliższe, znane okolice. Obszary p o ł o ż o n e dalej, o odrębnych warunkach geogra­ ficznych nie są nawet warte poznania. Współczesne badania terenowe m. in. z okolic Opatowa wykazały, iż l u d n o ś ć wiejska posiada mały zasób wiedzy o ptakach. Dziewiętnasto­ wieczne zbiory materiałów etnograficznych r ó w n i e ż wskazują na n i e z n a j o m o ś ć ptasiego świata. W wyobrażeniach o n i m — j a k sądzi L . Stomma — m o ż n a jednak dostrzec realizację zasady występowania opozycji binarnych. Autor pragnął, jak przypuszczam, przedsiawić izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą poprzez ukazanie typu myślenia nastawionego na potwierdzenie niezmienności, odrzucającego to. co pochodzi z zewnątrz i nie z o s t a ł o zaakceptowane w przeszłości. Zmiany naruszają poczucie sensu, pociągają za sobą upadek systemu wartości. Wydaje się, że taka propozycja ujęcia zjawiska izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j wymagałaby badań i refleksji idących tropem myśli zawartych np. w pracy J . i R . Tomickich (1975). K o ń c z ą c rozdział Stomma przytacza typologie kultury proponowane przez kilku badaczy, w tym Bystronia. Niezbyt jasny jest jednak cel jego polemiki z Bystroniem. Autor stwierdza, że istotne w kulturze ludowej są treści przekazu kultury, a nie jego forma. Przypomnieć więc należy, że we Wstępie do ludoznawstwa Bystroń określił ludoznawstwo jako naukę o określonych treściach kulturalnych. L . Stomma kieruje uwagi krytyczne pod adresem etnografów piszących o kulturze ludowej. Sądzę, że polemika ta winna być prowadzona z konkretnymi osobami, a tytuły ich prac należałoby zamieścić w przypisach. Rozdział s i ó d m y zatytułowany „Tablice Mendelejewa" jest według mnie najlepszą częścią pracy, m o g ą c ą stanowić o s o b n ą całość po odpowiednich uzupełnieniach. N a l e ż a ł o b y w ó w c z a s bardziej s z c z e g ó ł o w o przedstawić założenia metodologiczne, według których autor prowadził swą analizę. Warto byłoby też p o d d a ć obserwacji inne, poza wiedzą i medycyną, sfery myśli ludowej. „Tablice Mendelejewa" to katalog opozycji bazowych właściwych danej kulturze. Autor konstruując go posłużył się materiałami zawartymi w XIX-wiecznych zbiorach 1 opracowaniach, a także zapisami współczesnymi. Wywody przedstawione w rozdziale opierają się na wyliczaniu przykładów opozycji występujących w wiedzy i medycynie ludowej. Autor porządkuje materiał tworząc szeregi opozycji, wskazuje też na ich funkcjonowanie w świadomości chłopskiej. Efektem rozważań jest tabela, nazwana przez L . S t o m m ę „ p r o l e g o m e n a do Tablic Mendelejewa tekstu polskiej kultury ludowej X I X w." Nie wyczerpuje ona, jak pisze autor, zbioru opozycji bazowych organizujących ś w i a d o m o ś ć c h ł o p a polskiego w X I X w. Zabiegiem istotnym w tworzeniu tego typu tabel jest d o b ó r materiału egemplifikacyjnego, przeprowadzenie możliwie pełnej kwerendy w XIX-wiecznych zapisach. Zastanawia pytanie o przykłady źródłowe, w których ciągi opozycji nie układają się z tymi, jakie złożyły się na powstanie proponowanej tabeli. Należy też pamiętać, iż przyjęcie innego klucza metodologicznego prowadziłoby do o d r ę b n e g o odczytania tych samych materiałów. L . Stomma pisze zresztą o ograniczonych możliwościach korzystania z tabeli. Przy jej układaniu konieczne jest rozpatrywanie znaczeń poszczególnych e l e m e n t ó w opozycji na pod­ stawie materiałów p o c h o d z ą c y c h z tej samej kultury. Pisząc o tym, iż na Roztoczu Mazo­ wieckim nie wolno jeść ryb o zmierzchu, gdyż sprowadzi to do domu śmierć, L . Stomma przedstawia ciąg skojarzeń: cisza— c i e m n o ś ć — śmierć. C i e m n o ś ć i śmierć są oczywiste, natomiast milczenie ryb nie wynika bezpośrednio z roztoczańskich materiałów. Cisza wydaje się więc być składnikiem poniekąd dodanym przez autora. Rozdział ó s m y p o ś w i ę c o n y jest religijności ludowej, problemowi niezwykle ciekawemu i wyczuwanemu po części intuicyjnie. Autor zapowiada przedstawienie wpływu izolacji na formowanie się modelu chłopskiej religijności w X I X w. Rodzi się wątpliwość, czy zjawisko �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 tak z ł o ż o n e , jak religijność, m o ż n a rozpatrywać w proponowany przez autora s p o s ó b . Skutkiem izolacji jest rytualizm, sensualizm i swoiste poczucie m o r a l n o ś c i właściwe religijności ludowej. L . Stomma pisze o niskim wartościowaniu indywidualnych praktyk religijnych przez l u d n o ś ć chłopską. Z a ł o ż e n i e m K o ś c i o ł a katolickiego jest tworzenie wspólnot wiernych, toteż udział ludności wiejskiej w zbiorowych modlitwach, w s t ę p o w a n i e do organizacji przy­ kościelnych nie świadczy o szczególnym wypieraniu się przez nią indywidualizmu religijnego. Autor uzasadnia tezę o wysokim stopniu rytualizacji praktyk religijnych ludności c h ł o p ­ skiej brakiem wiedzy religijnej, tworzeniem fałszywych (niezgodnych z dogmatem) wyobrażeń. Jednakże owe błędy, o d c h o d z ą c e od kanonu wyobrażenia stanowią istotny składnik właśnie religijności ludowej. Z niewiedzy na temat spraw religii wynika też niestosowanie się społeczności wiejskiej do zasad etyki chrześcijańskiej. Podobne p o s t ę p o w a n i e obserwuje się jednak wśród ludzi posiadających spory zasób wiedzy religijnej. S p o ł e c z n o ś ć wiejska dba o zachowanie status quo w obrębie swej w s p ó l n o t y , dlatego łagodnie ocenia występki swych c z ł o n k ó w skierowane przeciw obcym, przybyszom. Sytuacja odwrotna budzi bardziej g w a ł t o w n e reakcje. Należy jednak zwrócić uwagę na surowe traktowanie s p r a w c ó w wykroczeń p o p e ł n i o n y c h wobec instytucji kościelnych. Potrzeba istnienia hierarchii w rodzinach sankcjonowała ostre p o s t ę p o w a n i e wobec dzieci i kobiet. Katalog g r z e c h ó w chłopskich m o ż n a by oczywiście poszerzyć, próbując szukać najbardziej typowych spośród nich w instrukcjach spowiedniczych. Łagodniejsza ocena w y s t ę p k ó w ..swojaków", współplemieńców. nie wydaje się być właściwa tylko s p o ł e c z n o ś c i o m chłopskim. Omawiając to zagadnienie należałoby — jak sądzę — zwrócić uwagę np. na tradycje prawne żyjące w świadomości ludności wiejskiej. Pisząc o sensualizmie przeżyć religijnych Stomma przytacza opowieści o pojawianiu się rozmaitych s a m o z w a ń c ó w . Wydaje się, że należałoby je rozpatrywać w innym, różnym od religijnego planie. Uproszczeniem jest twierdzenie, iż sensualizm przeżyć religijnych został powodowany izolacją społeczności wiejskiej. Ten typ przeżyć tworzył się wraz z formowaniem określonych pojęć doktryny katolickiej. L . Stomma pisze dalej o wrażliwości religijnej społeczności wiejskiej, sakralizacji przy­ rody, świętych patronach, postach. Wszystkie wymienione zagadnienia warte są osobnych omówień. Kościół katolicki nakłada na wiernych o b o w i ą z e k przestrzegania pewnych z a k a z ó w w okresie postu, sami zaś wierni podejmują rozmaite z o b o w i ą z a n i a np. w trakcie trwania misji. Następuje czas, w którym s p o ł e c z n o ś ć wiejska odrywa się od starych, złych n a w y k ó w . Wkracza do niej nowy porządek, trudny do dłuższego przestrzegania. Nowy ład przychodzi z zewnątrz, dlatego L . Stomma widzi wyżej opisane zjawisko jako element walki między orbis interior a orbis exterior. K o ń c z ą c rozdział o religijności ludowej L . Stomma pokusił się o przedstawienie stanu zwanego przez D . Bonhoeffera „przeżyciem głębi". Nie sądzę, aby opisując los zatłuczonego przez c h ł o p ó w karczmarza Lejbusia oraz przypadki pomagania Ż y d o m w czasie I I wojny światowej owo bliżej nie określone uczucie c h o ć w części przedstawił. Lektura rozdziału ó s m e g o pozostawia wrażenie niedosytu. Religijność ludowa nie jest tym samym, co religijność ludu, a autor zajął się tylko tym drugim zjawiskiem. N a l e ż a ł o b y wykorzystać większą liczbę materiałów i źródeł, sięgnąć do literatury kaznodziejskiej, d r u k ó w wydawanych przez K o ś c i ó ł . Pisząc o pielgrzymkach autor p o w o ł y w a ł się na Libri miraculorum, które m o g ą wszak służyć i do badań nad religijnością l u d o w ą . Niewykorzystane pozostały akta kościelne. Socjologowie religii wypracowali metody obserwacji pewnych a s p e k t ó w życia religijnego. Próba ich zastosowania m o g ł a b y przynieść ciekawe rezultaty. Pracę kończy rozdział zatytułowany „ L u d o w o ś ć mityczna". Stomma podkreśla rozdźwięk między sielskim obrazem wsi kreowanym przez badaczy i literaturę a tragicznymi realiami jej życia. Jednym z winnych tego stanu rzeczy jest według autora O. Kolberg, w którego materiałach przeważają teksty pieśni ludowych. Wydaje się, iż fakt ten nie stanowi dowodu na to, że badacz ó w celowo tworzył obraz wsi wesołej i roztańczonej. Bardziej d o k ł a d n a 1» Etnografia Polska, t. 33. z. i �RECENZJE I OMÓWIENIA 274 lektura literatury i czasopism XIX-wiecznych wskazuje, że ówcześni obserwatorzy również dostrzegali podstawowe problemy życia wsi, jak też fakt zachodzących w nim zmian. N a zakończenie uwaga p o d s u m o w u j ą c a . Wydaje mi się, że L . Stomma nie zrealizował zamierzenia zawartego w tytule pracy. C a ł o ś ć w y w o d ó w nie składa się na wykład koncepcji antropologii kultury wsi polskiej X I X w. Autor winien źródeł etnograficznych, historycznych i o p r a c o w a ń . wsi mazowieckiej czy Czynienie uogólnień podlaskiej, nie jest więc są prawdziwe np. zabiegiem był wykorzystać większą liczbę Wnioski, do jakich dochodzi, dotyczące w odniesieniu do ryzykownym, mogącym wsi galicyjskiej. wprowadzić czytelnika w błąd. do M o ż n a natomiast z a p r o p o n o w a ć autorowi, aby pytania zawarte w swej pracy odniósł mniejszego obszaru, wykorzystał kultury wiejskiej przedstawił więcej źródeł, bardziej dokładnie. Jest to a mechanizmy funkcjonowania propozycja zawężająca zamiar badawczy L . Stommy, mniej ciekawa, ale dająca większe szanse rzetelnej realizacji. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. mpis Kategoria „swój obcy" w kulturze ludowej i niektóre etnicznej i kulturowej (praca doktorska, archiwum K E i A K problemy identyfikacji UW). B y s t r o ń J . S. 1935 Megalomania narodowa, 1939 Wstęp 1947 Kultura ludowa. Kościół 1966 Warszawa. do ludoznawstwa polskiego, Warszawa Poznań. Warszawa. w Polsce Kościół w Polsce, t. 1, J . K ł o c z o w s k i (red.), K r a k ó w . O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjolo­ giczny", t. 4, z. 1-2, s. 177-195. T o m i c c y J. i R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. Małgorzata HANNA Z A R E M S K A , Niegodne rzemiosło. P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Kat w społeczeństwie 1986, ss. Maciszewska Polski XIV-XVI w.. 144 Historyk gromadzący fakty w o k ó ł problemu ludzkich stereotypów, p r z e k o n a ń i s ą d ó w w naturalny s p o s ó b wkracza w obszar zjawisk o charakterze ponadczasowym, domagają­ cych się refleksji nieskrępowanych p o w a g ą utartych m n i e m a ń czy kapryśną sugestią „zdro­ wego rozsądku". Oczywisty w y m ó g rzetelności i naukowej precyzji nakazuje ostrożność wobec jałowości rzekomo obiektywnych racjonalizacji, dociekliwa zaś, lecz ś w i a d o m a swej podmio­ towości przekora jest tu zaletą nader p o ż ą d a n ą . Realizacja podjętego w tym duchu zamiaru przybliżenia p r o b l e m ó w odległych w czasie ł ą c z y interesującą i w dużej mierze odkrywczą treść z atrakcyjną nic tylko dla f a c h o w c ó w formą przekazu. T a optymistyczna ocena czy też refleksja, narzucająca się czytelnikowi Niegodnego rze­ miosła, jest tym wdzięczniejsza, że zaskakująca (bo jakże odmienna wymowa tytułu). Jednak nie walor treści samej w sobie jest tu decydujący, lecz raczej posmak intelektualnej przy­ gody, czasem niepozbawionej m o z o ł u , jeśli wraz z autorką dzielimy jej wątpliwości i szukamy rozwiązań. Z pozycji etnologa m o ż n a twierdzić, że jest to praca w głównej mierze etnologiczna. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 wnosząca istotny wkiad do b a d a ń , tej dyscypliny. Warsztat historyka z jego niezbędnym zapleczem m e t o d o l o g i c z n o - ź r ó d l o w y m służy tu wypracowaniu w n i o s k ó w nawiązujących wprost do zainteresowań i badań współczesnej etnologii godna zaś uwagi dbałość o rzetelne i możliwie wyczerpujące potraktowanie zagadnienia wyraża się w konsekwentnym poszerzaniu z a r ó w n o faktograficznej, jak i teoretycznej bazy źródłowej pracami z zakresu polskiej i za­ chodnioeuropejskiej etnografii i antropologii kulturowej. Książka powstała w kierowanej przez Bronisława Geremka Pracowni Historii P ó ź n o ­ średniowiecznej Instytutu Historii P A N wiąże się z rozbudowanym przez tego badacza cyklem s t u d i ó w nad subkulturą grup marginesu s p o ł e c z n e g o w średniowieczu i stanowi kolejną znaczącą realizację badań podjętych w duchu „ N o u v e l l e Histoire", tak bliskim praktyce etnologii. Perspektywę badawczą wyznacza tu wszakże nie wewnętrzny opis takiej grupy, lecz co szczególnie istotne problem jej recepcji przez większość społeczeństwa. Wielostronnie ukazana p o s t a ć kata, będącego ekstremalnym przykładem c z ł o w i e k a marginesu, służy odkrywaniu przyczyn ekskluzji społecznej oraz techniki jej stosowania w skomplikowanej siatce determinantów natury rełigijno-ideologicznej, socjologicznej czy ekonomicznej. Wstępna część pracy szkicuje genezę dziejową funkcji i urzędu katowskiego w Polsce związaną z formowaniem się immunitetu s ą d o w e g o i zaprowadzeniem prawa magdebur­ skiego w p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h ośrodkach miejskich. Zachowane przekazy i nieliczne źródła sprzed tego okresu, poparte wnioskami płynącymi z litery wcześniej obowiązujących praw, skłaniają autorkę do twierdzenia, iż nie była w ó w c z a s znana u r z ę d o w a instytucja płatnego egzekutora w y r o k ó w śmierci i okaleczeń. Przekazy te pozwalają również d o m n i e m y w a ć , że p o s ł u g i w a n o się wtedy zbrodniarzami więzionymi lub skazanymi na śmierć, którzy egzekucją wyroku okupywali własną w o l n o ś ć . Pojawieniu się o k o ł o X I I I w. urzędowej funkcji kata towarzyszy odtąd przez wieki charakterystyczny kompleks społecznie kształtujących się przekonań, którego pogłębiona analiza jest przewodnim wątkiem i najistotniejszym rdzeniem problemowym książki. Ujawniają się tu najciekawsze związki p o m i ę d z y historią a etnologią, w praktyce przybierające kształt ponaddyscyplinarnych obserwacji i r o z w a ż a ń o niektórych p r a w i d ł o w o ­ ściach rządzących kulturą i mechanizmach jej modelowania. Treść faktograficzna wzbogacona jest ciągłą obecnością tła teoretyczno-ideowego, w a ż n e g o dla p r a w i d ł o w e g o umiejscowienia faktów we właściwym im, szerokim kontekście kulturowym, oraz ich pełniejszego zrozumienia poprzez uaktywnienie nie tylko intelektualnej, lecz i emocjonalnej strony odbioru. W skonstruowanym przez autorkę obrazie kata u w z g l ę d n i o n e zostały obok jego podstawowych zajęć r ó w n i e ż i te, które w y k o n y w a ł on zwyczajowo w ramach normalnego funkcjonowania średniowiecznego miasta, a które w istotny s p o s ó b utwierdzały jego szczególną pozycję społeczną. M o g ł y to być czynności czy funkcje takie, jak usuwanie z miasta nieczystości, padliny i bezpańskich zwierząt, czyszczenie ulic i cel więziennych, sprawowanie kontroli nad więzieniami, domami publicznymi i prostytutkami, a niekiedy także grzebanie straconych przestępców. Łącząca te zajęcia k o n i e c z n o ś ć obcowania z brudem lub jego metaforycznie poszerzoną sferą odniesień, plami kata piętnem wykraczającym poza fizyczną d o s ł o w n o ś ć „skalania". Jest ono konsekwentnym pogłębieniem sensu p e ł n e g o i nieodwracalnego zbrukania, jakiemu ulega on wskutek stykania się z krwią i wydzielinami ludzkimi w izbie tortur i na miejscach kaźni. Nieuniknionym następstwem faktu „skalania" było pogrążenie osoby w cieniu niesławy i pohańbienia. Stan ten aktywizował profilaktyczne mechanizmy segregacji społecznej, określające specyfikę bytowania infamisa w życiu w s p ó l n o t y gwarantującą jego właściwe oddalenie i izolację. „Ekskluzja jest społeczną realizacją niesławy" (s. 106), odsuwającą o s o b ę n i e g o d n ą na peryferie życia zbiorowości, również w d o s ł o w n y m znaczeniu. K a t zamieszkiwał przeważnie poza murami miasta lub w jednej z otaczających je wież, w kościele zajmował specjalnie wyodrębnione miejsce itd. Wiele praktykowanych z a c h o w a ń , po części zobiektywizowanych w formie s z c z e g ó ł o w y c h zastrzeżeń i zakazów, nosiło w sobie wszelkie cechy antidotum przeciw dominującemu poczuciu niejasnego zagrożenia, jakie wzbudzać musiała jego osoba. Zagrożenie to. którego o b e c n o ś ć dostatecznie potwierdzają źródła i którego zlekceważenie b y ł o b y nieostrożnością, należy — co pozornie zaskakujące — do l ę k ó w całkowicie irracjonalnych �276 RECENZJE I OMÓWIENIA z punktu widzenia potocznego racjonalizmu naszych c z a s ó w . Rozumiejąca egzegeza przeszłości wyjaśnia jednak dobrze sprawę, jak względny w czasie bywa zasób treści współtworzących ideę „racjonalności". Autorka dostrzega znamienną sytuację rozwarcia p o m i ę d z y zwyczajową sferą z a k a z ó w i praktyk związanych z o s o b ą kata a treścią obowiązujących praw. Wykazuje, iż „ m a r g i n e s o w o ś ć pojmowana jest r ó w n o z n a c z n i e z przestępstwem — w s p o s ó b łączny trakto­ wani są ludzie złej sławy, rozbójnicy, włóczędzy, dewianci seksualni, heretycy. Grupy i kategorie — będące przedmiotem ekskluzji społecznej [...] przyporządkowuje się do kategorii lub sytuacji ściganych przez prawo" (s. 190). Natomiast z prawnego punktu widzenia, wbrew potocznej klasyfikacji: „Pojęcie środowiska marginesu społecznego nie jest r ó w n o z n a c z n e ze środowiskiem przestępczym" (s. 109). T o istotne rozróżnienie w obrębie jednego tylko fragmentu rzeczywistości historycznej uświadamia jasno, jak rozległy nurt zwyczajnej codzienności wielu p o k o l e ń płynął i niknął w nie­ pamięci, pozostawiając potomnym ślady niewiele m ó w i ą c e o powszechności, dotyczące z reguły wydarzeń niezwykłych i sytuacji skrajnych. Ś w i a d o m o ś ć ta jest zarazem odpowiedzialnością i imperatywem wskazującym kierunek p o s z u k i w a ń badaczom spod znaku „ N o u v e l l e Histoire". Hanna Zaremska zmierza do zrozumienia z a c h o w a ń społecznych, nadających kształt i duchowe oblicze zamierzchłej codzienności, o której milczą lub s k ą p o wzmiankują źródła. Te najbardziej powszechne, a mimo to najtrudniejsze do uchwycenia momenty, wymykają się opisowi w kategoriach zmian, rozwoju i zdarzeń, p o n i e w a ż przynależą do nieuświadamianych form rzeczywistości kulturowej. W tym miejscu dochodzi do najwyraźniejszego zetknięcia historii z de facto „ p o m o c n i c z y m " dorobkiem myśli etnologicznej. Autorka sygnalizuje j u ż na wstępie wielość zjawisk determinujących badany wycinek rzeczywistości. Szkicując problematykę pracy stwierdza, iż proces marginalizacji tworzą „nie tylko mechanizmy działające w sferze ściśle ekonomicznej, lecz także społeczne i ideologiczne oraz sankcja, jakiej udziela im obowiązująca doktryna" (s. 8). W toku dalszego przewodu konsekwentnie uwypukla treści światopoglądu ludowego, rozważa sens procesów, zdarzeń i postaw społecznych widzianych przez pryzmat wiedzy o sacrum, tabu, strukturze czasoprzestrzeni mitycznej i o b s z a r ó w marginesu. R o z w a ż a ­ nia nad teorią ekskluzji społecznej ilustruje szeregiem interesujących i przeważnie m a ł o znanych szczegółów, wybranych z imponującej biblioteki stricte historycznych oraz literackich źródeł (np. t w ó r c z o ś ć M . Reja). Grupują się one zwłaszcza w o k ó ł problemu „skalania", ukazując obszary rzeczy i c z y n ó w nieczystych w mitycznym obrazie rzeczywistości. Wspomnieliśmy wyżej o różnych czynnościach hańbiących oraz podstawowym zajęciu kata, zmuszającym go do częstego kontaktu z krwią i wydzielinami ludzkimi. Klasyczne studium Edwarda Leacha nad rolą e k s k r e m e n t ó w w systemach mitycznych stanowi tu, m o ż n a sądzić, najbardziej przekonującą interpretację. Szczególny charakter wydzielin ludzkich oraz czynności i rzeczy z nimi związanych lokuje je w obszarze marginesu, obwarowanym cechami fizyczno-moralnego oraz sakralnego tabu. Zrozumiały staje się lęk przed jakim­ kolwiek kontaktem z o s o b ą kata. oczywisty mechanizm izolacji społecznej i ekskluzji, czytelne techniki utrzymywania dystansu. Autorka nie dążyła do wyczerpującego potraktowania etnologicznych a s p e k t ó w problemu, pozostawiając tym samym sporo interesujących p u n k t ó w wyjścia do dalszych badań wiążących się z f e n o m e n o l o g i ą wstydu, tabu słowa i gestu, zmiennością i trwaniem społecznych wyznacz­ n i k ó w „nieczystości", ambiwalencją postaw emocjonalnych względem mediacji itd. Są to propozycje wymagające nieco odmiennych preferencji i założeń, bynajmniej jednak nieodległe od omawianych. Sądzę, że właściwe miejsce znajdzie tu fragment tekstu Paula Ricoeura, kontynuujący niejako w jakże niedościgłej urodzie s ł o w a — rozważane tu myśli: „ P o prawdzie—pisze francuski hermeneutyk—-zmaza nie jest nigdy d o s ł o w n i e plamą, nieczyste nigdy nie było d o s ł o w n i e brudem, zaszarganiem. Prawdą jest też, że nieczyste nie osiągnęło nigdy abstrakcyjnego poziomu c z e g o ś niegodziwego, w przeciwnym razie zniknęłaby cała magia kontaktu i zarażenia. Przedstawienie zmazy utrzymuje się w światło­ cieniu quasi-fizycznego zakażenia, które zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. T a dwu­ z n a c z n o ś ć nie jest wyrażona p o j ę c i o w o . lecz jest przeżywana w s p o s ó b intencjonalny poprzez �277 RECENZJE 1 OMÓWIENIA na poły Zmaza fizyczny, nie jest na poły zaś etyczny plamą, ale jest jak lęk przynależny przedstawieniom plama, jest po prostu nieczystości. plamą [...] symboliczną. [...] Uderzający jest z tego względu przypadek zabójcy. Jak się zdaje, mamy tu do czynienia jakby ze wzorcem i przypadkiem granicznym wszystkich nieczystach k o n t a k t ó w " (Ricoeur 1986, s. 36-37). Cytowane s ł o w a m o g ą być wstępem do dalszych rozmyślań nad zawartymi w książce problemami, dalekimi od wyczerpania i w wielu punktach nie mieszczącymi się w zakresie nowatorskich nawet koncepcji i s p o s o b ó w interpretacji. Bo oto tuż obok faktów „ o s w o j o n y c h " i zgrabnie u ł o ż o n y c h w szablonie opozycji i mediacji pojawiają się niesforne, i bynajmniej nie przypadkowe wątki, tym ciekawsze, że nie poddające lecz znaczące się zbyt prostym ujęciom. Czytamy bowiem o kacie siejącym strach i odrazę, lecz także o kacie kroczącym jak memento doczesnej marności na czele procesji lub spełniającym posługi lekarza — znawcy ludzkiej anatomii i mocy ziół. O kacie obdarzonym szlachectwem i dostojeństwem istniejącym na skrajnie przeciwnym niż monarcha biegunie społeczeństwa jak dziwnej w karykaturalnym odbiciu, się nie tylko izolacji i nietykalności. związanym w bachtinowskich z nim więzami inwersjach karnawału, K a t zabija, lecz zdolny jest lecz także symetrii, w też uzdrawiać; kala aspekcie dotykiem, 187-209). lecz Motyw króla i kata łączy prastare tradycje folkloru i literatury, odleglejsze zapewne dramat Króla i ujawniającej sakralnym woda, w której utonął, m o ż e się stać wodą życia (por. Caillois 1973, s. śmierci tytułów, i wskutek tego, szubienicy Lasu w starożytnej Arycji. Słyszymy wreszcie śmiech kata w cieniu (na kanwie: Geremek 1983, s. 1266-1293), gdzie „mistrz" niż szafotu przybiera postać na wpół trefnisia i szydercy, na wpół zaś ludowego filozofa, straszącego zebranych g a p i ó w monologiem o położeniu ludzkiego żołądka, wygłaszanym z niezwykłej sceny i aż nadto d o s ł o w n i e zilustrowanym. Strach i c i e k a w o ś ć , dramat śmierci i s p r o ś n o ś ć komedii plebejskiej, tremendum i fascinosum, mieszają się i przenikają nawzajem. A przecież to tylko nieliczne z książki Hanny Zaremskiej lub podanych przez nią źródeł. Momenty, raz jeszcze dowodzi i winny nam swej być owocne. Nie różnorodności godzą wiele obietnic, zawsze godnych się z i odsłania łatwizną, wciąż rozsadzają przykłady nowe oblicza, zbyt wybrane w których kultura ciasne są zdrowe ramy - dają ryzyka. LITERATURA C a i l l o i s R. 1973 Socjologia kata, [w:] Żywioł i lad. Warszawa. G e r e m e k B. 1983 Śmiech w cieniu szubienicy: o Wülonie-, „Znak", nr 8. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Mirosław M I C H A I Ł G R I G O R I E W I C Z R A B I N O W I C Z , Życie feudalnym, P I W , Warszawa 1985 Mąka codzienne w ruskim i rosyjskim mieście Zanim książka ta ukazała się w tłumaczeniu polskim, wąskie grono specjalistów wpro­ wadziło ją do obiegu naukowego dzięki rosyjskiemu wydaniu w 1978 r. pod znacznie właściwszym (choć zapewne mniej handlowym) tytułem Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda, gorožanie, ich obščestvennyj i domašnyj byt. Ten podtytuł stał się — jak przypuszczam =- �RECENZJE I OMÓWIENIA 278 źródłem polskiego, tak bardzo nie oddającego treści książki, tytułu. Być m o ż e to właśnie s p o w o d o w a ł o , że poza grupą badaczy zainteresowanych etnografią miasta tout court, książka nie była szerzej dyskutowana przez etnografów. Rozeszła się błyskawicznie wśród wiernych czytel­ ników pięknej PIW-owskiej serii „Życie codzienne", czytana zapewne nie tylko dla jej wielkich w a l o r ó w ź r ó d ł o w y c h i teoretycznych, dla których m o ż n a ją uznać za jedną z naj­ ważniejszych, europejskiej klasy pozycji na temat etnografii ogólnej, szczególnie zaś etnografii miasta. Kogo m o ż e zainteresować ta książka i dlaczego? Dlaczego u w a ż a m , że ma ona znaczenie ogólnoteoretyczne i może przyczynić się do dyskusji na temat zakresu badań etnografii i charakteru jej warsztatu? Dotyka ona bowiem przynajmniej trzech z wielu spraw bulwer­ sujących współczesną etnografię polską, a to: kwestii tzw. etnografii historycznej, etnografii miasta oraz propozycji badaczy kultury współczesnej ujmowania tej ostatniej jako niepodzielonej między miasto i wieś w przewidywaniu, że jesteśmy świadkami narodzin nowego uporządko­ wania społeczności ludzkich, do zrozumienia którego opozycja miasto i wieś przestanie wystarczać, a m o ż e nawet stanie się myląca. Etnografię historyczną w Polsce stanowi nawiązanie do myśli teoretycznej J . S. Bystronia i K . Dobrowolskiego. T w o r z ą ją etnografowie, nierzadko zajmujący się kulturą współczesną, jak i historycy z wykształcenia poszukujący na gruncie etnografii, o świetle etnograficznego materiału, lepszej perspektywy dla źródeł historycznych sensu strhlo, znajdując w m o ż l i w o ś ć ich lepszej weryfikacji poprzez odtworzenie hipotetycznych k o n t e k s t ó w etc. nim Etno­ grafia historyczna funkcjonuje w Polsce jako odrębny przedmiot nauczania uniwersyteckiego (analogicznie do archeologii historycznej), uwzględniana jest w planach wydawniczych. Należy dodać, że do etnografii skróty historii regionu historycznej czy jakiegoś nie zaliczam zagadnienia, rozpraw zawierających służące za „tło" do we wstępach dalszych rozważań autora. Zwłaszcza w opracowaniach regionalnych autorzy posługują się informacjami z drugiej ręki, często przestarzałymi rezultatami badań, co odbiera historycznej części ich rozważań w i a r y g o d n o ś ć , a często sens. J . S. Bystroniowi, zaliczonemu polskiej w etnografii, zawdzięczamy przez A . Kutrzeba-Pojnarową podstawowy dla etnografii do historycznej szkoły historycznej model kultury ludowej wyjaśniający jej mechanizmy dla okresu o k o ł o 1000 lat, to jest od rozpadu struktur plemiennych aż do jej upadku w wyniku intensywnej industrializacji X X w. W tym okresie zmianom uległy treści kultury ludowej, niezmienny natomiast pozostawał jej podstawowy mechanizm. Podobny mechanizm przyjmuje, w gruncie rzeczy, w swoich badaniach Rabinowicz i dlatego przypomnę tu jego podstawowe elementy, niezbędne do dalszych Bystroń rozumie kulturę l u d o w ą jako zespół treści nie ograniczających do jednej grupy społecznej, przenikających ich granice, rozważań. się co prawda ale rozwijających się na gruncie każdej z nich dzięki s z c z e g ó l n e m u mechanizmowi przekazu i k o n t a k t ó w ze światem zewnętrz­ nym. Bystroń przedstawia kulturę l u d o w ą jako bezpośrednią spadkobierczynię układu plemien­ nego. Powstałe w okresie wczesnego średniowiecza osadnictwo wiejskie połączone w skali całej Europy siecią s z l a k ó w i d r ó g o starożytnym nieraz rodowodzie. było Funkcjonowało ono w wielopoziomowym układzie zależności. Jego p o d s t a w ę stanowiła społeczność chłopska, w obręcie której o przyjmowaniu nowych treści, zapewnieniu przekazu j u ż istniejących etc. d e c y d o w a ł y autorytety, wśród których ludzie starzy stanowili szczególnie ważną grupę. Źródłem każde nowych treści w swoim przy czym i instrumentem wymiarze relacje między historycznego. Z biegiem modyfikacji starych był Kościół, lokalnym i nimi, treść, ich ogólnosystemowym gęstość lat d o s z ł o do nich wojsko etc. dwór (państwowym, zmieniały i szkoła, się włączając i miasto, uniwersalnym, w toku procesu ludność wiejską bezpośrednio w zakresie oddziaływania o g ó l n o p a ń s t w o w e g o systemu o ś w i a t o w e g o i obronnego, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla ś w i a d o m o ś c i mas chłopskich. N a ten układ nakładał się wspomniany j u ż system s z l a k ó w i d r ó g zapełnionych kupcami, wędrownymi kami, ludźmi luźnymi, których znaczenia dla rozwoju kultury wsi niepodobna rzemieślni­ przecenić, a to włączało wieś w szersze systemy p o w i ą z a ń . Uwaga Rabinowicza skupia się na ludności miejskiej, a nie wiejskiej, ale podobnie �RECENZJE I 279 OMÓWIENIA do Bystronia przyjmuje on k o n i e c z n o ś ć wyróżnienia populacji ludzkiej, będącej omawianej kultury, twórcami, żyjącymi nią, będącymi jej podmiotem. w skomplikowanym T a k jak Bystroń, zależności układzie społecznym Rabinowicz umieszcza między dworem książęcym, interesującą grupę w systemie go nosicielami Ludzie miasta działają świątynią a targiem. różnorodnych wewnętrznych i zewnętrznych; społeczności mocno związanej wewnętrznie dzięki przyjętemu sposobowi organizacji przestrzeni, zależnościom wynikającym z podziału pracy i podo­ bieństwom powstającym dzięki realizacji zasady s a m o ż y w i e n i o w o ś c i ; społeczności umieszczonej w szerszym systemie nieraz politycznym, gospodarczym, społecznym, wykraczającym granice państwa. Przedstawiony nam przez Rabinowicza obraz ukazuje s p o ł e c z n o ś ć w pewnym poza miejską sensie p o d o b n ą do społeczności wiejskiej opisywanej przez Bystronia: zintegro­ wanej, c h o ć podzielonej, lokalnej, ale mającej p o w i ą z a n i a z szerokim światem — i właśnie dzięki temu zdolnej f u n k c j o n o w a ć jako całość, czego dowodem są znakomite rozdziały na temat życia s p o ł e c z n e g o i obyczaju. Rabinowicza łączy także z Bystroniem stosunek do metodologii. Podobnie jak Bystroń, jest on ogromnie oszczędny w formułowaniu uwag metodologicznych wprost. Zasady teoretyczne, którymi się posługuje, wyprowadzane z nich kryteria p o r z ą d k o w a n i a materiału trzeba wydo­ bywać z treści przedstawionych w książce. Niezmiernie klarowne rozumowanie trzeba ujawniać spoza niezmiernie bogatych o p i s ó w zdarzeń i z a c h o w a ń ludzi. Chciałabym zaryzykować twierdzenie, że Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda stanowią koncepcyjnie odpowiednik Kultury ludowej J . S. Bystronia. Byłaby to jednak koncepcja wzbogacona d o ś w i a d c z e n i e m K . Dobrowolskiego. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że Rabino­ wicz wzorował się na tych uczonych. Jeżeli poświęcam w tym miejscu u w a g ę teoretycznym i Rabinowicza z filarami historycznej s z k o ł y Dobrowolskim, to jedynie także i doświadczeń dadzą się łatwo po to, aby wskazać, powinowactwom polskiej w etnografii, jak dobry mamy grunt Rabinowicza. Sądzę, że istotne dla nas p o d o b i e ń s t w a wytłumaczyć w kategoriach (Rabinowicz podobnie do Dobrowolskiego przyjęcia tych koncepcji historii nauki: p o d o b i e ń s t w e m jest historykiem średniowiecza), Bystroniem do wykształcenia podobieństwem warsztatu. Fakt. że Rabinowicz jest także archeologiem, przyczynia się tylko do zwiększenia tych p o d o b i e ń s t w różnorodności integralnej lo analizie realizuje podstawowe wymagania metody Dobrowolskiego. Ten ostatni wicza. dzięki umiejętnemu wprowadzeniu źródeł archeologicznych i zwiększeniu t y p ó w źródeł poddanych Jeżeli z kolei punkt wydaje się b y ć bardzo ważnym dla zrozumienia koncepcji Rabino­ bowiem sposób sposób traktowania rozumienia kategorii czasu procesu i przestrzeni historycznego łączy go z Bystroniem i analizy źródeł wskazuje na bliskość koncepcji jego i Dobrowolskiego. T o ten ostatni proponuje nam, żeby wychodząc od małych społeczności ukształtowanych na tej samej fali osadniczej badać cały ich r o z w ó j od momentu powstania (pojawienia się najstarszych źródeł) i porównując przebiegi wyprowadzać ze wszystkich wnioski dotyczące dostępnych prawidłowości kategorii źródeł rozwoju. Miałyby pozwalających z b y ć one różnych zdarzeń wyprowadzone pozycji naświetlić to samo zjawisko, u k a z a ć jego różne strony i cechy, układy p o w i ą z a ń — ująć je integralnie, c a ł o ś c i o w o (w czym pobrzmiewa nuta znana nam z propozycji francuskiej socjologii: teorii c a ł o ś c i o w e g o faktu s p o ł e c z n e g o Durkheima i Maussa). T a k więc wicza cel pracy ustalenie wskazany przez Rabino­ ogólnej tendencji rozwoju kultury miasta z propozycjami Dobrowolskiego, byłoby w zgodzie a także tej części teorii F . Braudela, która dotyczy zjawisk dziejących się w czasie średnim czasie koniunktur. I wracając jeszcze raz do myśli wyrażonej na p o c z ą t k u : ukazanie polskich i w części obcych powinowactw teorii Rabinowicza i jej realizacji w postaci Očerkov feodal'nogo goroda ma na celu podkreślenie, etnografii russkogo że książka ta winna liczyć u nas na pełne zrozumienie, że autor nawiązuje do rzeczy akceptowanych, nie musi walczyć z żadną teo­ retyczną i metodologiczną opozycją, że jego książka i stawiana za wzór p o s t ę p o w a n i a badawczego miasta, i to nie ze względu na wskazane powinna b y ć szeroko dyskutowana w zakresie etnografii historycznej i etnografii powinowactwa, bo one tylko mogą przyswojenie tez Rabinowicza. ale ze względu na jego własny, oryginalny wkład. ułatwić �280 RECENZJE I OMÓWIENIA Jeżeli te spodziewania są tylko w pewnej części spełniane, a dyskusja ogranicza się do kameralnego grona o s ó b , to przyczyny należy szukać w aktualnej sytuacji etnografii polskiej. Wyrażam więc tu wdzięczność Autorowi za to, że lektura jego książki dała mi asumpt do zastanowienia się i nad tą kwestią. Współczesna etnografia polska wciąż jeszcze jest przede wszystkim zajęta badaniem chłopskiej kultury tradycyjnej, a także badaniem zmiany kulturowej (na wiejskim przede wszystkim gruncie). Z drugiej strony zajęta jest. budowaniem własnego warsztatu dla badań strukturalnych i semiotycznych. Autorytetami radzieckimi w tej materii są przede wszystkim przedstawiciele szkoły tartuskiej lub szerzej, semiotyki i j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o . G d y dyskutowano kolejne książki Guriewicza. trudno bylo znaleźć zrozumienie dla koncepcji Rabinowicza. D o tego należy d o d a ć , że w Polsce odnotowujemy dopiero początki zainteresowań etnografią historyczną i etnografią miasta, a dla tej grupy badaczy książka ta ma fundamen­ talne znaczenie. Książka, j a k i ziarno — musi paść na podatny grunt. Myślę, że po paru latach ciszy nadszedł moment, aby uwypuklić znaczenie właśnie dla etnografów polskich kwestii poruszanych przez Rabinowicza, a przy tej okazji powiedzieć parę s ł ó w o książce — wzorze dobrego warsztatu naukowego. Wydaje się, że etnografię polską cechują dwa procesy, które m o g ą w niedalekiej przyszłości stworzyć szersze grono dla o d b i o r c ó w pracy Rabinowicza i jemu podobnych oby takie były. Znaczy je zainteresowanie etnografią historyczną w rozumieniu badania tych historycznych zjawisk i procesów, które leżą u genezy zjawisk i p r o c e s ó w charakterystycz­ nych dla kultury ludowej X I X i nawet X X w., na przykład badanie miasteczek i osiedli rolniczych w średniowieczu, które skupiają w o k ó ł siebie wsie w promieniu 50, 40, 30, 20 czy nawet 10 km (w zależności od g ę s t o ś d ^ a i u d n i e n i a ) tworzyły swoistego rodzaju „węzły" systemy wymiany tak silnie zintegrowane, że kultura ich winna być badana łącznie w obu typach o b i e k t ó w : wsiach i miasteczkach, tak jak na przykład ośrodek warszawski robi to obecnie na Podlasiu (Pokropek 1979) lub w programie badawczym Wisła w historii i pradziejach (Sokolewicz, red.). W tym ostatnim programie obszar badań został tak po­ dzielony na sektory, że w k a ż d y m z nich znalazło się miasteczko (Solec, Czerwińsk, Zakroczym) i skupione wokół niego wsie. O b o w i ą z k i e m badaczy jest uwzględnienie organizacji kościelnej, administracyjnej, tradycji pobliskich d w o r ó w ziemiańskich etc. Nie jest to więc badanie małych miasteczek lub miast ani też badanie wsi, ale badanie pewnych zintegro­ wanych s y s t e m ó w , w których miasteczko stanowi centrum. Wydaje się, że badanie tego zjawiska w pewnym tylko okresie nie zapewnia ciekawych w y n i k ó w — te daje dopiero badanie czasu dłuższego (choć niekoniecznie długiego), czyli tzw. koniunktury. Spotkanie się etnografii z historią jest tu p o ż y t e c z n e i wręcz niezbędne. Podobnie podejścia historycznego wymagają badania nad religijnością ludową. Bez znajo­ mości zaplecza historycznego pewnych ludzkich postaw, bez tej etnografii historycznej kończą się one zbyt uniwersalistycznymi wnioskami (Tomicki 1981; Wasilewski 1979). O p r ó c z ujawniającej się potrzeby etnografii historycznej, c h o ć obejmującej nie tylko badanie miast, powstają również badania nad kulturą miejską. W etnografii europejskiej zostały one zainicjowane w 1 p o ł o w i e X X w. pracami nad kulturą l u d o w ą miasta L i n z (Commenda 1918, 1959) i Wiednia (Schmidt 1940). W Polsce jako jaskółki tych zainteresowań, c h o ć nie czyniące jeszcze wiosny, wymieniamy zazwyczaj przyczynek Cerchy (1919) na temat krakowskiego Kleparza. I zazwyczaj wymieniamy je w związku z przeglądem prac zapisanych w historii b a d a ń nad kulturą klasy robotniczej (Sokolewicz 1986). Tymczasem rozwijający się systematycznie kierunek badań z a r ó w n o nad miastem, jak i nad kulturą klasy robot­ niczej lub r o b o t n i k ó w w Polsce (Kopczyńska-Jaworska 1976; Pietraszek 1966), Z S R R (Krupjanskaja, Poliščuk 1971). N R D (Schóne 1977), Czechosłowacji (Robek 1981), Bułgarii (Ganev 1985) i także coraz szerzej obecny w Europie (Bausinger 1986) wykazuje dowodnie k o n i e c z n o ś ć odstąpienia od podziału na etnografię miasta lub etnografię klasy robotniczej czy kultury ludowej i traktowania wszystkich tych badań jako szczególnych form ujęcia kultury w kategoriach jej teorii. Etnografia polska coraz częściej proponuje widzenie kultury jako całości i niedzielenia jej na kulturę chłopską, robotniczą, mieszczańską, wiejską lub �281 RECENZJE I OMÓWIENIA małego miasta (Jackowski 1981; Sokolewicz 1986; Zadrożyńska 1983). Zbytnie bowiem dzielenie pól badania (nieraz konieczne ze względu na specyficzny charakter źródeł i wymagania krytyki źródłowej lub po prostu przyczyny natury technicznej że umykają nam z pola widzenia wspólne mechanizmy procesy kulturowe, jak te wspomniane i organizacyjnej) sprawia, rozwoju kultury, struktury kultury, wyżej, a polegające m. in. na szczególnej łączności treści i m e c h a n i z m ó w kultury wsi i małych rolniczych miasteczek, trwałości struktury myślenia mitycznego przy historycznej zmienności jego form, a nieraz i treści w religijności ludowej, patrzenia na miasto nie tylko przez pryzmat jednej grupy społecznej, np. klasy robotniczej, ale jak na cały organizm, w którym s p o s ó b zorganizowania przestrzeni, organizacja, podział władzy, całość wymiana etc. i mogą wyrażają interesy różnych być charakteryzowane jedynie grup społecznych przez ich składających wzajemne się na tę odniesienia i opisanie jako całości. Oryginalny wkład Rabinowicza polega na tym, że zdołał on stworzyć koncepcję mującą cały z r ó ż n i c o w a n y organizm miasta, uwzględniając cechy specyficzne grup. a także ukazać relacje między nimi i cechy, Ukazał on miasto j a k o część struktury władzy które z tych właśnie państwowej, ale także obej­ poszczególnych relacji wynikają. obszar wpływów cerkwi rządzącej przecież nie tylko duszami ludzkimi. Ukazując to zjawisko w ciągu tysiąca lat stara! się dojść z jego minutowej nader do cech charakterystycznych dla procesu rozwoju miasta, rezygnując historii i zatrzymywania się na krótkich okresach, co jest u historyków rzadkie, a właściwe raczej etnografom. Nie ulega wątpliwości, że dalsze badania ź r ó d ł o w e m o g ą wnieść wiele szczegółowych danych do jego twierdzeń na przykład w zakresie badania systemu wskazać na Nie pokrewieństwa meandry zmieni historii to jednak (również i zakłócające w Polsce zupełnie zarysowaną faktu, że nareszcie ktoś przez odważył nie niego rozwiniętych), tendencję się spojrzeć na mogą rozwojową. miasto jak na p e w n ą klasę o b i e k t ó w c a ł o ś c i o w o , odejść od wzoru historii miasta xyz w krótkim przedziale czasowym. Zastosowana koncepcja c a ł o ś c i o w e g o ujęcia, w y w o d z ą c a się od Durkheima i Maussa (choć nie m o ż n a wykluczyć, że Rabinowicz doszedł do niej całkiem niezależnie), koncepcją Lévi-Straussa o uwarstwionym fakcie społecznym, pozwoliła mu wzbogacona na pokazanie miasta w jego wymiarze produkcyjnym, życia domowego, sytuacji prawnej, religijnej, wreszcie obrzędowości lokalnej, politycznej etc. Przenikanie się tych warstw u k a z a ł o nam pulsowanie ż y w e g o organizmu społeczności miejskiej na przestrzeni tysiąca lat Rusi i Rosji. Dlatego też m o ż e niepotrzebne recenzowanej książki. są pewne definicje zawarte na p o c z ą t k o w y c h Tak na przykład definicja życia codziennego (s. 20) stronach sprowadzająca je (za Bromlejem) do sfery bezpośredniego zaspokajania potrzeb materialnych i duchowych. C z y dlatego w obszar tego życia codziennego autor włącza analizę świętowania, dorocznych, rodzinnych etc? Zapewne, nie definiowane niego pojęcie stylu życia i obyczajowości ruskiego obrzędów przez autora, ale stosowane przez i rosyjskiego miasta w okresie tysiąca lat są tu bardziej właściwymi pojęciami. Również, o ile zrozumiałe przyczyn, dla których nie sądzę, by było wydaje mi się o d w o ł y w a n i e etnografowie rosyjscy to wyjaśnienie do Lenina (s. byli zafascynowani ludem w X I X w. wystarczające), to odwoływanie 5) w się do analizie Lenina (choć (s. 6) w kwestii, która grupa społeczna jest nosicielem przodującej kultury, wydaje się niepotrzebne. Jak autor wykazuje na kartach książki, zależnie od sytuacji historycznej, funkcje te pełnią różne grupy. Na marginesie tej uwagi mam k l a s y k ó w redagowane są w skrócie (np. Dzieła, żal do redakcji, że przepisy do w której zamieszczona jest cytowana wypowiedź. Czytelnicy rzadko znają dzieła marksizmu dokładnie, dana wypowiedź a tytuł m o ż e nieraz zachęcić do została sformułowana cytatów I I ) bez wskazania na dokładny tytuł pracy, i może sprawdzenia, przyczynić się do w jakim lepszego klasyków kontekście zrozumienia tekstu przez czytelnika. Nie podzielam okazało też decyzji tłumacza się zręczne w Słowniku języka pozostawienie polskiego (autora?) w niektórych rosyjskiego „posadu" w tej kwestiach formie. przekładu. Jest M . Samuela Lindego znajdujemy hasło „ p o s a d " faktem, Nie że zdefiniowane �282 Ч! I ! N / j ) I OMÓWIENIA między innymi jako miejsce osadzenia, osada, a dalej jako pomieszkiwania mimo fortecy, miasteczka. Dowiadujemy się też. że w nieco innym znaczeniu posługiwał się tym Kochanowski (jako określenie położenia miejsca), ale nie termin „ p o s a d " brzmiał dobrze sądzę, by we współczesnym języku polskim jeszcze gorzej brzmi zwrot „ludzie posadzcy". Liczna literatura archeologiczna przyzwyczaiła nas do terminu „podgrodzie" również w odniesieniu do podgrodzi ruskich. Rażą mnie pewne niezręczności tłumaczenia, których przykładem może być przyjęcie formy Matki Boskiej Opiekuńczej zamiast Opiekunki (s. 130) na tłumaczenie Pokrowy. którą to formą posługuje się Gębarowicz, rzadziej zresztą od terminu Matki Bożej Miłosierdzia, znaczącego to samo. Nie traktuję swojej wypowiedzi jako recenzji w ścisłym ograniczam się w szczegółowych uwagach do sensie tego słowa, dlatego też wymienionych przykładów. tłumacza, wiem. że sztuka przekładu związana z poszukiwaniem mych, a zaledwie analogicznych form kulturowych, jest błędem jest podanie tytułu oryginału bez podtytułu pracy. Wydawnictwu należą się słowa uznania Doceniam trud o d p o w i e d n i k ó w nie tożsa­ bardzo trudna. Sądzę jednak, że to c z ę ś c i o w o wyjaśniłoby polski tytuł za sam fakt wydania tak cennej i co więcej, wydania jej z pełnym aparatem naukowym przypisów, źródeł etc. pracy co rokuje, że poza ogólnie wykształconym czytelnikiem książka stanie się przyjacielem i wzorem dla każdego specjalisty. zajmują się sensu stricto Etnografowie i etnologowie przyjmą ją zaś niezależnie etnografią historyczną i kulturą miasta, ale ze od tego, czy względu o g ó l n o t e o r e t y c z n e znaczenie. Wydaje się zwłaszcza, że pytania typu historycznego na jej ponownie zaczynają ich interesować. LITERATURA Bausinger H. 1986 Volkskuttur in der technischen Weil. Frankfurt N. Y . C e r c h a S. 1919 Kleparz. przedmieście Krakowa przed 50 laty. Materiały Antropologiczne-Archeolo- giczne i Etnograficzne, t. X I V s. 3-80. Commenda H. 1918 Volkskunde 1959 t. I I . Folklor robotniczej 1976 der Stadt Linz cm der Donau, Linz, t. I. Lodzi Folklor robotniczej Lodzi, Wroclaw. G a n e v St. 1985 Sofia. Sofia G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae, Europy, Pokrow, Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Wrocław 1986. J a c k o w s k i A. 1981 Pomniki ludu, „Polska Sztuka Ludowa", t. X X X V I , nr 3-4, s. 131-151. Kladensko 1951 Kladensko. Život Kopczyńska-Jaworska 1976 a kultura lidu v promyslové Zmiany podstaw bytowych wsi w procesie Prace oblasti, Praha. В. i Materiały Muzeum regionalizacji Archeologicznego kulturowej i Etnograficznego etnograficzna nr 29, Ł ó d ź Krupianskaja 1971 Kultura V. J . , P o l i š č u k N . S. i byt rabočich Gornozavodskogo Urala, Moskwa. Polski środkowej, w Łodzi, seria �RECENZJE I OMÓWIENIA L i n d e M . S. 1858 Słownik Pietraszek E . języka polskiego, 1966 Wiejscy robotnicy kopalń Pokropek M. 2* L w ó w . t. I V . s. 366. i hut. Wrocław 1979 Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu językowym i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-hialoruskiego w pn.-wsch. Polsce. „Etnografia Polska", t. X X I I I . z. 2. s. 127-155. Rabinowicz M. G. 1985 Życie codzienne w ruskim i rosyjskim R o b e k A . (red.) 1981 Stara dělnická Schmidt L. Praha, 1940 Wiener Volkskunde, S c h ó n e B. feudalnym. Warszawa. Praha. Wien u. Leipzig. 1977 Kultura und Lehenweise Lauzitzer Sokolewicz Z. 1986 mieście Bandweber (1750-1850). Berlin. Kultura robotnicza, ludowa, narodowa, [w:] A . Ż a r n o w s k a kultury robotniczej w Polsce. Warszawa, s. 17-49. (red.). Wokół tradycji S o k o l e w i c z Z . (red.) [wdruku]Etnografia ziem dorzecza Wisły, seria: Wisła w Historii i pradziejach, cz. 2, Warszawa. T o m i c k i R. 1981 Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polska. Przemiany Warszawa Wroclaw Kraków. Wasilewski J. 1979 Po śmierci Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 wędrować, „Teksty", kultury ludowej, t. I I . s. 29-71. cz. I, nr 3, s. 97-121; cz. I I , nr 4. s. 58-84. Homo faber — homo ludens. Warszawa. Zofia M.G. KOTOVSKAJA, Ětničeskie processy v Brazílii, Nauka, Sokolewicz Institut Etnografii im. M . N. Miklucho-Maklaja A N S S S R . Moskva 1985. ss. 134 Praca M . G . Kotowskiej jest znacznym rozwinięciem rozprawy zamieszczonej przez nią w obszernym zbiorze studiów, jaki etniczne w krajach naukowców Ameryki radzieckich, w Jest przede wszystkim pracą historycznym. 1 przed paroma laty ukazał Południowej^. tym i Mieści etnografów, się w się pod szerokim kontynentem socjologom zarówno ze Procesy zainteresowań 2 południowoamerykańskim . o chrakterze etnograficznym z wyraźnie Bliska jest również tytułem nurcie względu zarysowanym tłem na charakter badanej M . G . K o t o v s k a j a , Smešannye gruppy severo-vostoka Brazílii, [w:] Ětničeskie processy v stranách Jużnoj Ameriki, I. F . Chorošaeva, E . L . Nitoburg, (red.), Nauka, Moskva 1981. Zob. m. i n . : Nacionaťnye processy v Centralnej Amerike i Meksike, S. A . Gonionskij, I. F . C h o r o š a e v a (red.). Nauka, Moskva 1974; Ětničeskie processy v stranách Karihskogo morja, A . D . Dridzo, E . L . Nitoburg, S. Ja. Serov (red.), Nauka Moskva 1982; L . S. S e j n b a u m , Argentinsky ětnos. Etapy formirovanija i razvitija. Nauka, Moskva 1984. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 284 problematyki, skłonność się do u w a r u n k o w a ń do ujęć społecznych, procesowych, a także jak również poprzez wykorzystanie w y n i k ó w częste badań odwoływanie socjologicznych. Tytuł pracy m o ż e sugerować czytelnikowi, iż o m ó w i o n o w niej procesy etniczne całego obszaru Brazylii. T a k jednak się nie stało. „ W książce tej — wyjaśnia M . G . Kotowskaja analizowane są przede wszystkim grupy etnorasowe (materiały dotyczące grup mieszanych południa ludności kraju północnego wschodu wykorzystuje się głównie p o r ó w n a w c z y c h ) " (s. 6). Stwierdza również, iż „ostatnimi czasy grupy ludności mieszanego w Brazylii w ogóle, a na p ó ł n o c n y m wschodzie Brazylii w celach pochodzenia w szczególności, praktycznie nie byty badane z a r ó w n o w literaturze radzieckiej, jak i obcej" (s. 7). Zgodnie ze sformułowaną we „Wstępie" zapowiedzią (s. 7), procesy etnokulturowe zachodzące na p ó ł n o c n y m zostały przedstawione w kontekście zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h wschodzie zachodzących w całym kraju. We „Wstępie", o p r ó c z o g ó l n y c h założeń i sformułowań wprowadzających w problematykę pracy, o m ó w i o n o historiografię p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii, z oddzielnym przedstawieniem literatury radzieckiej. Kolejne cztery rozdziały, „Formowanie (1500-1889)", się grup „Procesy pochodzenia etniczne na z których mieszanego północnym w składa się praca, okresie wschodzie zatytułowano: kolonialnym Brazylii w i imperialnym latach 1889-1940", „Procesy etnospołeczne w Brazylii od lat 50-tych do początku 80-tych X X w.", kulturowa grup pochodzenia mieszanego od lat 50-tych do początku „Specyfika 80-tych XX w.". Podsumowanie omawianych p r o c e s ó w zawarte zostało w „Zakończeniu". Rozdział pierwszy, p o ś w i ę c o n y rozwojowi p r o c e s ó w etnicznych w okresie prawie czterech stuleci, otwiera opis Indian p ó ł n o c n e g o wschodu kraju, ich terytorialnego rozmieszczenia, obyczajowości, wpływu systemu pokrewieństwa poszczególnych plemion na ich mieszanie się z portugalskimi kolonistami. Przedstawiono w nim k r ó t k o podbój i osiedlanie się Por­ t u g a l c z y k ó w w Brazylii, wprowadzony przez nich system własności ziemskiej, społeczno-ekonomiczne uwarunkowania s t o s u n k ó w między tych grup, ich prawnie u w a r u n k o w a n ą Białymi a Indianami, procesy mieszania się hierarchizację, a także sposoby asymilacji M e t y s ó w i Indian do kultury portugalskiej. O m ó w i o n o przywóz M u r z y n ó w do Brazylii, ich plemienną regionalizację na owym obszarze osiedlenia, status s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y , wśród nich rozwarstwienie i drogi mieszania się z Białymi, do kultury kolonialistów portugalskich. Znaczną pogłębiające się w tym postępującą uwagę poświęcono asymilację formowaniu się — za­ równo w rejonach nabrzeża, jak i wnętrza Brazylii — nowych grup ludności powstałych zmieszania różnych ras. wyróżniających się nie tylko antropologicznie, lecz ze również swą wyraźną specyfiką kulturową. Przedstawiono imigrację ludności europejskiej do Brazylii w okre­ sie imperialnym, jej skutki społeczne, jak również wpływ poszczególnych zbiorowości rasowych na formułowanie się wspólnej kultury brazylijskiej. Rozdział drugi zawiera o m ó w i e n i e p r o c e s ó w narastającego mieszania się poszczególnych grup rasowych w następnym okresie historycznym, w odmiennych warunkach społecznych (zniesienie niewolnictwa) i politycznych (republika). Opisano dwie podstawowe grupy ludności mieszanej wnętrza Brazylii: m i e s z k a ń c ó w sertao ( p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część kraju) i gauchos (południe). G ł ó w n ą u w a g ę z w r ó c o n o jednak na procesy mieszania się ludności i białej. N a przykładzie miasta Bahia przedstawiono strukturę rasową (z murzyńskiej uwzględnieniem podziału na zawody) m i e s z k a ń c ó w p ó ł n o c n e g o wschodu kraju. Szczególnie wiele miejsca po­ ś w i ę c o n o Mulatom, ich uwarstwieniu według koloru skóry, p o ł o ż e n i a ekonomicznego i miejsca w hierarchii prestiżu. W omawianym w tym rozdziale okresie wzrosio znaczenie miast dla przebiegu anali­ zowanych p r o c e s ó w etnicznych. P o w s t a w a ć zaczęły dzielnice ubogich —favelas, w zdecydowanej większości nasiliły się procesy asymilacji do kultury Białych, z drugiej poczęły p o w s t a w a ć ruchy murzyńskie zamieszkane przez M u r z y n ó w doszukujące się w swej o d m i e n n o ś c i rasowej (a także i Mulatów. Z jednej strony i kulturowej) wartości samej w sobie. Wyniki przytoczonych przez M . G . K o t o w s k ą badań socjologicznych wskazują na istniejący w ó w c z a s między Białymi a innymi grupami rasowymi znaczny stopień dystansu s p o ł e c z n e g o . rasowe były d u ż o większe na południu niż p ó ł n o c n y m wschodzie kraju. Bariery �Ki П \ / Л I OMÓWIENIA 285 Dwa k o ń c o w e rozdziały zawierają o m ó w i e n i e p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii w ciągu ostatnich paru dziesięcioleci. Wyeksponowano w nich ich społeczne uwarunkowania oraz kulturową specyfikę. Kontynuowano przedstawiony w poprzednich rozdziałach opis imigracji Europejczyków do Brazylii analizując jej skutki społeczne. Niektóre z grup narodowych asymilowały się łatwo do kultury białych Brazylijczyków (np. Włosi). Wśród innych odno­ towywano jednak niekiedy wyraźne skłonności do endogamii (np. w przypadku N i e m c ó w ) . Przedstawiono procentowe zmiany rasowego składu m i e s z k a ń c ó w Brazylii oraz o m ó w i o n o społeczne uwarunkowania tych zmian. Opisano grupy: pardos ( M u l a t ó w ) oraz M u r z y n ó w , analizując proces zwiększania się ich wewnętrznej integracji, a następnie organizowania się, co miało ułatwić powrót do murzyńskości (m. in. poprzez bezpośrednie kontakty z Afryką, e k s k l u z y w n o ś ć rasową zakładanych organizacji). W ostatnich kilkunastu latach wciąż m o ż n a m ó w i ć o istnieniu d w ó c h tendencji w kul­ turze brazylijskiej: występowaniu wśród niektórych grup społeczeństwa brazylijskiego skłon­ ności do separatyzmu kulturowego, kontynuowania grupowych (często lokalnych) tradycji kulturowych, obyczajów, i j e d n o c z e ś n i e wyraźnie dominującej w społeczeństwie skłonności do poddania się procesom ogólnokrajowej unifikacji. Rozdział ostatni p o ś w i ę c o n o o m ó ­ wieniu kultur grup rasowo mieszanych. Opisano ich kulturę d u c h o w ą i materialną: wie­ rzenia religijne, o b y c z a j o w o ś ć , specyficzne dla niektórych grup potrawy, niektóre elementy j e d n o c z ą c e społeczeństwo brazylijskie. Wskazano jednocześnie na dominującą tendencję (szcze­ gólnie wśród warstw z a m o ż n y c h ) do awansu s p o ł e c z n e g o poprzez asymilację do broncos (Białych). M . G . Kotowskaja dość wszechstronnie opisała w swojej pracy przebieg p r o c e s ó w etnicznych w społeczeństwie brazylijskim. Wyróżniając poszczególne grupy uczyniła to ze względu na ich terytorialne rozmieszczenie, odmienności rasowe, kulturowe, ekonomiczne, zawodowe, uwzględniając ich historyczną z m i e n n o ś ć (i niekiedy miejsce w skali prestiżu społecznego). Nie poświęciła oddzielnej uwagi pojęciu etniczności i zasadom wyróżniania grup etnicznych, za które uznaje jak m o ż n a sądzić na podstawie treści pracy — te, które tradycyjnie uznawane są w Brazylii za odrębne. Autorka stwierdza, iż „już w k o ń c u X V I I I w. były sformowane podstawy kształtowania się brazylijskiego etnosu. Jego g ł ó w n y m komponentem stali się Biali i przyłączający się do nich rasowo i kulturowo zasymilowani Mulaci i Metysi" (s. 127). Szczegółowej charakterystyki brazylijskiego etnosu praca nie zawiera. BrakAv niej również rozważań na temat treści pojęcia „naród brazylijski". Należy żałować, iż problematyka ta nie stała się przedmiotem badań autorki, sądząc bowiem po wykorzystanej literaturze dyspo­ n o w a ł a materiałami upoważniającymi ją przynajmniej do wstępnych u o g ó l n i e ń . U ż y w a n e w przy­ padku Brazylii pojęcie narodu ma specyficzną treść. W społeczeństwie tym wciąż wystę­ pują d o ś ć silne więzi regionalne, rasowe i kulturowe. Interesujące byłoby ustalenie wzajem­ nych relacji między więziami politycznymi i kulturowymi spajającymi m i e s z k a ń c ó w tego ogro­ mnego kraju, a także ich treści, jak również natężenia wśród p o s z c z e g ó l n y c h grup społecznych (etnicznych). Wydaje się bowiem, że jest to s p o ł e c z e ń s t w o o r ó ż n y m stopniu unarodowienia jego poszczególnych warstw (grup etnicznych i terytorialnych) i samo stwierdzenie, że w tym przypadku mamy (bądź też nie) do czynienia z narodem ma niewielką moc wyjaśniania. Praca M . G . Kotowskiej oparta została przede wszystkim na literaturze brazylijskiej. Jest w decydującym stopniu— co z r o z u m i a ł e — relacją z badań przeprowadzonych przez brazylijskich etnografów, h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . Nie jest pracą teoretyczną. Jest książką napisaną przystępnie, która m o ż e być traktowana jako wprowadzenie w problematykę etniczną społeczeństwa brazylijskiego. Pod jej adresem m o ż n a zgłosić także pewne zastrzeżenia o charak­ terze bardziej s z c z e g ó ł o w y m . Prezentowane w niej dane statystyczne c z ę s t o sprawiają wrażenie wielkości wybranych wyrywkowo i przypadkowo. Dotyczy to wielkości liczbowych imigracji do Brazylii, struktury rasowej i innych danych struktury społecznej (w tym demograficznej) społeczeństwa brazylijskiego. Winny być one podane dla maksymalnie długich o k r e s ó w uwzględniając możliwości ich ustalenia. Błędami w niektórych datach (np. s. 45, 66) obarczyć należy chyba korektora. Nie zawsze dane statystyczne, jak r ó w n i e ż wyniki badań socjologicznych opatrzone są datami ich odnotowania (np. s. 66-67, 92) bądź też p o w o ł a n i e m �286 się RECENZJE na źródła, stronie 98 jest imigranckie" rozumie wyłącznie tych c z ł o n k ó w zbiorowości imigrackich. którzy nie posiadają obywatelstwa brazylij­ niejasna skąd je zaczerpnięto (należy się domyślać, (np. I OMÓWIENIA tablica iż autorka pod na s. 83). Tablica określeniem ..grupy na skiego). Niepotrzebnie też wprowadza autorka na pierwszych stronach swej pracy stwierdzenia jawnie wartościujące, jak to dotyczące p o s t ę p o w e g o charakteru asymilacji (s. 3), lub błędne, m ó w i ą c e o ekonomicznej niezbędności formowania się jednego narodu w ramach w s p ó l n e g o państwa (s. 3) (w obu przypadkach powołując się na Lenina). Skrótowa forma, w jakiej zostały przytoczone, wzbudza w stosunku do ich treści jedynie sprzeciw. Ryszard Life. .ANDRF..IS P L A K A N S . Kinship in the Past. An Anthropology 1500-1900, Basil Blackwell. Oxford 1984. ss. I X . 276 of Radzik European Family Badania historii rodziny i pokrewieństwa są jedną z najbardziej intensywnie rozwijają­ cych się ostatnio w krajach zachodnich dziedzin historii społecznej. Uzasadnienia atrakcyjności tych badań poszukuje się w ich znaczeniu dla sprawdzenia ogólnych twierdzeń teoretycz­ nych na temat rodziny i pokrewieństwa, w ich rozwoju historycznym; pozwalają one ponadto wyjaśniać współczesny obraz życia rodzinnego. Książka A . Plakansa uświadamia nam jeszcze jedną przyczynę rozwoju badań nad historią rodziny i pokrewieństwa. Przed­ stawia je bowiem jako dziedzinę, w ramach której spotykają się zainteresowania historyków i a n t r o p o l o g ó w (etnologów), historyk zaś m o ż e skorzystać z pojęć, metod i w y n i k ó w badań antropologii. Książka jest przede wszystkim studium metodologicznym. Została zaplanowana pierwsza część większej całości, na którą mają się złożyć trzy studia na temat jako pokrewieństwa na terenie Europy. Zawiera ona analizy niektórych rodzajów źródeł historycznych uznanych przez autora za szczególnie i pojęć stosowanych przydatne do badań nad pokrewieństwem w antropologii społecznej za p o m o c ą i wskazuje na m o ż l i w o ś ć metod tworzenia w ten sposób historii antropologicznej. Autor poszukuje inspiracji teoretycznej przede wszystkim w strukturalizmie brytyjskim, adaptując niektóre z koncepcji A . R . Radcliffe-Browna, Meyer-Fortesa. S. H . N á d e l a Jego g ł ó w n y m celem jest wkład w napisanie zostało zapoczątkowane dzięki ..niehipotetycznej" pionierskim pracom A. i in. historii pokrewieństwa, Macfarlane'a, studiom Grupy co do Badań Historii Ludności i Struktury Społecznej z Cambridge, książkom J . Goody'a, D . Hughesa i F . W. Kenta oraz M . Segalena. Autor rozpoczyna swoje rozważania od charakterystyki d o k u m e n t ó w historycznych jako źródła informacji trzech rodzajach źródeł: o pokrewieństwie 1. w przeszłości. Spisach (korezydancji); 2. Dokumentach ludności, Koncentruje się przede ważnych jako źródło wszystkim wiedzy interakcyjnych, takich jak kontrakty ślubne o i na wzorach testamenty, mówiących o zachowaniach związanych z rolami pokrewieństwa: 3. Rejestrach o d n o t o w u j ą c y c h istotne wydarzenia ustalenia powiązań w życiu jednostki, genealogicznych. takie jak narodziny, Przykładami śluby poszczególnych i zgony, rodzajów cennych źródeł, do które A . Plakans stopniowo wprowadza do treści książki, a następnie wykorzystuje w przeprowadza­ nych analizach, s ą : tzw. „Rewizja dusz" spis s p o r z ą d z o n y do c e l ó w podatkowych w Kurlandii w roku 1779, siedmiokrotnie p o w t ó r z o n y do roku 1859, uznawany za w y j ą t k o w o interesujący zespół dokumentów Społecznej z przez w s p o m n i a n ą Cambridge: francuskie rejestry parafialne z X V I I - X X j u ż Grupę kontakty w. z Niemiec Badań małżeńskie Historii Ludności z i sporządzone XVII w. z i Struktury Bordeaux tam na ich podstawie oraz przez lokalnych historyków genealogie m i e s z k a ń c ó w (tzw. Ortssippenbücher). Autor uznaje o d m i e n n o ś ć świadectw historycznych i danych antropologicznych, m. in. z faktu, że te pierwsze są informacjami zastanymi, sporządzanymi niż rodzajów badawcze, nie przeciwstawia jednak sobie tych d w ó c h wynikającą w celu źródeł. innych Przypomina �KI ( i NA'! I OMÓVVIÍNIA 287 też stwierdzenie С. Lévis-Straussa. który napisał, że źródła historyczne m o ż n a traktować jako zapisy amatorów-etnografów. Zainteresowanie A . Plakansa przede wszystkim źródłami, które m ó w i ą o związkach pokrewieństwa wielu anonimowych o s ó b . nie oznacza jednak braku zrozumienia dla jednostki i jej doświadczania s t o s u n k ó w pokrewieństwa. Badanie z jednej strony indywidualnego wymiaru pokrewieństwa, a z drugiej zobiektywizowanego (grup pokrewieństwa) oraz ich miejsca w systemach społecznych nie jest, zdaniem autora, sprzeczne i nie powinno się wykluczać. Szczególną uwagę poświęca Plakans językowi źródeł historycznych. Odróżnia dokumenty, w których informuje się o pokrewieństwie za p o m o c ą terminów używanych przez ludzi uczestniczących w tych więzach pokrewieństwa od innych, gdzie terminy te zapisane zostały w języku pisarza sporządzającego dokument (bardzo często obcym etnicznie lub społecznie). Zwraca również uwagę na to, iż należy zdawać sobie sprawę z o d r ę b n e g o charakteru języka analitycznego stworzonego przez kilka p o k o l e ń badaczy pokrewieństwa. Wielka jest r ó ż n o r o d n o ś ć pojęć, technik i metod zastosowanych w książce w celu odczytania informacji o pokrewieństwie zawartych w źródłach historycznych. Od strukturalistów brytyjskich autor zapożyczy! pojęcie „dziedziny" (domain) i „układu" (arrangement) pomocne w wyodrębnianiu w i ę z ó w pokrewieństwa od innych rodzajów więzi społecznych i ich uporządkowaniu. Największe jednak znaczenie przypisuje pojęciu „roli społecznej" i „sieci". Koncepcja ról społecznych, sprowadzona do roli pokrewieństwa, pozwala Plakansowi na transformację danych dotyczących zamieszkania, przede wszystkim zaś genealogii, w dane m ó w i ą c e o pokrewieństwie. Natomiast analiza sieciowa wybrana została jako dobrze prezentująca więzi pokrewieństwa i wskazująca na kanały informacyjne w obrębie grupy krewnych i powino­ watych. Szerokie o m ó w i e n i e znalazły metody analizy statystycznej, szczególnie użyteczne w studiach posługujących się źródłami masowymi. Podejście statystyczne m o ż n a s t o s o w a ć do rozstrzygania problemu reprezentatywności próby, ustalenia jednostki analizy, wyboru zmiennych i wreszcie wyboru szczegółowych technik opracowania, takich jak testy korelacji i testy znaczenia. Szczególnie interesujące są fragmenty pracy p o ś w i ę c o n e grupom pokrewieństwa. Autor jest przekonany, że źródła historyczne pozwalają p o z n a ć nie tylko grupy, które są w nich wyraźnie określone i w jakiś s p o s ó b nazwane, np. małe rodziny (conjugal families) lub grupy domowe (households), lecz r ó w n i e ż te przemilczane. Przedstawia propozycje rekonstrukcji (na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych) takich grup pokrewieństwa, jak np. bilateralny krąg krewnych definiowany z punktu widzenia jednostki (the kindred), grupa krewnych w y w o d z ą c a swą w s p ó l n o t ę od tego samego przodka (descent group) lub lineaż. Jest jedno­ cześnie ś w i a d o m , że nie zawsze potrafimy o d p o w i e d z i e ć na pytanie, czy tak zrekonstruowane konfiguracje pokrewieństwa istnieją realnie w społeczeństwie. Osiągnięciem autora jest nie tylko umiejętne i efektywne adaptowanie pojęć i metod antropologii do badania p o k r e w i e ń s t w a w przeszłości. Zaletą książki jest ponadto obrona autonomii badań historycznych. A . Plakans nie sprawdza w niej za p o m o c ą źródeł historycz­ nych hipotez sformułowanych w obrębie antropologii, lecz podejmuje próby zrozumienia informacyjnej wartości tych źródeł. Jeśli wzmiankuje o takich hipotezach, przedstawiając np. pogląd o zmniejszaniu się w Europie (poczynając od X V I w.) roli korporacyjnych grup pokrewieństwa zorganizowanych patrylinearnie na rzecz bilateralnych grup krewnych skoncentrowanych w o k ó ł jednostki, to tylko po to, by hipotezy takie zrelatywizować. W propozycjach w z o r ó w analizy źródeł historycznych przestrzega przed ignorowaniem dostar­ czanych przez nie drugorzędnych („miękkich") informacji, których pominięcie m o ż e zagrażać historycznej naturze badań i prowadzić j e w kierunku analiz pokrewieństwa ponadczasowych i wyrwanych z kontekstu społecznego, mających znaczenie dla budowania teorii, lecz m a ł o przydatnych do zrozumienia konkretnych, historycznych społeczności. Nie identyfikując antropo­ logicznej historii pokrewieństwa z antropologią, autor uczynił książkę interesującą także dla a n t r o p o l o g ó w , zwracając ich uwagę m. in. na k o n i e c z n o ś ć dostrzegania synchronicznego wymiaru pokrewieństwa i znaczenia wydarzeń unikalnych oraz proponując ostrożność w posłu­ giwaniu się hipotezami w momencie analizowania źródeł i opisu rzeczywistości. �RECENZJE I OMÓWIENIA 288 Książka Plakansa zmusza do refleksji nad stanem badań nad historią rodziny i po­ krewieństwa w Polsce. Niezmiernie mafo jest w naszej literaturze o p r a c o w a ń cych źródła historyczne, a jednocześnie nie łączących przeszłości z niedawną wykorzystują­ teraźniejszością. Wśród prac historyków należy wymienić odosobnione studia nad organizacją r o d o w ą K . Tymie­ nieckiego i S. Adamusa oraz opracowania odtwarzające drzewa genealogiczne i lineaże, głównie rodzin szlacheckich, a stanowiące uzupełnienie badań przede wszystkim z zakresu historii politycznej lub historii ideologii. Brakuje natomiast monograficznych o p r a c o w a ń życia rodzinnego i stosunków pokrewieństwa studia historyczno-demograficzne, demograficznymi prokreacyjnymi K. w parafii Czacz funkcjami Dobrowolskiego testamentami nad tzw. analiz d o k u m e n t ó w w okresie rodziny. włościańskimi napisanych przez historyków. Wyspecjalizowane m. in. interesujące badania S. Borowskiego nad procesami od X V I do Zapoczątkowane „związkami z XVII już rodowymi" i XVIII w„ nie historycznych z pytaniami XX w w., zajmują latach na Podhalu, były tworzonymi posługujące kontynuowane. pańszczyźnianej XVIII w. Historia rodziny przez etnologię i pokrewieństwa głównie badania się m. in. Próby kolejny wyraz dopiero w pracy A . W o ź n i a k a na temat rodziny i jej funkcji wsi się dwudziestych łączenia znalazły swój w mazowieckiej w Polsce oczekuje więc nadal na swoich badaczy. Zbigniew D A W N C H A T T Y . From Press, New Y o r k Camel lo Truck: The Bedouin in the Modern Jasiewicz World, Vantage 1986 Kultury pasterskie doczekały się ostatnio w piśmiennictwie etnograficznym szeregu opraco­ wań, które aktualizują oblicze tych form ludzkiej gospodarki udział także i polscy etnografowie, chociażby i stylu życia. Mają w tym w postaci publikacji w y n i k ó w swoich badań w Mongolii, Pakistanie i Algierii (Szynkiewicz 1981; Wolski 1963; Rybiński 1976). Tradycyjny obraz koczowniczego pasterza Azji i Afryki wymaga dziś znacznych korekt, z czego etnografowie wyraźnie zdają sobie sprawę. Wykłady prowadzone na te tematy na uniwersytetach coraz częściej uzupełniane muszą dla etnograficznego polskiego środowiska zatem, iż informacja o każdej być nowymi, nowej współczesnymi dostępnymi książce na te tylko materiałami, zwykle fragmentarycznie. tematy, stanowiącej zresztą Wydaje się istotny wkład w nasz z a s ó b wiedzy o etnografii koczowniczego pasterstwa, będzie cenna dla c e l ó w z a r ó w n o studyjnych, jak i dydaktycznych. Pozornie niedostępne na naszym rynku naukowym publikacje etnograficzne ze strefy dolarowej w rzeczywistości — w dobie odbitek kserograficznych i jednak jako tako działającej wymiany m i ę d z y b i b l i o t e c z n e j — m o g ą sowanych. Kierując się głównie tymi motywami skandynawskie temat rozważania w jej aspekcie ekologicznym na (Dzięgiel tradycyjnej 1986). trafić do rąk najbardziej zaintere­ omawiałem niedawno gospodarki D z i ś chciałbym na ł a m a c h pasterskiej zwrócić „Ludu" Afryki uwagę Czarnej na książkę amerykańskiej etnografki, D a w n Chatty, zatytułowałną „ Z wielbłąda na c i ę ż a r ó w k ę : Beduini we współczesnym świecie". Czterdziestoletnia Dawn Chatty przebywała 5 lat w Syrii. Po skończeniu studiów antropologicznych w Kalifornii wykładała na uniwersytecie amerykań­ skim w Bejrucie, a potem uzyskała stypendium badawczo-dydaktyczne z antropologii kulturowej na uniwersytecie w Damaszku w latach i prowadziła 1977-1979. 1979 zamieszkała w Omanie, gdzie jako ekspert O N Z zajmuje się opracowaniem zajęcia O d roku programów pomocy społecznej dla koczowniczych pasterzy. Z w y z n a ń autorki we wstępie wynika, ż e od początku pragnęła zweryfikować obiegowe poglądy z a r ó w n o zachodnich badaczy i ekspertów, jak i bliskowschodnich polityków, do­ tyczące rzekomej wrogości pasterskich b e d u i n ó w względem oficjalnych p r o g r a m ó w rozwojowych. Lektura r a p o r t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h agencji rozwoju rodziła podejrzenia, iż co najmniej c z ę ś ć odrzucanych przez pasterzy bliskowschodnich p r o g r a m ó w socjalnych i ekonomicznych �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 stanowi po prostu zagrożenie dla ich bytu i kultury. W k a ż d y m razie ś r o d o w i s k o B e d u i n ó w p ó ł n o c n o a r a b s k i c h przy bliższym kontakcie nie p r z y p o m i n a ł o jakiejś kulturowej skamieliny, 0 średniowiecznych strukturach. Były to społeczności dynamiczne, ż y w o reagujące na każdą n o w ą , nadającą się do wykorzystania okazję. Kultura arabskich B e d u i n ó w zmieniała swoje oblicza kilkakrotnie od c z a s ó w , gdy w g ł ę b o k i m średniowieczu Prorok z kupieckiego miasta siłą lub perswazją zjednał trwają i nieraz postępują sobie te wojownicze nadspodziewanie z pogranicza Arabii Saudyjskiej, Jordanii, plemiona szybko. Półwyspu Arabskiego. Wyruszając do obozowisk Zmiany beduińskich Syrii i Iraku Dawn Chatty uświadamiała sobie, że politycznie p ó ł n o c n o a r a b s c y Beduini zostali j u ż w X I X wieku spacyfikowani przez Turcję o t o m a ń s k ą , a ostatecznie zmuszeni do posłuchu wych. Dawn Chatty zdawała sobie sprawę, w okresie europejskich rządów iż tradycyjny rozbój i mandato­ wymuszanie danin na słabszych sąsiadach, tak chętnie od w i e k ó w uprawiane przez B e d u i n ó w , należą do przeszłości. Oczekiwała jednak, iż zastanie jeszcze tradycyjne układy kulturowe: podział na „wielkich" k o c z o w n i k ó w , specjalizujących się w chowie wielbłądów oraz na ich pośledniejszych współbraci, specjalizujących się w chowie owiec i kóz, zmuszonych ż y ć w pobliżu w o d o p o j ó w , a zatem na obrzeżach o b s z a r ó w rolniczych, lub opodal miast. Zastała jednak sytuację 1 obyczajową zupełnie różną od tradycyjnych wizji. Zanika obyczaj gospodarczą chowu wielbłądów. T o zwierzę juczne, służące od w i e k ó w w pustynnym ruchu karawanowym, zostaje poczynając od lat sześćdziesiątych ropy naftowej na Bliskim naszego stulecia przez wielkie ciężarówki. Wschodzie sprzyja dwu dni przerzucać się z dobytkiem owej ewolucji. C i ę ż a r ó w k a m i m o ż n a w ciągu obozowym Wielbłądy p o k o n y w a ł y te odległości dostęp do w o d o p o j ó w Beduini ł a g o d z ą wyparte Dostępność i stadami zwierząt w ciągu dwu tygodni. za p o m o c ą na nowe pastwiska. Okresowe susze samochodów-cystern. i utrudniony Niedostatek pasz likwidują także dzięki transportowi samochodowemu. C o więcej, zaczynają regularnie w miastach kupować Coraz nowoczesne mieszanki paszowe częściej też pasterz arabski i d o w o z i ć je na obszary rezygnuje z pośrednika w wypasów skupie swoich wełny i stad. zwierząt. Sam ładuje owce i kozy na skrzynię wielkiej ciężarówki i rusza na miejskie targi, sprzedając swój produkt tam, gdzie ceny są najkorzystniejsze. Nowego oblicza nabrała także produkcja mleczna. Mleko z pastwisk transportuje się cysternami do miejskich zlewni. Zdarzają się także ruchome, zmotoryzowane przetwórnie mleka, produkujące m a s ł o i sery. Szybki transport zwierząt i wody oraz k o m p o n e n t ó w paszowych spowodował zainteresowania ziemią. Koczownik p ó ł n o c n o a r a b s k i , niegdyś użytkujący marginesy wzrost ekumeny na obrzeżu terenów zdatnych pod uprawę roślin, dziś pragnąłby zawładnąć jak najrozleglejszymi obszarami pastwisk. T u jednak natrafia na konkurencję osadnictwa rolniczego i państwowe programy aktywizacji rolnictwa. Autorka zaobserwowała, jak liczne rody dawnych k o c z o w n i k ó w pasterskich paszowe. na części Niekiedy posiadanych ziem zresztą dzierżawią same swoje zaczynają ziemie uprawiać rośliny chlebowe rolnikom. Zaczyna zacierać się lub także granica między w ę d r o w n y m a osiadłym trybem życia. Powstają murowane osady, w których okresowo mieszkają z rodzinami właściciele stad, w innych porach ruszając z tych stałych domostw na dalekie pastwiska, pod namioty. Jednak nawet o b ó z pasterski nie musi się teraz tak często przenosić j a k dawniej. Samochodami ciężarowymi przewozi się stada owiec i kóz dogląda na pastwiska młodzież z koczowniczego w znacznym dojeżdżająca obozowiska do promieniu stad podejmuje na dokoła takiej motocyklach. Co grupy namiotów. Zwierząt część dziewcząt sezonowe prace na polach okolicznych rolników. Codziennie ich gromady d o w o ż o n e są do pracy samochodami. najmniej Przymus szkolny, nałożony na dzieci tych koczowniczych społeczności, też łatwiej realizować dzięki transportowi k o ł o w e m u . Zresztą co najmniej część rodziców kształci swoje potomstwo. Dodajmy, że autorka czas pewien gościła u jednego z w p ł y w o w y c h koczowniczych e m i r ó w , który sam miał na swoim koncie studia w Anglii r zakresu nauk społecznych i był autorem kilku esejów nauko­ wych. .. D a w n Chatty charakteryzuje ambiwalentny stosunek niepodległych p a ń s t w bliskowschodnich do swoich Beduinów. Oficjalnie co prawda chętnie nawiązuje się do szlachetnych średniowiecznego Araba, Beduina. który byl zbrojnym ramieniem armii Proroka. 19 - Etnografia Polska, t. 33. z. 1 tradycji Z drugiej �RECENZJE I OMÓWIENIA 290 strony miejskie sfery rządzące p a ń s t w bliskowschodnich obawiają się beduińskiego poczucia niezależności. Chatty zwraca uwagę, że a k t y w n o ś ć polityczna B e d u i n ó w rosła zawsze w czasach, gdy centralne ośrodki były słabe. W ó w c z a s stada k o c z o w n i k ó w p o d c h o d z i ł y bezkarnie niemal pod mury miast. D z i ś miejski żywioł arabski oferuje Beduinom idee integracji narodowej. Z niepokojem też spogląda na fakt istnienia po obu stronach każdej z granic tych samych, wspólnot, które dają priorytet tradycyjnym lojalnościom plemienno-rodowym. Amerykanka notuje utrzymywanie się autorytetów wśród szeików i emirów nawet wtedy, gdy zostają oni przez rządy centralne pozbawieni dawnej sily ekonomicznej i militarnej. Z a u w a ż m y przy tej okazji, że j u ż francuskie władze mandatowe w latach trzydziestych musiały ukrócić wśród B e d u i n ó w próby zastosowania s a m o c h o d ó w do c e l ó w militarnych. Niektórzy z w o d z ó w koczowniczych poczęli uzbrajać swe pojazdy w karabiny maszynowe. Książka D a w n Chatty, c h o c i a ż licząca zaledwie 172 strony druku, zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów. Autorka pisze o stosunku mężczyzn z obozowisk koczowniczych do swoich maszyn, o organizowaniu wyścigów ciężarówek i motocykli, tak jak to ongiś miało miejsce z wielbłądami. Zajmuje się też stosunkiem kobiet do innowacji samochodowej. Okazuje się, że wiele z nich z żalem wspomina czasy karawan wielbłądów i wspólny, mozolny trud zwijania obozowisk, będący zarazem okazją do kobiecych spotkań, współpracy, s ł o w e m c z e g o ś w rodzaju towarzyskiej rekreacji. Nie znajdziemy natomiast w omawianym dziełku, oprócz paru interesujących fotografii z obozu, s z c z e g ó ł ó w dotyczących kultury materialnej czy sztuki i zdobnictwa w życiu codziennym. Te dziedziny omawia dla B e d u i n ó w Jordanii nieduża, ale pięknie wydana i bogato ilustrowana książeczka innej etnografki. Angielki Shelagh Weir z British Museum (Weir 1976). Obie te publikacje traktujące o współczesnych Beduinach tego samego mniej więcej obszaru uzupełniają się zatem znakomicie i zasługują na uwagę etnografa. U w a ż n y czytelnik pracy D a w n Chatty m ó g ł b y zarzucić autorce pewien d o ś ć powierzchowny optymizm. Wydaje się. że o b s e r w o w a ł a ona sytuację z perspektywy najbogatszych o d ł a m ó w opisywanych społeczności. Wielu a u t o r ó w podkreśla, iż co najmniej od X I X wieku wspólnoty plemienne k o c z o w n i k ó w pasterskich ulegają coraz silniejszemu rozwarstwieniu m a j ą t k o w e m u . C o prawda bogaci zaczynają korzystać z nowoczesnych u d o g o d n i e ń i wynalazków, zmieniając swój s p o s ó b gospodarowania w rodzaj hodowli towarowej, ale biedota coraz częściej musi szukać chleba w miastach. Albo też staje się dzierżawcami i pastuchami u swoich p o b r a t y m c ó w . Malo też znajdziemy u Dawn Chatty rozważań ekologicznych, chociaż autorka zauważa niebezpieczeństwo wyczerpywania pastwisk przez p o w i ę k s z a n e ciągle stada koczownicze. Usiłuje twierdzić, że przynajmniej w Syrii niebezpieczeństwo zażegnuje się stosując rodzaj kontroli wypasanych terenów, zwany „hema" i nawiązujący do średniowiecznych praktyk arabskich. W konkluzji Amerykanka daleka jest od pesymizmu z a r ó w n o na temat l o s ó w beduiriskich h o d o w c ó w z Bliskiego Wschodu, jak i przyszłości ich u k ł a d ó w z poszczególnymi rządami centralnymi. T y m niemniej wskazuje na istniejące nadal nastroje nieufności wzajemniej. Zdaniem Dawn Chatty koczownicy p ó ł n o c n o a r a b s c y nie są przeciwni zmianom, lecz w procesie tych przemian pragną brać aktywny udział i przy okazji pilnie strzec własnych interesów. LITERATURA Dzięgiel L. 1986 Skandynawscy gicznym, antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i jej aspekcie ekolo­ ..Lud", t. 70. s. 260-270. R y b i ń s k i A. 1979 Gospodarka pasterskich beduinów z Algierii, s. 77-117. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. „Przegląd informacji o Afryce", nr 1-2, �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 W e i r S. 1976 The Bedouin. Aspects of the material culture of the bedouin of Jordan. London. i Pakistanu, „Etnografia Polska", W o l s k i К. 1963 Powindah: pakistańscy koczownicy Afganistanu t. V I I . s. 312-325. Leszek Dzięgiel A N N I K A R A B O . Change on the Euphrates. Villagres, Townsmen and Employees in Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No 15, Stockholm 1986, ss. 222 Rozprawa doktorska Anniki Rabo. obroniona na uniwersytecie sztokholmskim w Instytucie Antropologii Społecznej, stanowi plon badań stacjonarnych prowadzonych przez dwa lata w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii od jesieni 1978 do początku zimy 1980 r. Autorka j u ż w roku 1975 odwiedziła obszar swoich przyszłych obserwacji studiując wówczas na Uniwersytecie A m e r y k a ń s k i m w Bejrucie. Krótki pobyt na terenie realizowanego od lat wielkiego projektu rolniczego, który miał zapewnić Syrii rozwój gospodarczy, skłonił Annike Rabo do tematu przyszłych badań i wyboru miejsca eksploracji. Rabo władała językiem podjęcia arabskim w wystarczającym stopniu. bv w prowadzeniu w y w i a d ó w z urzędnikami agencji rozwojowej, mieszczanami i wieśniakami oraz robotnikami rolnymi o b y w a ć się na ogół bez pośrednictwa tłumaczy. Celowo usiłowała w każdym razie ograniczać tę pomoc do minimum, acz przyznaje w p o s ł o w i u . że wiele zawdzięcza gościnności Syryjczyków, z a r ó w n o w Damaszku, jak i na prowincji. Pierwotnie zresztą starała się o pozwolenie na badania e f e k t ó w kulturowych realizacji projektu rolniczego nad Eufratem zakładając, iż będzie mieszkała w jednym z istnieją­ cych tam eksperymentalnych jei te plany i z gospodarstw konieczności wynajęła „pilotowych". kwaterę Względy przy jednej z techniczne uniemożliwiły zaprzyjaźnionych rodzin syryjskich w miasteczku Raqqa. O k a z a ł o się to zresztą nader korzystnym zbiegiem okoliczności, ponieważ właśnie tu znajdował się ośrodek kierujący całym projektem zagospodarowania regionu Eufratu, zwany w skrócie G A D E B . Annika Rabo nie tylko mogła zatem o b s e r w o w a ć ś r o d o w i s k o zasiedziałych mieszczan, lecz również uzyskała pozwolenie studiowania d o k u m e n t ó w projektowych i prowadzenia w y w i a d ó w z personelem administracyjnym i technicznym tego przedsięwzięcia. zamieszkać Od wiosny roku 1979 m o g ł a nawet na osiedlu zbudowanym specjalnie dla personelu G A D E B i jego rodzin. T o dalo z kolei autorce okazję do przeprowa­ dzenia r o z m ó w i obserwacji życia codziennego odrębnej grupy ludzi, jak się o k a z a ł o wyraźnie wyalienowanej względem reszty m i e s z k a ń c ó w prowincji. Wielokrotne odwiedziny okolicznych farm pilotowych osad pozwoliły Annice Rabo z a p o z n a ć wyrobników rolnych i z pracą przyjaciele z Raqqa kierujących zorganizowali jej pobyt się z życiem gospodarstwem w wiosce, którą tych nowo zbudowanych agronomów. Na autorka nazwała koniec „Sabgha" nie chcąc swoich r o z m ó w c ó w w tej osadzie narażać na nieprzyjemności. Opinie wieśniaków i ich problemy o efektach Annika dostarczyły tej antropolożce polityki rozwojowej Rabo pisze, materiałów do trzeciego realizowanej przez p a ń s t w o iż uniknęła zamknięcia się w jednej członu jej rozprawy w północno-wschodniej Syrii. grupie czy ludzi, środowisku których opinie, nader subiektywne, mogłyby przedstawić obraz wypaczony. Z a r ó w n o bowiem wieśniacy, jak m i e s z c z a ń s t w o z Raqqa nie tylko wzajemnie mnóstwo do izolują zarzucenia. i przybyli z zewnątrz się najzupełniej Wyraźnie różnią świadomie, się ale sposobem do życia m ó w i ć , by istniała między nimi jakakolwiek w s p ó l n o t a interesów. zgadza się to z o g ó l n o p a ń s t w o w ą ideologią partii tego regionu także mają i trudno w nawzajem tej chwili W s p o s ó b jaskrawy nie Baath, rządzącej sześćdziesiątych i głoszącą oficjalny solidaryzm narodowy. specjaliści sobie Syrią od sychłku lat �RECENZJE I OMÓWIENIA 292 Annika Rabo mogła przeprowadzić swoje badania dzięki funduszom Szwedzkiej Agencji do Współpracy Badawczej z Krajami Rozwijającymi czyli Szwedzkiej R a d y do Badań Humanistycznych i Społecznych. SAREC, Się, oraz Korzystała czyli HFSR, z pomocy ambasady szwedzkiej w Damaszku oraz wielu przyjaciół, obywateli syryjskich. Jako m ł o d a , niezamężna kobieta nie natrafiała bynajmniej na trudności w prowadzeniu w y w i a d ó w w terenie. Mieszkając przy rodzinie w Raqqa wkrótce zaczęła uchodzić za wykształconą kuzynkę ze stolicy, kobietę n o w o c z e s n ą z wyuczonym zawodem, co we współczesnej Syrii lat osiemdzie­ siątych staje się w środowiskach miejskich zjawiskiem zgoła częstym. Rabo podkreśla, że prowincjonalne, wschodniosyryjskie społeczności — z a r ó w n o jak i wiejskie — nie obcych mężyczyzn. stosują W na co każdym dzień zasad razie nie do muzułmańskiej tego stopnia, wielokrotnie małomiasteczkowe, izolacji kobiet j a k to się względem czyta o świecie islamu. T o raczej z a m o ż n e mieszczaństwo wielkomiejskie, a nadto część p r z y b y s z ó w zatrudnia­ nych w administracji G A D E B , próbuje realizowania owej wytwornej, staroświeckiej izolacji płci w swoich rodzinach. T a k czy inaczej, Rabo m o g ł a prowadzić swoje wywiady, p o d r ó ż o w a ć , wertować archiwa G A D E B . Nie wspomina administracyjno-policyjnych, tak często ani słowem stosowanych o jakichkolwiek w krajach utrudnieniach rozwijających się, acz tai, iż aparat administracyjno-polityczny Syrii współczesnej przenika obecnie do dziedzin życia kraju nawet na dalekiej prowincji. Przypuszczalnie zresztą w ł a d z o m fakt, iż specjalistka z dalekiego uniwersytetu europejskiego nie wszystkich schlebiał pisze pracę n a u k o w ą na temat projektu rolniczego, który jest od lat prestiżowym dziełem rozwojowym państwa syryjskiego. GADEB, państwową, czyli Zarząd która ma za nawodnienia i inne zabiegi Główny Rozwoju Basenu Eufratu, jest scentalizowaną agencją zadanie aktywizację poprzez gospodarczą rekultywacyjne. Graniczy zbiornikiem Assad na Eufracie, 640 tys. hektarów ten obszar projektowy ze sztucznym w pobliżu którego wzniesiono zresztą nowe miasto Thaura (Rewolucja). Stolica administracyjna jednak nadal mieści się w dawnej, niewielkiej i poduupadlej mieścinie Raqqa, przeżywającej obecnie burzliwy rozwój. Tylko północno-wschodni skrawek prowincji Raqqa znajduje się w strefie deszczów. Reszta jest dziś na o g ó ł wyschniętym pustkowiem, c h o c i a ż gleby lokalne są żyzne, a nad rzekami od 30 lat udawały się plantacje bawełny. Zraszany corocznymi deszczami step na p ó ł n o c y jest w i e k ó w dla plemion pasterskich, które jednak dziś j u ż wiodą obszarem atrakcyjnym od tryb życia osiadły lub p ó ł - osiadły. Władze p a ń s t w o w e i zmienianie go nadzwyczaj niechętnie w pola ekstensywnej godzą uprawy się na samowolne pszenicy, gdyż może zaorywanie to stepu doprowadzić do c a ł k o w i t e g o wyniszczenia szaty roślinnej i przesunięcia granicy pustyni na p ó ł n o c . Wprowadzona w latach pięćdziesiątych nawadniana uprawa bawełny o zmianie struktury społecznej grupa w p ł y w o w y c h szejków tradycyjnych plemion organizujących dawnych lojalności w s p ó l n o t . Wokół uprawę w znacznym stopniu pasterskich. Wytworzyła tej rośliny przemysłowej miast pojawili się przedsiębiorcy rolni, zdecydowała się u nich na zasadach organizujący produkcję dostarczając usług maszynowych. Przedsiębiorcy ci, aczkolwiek oficjalnie potępiani przez lewicujące władze współczesnej Syrii, działają nadal, gdyż p r ó b y organizowania wieśniaków w spółdzielnie nie p o w i o d ł y się zupełnie na tych terenach. Syria jest przekonana, iż jej p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e obszary — dziś słabo zaludnione, pustynne i zaniedbane — posiadają wielki potencjał rolniczy. Nad tą filozofią ciąży istotnie spichlerz starożytnych metropolii. antyczna przeszłość kraju, s t a n o w i ą c e g o niegdyś Władze w Damaszku widzą w prowincji Raqqa klucz do u n o w o c z e ś n i e n i a Syrii nie tylko pod względem gospodarczym. Uważają, że powodzenie GADEB może przynieść zbawienne zmiany społeczne i polityczne. Że dzięki otwarciu p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h połaci Syria stanie się silnym p a ń s t w e m , utwierdzi swoją niepodległość, a zarazem przestanie być krajem nieproporcjonalnie zaludnionym i zagospodarowanym tylko w swej zachodniej połaci śródziemnomorskiej. N a s u w a j ą się tu analogie z szeregiem innych współczesnych państw Trzeciego Świata, w których elity rządzące wyobrażają sobie, że większość trapiących je p r o b l e m ó w da się rozwiązać za p o m o c ą jednego, wielkiego projektu rozwojo­ wego. Nawet zresztą, gdyby G A D E B nie okazał się panacaeum na wszelkie bolączki współ- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 czesnej Syrii, to i tak jego powodzenie m o g ł o b y się stać zbawienne dla setek tysięcy m i e s z k a ń c ó w tej części kraju. Syria korzystała w tworzeniu tego przedsięwzięcia z pomocy i rady co najmniej kilkunastu krajów świata. Obok specjalistów radzieckich pracowali tu Anglicy, Francuzi, Włosi, ale także i Niemcy z obu p a ń s t w niemieckich. A nadto Bułgarzy, Rumuni. W ę g r z y . . . Rabo nie wspomina o tym, lecz skądinąd wiemy, iż Syryjczycy zasięgali r ó w n i e ż rady u Australijczyków, mających zresztą d o ś w i a d c z e n i a z bardzo podobnym środowiskiem klimatycznym. Mimo tak licznych zagranicznych u d z i a ł o w c ó w i ekspertów opinię na temat najwłaściwszej drogi w p o s t ę p o w a n i u rezerwowały sobie naturalnie czynniki syryjskie. G A D E B stawał się we wschodniej Syrii rodzajem p a ń s t w a w państwie. D o lat osiemdziesiątych efekty całego przedsięwzięcia nie były jednak zadowalające. Źle pracował łańcuch eksperymentalnych form pilotowych. D ó spełnienia nadziei ż y w i o n y c h przez władze w Damaszku, jak i przez l u d n o ś ć powincji Raqqa, było bardzo daleko. Annika Rabo reprezentująca ten typ szwedzkiego środowiska a n t r o p o l o g ó w społecznych i etnografów, który pragnie a n a l i z o w a ć losy współczesnych społeczeństw w krajach roz­ wijających się w trakcie ich dramatycznych p r ó b wyjścia z zacofania — k o n c e n t r o w a ł a swoją uwagę na konfliktach i stosunkach międzyludzkich. Nie interesowała się szczegółami technicznymi. Jej praca jest studium humanistycznym pewnej filozofii rozwoju i jej realizacji w środowiskach ludzkich, którym projekt rozwojowy ma oficjalnie służyć. Z a r ó w n o a n g a ż o ­ wani do pracy w G A D E B specjaliści syryjscy, inżynierowie, agronomowie, e k o n o m i ś c i i technicy, jak m a ł o m i a s t e c z k o w a l u d n o ś ć Raqqa i wreszcie wieśniacy z pustynnych osad łączyli z projektem wielkie nadzieje osobiste. M o ż l i w o ś c i pracy, dobrobyt i ożywienie gospo­ darcze miasta, otwarcie rodzinnej wsi na świat i nowe m o ż l i w o ś c i życiowe, wszystko to z n a j d o w a ł o się w oficjalnych obietnicach władz centralnych przystępujących do realizacji projektu. Nikt natomiast — zdaniem R a b o — n i e uświadamiał sobie, iż każda zmiana niesie ryzyko. Ż e zyskując jedno, traci się drugie. N o i że czasami w gronie z w y c i ę z c ó w , którym się p o w i o d ł o , znajdą się i tacy, co w ostatecznym rachunku na nowej rzeczywistości stracili. Nie m u s z ą też p o ś r ó d przegranych znajdować się przedstawiciele oficjalnych w r o g ó w społeczeństwa, „feudałowie i wielcy kupcy". Tych raczej w prowincji Raqqa było akurat niewielu. C o zyskują osobiście mieszkańcy, a co tracą, j a k zmienia się ich kultura i rosną aspiracje, kogo winią za rozczarowania, z czego m u s z ą dziś r e z y g n o w a ć — oto pytania, jakie stawiała sobie Rabo w trakcie badań. Ale nadto zastanawiała się, czy władze biorą pod uwagę konflikty międzyludzkie, jakie w y w o ł y w a ć musi na miejscu polityka rozwojowa, czy też raczej ignorują te niebezpieczeństwa w imię oficjalnej ideologii solidaryzmu. Czy próbują faktycznie wciągnąć miejscową l u d n o ś ć w wielkie dzieło aktywizacji prowincji, czy też tylko ograniczają się do paternalizmu w z g l ę d e m „zacofanej prowincji" i do biurokratycz­ nego kierowania poczynaniami w najdrobniejszych szczegółach. I wreszcie w rozważaniach Szwedki znajdziemy n i e m a ł o miejsca p o ś w i ę c o n e g o bezpo­ średnim ingerencjom politycznym Baath w e k o n o m i k ę i w personalne układy sztabu G A D E B . T a k więc obok studium z zakresu antropologii ekonomicznej znajdziemy tu również niemało rozważań z dziedziny antropologii politycznej państwa bliskowschodniego. Bardzo ciekawe są opisy m e c h a n i z m ó w uzyskiwania rozmaitych t y p ó w protekcji w sprawach drobnych, codziennych, właściwie obracających się w sferze legalnej i w problemach p o w a ż n y c h , ryzykownych, wymagających ominięcia litery prawa. Inna rzecz, iż — jak słusznie zauważa sama autorka — te układy występują w państwach także i innych k o n t y n e n t ó w , jak chociażby w Meksyku. W Europie autorka dostrzega pewne p o d o b i e ń s t w a , np. w życiu publicznym p o ł u d n i o w y c h W ł o c h , lecz analogii nie musielibyśmy szukać aż tak daleko. W a ż n a natomiast jest uwaga, iż zjawiska takie nie są p o z o s t a ł o ś c i ą po tradycyjnych formach życia społecznego, rodzajem „feudalno-plemiennego" przeżytku. Są one raczej dziełem zupełnie współczesnych elit rządzących. U k ł a d y patron ~ klient w j a k i m ś sensie zacierają konflikty klasowe. W sytuacji, gdy każdy, nawet najskromniejszy obywatel ma „własne" dojście do sprawującego władzę urzędnika, który mu świadczy usługi, załatwia sprawy nie do załatwienia normalnym trybem, ratuje z tarapatów i pułapek zastawianych przez system biurokratyczny, wytwarza się złudne wrażenie, że wszyscy mają jakiś udział we władzy. Rabo dowodzi natomiast, iż część co �294 RECENZJE I OMÓWIENIA najmniej biurokracji po prostu ciągnie zyski z owych „usług" na rzecz kłientów-obywateli. Wyzyskiwacze eksploatując pozbawione wpływu grupy ludności równocześnie wytwarzają w umysłach swoich ofiar poczucie satysfakcji, ż e ludzie zaradni, mimo iż skromni i ubodzy, poprzez „ s w o i c h " odgrywają w życiu kraju wcale niepoślednią rolę. U k ł a d y typu popierającej się nawzajem kliki oraz typu patron klient rozbijają solidarność społeczności wyzyskiwanych. Nie są to bynajmniej formy epoki minionej, mimo że w przeszłości Bliski Wschód znał je dobrze. Obecnie kanałami nowoczesnej biurokracji centralistycznej przenikają do wszystkich z a k a m a r k ó w życia publicznego, przejmują dawne formy szczepowej i modyfikując je gubernatora prowincji, który posługują korzystając się nimi dla z przyjaźni własnych głowy celów. państwa lojalności Rabo opisuje na swoim obszarze stał się wkrótce patronem tradycyjnych szeików. Korzystał z ich systemu lojalności plemiennych, ale równocześnie zręcznie posługiwał się n o w o c z e s n ą administracją p a ń s t w o w ą , rzystał z politycznych k a n a ł ó w człowiekiem rządzącej partii w prowincji. Wobec stolicy był n i e z a w o d n ą czasach rewolty bractwa m u z u ł m a ń s k i e g o . rolę jedynego ich rzecznika u władzy, Baath. Wkrótce a także ko­ też stał się najbogatszym podporą władzy w burzliwych Wobec m i e s z k a ń c ó w prowincji Raqqa bez którego pośrednictwa odgrywał nic się nie da załatwić. W p o s ł o w i u dowiadujemy się o odejściu tego dygnitarza, ku uciesze dotychczas poniżanych przez niego p o l i t y k ó w lokalnych, lecz przecież na tym nie koniec. Inną interesującą fenomenu sprawą kulturowego. prezentowaną nam przez Rabo jest problem C z y m jest rozwój w rozważaniach teoretyków rozwoju jako euroamerykańskich różnych epok? C z y m natomiast w praktyce działania nowoczesnych elit władzy w Świecie? C o wreszcie oznacza on dla zwykłych obywateli rozwijających recepty na znajdują opinii rozwój posłuch zarówno którym Świecie? „rozwoju władz, by Ale także władzy mają w ogóle chciały Trzecim się? C z y przez Zachód ochotę polityki rozwojowej, jak i własnych W wypadku Syrii istotnie p o w a ż n i e i próby zerowego" proponowane C z y elity zagranicznych teoretyków ten rozwój obiecują? ze strony Eufratu. lub też propozycje w Trzecim państw zasięgać obywateli, Rabo nie dostrzega jakichkolwiek oznak pytać się o opinie mieszkańców konsultacji z zagranicznymi ekspertami, jakże basenu licznymi, nie dawały jednoznacznych odpowiedzi. Zresztą same władze w Damaszku nie zawsze dokładnie wiedzą, czy ich celem jest rozwój ekonomiczny, czy też osiąganie doraźnych c e l ó w politycznych nawet za cenę zwolnienia tempa realizacji projektu rolnego. T a k np. p o c z ą t k o w o zakładano sieć eksperymentalnych wsi rolniczych, w których na nadzielonych polach mieli g o s p o d a r o w a ć indywidualni rolnicy pod opieką a g r o n o m ó w . W pewnej chwili G A D E B by owe wsie zmienić w państwowe gospodarstwa pilotowe, otrzymał polecenie, na których mieli pracować najemnicy rolni. S p o w o d o w a ł o to napływ zupełnie odmiennego elementu ludzkiego do owych gospodarstw, płynność kadr i brak z a a n g a ż o w a n i a w w y k o n y w a n ą pracę ze strony najemników. R ó w n o c z e ś n i e pilotowym farmom, mającym pierwotnie w y p r ó b o w y w a ć nowe rodzaje roślin uprawnych i nowoczesne zabiegi hodowlane na obszarach projektowych, narzucono sztywne zadania produkcyjne. Kierujący nimi agronomowie byli raczej rozliczani z ilości wyproduko­ wanych p ł o d ó w rolnych niż z nowych d o ś w i a d c z e ń polowych. Rozbudowany aparat biurokratyczny G A D E B spętany był m n ó s t w e m przepisów zniechęca­ jących jego personel o niechętnym zwierzchników. inicjatywy i nowatorstwa. co zdolniejszych się, że G A D E B ich krewni, zasiadający w Związku wieśniacy można bezkarnie wypasali swe zwierzęta Rabo w wielu i energiczniejszych L u d n o ś ć miejscowa, szczególnie szybko zorientowała stad owiec do traktowaniu wyzyskiwać angażowani do miejscach inżynierów do robót własnych celów. na poletkach doświadczalnych R o l n i k ó w lub piastujący g o d n o ś c i wspomina przez swoich polowych, Właściciele lucerny, gdyż w Baath, tuszowali te nadużycia. Chłopi po staremu traktują zatem G A D E B jako część obcej siły polityczno-policyjnej, która z natury jest niebezpieczna i opresyjna. ale da się obłaskawić pod warunkiem, że się ma właściwe dojścia do odpowiednich ludzi. Mieszczanie z Raqqa na które sami liczyli, Drażnią ich ci są rozczarowani, bo najatrakcyjniejsze posady w nowej agencji, obsadzane są przez ludzi z wielkich miast, z Damaszku i Aleppo. przybysze, ich dobrobyt i władza. Ale przybysze-eksperci, wykształceni �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 295 Syryjczycy z wielkich o ś r o d k ó w , są także rozczarowani. Drażni ich prymitywizm i niechęć tuziemców, nazywanych przez nich pogardliwie „pastuchami owiec". Złości ich także biuro­ kratyczny system działania G A D E B i ociężałość tej machiny. Czują się w niej bezsilni, mimo że l u d n o ś ć miejscowa widzi w przybyszach wszechwładną, lecz leniwą i s k o r u m p o w a n ą elitę. Zagraniczni specjaliści utyskują wreszcie na nieudolnych i zbiurokratyzowanych techników i urzędników syryjskich z G A D E B . C i ostatni d o w o d z ą , że wielu usterkom realizacyjnym m o ż n a byłoby zapobiec, gdyby zagraniczni doradcy i eksperci sumienniej wykonywali swoje ekspertyzy. Obecnie, zdaniem Syryjczyków, stanowią oni nietykalną, uprzywilejowaną kastę, która rządzi się własnymi prawami w wydzielonych enklawach projektowych. W sumie zatem, wszystkie opisywane grupy realizatorów zagospodarowania rolniczego basenu Eufratu są niezadowolone z e f e k t ó w przedsięwzięcia i oskarżają się nawzajem. Nie ma mowy o zbliżeniu i współdziałaniu. Annika Rabo widzi przyczyny takiego stanu rzeczy w lekceważeniu roli czynnika ludzkiego i w centralistycznym paternalizmie państwa, a także poniekąd w słabości elity władzy, która zmuszona jest do r z ą d ó w arbitralnych, wydających chaotyczne dyrektywy i usiłujących nieraz zyskać sobie p o p u l a r n o ś ć za wszelką cenę. Przy niewątpliwym wzroście stopy życiowej tego regionu i rozwoju ludność traktuje władze nieufnie, niechętnie, z lękiem, korzystając zarazem z pozytywnych o w o c ó w , jakie dało prowincji zainstalowanie G A D E B właśnie tutaj. Studium Anniki Rabo jest jednak o wiele bogatsze w treść niż by to wynikało z dotychczasowego o m ó w i e n i a . Etnograf, który nie interesuje się akurat ani mechanizmem władzy państwa bliskowschodniego, ani kulturowymi efektami projektów rozwojowych znajdzie w rozprawie o mieszkańcach miast, c h ł o p a c h i ekspertach p a ń s t w o w y c h p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii m n ó s t w o interesujących materiałów na temat najnowszego oblicza prowincji na Bliskim Wschodzie. Rabo odcina się we wstępie od tych a n t r o p o l o g ó w , którzy pomijają etnograficzne realia życia codziennego jako nudne opisy nie w n o s z ą c e niczego do analiz kulturowych. Czytelnik polski, izolowany od g ł ó w n e g o nurtu światowej literatury etnograficznej, z uczuciem frustracji czyta niejednokrotnie zagraniczne studia na temat j a k i e g o ś kraju, z których nie dowiaduje się niczego o kulturze jego m i e s z k a ń c ó w poza garścią danych encyklopedycznych, gdyż cudzoziemski badacz zafascynował się bez reszty j a k i m ś s p o ł e c z n y m czy politycznym fenomenem s z c z e g ó ł o w y m , który trzeba przyznać opisał po mistrzowsku. Trudno tu jednak winić obcych uczonych, dysponujących obszerną literaturą współczesną przedmiotu; nie muszą oni przy okazji prezentacji swoich analiz s z c z e g ó ł o w y c h d a w a ć wstępu ogólnoetnograficznego. Nam jednak w Polsce brak nieraz wiedzy natury zupełnie elementarnej o aktualnym obliczu życia obcych l u d ó w , które znamy na o g ó ł z dawnych o p i s ó w etnograficznych, liczących sobie po 30 czy nawet 70 lat. K s i ą ż k a Rabo jest zatem dla nas szczególnie cenna, bo m ó w i co działo się w życiu Syrii u progu lat osiemdziesiątych i jaki wówczas był o g ó l n y kierunek przemian kulturowych na wsi oraz w m a ł y m , lecz rozrastającym się mieście. Po wstępnych dwu rozdziałach w trzecim Annika Rabo zajmuje się s z c z e g ó ł o w o życiem wioski pustynnej Sabgha, posiadającej stare tradycje ekstensywnej gospodarki pasterskiej na stepach i zupełnie m ł o d e tradycje rolnicze. Charakteryzuje sytuację kobiet wiejskich i ich rolę e k o n o m i c z n ą jako siły roboczej. Daje wgląd w manipulacje prywatnych przed­ siębiorców rolnych, w ustrój rolny i zagadnienia własności ziemi. W opisie cyklu prac polowych zapoznaje nas z życiem i funkcją kulturową sezonowego obozowiska pasterskiego, a następnie analizuje rolę upraw bawełny w życiu zagrody wieśniaka. Dowiadujemy się o aspiracjach gospodarczych rolników, dążności do posiadania maszyn rolniczych, furgonetek lub przynajmniej motocyklowych p o j a z d ó w dostawczych. Stykamy się z problemem emigracji zarobkowych do bogatych krajów naftowych Zatoki Perskiej, która jednak staje się coraz trudniejsza. Praca w Zatoce Perskiej wydaje się również i dla m ł o d y c h mieszczan z Raqqa wyjściem z finansowego impasu, lecz rządy tamtejszych państw coraz niechętniej udzielają zezwoleń na przyjazdy zarobkowe swoim arabskim pobratymcom z mniej gospodarczo rozwiniętych krajów. Rabo kreśli dalej stosunek w i e ś n i a k ó w do oświaty i przesadne nadzieje z nią związane. Bardzo interesująca jest analiza p o g l ą d ó w społeczeństwa wiejskiego na �RECENZJE I OMÓWIENIA 296 szaraf (honor) i fakt przynależności społeczności wiejskie należały do wspólnot plemienno-rodowych. do grup znajdujących tradycyjnej drabiny społecznej i nie zaliczały się od się do Opisywane przez w i e k ó w na niskich szczeblach wpływowych wspólnot plemiennych. Reszta m i e s z k a ń c ó w pogardliwie nazywała ich pastuchami, owczarzami, z którymi się nikt nie liczył. C h ł o p s t w o to jednak usiłuje k u l t y w o w a ć tradycje „człowieka honoru", wolnego, rycerskiego Beduina, przy niezliczonych odstępstwach od tego kodeksu w życiu codziennym. U s t ę p s t w a i świadczenia na rzecz lokalnych policjantów czy datki w naturze dla wiejskiego nauczyciela chętnie tłumaczy się gościnnością, szlachetnością, hojnością. B y ć pasterzem liczy się w opinii właściciel wieśniaków. pola jest B y ć rolnikiem, fellahem — l i c z y tylko organizatorem produkcji, a się także, prace pod manualne warunkiem, iż wykonują najęci wyrobnicy. Niemniej ciekawe obserwacje etnograficzne zawdzięczamy Rabo z m a ł e g o miasta Raqqa, szczególnie ze środowiska zasiedziałych w nim mieszczan, którzy z niechęcią spoglądają na roje p r z y b y s z ó w ze wsi i wielkich miast. I tu r ó w n i e ż formalnie liczy się przynależność do poszczególnych klanu, mówi w s p ó l n o t rodowych, zalecane są małżeństwa w obrębie się o idealnej solidarności rodowców. Annika Rabo mieszczańskiego równocześnie podaje przykłady procesu rozpadu tego systemu, ustępującego rozwarstwieniu ekonomicznemu. Bogaci łączą się z bogatymi lub posiadającymi wpływy w życiu publicznym. Podobnie jak we wsi także i wśród mieszczan formalnie obowiązują rodzinnym i zawodowym. Ale m ł o d z i zasady honorowego p o s t ę p o w a n i a przyznają, że idealny, dziś szans wobec brutalnej konkurencji p r z y b y s z ó w honorowy z zewnątrz. T a k więc w życiu kupiec nie odstępstwa ma od honorowych, rodowych norm mieszczańskich tłumaczy się złym wpływem p r z y b y s z ó w z Aleppo i Damaszku, przede wszystkim pracujących rdzennym pytają mieszkańcom rozgoryczeni Raqqa. absolwenci „Któż szkół w GADEB. lepiej od nas i uniwersytetów Oni to zajmują zna po potrzeby powrocie Ale tak naprawdę to mieszczańskie ś r o d o w i s k o prowincjonalnego posady naszego należne regionu?" w rodzinne Raqqa nie zawsze strony. kwali­ fikacjami dorasta do potrzeb G A D E B . Hierarchia miasteczka wyraża się w systemie ceremo­ nialnych odwiedzin wzajemnych. K t o do kogo przychodzi, jak często, kto się z kim przyjaźni — oto cała sieć zasad, wedle których winien p o s t ę p o w a ć człowiek honoru. Cały czwarty rozdział p o ś w i ę c o n y życiu mieszczan z Raqqa jest dla etnografa bezcennym materiałem, g d y ż w s p o s ó b rzeczowy odmitologizowuje m n ó s t w o zagadnień etnografii współ­ czesnych miast bliskowschodnich. Annika Rabo obok zagadnień gospodarczych wiele miejsca p o ś w i ę c a rozwarstwieniu mieszczaństwa, ideologii, obyczajom, tradycji „starej" i tej, którą się dziś ś w i a d o m i e wprowadza. Relacje R a b o na temat pozycji i roli wykształconych m ł o d y c h kobiet niezamężnych, grup z a w o d ó w , jakie są dla dzisiejszej Syryjki uznane za „przyzwoite", i szybkiego procesu emancypacyjnego są prawdziwą rewelacją dla wszystkich, którzy interesują się z m i a n ą kulturową w społeczeństwach muzułmańskich. Piąty rozdział przedstawia świat ekspertów, inżynierów i administratorów G A D E B od strony ich marzeń, aspiracji i r o z c z a r o w a ń . Analizuje ich ś r o d o w i s k o rodzinne, lękliwą d b a ł o ś ć o „dobrą opinię" swoich małżonek, ewolucję nastrojów, od patriotycznego entuzjazmu po biurokratyczną rutynę. Szósty i s i ó d m y omawiają zagadnienia polityczne, które są tematem w i o d ą c y m c a ł e g o studium. Autorka szwedzka daje na k o ń c u bibliografię liczącą 118 pozycji, wydanych g ł ó w n i e w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, a także mały słowniczek najczęściej używanych terminów arabskich. C a ł o ś ć utrzymana jest w spokojnym, rzeczowym, chwilami trochę chyba zbyt beznamiętnym tonie. Z charakterystyczną dla S z w e d ó w powściągliwością autorka stara się f o r m u ł o w a ć sądy ostrożnie, a nawet chwilami j a k gdyby p o w s t r z y m y w a ł a się od d o ś ć oczywistych dla czytel­ nika (może polskiego czytelnika) konluzji. R a z i ć także musi używanie wobec Syrii terminu welfare state u kogoś, kto wzrastał w typowym zachodnim „państwie opiekuńczym", jakim jest Szwecja. Deklarowanie powszechnego dobrobytu i szczęścia jest udziałem wszystkich elit rządzących Trzeciego Świata, w tym naturalnie także i elity w Syrii, lecz dla pojęcia welfare state mamy j u ż chyba wypracowane pewne kryteria. Szkoda również, ż e autorka nie zajęła się rolą religii muzułmańskiej w aspekcie polityki rozwojowej i w o g ó l e czynnik �297 RECENZJE I OMÓWIENIA religijny został w rozważaniach Rabo potraktowany marginesowo, podczas gdy w rzeczywistości idee fundamentalistyczne na Bliskim Wschodzie nadają swoistej barwy coraz to nowym dziedzinom życia publiczngo tego regionu. Jasny, precyzyjny w y w ó d autorki jak gdyby stawał się mniej klarowny w k o ń c o w y c h rozdziałach. Pojawiają się w nich powtórzenia. Metodycznie m o c n ą stroną są w celach dokumentacyjnych przytaczane wypowiedzi rozmaitych informatorów, bardzo trafnie dobrane do toku rozważań. Staranny druk i d o s k o n a ł y papier ułatwiają lekturę dzieła. Szkoda, iż w paru miejscach nie usunięto drobnych nie­ d o k ł a d n o ś c i i o m y ł e k redakcyjnych, j a k np. w wypadku daty działalności Ibn Chalduna. Praca została wydrukowana po angielsku, jak zresztą poprzednie rozprawy antropologiczno-etnograficzne z tej serii wydawanej przez Instytut Antropologii Społecznej uniwersytetu w Sztokholmie. Tłumaczenie zostało — jak w poprzednich wypadkach — skontrolowane przez rodowitych A n g l i k ó w pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Szwedzcy antropolodzy konsekwentnie dbają o upowszechnianie swoich w y n i k ó w badawczych na całym świecie. Spośród 15 monografii wydanych między rokiem 1974 a 1986 przez ten ośrodek, i z reguły stanowiących efekty b a d a ń terenowych, dwie dotyczą indiańskich rezerwatów w Kanadzie, dwie inne traktują 0 problemach zaobserwowanych w północnej Kenii i uzupełnia je nadto rozprawa o tradycyjnej ekonomice pasterzy afrykańskiej sawanny. Po jednej przypada na Wyspy Dziewicze, Nepal, Jemen P ó ł n o c n y , Syrię, G a m b i ę i K o l u m b i ę . Cztery traktują o sprawach rozgrywających się we współczesnej Szewcji, lecz tylko jedna z owych trzech monografii omawia problemy rodowitych S z w e d ó w . Z p o z o s t a ł y c h bowiem jedna m ó w i o imigrantach asyryjskich z Turcji 1 Syrii oraz Iraku, druga zajmuje się mieszkającymi pod Sztokholmem imigrantami tureckimi, a trzecia traktuje o szwedzkich Lapończykach. Dzięki konsekwentnemu wydawaniu swoich prac w jednym z j ę z y k ó w światowych szwedzcy antropolodzy i etnografowie są czytywani i cytowani także i poza swoim krajem. Monografie serii sztokholmskiej zasługują na uwagę polskich e t n o g r a f ó w jako źródło cennych materiałów i jako przykład umiejętnego upowszechniania swoich osiągnięć naukowych. Leszek E D M U N D L E A C H , Culture and Communication. An Introduction to the use of structural Dzięgiel The logic by which symbols are connected. analysis in social anthropology, Cambridge University Press, 1985 „Obecnie z a r ó w n o w Wielkiej Brytanii, jak i w U S A większość a n t r o p o l o g ó w społecznych u w a ż a się za « f u n k c j o n a l i s t ó w » , tj. najogólniej rzecz biorąc za k o n t y n u a t o r ó w stylu pracy i tradycji Malinowskiego. W przeciwieństwie do nich Claude Lévi-Strauss jest antropologiem s p o ł e c z n y m k o n t y n u u j ą c y m tradycje, lecz nie styl pracy Frazera. N a j w y ż s z y m celem, jaki sobie stawia, jest raczej poznanie prawd dotyczących ludzkiej myśli n i ż poznanie f a k t ó w dotyczących organizacji p o s z c z e g ó l n y c h społeczeństw czy klas społecznych. Jest to różnica zasadnicza" (Leach 1973, s. 6). E. Leach, z którego książki pochodzą cytowane słowa, należy do najwybitniejszych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich starszego pokolenia. Urodził się w 1910 r. w rodzinie należącej do klasy średniej. Studia politechniczne u k o ń c z y ł w Cambridge uzyskując stopień inżyniera, potem w latach trzydziestych zmienił zainteresowania i wstąpił do London School of Economics, gdzie studiował antropologię pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego. W 1938 r. prowadził badania wśród K u r d ó w , w 1939 przebywał w Birmie badając K a c z i n ó w . Po wojnie p r z y g o t o w a ł dysertację d o k t o r s k ą opartą głównie na pracach publikowanych, g d y ż materiały zaginęły London mu w czasie wojny. Z a czasów Firtha był docentem w terenowe School of Economics, w 1953 przeszedł do Cambridge, gdzie został w y k ł a d o w c ą , a później rektorem Kings Collegu. W 1972 r. mianowano go profesorem (za: Kuper 1987, s. 203). Już pierwsza praca Leacha, Social and Economic Organization of Rowanduz Kurds, �298 RECENZJE I OMÓWIENIA która ukazaia się w 1940 г., byla zapowiedzią W tej krótkiej rozprawie zawarł on bowiem nowych treści w antropologii krytykę statycznego modelu brytyjskiej. funkcjonalnego, wypowiadając m. in. następujące charakterystyczne zdania: „nigdy nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z normą kulturową, w rzeczywistości sama norma istnieje jedynie jako stan napięcia p o m i ę d z y sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami". „Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a p o s z u k i w a ć w reakcjach jednostek na ich z r ó ż n i c o w a n e interesy ekonomiczne i polityczne" (Kuper W 1987, s. 204). 1954 r. ukazała się nader interesująca Systems of Highland Burma, gdzie i najbardziej znana praca Leacha rozwija zapowiedziane w poprzedniej Political pracy wątki, stwierdzając m. in., że r ó w n o w a g a systemu m o ż e b y ć traktowana jedynie jako pewien model przyjęty do c e l ó w analizy, któremu jednak rzeczywistość nigdy nie odpowiada całkowicie. O b s e r w o w a ć tu bowiem zawsze m o ż n a współgranie przeciwstawnych interesów i sprzeczności, które są źródłem zmiany społecznej. W każdym systemie tkwi w zarodku jego przeciwieństwo, a do zmiany przyczyniają się zwłaszcza jednostki rywalizujące o władzę. Wykazał to na przykładzie s y s t e m ó w politycznych K a s z i n ó w : gumalo. gumsa i państwa Szan. Leach W typie gumsa składającym się z sześciu powiązanych lineaży zasada symetrii p o ł ą c z o n a jest z zasadą hierarchii. W procesie rozpadu lineażu trzeba w pewnym momencie zrezygnować z pokrewieństwa na rzecz hierarchii i traktować pewną część swoich krewnych j a k o n i e w o l n i k ó w . Należy więc d o k o n a ć wyboru p o m i ę d z y zasadą hierarchii i pokrewieństwa. Ukazując różnice p o m i ę d z y systemami pokrewieństwa wskazał dalej, że dotyczą one raczej „porządku idealnego", a nie „rzeczywistości prowadził (Kuper empirycznej". Leach swoją Do analizę, końca czy jednak na nie poziomie bylo wiadome, ideologii czy na jakim poziomie rzeczywistego działania 1987, s. 209). Naczelny problem, jaki wyłania się w propagowanej przez Leacha analizie strukturalnej, sprowadza się do odkrycia m e c h a n i z m ó w logicznych ujawniających sposób, w jaki tworzą koncepcje w umyśle, w sferze idei i odnoszą je następnie do zewnętrznej, ludzie obserwo­ wanej rzeczywistości. Jaki stopień realności m o ż e m y przypisać owym operacjom i czy są one niezależne od p r z e d m i o t ó w zewnętrznych? Jak wiadomo problem ten jest rozwiązywany dwojako. D e Saussure i jego europejscy kontynuatorzy w j ę z y k o z n a w s t w i e mieli tendencję do przyjmo­ wania ekstremalnie racjonalistycznego stanowiska i ignorowania p r z e d m i o t ó w zewnętrznych. Jest to oczywiście zniekształcenie analogiczne do tego, jakie przyjmowali pozytywiści traktując wszystkie fakty oraz rzeczy istniejące obiektywnie i niezależnie od naszego umysłu. D l a Leacha metoda Lévi-Straussa była znakomitym narzędziem analizy s y s t e m ó w idealnych. Nigdy jednak przystawały w przeciwieństwie do Lévi-Straussa dokładnie do obserwowanych nie uważał, aby te struktury idealne statycznych wzorów zachowania. (Kuper 1987, s. 215). Strukturalizm Lévi-Straussa przeniknął wpływy zaznaczyły się najwyraźniej do Wielkiej Brytanii j u ż w p o ł . X X w. w latach sześćdziesiątych. Leach. Needham i Jego Mary Douglas to trzy nazwiska głównych szermierzy sławy Lévi-Straussa, jakkolwiek neostrukturalizm brytyjski był zawsze w dużej mierze krytyczny. W 1970 r. Mary Douglas pisała: „ N i g d y nie powinno się p o z w o l i ć na prowadzenie analizy zwartego systemu kategorii m y ś l o w y c h , która by nie miała ewidentnego odniesienia do życia s p o ł e c z n e g o ludzi myślących w tych kategoriach" (cyt. z a : Kuper 1987, s. 240). W gruncie rzeczy więc większość strukturalistycznie zorientowanych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich pozostała wierna tradycji klasycznego funkcjo- nalizmu. Jest on bowiem bliższy społecznej i emocjonalnej stronie życia, ukazując żywego człowieka, ś w i a d o m i e kształtującego swoją rzeczywistość. Niemniej Lévi-Strauss oddziałał nowego spojrzenia na kulturę jako s y s t e m ó w myślenia. twórczo na a n t r o p o l o g ó w na system skłaniając komunikacji i do W swojej doskonałej pracy Culture and ich do podjęcia Communication przyjęcia problematyki Leach pisze: „ T y m c z a s e m moja ogólna teza jest nam bliska i znana: kultura komunikuje. Z ł o ż o n a współ­ z a l e ż n o ś ć wydarzeń kulturowych sama w sobie przekazuje informacje tym, którzy uczestniczą w tych wydarzeniach. Przyjmując tę tezę m ó j g ł ó w n y cel sprowadza się do ukazania sy­ stematycznej procedury, przy pomocy której antropolog prowadzący obserwację uczestniczącą �RECENZJE 299 1 OMÓWIENIA m o ż e rozszyfrować informacje zawarte w z i o ż o n y c h całościach, jakie obserwuje" s. 2). Z a ­ danie to Leach znakomicie wypełnia. W ujęciu Lévi-Straussa strukturalizm jest metodą dzonych (a więc natury psycho-biologicznej) badania głębokich, ukrytych i wro­ struktur rządzących ludzkim umysłem. Jest to n i e ś w i a d o m a działalność umysłu, funkcjonująca u wszystkich ludzi na tych samych zasadach. Lévi-Strauss poszukuje więc uniwersaliów. Są to pewne mechanizmy logiczne, określające s p o s ó b tworzenia się koncepcji w ludzkich umysłach. Ich celem jest p o r z ą d k o w a n i e otaczającej rzeczywistości. Odkrycie tego sposobu nie jest rzeczą łatwą. Konieczne jest do tego najpierw znalezienie odpowiednich reguł transformacji, czyli reguł ich przenoszenia z jednego układu w drugi. Istnieje oczywiście wiele płaszczyzn w jednych dziedzinach dokonuje takiej transformacji, niemniej u w a ż a się, że się ona łatwiej niż w innych. Dlatego Lévi-Strauss pre­ feruje sztukę, język, a szczególnie mit. N a gruncie strukturalizmu d o k o n a ł o się rozszerzenie pojęcia znaku i znaczenia. Nie jest to znaczenie rozumiane psychologicznie, dla k o g o ś : nadawcy łub odbiorcy. „ D l a strukturalisty o znaczeniu o k r e ś l o n e g o znaku decyduje nie intencja m ó ­ wiącego, ani kontekst wypowiedzi, lecz pozycja, jaką zajmuje znak w systemie, do którego należy" (Rosner 1984, s. 71). Znaki j ę z y k o w e i niewerbalne nie posiadają znaczenia jako izolaty, lecz jedynie jako elementy systemu. Leach pisze: „dwa kluczowe punkty są tu na­ stępujące [1] znaki nie zdarzają się w izolacji, znak jest zawsze częścią zespołu przeciw­ stawnych z n a k ó w , które funkcjonują w ramach specyficznego kulturowego kontekstu, [2] znak tylko wtedy przekazuje informacje, gdy jest p o ł ą c z o n y z innymi znakami i symbolami na­ leżącymi do tego samego kontekstu". I dalej: „najbardziej o g ó l n ą tezą, jaką tu stawiamy jest ta, że symbole występują w zespołach i że znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h symboli m o ż e b y ć odczytane nie w samym symbolu jako takim, ale jedynie poprzez przeciwstawienie go in­ nym symbolom" (s. 13 i 59). U podstaw języka, podobnie j a k działań społecznych, leżą bowiem działający ludzie sobie nie uświadamiają. struktury, których Kultury społeczeństw ludzkich różnią się między sobą tak j a k gramatyki p o s z c z e g ó l n y c h j ę z y k ó w . Niezależnie jednak od tych różnic wszystkie kultury mają jakąś głęboką, podstawową strukturę, której Lévi-Strauss właśnie poszukuje. Wysunął on hipotezę, że podstawowe myślenie u ludzi dokonuje się na bazie zasad rzenia par binarnych opozycji: dzień noc, czarny Dualizm ten ukazuje się w powierzchniowych biały, życie- śmierć, strukturach na różne duch sposoby, two­ ciało ale jest etc. to zawsze dzielenie świata na przeciwstawne elementy, których znaczenie zależy od tego co jest przeciwstawiane czemu. Jedno przeciwstawienie m o ż e b y ć wyrażone za p o m o c ą innego. Leach podaje przykład, że ubierając pannę m ł o d ą w białą suknię i w biały welon, a wdowę w czarną suknię i czarny welon, wykorzystujemy opozycję biały/czarny nie tylko, aby wy­ razić przeciwstawienie panna m ł o d a / w d o w a , ale również d o b r o / z ł o , szczęśliwy/smutny, czysty/ skalany (s. 19). D l a umysłu wszystkich ludzi charakterystyczne jest dążenie do p o r z ą d k o w a n i a zjawisk i ich klasyfikacji. Bardzo ważną cechą tego procesu jest, j a k pisze niszczenie ciągłości przestrzeni i czasu i dzielenie że ś r o d o w i s k o podzielonych nasze składa się z niezliczonej na odrębne klasy opatrzone liczby odrębnych osobnymi to odbywa się zgodnie z zasadami, według których Leach (1985, go na odcinki, dzięki czemu s. 22), uważamy, p r z e d m i o t ó w i wydarzeń, nazwami. I co więcej, j a k sobie wyobrażamy porządkowanie uporządkowana jest natura. Klasycznego przykładu dostarcza tutaj totemizm, który jest w pierwszym rzędzie systemem społecznej klasyfikacji. Wierzenia totemistyczne wiążą się z kultem g a t u n k ó w roślin­ nych i zwierzęcych opartym na wierze, że p o s z c z e g ó l n e grupy ludzkie w y w o d z ą swój r o d o w ó d właśnie od tych roślin i zwierząt, które stają się totemem tej grupy. Wierzenia te łączą się z o c h r o n ą tych g a t u n k ó w i szeregiem praktyk magicznych, które mają na celu pomno­ żenie gatunku. C o jednak faktycznie kryje się za tymi wierzeniami? Podążając za Leachem m o ż e m y o d t w o r z y ć zespół następujących „logicznych" kondensacji, jakich dokonuje Australijczyk w swoim u m y ś l e : 1) koncepcja w s t ę p n a : „wszyscy jesteśmy c z ł o n k a m i jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż pochodzimy od w s p ó l n e g o przodka"; 2) „oni wszyscy są członkami jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż p o c h o d z ą od w s p ó l n e g o przodka"; 3) „te białe ptaki to Orły, te czarne �300 RECENZJE I OMÓWIENIA ptaki to K r u k i " — to klasyfikacja dokonana w oparciu o obserwację Natury; 4) „ M y różnimy się od nich, tak jak Orły różnią się od K r u k ó w " - to prosta metafora; 5) „ M y różnimy się od nich, p o n i e w a ż ich pierwszy przodek był Orłem, podczas gdy nasz pierwszy przodek był Krukiem" — jest to logiczna kondensacja twierdzeń 1-4 (Leach 1985, s. 40). Przykład ten ilustruje s p o s ó b rozszyfrowywania kodu zawartego w poszczególnych pod­ systemach kulturowych, które powinno s t a n o w i ć jedno z g ł ó w n y c h zadań antropologa społecz­ nego. Wstępna teza Leacha była, j a k j u ż podkreśliłam, następująca: kultura komunikuje. Dzia­ łania, dzięki którym ludzie k o m u n i k u j ą się, są ekspresyjne i przeciwstawiane naturalnym c z y n n o ś c i o m biologicznym ludzkiego organizmu oraz działaniom technicznym. Działania ekspre­ syjne to te, „które albo po prostu m ó w i ą c o ś o stanie świata takim jakim on jest, albo inaczej, zmierzają do zmiany jego znaczenia przez dostarczenie wyjaśnienień metafizycznych" (s. 9). D z i a ł a n i a ekspresyjne m o ż n a klasyfikować j a k o : sygnały, znaki i symbole. Leacha jest nadanie tym trzem powszechnie u ż y w a n y m terminom wyraźnie Zasługą sprecyzowanego znaczenia. Przyjmuje on wstępne założenie, że wszystkie niewerbalne wymiary kultury, np. style ubierania się, rozplanowanie wioski, architektura, meble, ż y w n o ś ć , przyrządzanie po­ siłków, muzyka, taniec itp., zorganizowane są we wzory, tak jak dźwięki, s ł o w a i zdania w języku. Jego zdaniem m o ż n a równie zasadnie m ó w i ć o regułach ubrań, j a k o regułach gramatycznych rządzących wyrażeniami rządzących noszeniem mowy. Przekazy informacji, jakie odbieramy za p o m o c ą różnych z m y s ł ó w , m o ż e m y ł a t w o przekształcić jedne w drugie. T o co słyszymy, daje się przedstawić w postaci o b r a z ó w wizualnych. Tekst m ó w i o n y przekształcić w pisany, wizualny zapis utworu muzycznego muzyk przetwarza w można dźwięki oraz ruchy ramion, ust i p a l c ó w (s. 11). Leach stawia tezę, że wszystkie rodzaje postrzegania zmysłowego muszą „logicznego" przebiegać mechanizmu, według który tego pozwala samego kodu. przekształcać Musi obrazy istnieć pewien wzrokowe w rodzaj dźwiękowe, dotykowe lub zapachowe. N a l e ż y jednak pamiętać, że istnieje jedynie przybliżone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y porozumiewaniem się za p o m o c ą języka m ó w i o n e g o albo pisanego a przekazywaniem informacji poprzez zachowania niewerbalne. N a przykład, gdy tworzymy symbole w snach lub poezji czy też nowe konwencje nie będą one przekazywały w inny s p o s ó b . Natomiast żadnych niewerbalnego zachowania, możemy informacji, o ile nie zostaną b y ć pewni, że dodatkowo wyjaśnione budując nowe zdania w ojczystym języku m o ż e m y oczekiwać, że zostaniemy natychmiast zrozumiani przez swoje audytorium. Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę komunikowania przyjmuje Leach tzw. „wydarzenie komuniku­ jące", tzn. gdy A przekazuje jakieś informacje na temat B . Związki p o m i ę d z y przekazującą informację j e d n o s t k ą metaforyczne A a informacją В mogą b y ć automatyczne (sygnały), (symbole) lub metonimiczne (znaki). Kluczowe rozróżnienie terminologiczne, jakie proponuje Leach, to rozróżnienie między s y g n a ł e m i o z n a k ą . S y g n a ł zachodzi wówczas, gdy związek między A i В jest mechaniczny i automatyczny, np. widok pożywienia wywołuje w z m o ż o n e wydzielanie śliny; uczucie pragnienia zmusza mnie do natychmiastowego u psa poszuki­ wania c z e g o ś do picia. O z n a k a zachodzi wtedy, gdy A wskazuje na B , ale p o m i ę d z y A i В nie ma ż a d n e g o związku przyczynowo-skutkowego. opisowy i jest arbitralnie ustalony z n a c z e n i a (signa) i o z n a k i „dym ludzkiego W jest wskaźnikiem danej wyboru. Oznaki ognia", ale symbolu Oznaki dzielą związek pomiędzy naturalne dotyczą są uznawane wyboru. Znaczenia z kolei m o g ą wypadku Związek p o m i ę d z y A i В ma charakter kulturze. się z kolei na n a t u r a l n e . Znaczenia to wszystkie związki dokonywane na zasadzie arbitralnego ludzkiego np. w za oznaki z w i ą z k ó w naturalnych, również na być dalej podzielone na s y m b o l e A i В jest metaforyczny, np. zasadzie i gdy znaki. x, y, z w równaniu algebraicznym oznaczają odpowiednio cenę sera, masła i chleba lub gdy korona jest u ż y w a n a jako marka piwa czy też gdy wąż w R a j u jest symbolem zła. We wszystkich przykładach A i В p o c h o d z ą z różnych k o n t e k s t ó w kulturowych i związek p o m i ę d z y nimi jest metaforyczny, całkowicie arbitralnie ustalony. Natomiast ze znakami mamy do czynienia w ó w c z a s , gdy p o m i ę d z y A i В zachodzi rzeczywiście j a k i ś wewnętrzny związek; chociaż �RECENZJE I OMÓWIENIA 301 jest on też kulturową konwencją. Niemniej A i В p o c h o d z ą z tego samego kontekstu kulturowego i związek p o m i ę d z y nimi jest metonimiczny, np. korona jest znakiem władzy królewskiej, mitra jest znakiem biskupa etc. Rozróżnienie pomiędzy metaforą a metonimia pochodzi od Jakobsona. Lévi-Strauss dla oznaczenia tych z w i ą z k ó w używał terminów „paradygmatyczny" i „syntagmatyczny". Podobne rozróżnienie spotykamy w muzyce, gdzie harmonia jest przeciwstawiana melodii. W przybliżeniu mamy tu następujące ekwiwalencje: S y m b o l / Z n a k — M e t á f o r a / M e t o n i m i a ^ = Związek p a r a d y g m a t y c z n y / Ł a ń c u c h syntagmatyczny = Harmonia/Melodia (s. 9-16). Związki metaforyczne i metonimiczne są c z ę s t o ze sobą przemieszane i znaczenie nierzadko zależy od transformacji z jednego typu do drugiego i na odwrót. Lévi-Strauss ukazał to na przykładzie mitu. Rozbija on najpierw syntagmatyczny łańcuch całej mitycznej historii na sekwencje pojedynczych e p i z o d ó w . Potem przyjmuje, że każdy epizod jest metaforyczną transformacją k a ż d e g o innego. Także mit jako c a ł o ś ć m o ż e b y ć u w a ż a n y za palimpset nakładających się na siebie metaforycznych transformacji (s. 25). Przemieszanie z w i ą z k ó w metaforycznych i metonimicznych jest charakterystyczne dla wszel­ kich r o d z a j ó w ludzkiego komunikowania się. Ilustruje to Leach m. in. na przykładzie błędów, jakie popełnia czarownik oddziałując magicznie na włosy potencjalnej ofiary X . P o d s u m o w u j ą c jego w y w ó d m o ż n a stwierdzić na przykład, ż e : gdy włosy rosną na głowie X są one metonimicznym znakiem X (częścią całości). G d y znajdują się w rękach czarownika, w ó w c z a s jedynym połączeniem, jakie występuje p o m i ę d z y X a jego włosami, jest werbalne stwierdzenie „to są włosy X " , p o m i ę d z y tym stwierdzeniem a X zachodzi więc związek metaforyczny. O t ó ż czarownik myli ten metaforyczny symbol z metonimicznym znakiem. N a s t ę p n i e zaczyna on traktować przypisany znak tak, jakby był on naturalnym wskaźnikiem i na koniec interpretuje on przypuszczalny wskaźnik jako sygnał zdolny do w y w o ł a n i a automatycznych konsekwencji na odległość (wierząc, że odprawiając rytuał m o ż e rzeczywiście wyrządzić szkodę X ) . Jedna z g ł ó w n y c h p o m y ł e k czarownika polega na niedostrzeganiu faktu, że włosy oddzielone od swojego naturalnego kontekstu, tzn. g ł o w y ofiary, zmieniają swoje znaczenie (s. 31). Znak staje się symbolem. Wprowadzony przez Leacha żargon jest męczący, ale sprecyzowanie formalnych rozróżnień p o m i ę d z y tymi trzema zasadniczymi typami dyady komunikacyjnej: sygnałami, znakami i symbolami, jest w praktyce użyteczne, p o n i e w a ż dzięki przyjęciu tych rozróżnień w prak­ tyce często ze sobą mieszanych m o ż e m y postrzegać świat tak, jak go postrzegamy. Lévi-Strauss widział p o d s t a w o w ą cechę sposobu klasyfikowania zjawisk przez ludzi w ustalaniu opozycji binarnych. N o w o ś c i ą w p r o w a d z o n ą przez Leacha b y ł o wskazanie trzeciej pośredniej, dwuznacznej i otoczonej tabu kategorii p o m i ę d z y opozycjami binarnymi nie będącej ani A , ani B . Jest ona swego rodzaju anomalią. Tę propozycję ilustruje Leach m. in. na przykładzie pojęcia granicy. Oddzialając j e d n ą klasę od drugiej za p o m o c ą symboli tworzymy granice dla dziedziny, która z natury swej jest ciągła. Wszystkie granice są przedmio­ towymi przerwami w tym, co z natury jest ciągłe (sąsiadujące ogrody oddzielone są płotami, granice p a ń s t w o w e przez pasy „ziemi niczyjej"). Odnosi się to z a r ó w n o do przestrzeni, jak i do czasu. Biologiczny u p ł y w czasu, którego fizycznie d o ś w i a d c z a m y , jest ciągły, stajemy się po prostu coraz s t a r s i . . . , „cały czas". A b y zmierzyć ten doświadczany przez nas czas, korzystamy z takich urządzeń, jak zegary i kalendarze i rozbijamy continuum czasowe na odcinki— sekundy, minuty, godziny, dnie, tygodnie. K a ż d y segment ma określony czas trwania, ale przerwy p o m i ę d z y nimi teoretycznie nie mają wymiaru czasowego. Jednak gdy odwracamy ten czas p o j ę c i o w y w społeczny, w ó w c z a s każda taka nie posiadająca wymiaru czasowego przerwa będzie z a j m o w a ł a określony czas. N a przykład zmiana statusu n i e ż o n a t e g o w ż o n a t e g o p o j ę c i o w o jest tylko w y m i a n ą kategorii, ale gdy ujmujemy rzeczy na poziomie działania wymaga ona odprawienia rytuału, który zabiera pewien czas (następuje w „czasie niczyim"). Granica stanowi więc tę linię, która oddziela dwie sfery społecznej czasoprzestrzeni, które m o ż n a scharakteryzować jako normalne, czasowe, wyraźnie oddzielone, centralne i świeckie, ale sama granica jest nienormalna, dwuznaczna, bezczasowa i święta, �302 RECENZJE 1 OMÓWIENIA często otoczona tabu. We wszystkich niemal społeczeństwach ludzkich przekraczanie granic i p r o g ó w związane jest z rytuałem, podobnie j a k przechodzenie z jednego statusu społecznego do drugiego. Przeprowadzając społeczne rozróżnienie p o m i ę d z y dzieckiem a d o r o s ł y m tworzymy sztuczną granicę, p o n i e w a ż z biologicznego punktu widzenia nie ma tu żadnej wyraźnej „przerwy". Wobec tego my musimy jej d o k o n a ć . Fizyczne okaleczenia ciała podczas inicjacji dokonywane są celem wprowadzenia właśnie takiego progu, punktu p r z e ł o m o w e g o czy punktu wejścia. Wszystko, co zostało w takim wypadku usunięte z ciała (włosy, zęby, napletek itp.), uważane jest za „brudne", za „sprawę nie na miejscu". Działanie to zapewnia czystość naszych społecznych kategorii; okaleczone ciało zostaje „oczyszczone". Opozycja czysty/brudny ma głębokie korzenie psychologiczne. K a ż d e dziecko w pewnym momencie zaczyna się interesować następującymi kwestiami: „ K i m jestem?", „Jakie są granice mojej osoby?", „Czy moje fekalia, moja uryna. m ó j pot, moje nasienie są częścią mojej osoby, czy nie?". Wydzieliny ludzkiego ciała są niejako zbędne, a wszystkie otwory ludzkiego ciała tworzą progi. Wydzieliny powinny stać się więc ośrodkiem tabu i w istocie w większości społeczeństw ludzkich są one prototypem „brudu", z k t ó r e g o każdy powinien się oczyścić. Jednak w takiej całkowicie oczyszczonej postaci człowiek nie miałby żadnych styczności ze światem zewnętrznym i z innymi jednostkami. Byłby wolny od dominacji innych, ale zarazem cał­ kowicie bezsilny. W oczyszczaniu się z owego granicznego brudu tkwi zatem pewien paradoks, który m o ż n a wyrazić za p o m o c ą następującej ekwiwalencji: Czysty/Brudny Impotencja/ /Potencja. Nasuwa się tu wniosek, że moc jest umiejscowiona w brudzie (s. 62). Ten paradoks jest m. in. źródłem wielu rytuałów religijnych oraz występującej w wielu religiach tendencji do wiązania świętości z a r ó w n o z zachowaniem ascetycznym, jak i rozwiązłym. Skoro bogowie są nieśmiertelni, fakt. że m o g ą się r o z m n a ż a ć przez stosunki seksualne, stanowi anomalię. Dalej skoro ludzie są śmiertelni byłoby anomalią, gdyby nie rozmnażali się przez stosunki seksualne. D l a boga-człowiek a anomalią jest z a r ó w n o rozmnażanie się przez stosunki seksualne, jak i nie rozmnażanie się w ten s p o s ó b . Znaczna większość wierzeń i praktyk religijnych w różnych kulturach m o ż e być wyjaśniona na zasadzie tego paradoksu. P o t ę g a b ó s t w jest często ł ą c z o n a z potencją seksualną. Wszyscy bogowie w klasycznej i orientalnej mitologii byli w y j ą t k o w o rozpustni. R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechnie m o ż n a było o b s e r w o w a ć tendencję, że mężczyźni aspirujący do osiągnięcia całkowitej świętości p o d p o r z ą d k o w y w a l i się reżimowi seksualnej ascezy. Paradoks ten rozwiązywany był w mitach religijnych na różne sposoby. Jednym z nich było przyjęcie, że pierwszy przodek płodził dzieci dopiero w bardzo podeszłym wieku. Adam spłodził Seta w wieku 130 lat, Abraham spłodził Isaaka mając lat sto. Oddzielano też seks od grzechu przez przyjęcie założenia, że prorok został niepokalanie poczęty przez świętą kobietę, która dawno j u ż przekroczyła wiek odpowiedni do rodzenia dzieci lub była bezpłodna z innych p o w o d ó w , jak Sara, Rebeka, Rachela. Elżbieta itp. (s. 73). Innym rozwiązaniem w odniesieniu do b o g a - c z ł o w i e k a jest przypisywanie mu s t o s u n k ó w z ladacznicą, która następnie staje się świętą przodkinią. „ L u d z k o ś ć " Jezusa potwierdzać miały fakty, że wiązał się on z ulicznicami, do których należała Maria Magdalena. W tego typu historiach seks pozostaje koniecznie zły, ale potencja seksualna świętego jest faktem uznanym. Mimo to zachowuje on swój ascetyzm w obliczu zepsucia. Leach podaje na to szereg przykładów, zaczerpniętych m. in. z mitologii chrześcijańskiej i hinduskiej. Wypływa 7 nich ogólny wniosek, że ascetyzm jest środkiem do osiągnięcia osobistej czystości, podczas gdy zachowanie ekstytyczne (rozwiązłe) sprzyja osiągnięciu mocy mi­ stycznej. Te dwuznaczności obecne w mitologii religijnej m o ż n a też o b s e r w o w a ć w patrylinealnych. egzogamicznych grupach linneażowych. Kobieta, która wchodzi do lineażu poprzez małżeństwo, uznawana jest p o c z ą t k o w o za obcą. Jest w pewnym sensie c z y m ś złym w drugim etapie, kiedy staje się matką nowych c z ł o n k ó w dobra. Jest symbolem cnoty i czystości, antytezą obiektu lineażu, seksualnego. i nieczystym. Ale staje się wewnętrznie �RECENZJE 303 I OMÓWIENIA Zarysowują się tu więc następujące ekwiwalencje: zona seksualna brudna grzeszna matka aseksualna czysta bezgrzeszna Wzór ten odpowiada d w ó m Mariom w mitologii chrześcijańskiej: Marii Matce Dziewicy i Marii Magdalenie (s. 75). Kwestia ta wiąże się jak najściślej z wyjaśnieniem tabu incestu. Istnieje wiele teorii na ten temat, ale żadna z nich nie jest w pełni zadowalająca. Leach sugeruje, że transformacja żona matka jest absolutnie nieodwracalna. Istnieje też przeciwieństwa pomiędzy tymi kategoriami. Jest to nowa wersja tezy Malinowskiego, że funkcją tabu incestu jest ochrona przed pomieszaniem się ról społecznych i konfliktami, jakie mogłyby z tego tytułu wynikać. Lévi-Strauss oddziałał na antropologię brytyjską przede wszystkim swoją teorią pokrewień­ stwa, zawartą w słynnych Elementarnych udanej próbie zastosowania strukturach pokrewieństwa, teorii tranformacji do s y s t e m ó w ambitnej, c h o ć pokrewieństwa niezbyt występujących od Australii do Północnej Syberii. Koncepcje zawarte w terminach pokrewieństwa, takie jak „ o j c o s t w o " czy „małżeństwo", są w pierwszym rzędzie ideami tworzonymi w umyśle, a nie odbiciem obiektywnej, materialnej rzeczywistości istniejącej w zewnętrznym świecie. Stąd, rozważania na temat kategorii pokre­ wieństwa i reguł małżeńskich mogą być ł a t w o przekształcone w pewien rodzaj algebry. Leach jednak sugeruje, że związek p o m i ę d z y tą algebrą pokrewieństwa a faktami bezpośrednio obserwowanymi w terenie jest często bardzo pośredni. Jego zdaniem do problematyki pokrewień­ stwa należy p o d c h o d z i ć z wielką ostrożnością. R ó ż n o r o d n o ś ć reguł małżeńskich, z jakimi spotykamy się w różnych społeczeństwach, jest uderzająca: w jednych społeczeństwach zakazuje się kategorycznie wszelkich małżeństw p o m i ę d z y krewnymi, w innych g ł ó w n y m nakazem małżeńskim jest ożenek z kobietą spokrewnio­ ną. Na drugim końcu znajdują się społeczeństwa zezwalające na małżeństwo z każdą niemal kobietą, która nie jest matką czy r o d z o n ą siostrą. R e g u ł y małżeńskie stanowią system klasyfikacji i służą określaniu środowiska społecznego danej jednostki. N a przykład „skoro wolno mi się pobierać z siostrą X , wobec tego moja własna kategorii kobiet, z którymi X m o ż e się pobierać" do zakłada zasadę wzajemności i równości. T y dajesz mi żonę, j a oddaję ci w zamian swoją siostrę. Istnieją jednak reguły zakładające przeciwną implikację: „jeśli mnie wolno się pobierać z siostrą X , to X nie m o ż e mojej siostry" reguła: siostra należy ta reguła ustawia nas w nierównej pozycji. Reguły takie mają poślubić ogromne znaczenie dla strukturyzacji wszystkich samoregulujących się społeczeństw. W krótkim eseju Leach nie czuje się przygotowany do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o rozważania wszystkich teoretycznych implikacji reguł małżeństwa i pokrewieństwa. Ogranicza się więc jedynie do kilku uwag. Tak więc. reguły egzogamii służą nie tylko identyfikacji i ściślejszemu odróżnianiu grup descendencji, ale posiadają one także negatywną implikację zagęszczania całego systemu. Skoro nie wolno nam się pobierać wewnątrz danej grupy, musimy poszukiwać partnerów małżeńskich na zewnątrz. Reguły endogamii z kolei, które zakazują małżeństwa z osobami p o c h o d z ą c y m i z innych s e g m e n t ó w tego samego systemu (np. dziewczyna indyjska z kasty wyższej nie m o ż e poślubić mężczyzny z kasty niższej; Biały z Afryki Południowej nie m o ż e ożenić się z Czarną kobietą z tego kraju, Żyd nie m o ż e wziąć za ż o n ę nie-Żydówki) wywołują na ogół silne emocje i niepokoje. test ortodoksji to, Jednakże na ogół Żydzi od 2500 że mężczyzna Żydzi, i jego ż o n a rzeczywistość nigdy nie odpowiada lat łączyli się tylko z kwakrzy, katolicy uważają winni b y ć wyznawcami Żydówkami, tej często samej za wiary. ściśle tej normatywnej idei. Gdyby stanowiliby dziś zapewne odrębną rasę. Jednakże świadectwa genetyczne wskazują, że tak nie jest. O g ó l n e spostrzeżenie Leacha mówi, że reguły dotyczące obserwowanych faktów. zawierania małżeństw dotyczą raczej idei aniżeli empirycznie �RECENZJE I OMÓWIENIA 304 Na koniec, to co podkreślał Lévi-Strauss, gdy występuje reguła: „ja (mężczyzna) poślubić córkę brata mojej matki, ale moja siostra nie m o ż e poślubić matki", w ó w c z a s grupy descendencji ł ą c z o n e są w p a r y — j e d n a grupa, to druga, to „otrzymujący żony". Stosunek ten zakłada swego mogę syna brata swojej „dający żony", rodzaju nierówność, która znajduje odbicie w miejscowej ideologii politycznej (s. 68). W przeciwieństwie do Lévi-Strausa Leach twierdził, ż e system wyborów małżeńskich nie stanowi niezależnego zjawiska, ale dostosowany jest do w a r u n k ó w politycznych i ekono­ micznych danego społeczeństwa. Jeśli dający żony posiadają w danej strukturze wyższy niż otrzymujący żony, zależy to przede wszystkim od r ó ż n e g o statusu i ekonomicznego tych grup (Kuper 1987, s. 229). Nie można więc status politycznego sprowadzać reguł małżeńskich do uniwersalnych cech ludzkiego u m y s ł u , ale należy je wyjaśniać w kontekście konkretnych w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych. T o samo odnosi się do reguł pokrewieństwa. Stanowią one o wiele bardziej skompliko­ wany problem i dlatego nie zostały tu szerzej o m ó w i o n e . Jeśli np. Trobriandczycy mają w zakresie stosunków pomiędzy i siostrą, bratem to dlaczego Tonga mają układ - j i synem ojcem układ — -f--|~, — + — • Jeśli brat matki jest częścią atomu pokrewieństwa, to dlaczego nie spotykamy awunkulokatu w każdym miejscu i czasie. O w a algebra pokrewieństwa nie przystaje do rzeczywistości wiążą się bezpośrednio podnoszonym ze stosunkiem empirycznej. Te trudności Lévi-Straussa do historii problemem j a k ż e przez jego adwersarzy. Lévi-Strauss rozmija się z konkretną często rzeczywistością historyczną, pomija c e l o w ą i ś w i a d o m ą działalność ludzi, która zawsze zmierza do przekształ­ cania zastanej rzeczywistości, a związek życia ludzkiego z konkretną rzeczywistością nie jest przypadkowy. Przejawia się on m. in. w stałej obecności ludzi tu i teraz. Pomijając dziedzictwa przeszłości historyczny wymiar rzeczywistości, Lévi-Strauss w życiu staje bezradny wobec wyjaśnienia przyczyn r ó ż n o r o d n o ś c i kulturowej. Z uwagi na to, że p o k r e w i e ń s t w o okazało się zjawiskiem zbyt mocno osadzonym w realiach życia społecznego, Lévi-Strauss zwrócił się do mitologii, która stanowiła właściwsze pole do poszukiwania czystych struktur mentalnych. W mitologii, jak pisał, oswobodzony jest na tyle, by prowadzić rozmowę z samym sobą „umysł ludzi i uwolniony jest od przymusu zajmowania się przedmiotami i uznaje siebie za c o ś , co sprowadza się w jakiś sposób do postrzegania siebie j a k o podmiotu" Lévi-Straussa nie był kartezjański. Nie uważał (za: Kuper 1987, on, że człowiek universum w swoim umyśle podążając za logiką czystego, s. 233). Racjonalizm tworzy prawdziwy model logicznego argumentu w sensie arystotelowskim, czyli posługując się ścisłe ustalonymi, łatwymi do wyodrębnienia „matematycznej logiki". W koncepcji Lévi-Straussa w sposób niejako poetycki, posługując człowiek się metaforami, to zilustrować na przykładzie pseudo-logiki tworzy w umyśle analogiami myślenia mitycznego. i regułami powiązania symbolami. Można Gdy analizujemy czynności techniczne, jest dla nas rzeczą oczywistą, że A jest różne od В i że nie one b y ć równocześnie u w a ż a n e za identyczne. W wypadku mito-logiki zwykłe mogą argumentacja jest akurat odwrotna. W mitologii chrześcijańskiej np. Matka Boga jest D z i e w i c ą , B ó g - s y n z Boga—ojca, mimo że B ó g - o j c i e c , I chociaż nawet głęboko wierzący został zrodzony B ó g — s y n i D u c h Święty byli jednym i tym samym. chrześcijanie mają trudności ze zrozumieniem takich tajemnic, to jednak z pewnością nie m o ż n a twierdzić, że koncepcje teologiczne są nielogiczne i pozbawione znaczenia. Posiadają one znaczenie, ale odnosi się ono do rzeczywistości metafizycznej. Nie m ó w i m y : wierzę, że 2 x 2 ~ 4; jest to dla nas pewnik. Ilekroć jednak używamy zwrotu „ja w i e r z ę . . . " , wiąże się on z ostrzeżeniem, że reguły zwykłej logiki nie mają tu zastosowania. Najbardziej fundamentalną cechą mitologiki jest o d w r ó c e n i e zwy­ k ł e g o doświadczenia. Istotną i g ł ó w n ą ideą wszystkich doktryn religijnych jest zaprzeczenie faktu, że śmierć zakłada unicestwienie jednostki. Dlatego wprowadza się pojęcie „tamtego świata" istniejącego w j a k i m ś „innym czasie". Dlatego przeciwstawia się ludzkiej bezsilności wszechmoc b o g ó w . Rytuały religijne są właśnie próbą ustalenia pomostu a „tamtym światem", za pośrednictwem którego wszechmoc pomiędzy „tym" boża m o ż e zostać przekazana �RECENZJE bezsilnemu szamani, które człowiekowi. media, mogą N a straży pustelnicy, tego pomostu a może być równocześnie stoją on być także bogami 305 1 OMÓWIENIA i ludźmi, święte osoby— kapłani, zamieszkany przez jak też c e c h o w a ć prorocy, bóstwa wcielone, się szeregiem innych przeciwstawnych cech. Istota b ó s t w a polega m. in. na tym, że przerasta ono samo i jednoczy wszelkie przeciwieństwa. i potencję seksualną Wierzenia przypisujące są tutaj dobrym przykładem. bogom równocześnie siebie ascetyzm Historie tego typu nie są po prostu wymyślone celem ćwiczenia się w sztuce paradoksu. Mają one często implikacje praktyczne. Pobożny Bramin ma np. o b o w i ą z e k spłodzenia męskiego potomka, ale jest on także moralnie z o b o w i ą z a n y do wycofywania się stopniowo w kierunku ascetyzmu (s. 74). Mit ilustruje więc tezę, że kategorie, za p o m o c ą których porządkujemy świat, tworzą się na zasadzie dowolnego zestawienia p o d o b i e ń s t w i przeciwieństw. Jeśli mają one charakter arbitralny, to u ich p o d ł o ż a muszą leżeć pewne zasady o bardziej uniwersalnym charakterze. O m ó w i o n e tutaj s k r ó t o w o p o g l ą d y Leacha p o c h o d z ą z książki, której polski przekład ukaże się niebawem nakładem P W N - u . Jest to zasygnalizowanie pracy orginalnej i ciekawej, pomyślanej jako wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii społecznej. Najbardziej godne uwagi jest przedstawienie formalnej aparatury pojęciowej dotyczącej k o d ó w informa­ cyjnych w terminach powszechnie znanego, codziennego doświadczenia. miejscach posługuje się faktami zaczerpniętymi z założenia, że dla początkującego z monografii Autor w niewielu antropologicznych, czytelnika najbardziej zrozumiałą wychodząc antropologią jest ta, która wiąże się 7 jego własnym doświadczeniem ż y c i o w y m . Jedyna monografią etnograficzną, na jaką często powołuje się Leach. jest Biblia. Oryginalnym wkładem Leacha jest przedstawiona w ostatnim paragrafie strukturalna analiza logiki ofiary oparta na danych zawartych w księgach Starego Testamentu Exodusie i Leviticusie. W ujęciu Leacha i talentem godnym strukturalizm staje się jasny, a analizy prowadzone Wyrazem rosnącego było i pojawienie blisko na Zachodzie zainteresowania systemami myślenia się. obok związana są ze s w o b o d ą odnotowania. strukturalizmu. takich z nią antropologia nurtów, symboliczna i postrzegania jak antropologia oraz etnonauka kognitywna i nowa etnografia. Antropologia kognitywna to s p o s ó b podejścia kładący szczególny nacisk na badanie procesów myślenia i postrzegania przedstawicieli różnych także e t n o n a u k ę i nową etnografię Sapir. Twierdził on, że zachowanie kultur. Niektórzy terminem tym określają nurty, którym początek dał właściwie znacznie wcześniej kulturowe jest zachowaniem symbolicznym a kultura to pojęcie abstrakcyjne, obejmujące sieć idei i w z o r ó w zachowania c z ł o n k ó w danego społeczeń­ stwa. Jest to zarazem pojęcie, które posiada różne znaczenia dla poszczególnych Te właśnie indywidualne centrum zainteresowań znaczenie, jakie ludzie przypisują „kulturze", stać się antropologa. Właściwy ruch zwany etnonauka z a p o c z ą t k o w a n y został artykułem Warda Componential jednostek. powinny Analysis... z 1956 r. Stwierdził on, że każde s p o ł e c z e ń s t w o Goodenougha posiada własny u m y s ł o w y szablon lub m a p ę kultury, obejmującą wszystko to, co jednostka musi wiedzieć, aby skutecznie działać w swoim środowisku. Etnonaukę określa jako m e t o d ę . W jej alternatywnej nazwie („nowa etnografia") zawarte jest jednak pewne założenie teoretyczne: kultura istnieje jedynie w umysłach jej nosicieli. Jest to więc koncepcja skrajnie racjonalistyczna i men- talistyczna. Aby uzyskać informacje całkowicie wolne od kategorii myślowych antropologa, przedsta­ wiciele etnonauki zwracają się do procedur lingwistycznych, używając głównie języka tubyl­ czego celem odtworzenia własnych klasyfikacji informatora. K o ń c o w y m efektem stępowania winno być uzyskanie kompletnego modelu danego tubylca. Jest to technika ogromnie do zbierania informacji z zakresu czasochłonna, wycinkowych dlatego badacze ograniczają się dziedzin, takich jak kategorie klasyfikacje roślin itp. M o ż n a więc uznać, że nowa etnografia, danych, jakkolwiek u jej p o d ł o ż a z wieloma krytycznymi. Podkreślano, V głosami - Hnojanliu Pobka. i H - > leżą pewne takiego po­ uniwersum charakterystycznego dla założenia że badaczy koloru, to nowa technika zbierania teoretyczne. zachowań Spotkały zawsze się one interesowało �306 RECENZJE i OMÓWIENIA bardziej to. co ludzie robią, aniżeli to, co się dzieje w ich głowach (odkrycie tego jest bowiem zadaniem niewykonalnym). Poza tym jest to orientacja zbyt indywidualistyczna i racjonalistyczna i przez to uniemożliwiająca p o r ó w n y w a n i e , badania ilościowe i ustalanie o g ó l n y c h prawidłowości. Niektórzy jednak wierzą, że u podstaw „emicznych klasyfikacji tubylczych leżą jakieś uniwersalne struktury organizujące ludzkie myślenie i zachowanie i że etnonauka, która nigdy nie posługiwała się tak zwartym systemem teoretyczno-metodologicznym jak strukturalizm Lévi-Straussa. pozwoli te zasady odkryć. W ramach tej orientacji Anthony Wallace z a p r o p o n o w a ł tzw. koncepcję „labiryntu poznawczego" (mazeway). Terminem tym określa on właściwą jednostce mapę poznawczą, obejmującą reguły ról społecznych i odpowiadające im zachowania. K a ż d a jednostka organizuje w pewien s p o s ó b swoje doświadczenie i nie powiela mapy innych jednostek. „Labirynt poznawczy" obejmuje jedynie dziedziny ważne z punktu widzenia wzajemnych oczekiwań partnerów interakcji, umożliwiające właściwe zachowanie i przewidywanie jego rezultatów. Ż a d n a jednostka nie rozporządza jednak całą wiedzą swojego społeczeństwa i dlatego po­ trzebuje innych ludzi, którzy ją uzupełniają. Jest to koncepcja skrajnie indywidualistyczna, ale jak wskazywał S a p i r — w ł a ś n i e owo psychologiczne podejście do kultury, z punktu widzenia konkretnej jednostki, kryje w sobie większe m o ż l i w o ś c i niż przyjmowanie z góry założenia, że kultura jest c z y m ś gotowym i danym. Badając indywidualne doświadczenie jednostki m o ż e m y więcej p o w i e d z i e ć o kulturze, niż dokonując tradycyjnego etnograficznego inwentarza cech kulturowych. T a k a zdepersonalizowana kultura jest zawsze pewną abstrakcją, modelem zachowania, który jest realizowany inaczej przez każdą jednostkę. Edward Sapir tak pisał na ten temat: „doszedłem do wniosku, że to właśnie mniemanie o kulturze, iż jest ona gotowa i dana stanowi najpoważniejszą przeszkodę w rzeczywistym rozumieniu kultury i przemian kulturowych oraz ich związku z o s o b o w o ś c i ą " (Sapir 1978, s. 144). Proponuje on następujące tematy, które powinny stać się przedmiotem dociekań antropologa: „poznanie porządku, w jakim wzorce kulturowe i ich fragmenty pojawiają się w psychice dziecka, co wymaga starannych i drobiazgowych badań jego rozwoju od narodzin, powiedzmy do 10 roku życia, analiza relewantności tych w z o r ó w dla rozwoju o s o b o w o ś c i dziecka, wreszcie pod koniec proponowanego okresu należałoby zbadać, j a k a część badanej kultury ma dla dziecka istotne znaczenie. C o więcej, należałoby ustalić, jaki stopień świadomej i nieświadomej systematyzacji oraz scalenia w z o r ó w jest dziecku dostępny. Trudne to zapewne, lecz nie niemożliwe [...] Zaryzykowałbym przepowiednię, że uzyskane w ten s p o s ó b pojęcie kultury, będzie zapewne niejasne i niepełne okaże się donioślejsze w skutkach i bardziej życiodajne niż przypinane do tej czy innej zbiorowości karty inwentaryzacyjne, które zwycza­ jowo nazywamy kulturą (tamże. s. I45-I4d). To psychologiczne podejście Sapira oddziałało niewątpliwie na późniejsze koncepcje antropologii kognitywnej. W jej ramach m o ż n a wyodrębnić nurt zwany antropologią symboliczną. Jego przedstawiciele podzielają przekonanie, że kultura jest systemem symboli, które posiadają różne funkcje znaczące i symboliczne. Niektórzy uważają, że jest to tylko odmiana szerszej tradycji funkcjonalistycznej. Uczonymi, których poszukiwania mieszczą się w tym nurcie, są: C . Geertz, D . Schneider, V. Turner i M . Douglas. David Schneider badał amerykańskie systemy pokrewieństwa jako systemy symboli, traktowane niezależnie od s y s t e m ó w socjologicznych i biologicznych. Pokrewieństwo to nie tylko fakty biologiczne. Symbolizuje ono wartości, takie j a k utrwalenie solidarności grupy, wzajemnej współpracy, norm zachowania itp. Clifford Geertz zajmuje się religią jako systemem symboli, który wyjaśnia i umacnia naturę otaczającego świata i utrwala emocje, z jakimi ludzie postrzegają świat rzeczywisty. Religia, to symboliczna interpretacja istoty ludzkiej egzystencji, istoty życia i porządku świata. Victor Turner, uczeń Maxa Gluckmana, zwraca swoje zainteresowania również na religię i rytuał jako zespoK symboli. Stara się zrozumieć, co te symbole znaczą dla c z ł o n k ó w danego społeczeństwa, opierając swoje rozważania na materiałach terenowych dotyczących plemienia Ndembu. �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 307 Mary Douglas rozwinęła innego rodzaju podejście do badania symboli. P r ó b o w a ł a ona znaleźć symbole uniwersalne, te mianowicie, które pojawiają się w wielu okresach i w wielu kulturach. Inspiracją do jej badań były prace Durkheima i Maussa dotyczące prymitywnych s y s t e m ó w klasyfikacji. Przyjmuje ona, sensie porządek naturalnymi że porządek symboliczny odzwierciedla symbolami, dodając m. in. symbolizm międzykulturowym (wg: Garbarino dotyczący ludzkiego Są to próby oscylujące w o k ó ł t e m a t ó w nieobcych Lévi-Straussowi. kognitywnej oraz i pewnym ciała relatywizm symbolicznej, w aspekcie 1977, s. 83-84). Te dwa stanowiska łączy racjonalistyczne spojrzenie na kulturę, dzieli natomiast indywidualistyczne, nastawienie w społeczny i wysuwa hipotezę, że m o ż n a p o s z u k i w a ć tego, co nazywa ona kulturowy badaczy wywodzący mieszczących się zapewne z się tradycji w psychologiczne nurcie antropologii Boasowskiej. określa się też czasem, niezbyt uprzejmie, jako ostatnie tchnienie relatywizmu Etnonaukę kulturowego. LITERATURA Garbarino 1977 M . S. Sociocultural Theory in Anthropology. A Short History, New Y o r k - Chicago- San Francisco i in. Goodenough 1956 W. Componential Analysis and the Study of Meaning, „Language", nr 32, s. 195-216. K u p e r A. 1987 Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Ł ó d ź , Wydawnictwo Łódzkie. Leach E. 1973 Lévi-Strauss, Warszawa. Rosner K. 1984 Strukturalne badania sztuki i kultury, „Studia estetyczne", t. 19. Sapir E. 1978 Język, kultura, osobowość, Warszawa. Barbara A D A M K U P E R , Między charyzmą nictwo Łódzkie, Ł ó d ź 1987, ss. 283 a rutyną. Olszewska-Dyoniziak Antropologia brytyjska. 1922-1982, Wydaw­ Status antropologii społecznej lub kulturowej jako ważnej dyscypliny nauki uznawany jest nie tylko w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, gdzie od dawna rozwijała się ona szczególnie bujnie, ale również w wielu krajach Europy, w Ameryce Łacińskiej, Indii, Australii i dużej części Afryki. Jej przedmiot (za wzorem A m e r y k a n ó w ) ujmowany jest dziś szeroko — antropologia to nauka badająca początki, rozwój i istotę g a t u n k ó w ludzkich. Tak rozumiana antropologia rozpada się na cztery działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropologię lingwistyczną. W praktyce jednak tak szerokie pojmowanie antropologii pozostaje na o g ó ł w sferze deklaracji, p o n i e w a ż — z wyjątkiem Franza Boasa, który istotnie poruszał się swobodnie po tych czterech polach — inni antropolo­ gowie zawężają swe zainteresowania do tzw. antropologii społeczno-kulturowej, którą określa się jako naukę o początkach kultury, kierunkach jej rozwoju i współczesnym zróżnicowaniu kultur ludzkich. W taki s p o s ó b definiuje również etnografię Wielka encyklopedia powszechna (Warszawa 1964, s. 500). Tradycyjny podział na etnografię, etnologię i antropologię stracił już dziś bowiem na znaczeniu. Wszystkie te gałęzie stopiły się w jedną naukę (antropologię) ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach �308 i RECENZJE aspektach jej istnienia, j a k o całokształt I OMÓWIENIA emiprycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. T o . co wyróżnia antropologię od innych nauk humanistycznych i społecznych, to ujął szerokie i ogólne to następująco: spojrzenie na „etnologia sprawy człowieka, daleka jest od kultury, społeczeństwa. ograniczania się do roli G . Picon jednej z wielu nauk społecznych i humanistycznych [...] jest właściwie uogólnieniem badań nad człowiekiem, jest ich aspektem teoretycznonaukowym, ich aspekt empiryczny" (Panorama myśli Bez względu na reprezentowane prawność i komplementarność historycznego stanowisko trzech gdy inne dyscypliny przedstawiają teoretyczne, sposobów tylko Paryż 1960, s. 183). antropolog musi uznać podejścia badawczego: pełno- holistycznego, i p o r ó w n a w c z e g o . Holizm oznacza badanie istot i grup ludzkich w kate­ goriach c a ł o ś c i o w e g o wytworami podczas współczesnej. wzoru życia, i działaniami postuluje kulturowymi. badanie z w i ą z k ó w Metoda historyczna w i współzależności antropoologii między sprowadza się do próby opisaniai przebiegu ludzkiej ewolucji biologicznej i kulturowej oraz umieszczenia różnych w z o r ó w życia w perspektywie historycznej. Metoda p o r ó w n a w c z a zaś bada zróżnicowanie kulturowe zmierzając do wyjaśnienia p o d o b i e ń s t w i różnic między kulturami oraz do wykrycia cech stałych tkwiących w tych różnicach i podobieństwach. Wszystkim naukom, z jakimi jest związana, antropologia dostarcza perspektywy historycznej oraz wskazuje na konieczność uwzględniania w ich analizach relatywizmu kulturowego. Z uwagi na wzrastającą Adama Kupera Dotyczy spotkała rolę antropologii w integracji nauk ze zrozumiałym zainteresowaniem się ona przecież rozwoju antropologii w kraju, o zachowaniu środowiska gdzie dyscyplina ta książka naukowego. ma szczególnie świetne tradycje i z którego wywodzi właściwie swój początek. A k a d e m i c k ą pozycję zdobyła antropologia w 1884 г., kiedy to Edward Burnett Tylor, sławny twórca ewolucyjnych s c h e m a t ó w rozwoju kultury, objął wykłady na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ostateczny profil współczesnej antropologii spoleczno-kulturowej ukształtował się właśnie w krajach anglosaskich, przy czym plejada liczących się w nauce światowej uczonych w y w o d z ą c y c h się z tych krajów jest długa (przypomnijmy tu m. in. J . Lubbocka, J . Frazera, E . Smitha, B. Malinowskiego, A. R . Radclifie-Browna, E . Evans-Pritcharda. R . Firtha, E . Leacha. A . Richardsa. L . H . Mor­ gana, A . L . Kroebera. C . Kluckchohna. R . Benedict, M . Mead, R . Lintona. i i n ) . Kuper przedstawia obraz antropologii zasadnicze zmiany, jakie zaszły brytyjska, np. w porównaniu brytyjskiej ostatnich sześćdziesięciu w refleksji antropologicznej z amerykańską, lat w tym okresie. charakteryzowała się ukazując Antropologia rozwojem podejścia holistycznego, które mistrzowsko zastosowane w badaniach trobriandzkich Bronisława Malinow­ skiego d o p r o w a d z i ł o do zasadniczej reorientacji teoretyczno-metodologicznej i z a d e c y d o w a ł o o funkcjonalistycznym kształcie tej dyscypliny. Funkcjonalizm w antropologii oznacza ujmo­ wanie e l e m e n t ó w kulturowych w kategoriach ich wzajemnych pow"iązań, bazując na założeniu, że szczegóły zwyczaju rozpatrywane w izolacji „są tak pozbawione znaczenia, jak oddzielne litery alfabetu". Amerykanie zarzucali c z ę s t o antropologom brytyjskim ignorowanie historii, nieprzykładanie wagi do zmienności kultur, pomijanie psychologicznego wymiaru rzeczywistości kulturowej, wyłączanie z zakresu ich zainteresowań takich a s p e k t ó w kultury, jak technologia, folklor, sztuka, wychowanie lub język oraz pomijanie badań p o r ó w n a w c z y c h się do krajów W s p ó l n o t y Kuper - i ograniczanie Brytyjskiej. o czym sam pisze we „Wstępie" - s p o w o d o w a ł prawdziwe wrzenie w środowisku a n t r o p o l o g ó w brytyjskich, przedstawiając je w s p o s ó b anegdotyczno-obrazoburczy, niejednokrotnie do o d b r ą z o w i e n i a jego pomnikowych postaci. Zacznijmy od prowadzący Malinowskiego. Kuper twierdzi, że Malinowski uważał się za proroka, p o s t a ć mesjanistyczną, której zasługą było nie tylko wypracowanie metody badań terenowych, ale niemalże stworzenie nowej dyscypliny akademickiej. „Całe pokolenie jego n a s t ę p c ó w nauczone antropologia społeczna rozpoczęła się na Trobriandach w 1914 r." (s. zupełnie było sądzić, 9). Nie jest iż to stwierdzenie tak dalekie od prawdy ~ - antropologia istotnie zyskała własne ramy teoretycznometodologiczne wraz z pojawieniem się funkcjonalizmu Malinowskiego. W innym miejscu Kuper przytacza opinię Lowiego: „Malinowski zajęty jest zawsze dwoma ulubionymi rozrywkami. Albo w y w a ż a drzwi otwarte, albo z rozdrażnieniem wyszydza �RECENZJE I OMÓWIENIA 309 prace, które go osobiście nie pociągają" (s. 36). Warto podkreślić, że opinia ta wyszła spod pióra antropologa amerykańskiego, krytykowanego za skrajnie atomistyczne i dyfuzjonistyczne podejście do kultury. Ośmieszane bylo zwłaszcza jego określenie kultury jako bez­ ładnej mieszaniny „strzępów i łat" (shreds and patches) nie przejawiającej żadnych cech integracji ani c a ł o ś c i o w e g o wzoru. Gdyby więc Lowiemu w porę w y w a ż o n o otwarte drzwi, nie popełniałby z pewnością takich błędów. Powyższy cytat wskazuje jednak na inną tendencję. Podczas gdy etnologowie w Polsce i na świecie dostrzegają w teoretycznym dorobku Malinowskiego szereg nieprzemijających wartości i z powodzeniem przystosowują jego model m. in. do badania współczesnych t y p ó w instytucji, antropologowie brytyjscy pomijają milcze­ niem lub znacznie bardziej krytycznie oceniają teoretyczną spuściznę po Malinowskim, podkreślając głównie jego zasługi jako znakomitego nauczyciela i badacza terenowego. Niemniej Kuper w pełni docenia i rozumie znaczenie generalizacji historycznych Malinow­ skiego: „wielkość Malinowskiego leży w jego zdolności chwytania w sieć teorii rzeczywistego c z ł o w i e k a : dumnego i dwulicowego, przyziemnego i m y ś l ą c e g o . Malinowski zaszczepi! swoim studentom bezcenną ś w i a d o m o ś ć napięcia, jakie istnieje zawsze p o m i ę d z y tym, co ludzie m ó w i ą , a tym. co czynią, p o m i ę d z y dążeniami jednostek a porządkiem s p o ł e c z n y m " (s. 49). Podkreśla też znaczenie okrytej przez Malinowskiego zasady wzajemności, służącej stwarzaniu więzi p o m i ę d z y ludźmi i stanowiącej potężny czynnik kontroli społecznej. O wielkości Malinowskiego świadczyło poznanie Trobriandczyka w całej pełni jego człowieczeństwa, skierowanie analizy na to, co w obcej kulturze jest powszechne, uniwersalne, właściwe także nam. P r z e m o ż n e oddziaływanie Malinowskiego na antropologię brytyjską trwało od 1924 do 1938 r. Po tym okresie nastąpiła dominacja orientacji socjologicznej, rozwijanej przez drugiego wybitnego luminarza funkcjonalizmu w antropologii Alfreda R . Radcliffe-Browna, który w 1937 r. objął katedrę antropologii społecznej na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ten entuzjasta Durkheima położył szczególny nacisk na badanie s y s t e m ó w i p r o c e s ó w społecznych, stworzywszy podwaliny dla nurtu określanego mianem „socjologii p o r ó w n a w c z e j " . Malinowskiemu natomiast zarzucano często niedostateczne rozpracowanie teorii systemu s p o ł e c z n e g o i sprowadzanie wyjaśnień do biologizmu i płytko rozumianego psychologizmu, b ę d ą c e g o połączeniem teorii instynktów M c Dougalla i teorii s e n t y m e n t ó w Shanda. W proponowanym przez Malinow­ skiego podziale potrzeb na biologiczne, pochodne i psychiczne m o ż n a się d o p a t r y w a ć dalekich z w i ą z k ó w z koncepcją Marksa (podstawa materialna, struktura społeczna i ideologia), ale Kuper podkreśla, że jest to bardzo niedojrzałe zrozumienie p o g l ą d ó w Marksa i zreduko­ wanie marksizmu do pewnego rodzaju dietetyki (s. 45). Anglicy, zapewne przez sentyment dla swojego rodaka, skłonni są przypisywać większe zasługi w określeniu kształtu przyszłej antropologii brytyjskiej Radcliffe-Brownowi. Skonstruował on, j a k pisze Kuper, „bardziej precyzyjny zestaw pojęć do opracowania metariałów etno­ graficznych" (s. 51). W związku z tym nasuwa się pytanie, dlaczego większość znanych i d o s k o n a ł y c h monografii funkcjonalnych wyszła spod pióra u c z n i ó w Malinowskiego, uczestników jego seminariów, m. in. A . Richardsa, R . Firtha, I. Schapery, E . Evans-Pritcharda i in. Większość uznanych teorii dotyczących kultury pierwotnej (gospodarki, rodziny, prawa, magii, religii) wiąże się z nazwiskiem Malinowskiego. T o on przede wszystkim obalał mylne poglądy, p o r z ą d k o w a ! fakty, dostarczał nowych p r o w o k u j ą c y c h idei, a jego pozornie m a ł o frapujące teoretycznie pojęcie instytucji o k a z a ł o się narzędziem niezwykle skutecznym w badaniu zjawisk kulturowych. N a czym więc polegał wkład A . R . Radcliffe-Browna? Badane zjawiska dzielił on na trzy typy: techniki, reguły zachowania i zwyczaje o b r z ę d o w e , związane z sytuacjami zmian w życiu s p o ł e c z n y m . Interesowały go „sytemy faktycznych s t o s u n k ó w zależności p o m i ę d z y jednostkami pełniącymi określone role społeczne". Badacz ten posługiwał się często pojęciem „struktury społecznej" rozumianej jako „suma wszelkich społecznych relacji p o m i ę d z y wszyst­ kimi jednostkami w danej chwili" (s. 72). Wbrew Malinowskiemu uważał posługiwanie się pojęciem kultury za m a ł o przydatne w konkretnych badaniach: „ N a u k a o kulturze nie jest możliwa. M o ż n a badać kulturę jedynie jako cechę systemu społecznego [...], badając �310 RECENZJE I OMÓWIENIA kulturę bada się zawsze akty z a c h o w a ń określonej grupy o s ó b . które p o w i ą z a n e są ze sobą w strukturze społecznej" (s. 75). Drugi c z ł o n tej wypowiedzi byłby w pełni akceptowalny także dla Malinowskiego, utożsamianie badań nad kulturą z badaniem struktury społecznej, jak to czynił ale Radcliffe- -Brown, p r o w a d z i ł o w konsekwencji do niedostrzegania i pomijania szeregu zjawisk kulturo­ wych, takich j a k gospodarka, magia i religia pierwotna, wychowanie, folklor, sztuka. I fak­ tycznie. Radcliffe-Brown i jego uczniowie ograniczali pokrewieństwa, systemów politycznych, rzadziej s p o s ó b uprawiania antropologii co rozumiał ograniczenie się na o g ó ł do badania przez Radcliffe-Browna „ k o l e k c j o n o w a n i e m się jedynie do systemów prawa. Nie bez racji Edmund Leach nazwał sporządzania typologii motyli", przez struktur społecznych bez naukowego wyjaśniania zjawisk i formułowania praw naukowych. Podejście Radcliffe-Browna było uboższe od teorii Malinowskiego przez faktyczne eliminowanie jednostki biologicznych w analizie funkcjonalnej. Fakt ten zapewne s p o w o d o w a ł , i potrzeb że Radcliffe-Brown p o z o s t a ł właściwie bezradny wobec problematyki zmiany kulturowej, podczas gdy Malinowski podjął ją, mimo że jego propozycje w tym względzie uznano za niezadowalające, i wskazał na istotne czynniki zmian, jakimi są modyfikujące się w różnych sytuacjach potrzeby ludzkie oraz na to, że zmiany mają na o g ó ł charakter instytucjonalny. Należy także podkreślić, że u Radcliffe-Browna pojęcie „struktury" nie m i a ł o nic w s p ó l n e g o z podobnym pojęciem stosowanym przede wszystkim budowanym później przez Lévi-Straussa, dla którego struktura była w umyśle ludzkim modelem rzeczywistości. Radcliffe-Brown pisał na ten temat do Lévi-Straussa: „ U ż y w a m terminu «struktura spoteczna» w znaczeniu tak odmiennym zapowiada od korzyści. pańskiego, Podczas że prowadzenie gdy dyskusji jest nie dla Pana struktura społeczna tylko nie trudne, ma ale nic i nie wspólnego z rzeczywistością, lecz z budowaniem modeli, j a u w a ż a m strukturę społeczną za rzeczywistość" (s. 73). Łączenie pojęcia „struktury" z rzeczywiście obserwowalnymi stosunkami społecznymi przetrwało w antropologii brytyjskiej nawet wówczas, gdy przyjęcie koncepcji Lévi-Straussa i żywa na nią reakcja skłoniły badaczy do zajęcia się systemami myślenia i spojrzenia na kulturę jako na system komunikowania. Antropologia brytyjska pozostała jednak zawsze funkcjonalistyczna, a Edmund Leach — c z o ł o w y kontynuator idei Lévi-Straussa w anglojęzycznym środowisku naukowym — u w a ż a ł , że prace antropologiczne do badania struktur idei, jak to uwzględniać Leacha, rzeczywiście postulował obserwowalne r ó w n i e ż ó w porządek wzory nie m o g ą się ograniczyć jedynie francuski strukturalizm, lecz stosunków międzyludzkich. winny W idealny nie zawsze przystaje do zewnętrznej, zawsze przekonaniu obserwowalnej rzeczywistości, jak to zakładał Lévi-Strauss. M o ż n a powiedzieć, że dzięki znakomitej szkole, jaką stanowił funkcjonalizm brytyjski, antropologia w tym kraju p o z o s t a ł a empiryczna i po­ wiązana z praktyką, a zarazem otwarta na nowe prądy intelektualne, przygotowana do ich oceny krytycznej i reinterpretacji. Te nowe prądy w ujęciu E . Evans-Pritcharda, to przede M . Gluckmana i E . Leacha, wszystkim neofunkcjonalizm uwzględniający problematykę konfliktu s p o ł e c z n e g o oraz neostrukturalizm reprezentowany również w głównej mierze przez Leacha, a także — Needhama, M . Dauglas, W. Turnera. W latach pięćdziesiątych u Evans-Pritcharda, Gluckmana i Leacha pojawiają się pierwsze próby krytyki statystycznego modelu funkcjonalnego. w rzeczywistości Leach sama pisał: „ N i g d y norma nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z n o r m ą istnieje jedynie j a k o stan napięcia pomiędzy kulturową, sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami. Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a w- reakcjach jednostek Leach, stanowi profesor na ich z r ó ż n i c o w a n e Uniwersytetu obecnie jedną interesy w Cambridge i przez z najwybitniejszych postaci Jego praca Culture and communication poszukiwać ekonomiczne i polityczne" (s. pewien rektor College, w czas Kings brytyjskiej antropologii 204). społecznej. będąca znakomitym wprowadzeniem w reguły analizy strukturalnej, stanowi zarazem oryginalny wkład w strukturalizm. Leach przede nie zgadza się z Lévi-Straussem, jakoby „uniwersalne" struktury mentalne wszystkim właściwe były wszystkim ludziom. W jego przekonaniu są one właściwe tylko niektórym, a poza tym — uwarunkowane kulturowo i zależne od w a r u n k ó w ekonomiczno-politycznych danego społeczeń­ stwa. Leach nie zgadza się także z tym, jakoby myślenie u ludzi d o k o n y w a ł o się jedynie �RECENZJE I OMÓWIENIA 311 na zasadzie tworzenia opozycji binarnych. Postuluje wprowadzenie trzeciej, pośredniej kategorii, która nie jest ani A, ani В — jest dwuznaczna, stanowi w pewnym sensie anomalię i przez to otoczona jest tabu. Taką kategorią jest np. pojęcie granicy czasowej, przestrzennej lub społecznej. W wielu społeczeństwach przekraczanie p r o g ó w i granic społecznych wiąże się z różnego rodzaju rytuałami. Wiele z tych rytuałów traktuje się jako rytuały oczyszczenia, zapewnienia czystości naszym s p o ł e c z n y m kategoriom. Leach nakłania do traktowania analiz strukturalnych z ostrożnością, dostarcza jednak przekonujących d o w o d ó w na ich p ł o d n o ś ć p o z n a w c z ą , pod warunkiem wykorzystania precyzyjnej aparatury analitycznej w postaci do­ kładnie zdefiniowanej terminologii, określającej charakter z w i ą z k ó w między kodami zawartymi w obserwowanych zachowaniach kulturowych a informacjami, jakie one przekazują. Kuper ocenia krytycznie ostatnie lata rozwoju antropologii brytyjskiej. W latach 1972-1982 wielu znakomitych u c z n i ó w Malinowskiego osiągnęło już wiek emerytalny, ż e g n a n o ich wielką liczbą ksiąg p a m i ą t k o w y c h , a nowi profesorowie nie zdołali przejąć przywództwa. wując rozwój antropologii brytyjskiej w latach siedemdziesiątych Podsumo­ i osiemdziesiątych uważa, że okres ten charakteryzuje się raczej konserwatyzmem u m y s ł o w y m . Kuper Antropologów mniej interesowały problemy socjologiczne, a koncentrowali się na badaniu p r o c e s ó w poznania. Znalazło to wyraz w pojawieniu się dwu n u r t ó w określanych jako „antropologia kognitywna", „ n o w a etnografia", „etnonauka". Obojętni też byli na osiągnięcia nauki światowej w zakresie antropologii lub innych związanych z nią dyscyplin, skupiając się na badaniu etnograficznych detali. Teoria w coraz mniejszym stopniu zaprzątała głowy a d e p t ó w tej dyscypliny na rzecz doskonalenia metod obserwacji i zdobywania wszechstronnej wiedzy historycznej, j ę z y k o w e j i in. na temat regionu, który ma stanowić przedmiot badań. O wyborze motywu przewod­ niego w badaniach decyduje zaś najczęściej nie teoria, ale preferencje profesora, u pisze się pracę lub też m o ż l i w o ś ć uzyskania większych którego dotacji na badania. Czyżby upadający R z y m ? Nie jest zapewne tak żle. N i e p o k o j ą c e zjawisko, o którym pisze m o ż e wiązać się z tym, że nie pojawiła się jeszcze nowa indywidualność byłaby zdolna z d o m i n o w a ć umysły, tak jak kilkadziesiąt lat temu naukowa, inwencji teoretycznej. Może to także j a k pisze która Malinowski, a także — być m o ż e — i z tym, że przerost wiedzy ściśle etnograficznej ograniczył w pewnym śmiałość więc Kuper, Kuper —kwestia stopniu „skromności i braku ambicji" (s. 243). Praca Kupera, mimo że przygotowana rzetelnie i ukazująca d o k o n a ł y się w myśleniu o człowieku świecie, nieco istotne przemiany, jakie w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat w Anglii i na rozczarowuje. Pisana jest jakby z pozycji dumnego syna Albionu, który m o ż e sobie p o z w o l i ć na autoironię, ukazanie własnych słabości i spojrzenie na zagadnienie z pełnym dystansu krytycyzmem. Autor nie proponuje też ż a d n e g o Odnośnie do Malinowskiego np. podaje m. in., że jego własnego własne stanowiska. noty biograficzne (umieszczane np. w Who is who) podkreślały zawsze dwa elementy: „szlacheckie pochodzenie ze strony obojga r o d z i c ó w oraz doktorat w 1908 roku sub auspicias Imperatoris, co było najwyższym zaszczytem akademickim w monarchii austro-węgierskiej" (s. 19). Cieszymy się, że w kraju, w którym tak wielką wagę przykłada się do nobilitacji a n t r o p o l o g ó w (w trudnym okresie lat siedemdziesiątych aż trzech z nich otrzymało nominacje szlacheckie), nasz rodak j u ż w chwili przybycia na teren Wielkiej Brytanii spełniał te warunki. Barbara Olszewska-Dyoniziak H E I D E N I X D O R F F , H E I D I M U L L E R , Weisse Western - Rite Roben. Von den Farbordnungen des Mitlelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, 218 ss. 115 fot. Omawiana publikacja p o w s t a ł a równolegle do wystawy na ten sam temat, przygotowanej przez Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Museum für Vólkerkunde (Abt. Europa) i Museum für Deutsche Volkskunde w Berlinie. Zaprezentowano na niej zbiory z 31 �312 RECENZJI; I OMÓWIENIA m u z e ó w krajowych i zagranicznych, w tym z Bazylei. Berna, Wiednia, Salzburga, Amsterdamu, Hagi. Brukseli. Paryża. Zamieszczony na końcu książki spis e k s p o n a t ó w (s. 191-207) wprawdzie nie podaje ich kolejnej numeracji, ale ilościowo zapewne przekraczają one ponad 700 sztuk, gdyż składają się z a r ó w n o z pojedynczych pozycji, j a k i całych z e s p o ł ó w tworzących komplety. Intencją autorek w przypadku publikacji i wystawy było przedstawienie historii odzieży nie od strony kroju. tj. formy i zestawu poszczególnych części czy ich zdobnictwa, ale od strony kolorystyki, jej zmienności w czasie, znaczenia i funkcji, począwszy od średnio­ wiecza, kiedy p o d p o r z ą d k o w a n a byla pewnym prawom i uzależniona od naturalnych ś r o d k ó w barwiących oraz zwyczajowych tradycji, aż po współczesne indywidualne upodobania. R ó w n o ­ legle autorki starały się o d p o w i e d z i e ć na szereg wiążących się ze sobą i nurtujących je pytań. np. jak d ł u g o i gdzie z a c h o w a ł o się respektowanie symbolicznego znaczenia kolorów, jak długo przetrwało w poszczególnych grupach społecznych prawo posługiwania się określoną kolorystyką i czy kolory są wyrazicielem stanów psychicznych," estetycznych, intelektualnych itp.? N a podstawie badań okazuje się, że do polowy X I X w. (1856), kiedy to przez angielskiego chemika. Wiliama Henry'ego Perkin'a, wynaleziony zosta! barwnik syntetyczny, stosowany w odzieży kolorystyka była ograniczona. Warunkowały ją barwniki pochodzenia naturalnego, przede wszystkim roślinnego, j a k : urzet (Isatis tinctoria), narzana (Rubia tinctorum), rezeda (Reseda luteo/a), indygo (Indigotera tinctoria), szafran (Crocus sativas), oraz zwierzęcego ~ purpura (Murex hrandaris) czy szkarłat (Coccínea) powszechne w całej Europie. Dzięki anilinie udało się uzyskać czyste i zróżnicowane w odcieniach barwy, które d o ś ć prędko zdobyły świat. Po Rewolucji Francuskiej nowe prądy m o d y stosunkowo szybko docierały na wieś, tak więc popularny w ó w c z a s kolor szary w niedługim czasie ustępuje miejsca szerokiej palecie kolorystycznej. N a skutek jednak zachodzących zmian społecznych i gospodarczych nie podlega ona żadnym ograniczeniom, jakie zgodnie z hierarchią społeczną, a potem stosownie także do praw przeciw zbytkom, obowiązywały, np. we Francji od k o ń c a X I I w., w Hiszpanii od X I I I w., a w Holandii i Niemczech od polowy X I V w. W X V i X V I w. przestrzegano ich surowo. W X V I i X V I I w. prawom tym p o d p o r z ą d k o w a n o , oprócz gatunku tkanin, kolorystyki i formy odzieży, także różne jej detale, jak obramowania czy obszycia obrzeży, jej długość oraz stosowanie o z d ó b . W X V I I I w. wszelkich tych z a k a z ó w coraz mniej przestrzegano, a po Rewolucji Francuskiej znikają z a r ó w n o zarządzenia, j a k i funkcjonujące normy. Pozostały jednak pewne tradycje kolorystyczne, których znaczenia m o ż n a dopatrzeć się w obowiązujących niegdyś regułach i obyczaju. Utrwaliły się one w pewnych grupach społecznych i zawodowych. Znane są także przypadki, kolorystycznego wyróżniania się odzieży niektórych prowincji, stanowiących w przeszłości np. odrębne księstwo czy własność kościelną. Odpowiednia kolorystyka podkreślała rangę wartości i upodobania estetycznego, podobnie jak czyniły to różnego rodzaju obszycia czy koronki albo hafty, np. złote lub srebrne. Miały więc przysługujące im tekstylia, kolory i ozdoby tylko stany wyższe, d u c h o w i e ń s t w o , miało je mieszczaństwo, rzemieślnicy i urzędy, a także wydziały fakultatywne w uniwersytetach. Odzież chłopska, zwłaszcza kobiece suknie i spódnice — j a k wskazują średniowieczne źródła, np. rękopis heidelberski albo zwierciadło saksońskie z początku X I V w. — były w kolorze szarym, brunatnym lub brunatno-fioletowym i w dużej mierze takie pozostały do X X w. Stosunkowo rzadko u ż y w a n o koloru niebieskiego lub czerwonego. Dopiero w X V I I w. kolor niebieski upowszechnia się w odzieży odświętnej, podczas gdy kolor czarny, wzorem hiszpańskiej mody. uważany był w tym czasie i nieco później w kręgach mieszczańskich za uroczysty i odświętny. Niemniej na wsi ani niebieski, ani czerwony kolor nie występują często. Przeważają raczej nadal barwy szare, wynikające z naturalnej kolorystyki surowca, jakim była wełna i len. Niejednokrotnie je mieszano, uzyskując melanż czarno- lub szaro-biały, co praktykowano przede wszystkim przy wyrobie popularnego lodenu. N a urozmaicenie kolorystyki w odzieży wiejskiej, a także jej symbolicznego znaczenia niemały wpływ wywarł Kościół katolicki, w którym np. żałobne znaczenie mają kolory czarny, fioletowy i biały. �RECENZJE i Również 313 OMÓWIENIA kolorystyka przypisywana p o s z c z e g ó l n y m świętym patronom i świętom oddziałała na wprowadzenie jej do odświętnej odzieży na wsi. Omawiana publikacja składa się z 5 podstawowych rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h szczegółom d o t y c z ą c y m kolorystyki, techniki pozyskiwania barw. znaczenia i kształtowania się ich symboliki p o c z ą w s z y od c z a s ó w średniowiecznych aż po współczesne. Mowa tutaj także o harmonii barw wyrażonej w tkaninach i kompozycji przy zestawianiu poszczególnych- części odzieży. Najobszerniejszą część opracowania (s. 83-170) stanowi analiza popularnych w odzieży ko­ l o r ó w : szarego i brunatnego, białego, ż ó ł t e g o , czerwonopurpurowego. r ó ż o w e g o , niebieskiego, zielonego, czarnego oraz czerwonego i niebieskiego jako k o l o r ó w Matki Boskiej i Chrystusa, dalej ich funkcji, symboliki i zastosowania na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m , wykorzystującym materiały z różnych krajów europejskich. Ostatni wreszcie rozdział p o ś w i e c o n o relacji po­ między kolorystyką odzieży a człowiekiem, tj. jego fizjonomią, psychiką itp., nadto uzależnieniu kolorystyki odzieży od pogody. C a ł o ś ć zamyka obszerne zestawienie literatury przedmiotu (s. 209-218). Na koniec warto podkreślić, że opracowanie zawiera wiele cennych wiadomości wiążących się z kolorystyką odzieży i strojów z a r ó w n o warstw elitarnych, jak chłopskich, z jej historią i prawami, jakim podlegała w ciągu minionych wieków, a także wiążących się z tendencjami współczesnego świata. Barbara Bazielkh �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48583b36f181417329e594d7fd602cdb.pdf 44bdd2962ab74b4cea657e8f7cf037a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4766 Title A name given to the resource Indeksy / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.575-624 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS A NAZWISK Bastogi 422, 423 A a r n e A 4, 3 4 0 Baudouin Adalberg Bądzkiewicz S. 339 Aleksandrowicz Altonen Bedafik J . 330—338 W . 128, 132, Beham 136 229 V . 400 Bentkowski Anger 99, Berse-Nagy Angelis Bersy 423 Antoniewicz \ V ł . 482 Apolloniusz z Rhodos Aristoteles 128—9, 157 353 V I . 433 B e r w i ń s k i R y s z a r d 1 4 1 — 1 4 8 , 150, 152, 131 13<>, Jan A r n d t P . 358 Berwiński Józef Arslem Bettmann Artemidor 127 Augustyn Avicena 139, 154—159 Berwiński W . 424 310 312 296 143 170 Białkowski Biasutti В 142 336 Bębynek ś w . 311. 314 158 3(11 S. Amira 100 A. R . 351 Bequinot E . 442 Amelung dc C o u r t c n a y L . 475 R. 360—361 Bielawski T. 289 Babic L. 434 liielowski A. 145 Bach A. B i e l s k i M . 280, 2 8 1 . 284, 3 0 0 Bach I v . 433 Baldur 448 Baldassarini Balenovic Bally Bienemann 263 423 V . 429 315 Battaglia Batko 254 Biernat z Lublina R . 360, 362 353 Bietzkc Blanc G . A . 360, Bleck D . F . 89 Bohiatyński Bocarić 11 337 362 I . 289 S p . 430, 433 B a t o r y k r . 289 Boceassiim 3 5 9 , 360, Barbi Boenechea 377 Rogatyrew 350 402—404 Barjattarovic Barocelli M . 436 P . 360 Bogoraz 362 100 Bartha 353 Bohomolcc Bartoli 362 Boldrini .1. 304—366 M . 360 �576 Bolcslawiusz Boucheric ' Ворр K I . ks. N. Bossert Brant 68 109 Ciołek 448, 450 B. Brgie 434 Brodziński 427 Bruckner A. 11, W. 337 Bulanda Bulch Biiller 380. 41 • (>S 119, 280 T. Cyprian zoh. 418. 449 Dart 475 158 270 338 304 M. 463 355 R . A . 70. Delbriick Dclimat 448, 450, Fr. Densusianu 360 377 Dessauer Cartier J . 3(57 Diamond 312 Dionizos J. Djordjevic Gastrin 103 Długosz W. F. Chmielowski 179, P. ks. 288. 304—30(5 290, 430, 432 172 P . 200, Dobrowolski 412 300, 31(1 D o b r o w o l s k a Ag. 3(50 A. 3(57 Т . 429, Dohańczyk 395 358 481 359 Trak 3(50 Cavazza 476, 372 338 C.astalli Cathrein 76 311 Densmore 3(51 297, Sadyk-pasza J . 471. E. E. Carterel 29(5, 431 353 św. Dalhor C. E. 301 D ! Cassirer 298. -137 1. S I . 339, Canclla 289, 357 V . 430, Człuchów 377 Callegari 423 284, 126 .1. Bystroń Chctnik 362, 283. Czekanowski Danos Cerulli 358 Czyżewski F r . 42(5, 422 315 Czekalski 259 Byhan J. R . 360, Czaykowski 360. 315 Burger Byron 142 15 377 Csorba 'l'. .1. 32, 38, Busenan G . 421. Czako E . M. Ed. V. SI. Curcic P . H . 37C) Bukowska Ciszewski Croce 455 4(5(5, 467 163 Cocchiara Corso 134 469. 24 Crescentius 133. 340 362 Cooper 150 311 J. Brzeska 308 A. 14(5, 163 G . 40(5, C.oock К. Brudzewski Brunei M. Cipriani J . 3(59 Brataniec Brugmann 98 Ciesielski Т . 372. L. D o l e g a Z . 145, Т. C h y h i ń s k i А. 289 Brajerski Chodakowski Chodzidlo Cholewa S. \ ' . I ) . 38, Bothlingk Bus I 310—312 Bornemann Buck 286 ;558 180, 204 349 K , 166, 172, 173, 175, 226, 227, 229, 232. 475, 47(5 291 \ Dobrowolska D . 166, 191, 2 1 7 . 223 �577 Г. D o m a n o v s z k y I . 355 Drend M . 276 tiaelano Drobnjakowić Dukat В . 431, 437 V . 497, Dżingis Chan 377 G a n s p r . 9 9 , 101, 427 433 Gajek 99 J. 310, 3 3 5 , 340, 448, 450, 4 7 5 , 478 D . I . 3 6 5 , 367, 3 7 5 , 386 Ganszyniec R. 136 Ganszyniec Zofia Gareevic E M. Gawelek Ebert W . 175, Egger K . 424 Ehrlich i 180 M . 428, Geiger 151, 168 Eurypides 128, 129, 2 7 2 , 276, Genna E r d a l j a n o v i c I . 429, 430, 432 M . 4 4 3 , 446, Gortani F M. Falkowski Farina 297 101, 116, Grabowski J . 462 Graffi 162 187 Grani H . 4138, 4(59 Ferrari A . 360 Filipovie S. 430, FilipoviO M . 437 Filip 432 I I 387 Florek 311, 315 P . 360, Gregory E . 370 Gretter B . 297 Grimm J . 297. Crasser I I . 99 Gruppe O. 311 362 270 134 Grzegorzewski Foucart Gunda J . 164 M. 395 Frankowski E. 474, 4 7 5 , 476 Giintherowa-Mayerowa M . 406, 407, 4 7 6 Gyorffy J . 337, j Gyórgy L . 355 ' Gyomyery 353 j Ilaavis M. 440 j Ilaavis E . 440 Frankowska Franko 409, G . 72 Frassetti Frazer 340. F . 360 lames Frenldowa 131—133, 135, G . 405, 425 Fryderyk Wielki Fryderyk Wilhelm Lud, Т. X X X \ 207 I V 141 II i m - ! 68 186 362 V . 360, P . 209, F l o r i a n d r u k a r z 289, 301 309, 58, I I . 174. 175, 179, Graziosi Grolh I . 448 J . 435 3 8 . 4 3 , 44, Grollanelli F i s c h e r A . 140, 4 4 9 . 491 118 360 Graebner E . 357 Feicht B. Grammont 361 Fedorygo Fel 290, 296, 476 425 Goroehow Grafenauer S t . 288, 447, G ł a d y s z o w a M . R e h a n 444, 4 4 5 , 4 7 6 136 11 Falimirz 474 G . 360—362 Gładysz 132, 438 168 474 Geisler 310 Estreicher Ezop F r . 334 Gavazzi Gąsienica 426 Epikur 127 433 B . 351, 355—357 G u ś i ć M . 437 A. 351 353—355 138 H I 37 �578 Hahn Т. 89 Jagła Haile В. 359 J a ł o w i cz Halban L . 402, Haltsonen 475 I . 440, Hamalainen A . 338, 440, Haur U . 439, Jankovic 441 Janota Hegel A. 442 Jason Jenny 365 F r . 271, Heller T. Heyne Jordan Józef 138 Hildebrandt Hielmsler A. 268 125 Jungibauer G . 174 73 170 I I 267, Jonów 140 132, 133 G . 358 Hoffman-Krayer Holsten B. Hołowaez К E. 290 276 Kaczanowska-Sagajło I . 214 Hopfner T. Kadłubek 133 I . 158. Horvalh 352 P a l . 357 Hovorka O. Humbolat 351 K a ł y don 128 Ł. E. 444 303 451 313 Karanovic Karasek 168 M. Kagarow Kant 310—312 Hurkula W. Kamiński 285 H u r a J . 204 Huska 126 L. 3 1 5 Hoelther Horak 79 Johnston В. H . 139, M . 430 253, 2 5 7 — 2 6 0 , 2 6 2 — 2 6 4 , 2 6 8 . 278 352 Karłowicz J . 155 Kasprowicz J . 349 К a s p r z у ck a - S t r au o h ow a Tk.miak A. 214 Imbelloni Inglodt K a t r a T . 443, 362 j Kaukonen 170 Itkommen T . J . 441 Kelsey J ; Z . 468 W ł . 169 368 72 Klimaszewska j Kłus j Knapowska I . 443—447, 15 d r 410 \ 442 H . 148 Klonowicz Jachime<?ki 159 445 V . J . 440, Kauziński Klaatseh Jagiełło 138 337 120, 122, 289 127 Hesiodos 137, 476 J o c h e l s o n 9 9 — 1 0 3 , 108, 109, 113, 114, 276 B . 248 Herodot 142 127, 1 3 0 — 1 3 4 , Jesperson Heideleck 343 459 Jaworczak 141 Helmuth 342, Ja-neen F r . 128 Hrdlićka 431 173 Jaraczewska I . 440, Hauser M. E. Janosik 441 F r . 292 Hautala 349 204 J a n i k M . 159 443 H a r t l a n d S. 135 Harva M. W. 159 476 �579 K n o o p О . 254 , 258, 2(50, 261, 265, 2i 270 Knot } Kubijowicz j Kuchta A. Kudła L. 480 Kuhać T. 427 i Kunze E. 441 j Kuraszkiewicz 445 K o i i a l y 353, Koebernick 253, 241 E. F. Kolberg 254 j Kurne 100 О . 20. 21, 303, 340, 458, 4i 477 F. 445 Kolumb К. 280 Konował Kopernieki Kopper ! 451 I . 161, \1. 340 419 W. 484 225, B. Kaz. Laiho 187 Kopernik J. A. L . 441 Laitho j L a j o s A. 355 L a n g dr 253 444 Lano SI. 355 Latte K. 130 L. 262 Latterman A. 272, 276 308 Laydevant P . 357, 359 W. Kossinna 336 I. 355 Korczyński Kosiński 27, 303 114, F r . 435. Kotula F r . 418. A. 'l'. X i 8 12 Levy J . 451, Kroll A. W. 175 475. 476 330 A. 124, 299 132—134, 136, 419 Krzokolowski Krzeptowski Krzyżanowski S. 411 3, L. 138 340 14 161. A. .1. 444. B. 445 304 ('.. 442 Liimowe A. 442 Z. L. Ldienlz l.oria 196, 157 Lindberg Lissa 162, 455 132 Ligęza 462 360 Loiodice .1. 283 St. 150. Livi 'Wawrylko J. 318—319. 145 Czarny Libelt Linde 428 M. Т. Lewandowski Krajewska 303. 311 Leszczycki H. Kromer Lehr-Spławiiiski Leszek Korzschke Kretschmer 468 Lenartowicz 417 I. 135 К. Leskiev 358 Kraszewski 359 К. 328 448 Kowalski Kohler 337 436 Kowalski W. Lehiiert 419 I. Kovaes 116 1. 30.'!. X I 1 . 334. Kolnik Kowalczyk В. Lehmann 101, Kostrzew ski Kristić Lefevre 325 К ostro w 47S (Somonsouri) L . 354, Langmarai 358 J. 445, 412 Koriunahn Kossak 444, 475 L 330 В. 319 Kutrzebianka 445 M. Kopczyńska Wl. 351 Kurzątkowski Klin K o ł t a l o w S. 444, Konopnicka P. Kuźmicz Kolessa 202 i 355 Koehno Kohn 302 456 Koczorowska 189, I. E. 424 F . 6, 30, 265, 276 423 37' 444 32.), �580 Lożar R . 434, Lowie 38, Loyase 436 M a r t o n n e E . de 68 Massalska 377 Ljubić T. Luschan Massalski 435 A. Liick 254, Luko G. H. 359 260, 262, 264, 275 E. G. Massari K I . 362 2% św. Mauzelle le Łepkowski Łuka L. Łukasz J . 155, 164, Meinhof 170 C . v. C . 75, Meillet 333 św. 311, 291 M. Mackensen 268, Mackai 136, Maczobius Magnino l Miescher 337 l Milewski T. B . 21, 42. Mannerheim C. 442 Marek' ś w . Marcin Polo Maringer 412, 475, 476 150 298 241 287 426 172—174 F . 146, 147, 204 360 475, 476 Modendórfer A. V. 437 299 362 J . 142, 293 M u d r a k E . 236, 2 4 7 — 8 . 256. Miihlmann 38, Muller Sophus Mrkun A. Mussolf Fr. 358 170, Muczkowsk 142 .1. 393 . 394 , 397 , 399, 4 Ю— 402 Maroll 157 L. Mucciali Z. 336 151 Moraczewski Molier z Urzędowa Marchewka Marco J. 291 K. 158, M o s z y ń s k i K . 222, 227, 303, 333, 438 Marcinkowski 157, 304—318 T. 449, Manugiewicz-Żołna J. M i z e r s k i S. Moreno M. 357 Mansikka Mizerska P. Morawski 270 444 142, 150 169 ! Modelski 400 J. A. i Mivaglia 445 168 M. Manga 351 138 F r . 247, Małecki 359 I. Mirełowiez Malinowscy Maiły H. Mierosławski 303 I. Meyer 380 j 100 Malinowski Malten 253— 315 352 129 271—276 248—251, 360 Majkow E. Mickiewicz 236, 128 Majewski Meyer ; L. 265, A. Miartan 438 A. 377 Metraux uM 290 89 312, Melicherćik Mendana Maavio 358 168 Megenberg 158 291 377 G. Mazurek Ławrynowicz 360 Mateusz Mazzdni Ł 410 Massari Maseniusz 354 225 174 324 435 254. Mydlarski 68 J. 276 475 276 443 �581 N Napoleon Natali В . 157, G. 1 268 360 Nawojowski P. 170 Pettazzoni R. Petneki J. Petrovic M. 360 355 430 Pherekydes 131 Piekosiński 283 N e c e l L . 485 P i e r a d z k a K . 162, Nigro Pietkiewicz 403 Nikander Nirvi G. R. 403 Pigoń 442 K . 17. 4 4 3 . Nosek S. 329, Numelin R. 476. 334, ,1. I Platon Pies 448 Orel Ortutay J . 354, Orynżyna Panini H. I. Popów 168 R. P a s t o re J. 311, Prokwit S. Pawiński A. 455. 181 M. zob. 465, T. 459, 470 Pulkyne J . 145 170 211 Pekarskij 100, Pentianen Y. B. 424 105, 440 Q 109 Quezon M. Quizos 377 387 Znamierowska 474—477 362 Polikowski 488 352 101 M. Puccioni 442 M . 487. 132 157 Priifferowa M. 312 Paulaharjn Pawełek . 360 68 125 Priklonskij 311 42, 226 351, Pripuzow 360 C.hr. 41, 351 Prątka 475 32, 143 F. M. 310 337 Pergoli Fr. V. J. Pawlik Popiołek Popliński Prażak Pasteur Paul St. 148 Potworowski Z. 424 351 G . 354 Parenti Pasek G. Popławski 440 Papierkowski 290 213 Y V . 161 Popiel 355 P Palolay 282. Poniatowski 463 Paasonen 435 Pliniusz Polonec 437 68, 310 Podenzana 138 B . 436, J . 38, 463 N. Pol Orchonowicz T. 423 Pluciński 355 Boullaye 136—138 K. I .1. A. 127. j 172 490 P i p r e k I . 276 .1. Zb. Optolowicz Pindar P i t r e 422, 101 486, 334 la 400 I O ld e n b u r g - S i e r g i e j e w Orbok de 398, J Piwocki 409 172 484, 423 443—445 337 Oleśnicki Pinard 442 Obuchowski Odder 441 476 О Obrębski St. 329, Pigorini Nitsch 170, К . 412, �582 К R a a b e Н. Raczyński Е. 38, 68 Radonovic V. Ramstedt I. Ranke G. Rantasalo V. 301 Santolli Raasek Ravil A . 438, R. 228, 222, 160, 348, 475, 224, 162, 444, 230, 445. Rellini U. 235 M. Scheuer Schier 455, 458, Schleicher 357 W . 38, 43. 44, 394, Scholten 377 14 Schreuer H. Rhodo 299 Schroder Ries R. 326 Hitter R. Schultz 129 378, Roggevcen 377 Romanowska Rosso G. Rudnicki 455 \ V . 28, 337 311, 288 314 298 F r . 394 T . 440 Sera F. 339 Serapion 296 Sergi 360 S. 132 463, Т. 234, 277, 465, 475, 476 144 Sieinieński Rytkonnen 442 Sienkiewicz L. Saavedra Sabała 3 377 Siroly Sittoni 168 W. В . 427, 428. 101—125 433 G . 424 Skurpski 338. 155 H. Sieroszewski S 275 G . L . 360 Rymarkiewicz A. 358 Schvindt Seiler 362 135 V . 271. Seweryn V . 442 P. Schveda Servius R r . 436 Ruoppil 29 360, 240 A. Schwenn К. Akwil. Russelot Rusić M . 359. R. Schwegler J . 155. 282. Rożdzieński R u i in 445 358 Rostafiński 93 Schumacher Rockfellor 357, 491 Schulien I . 314 72, 3 1 3 , 448 R e y m a n T . 476 Richthofen 312 312 Reymonl I. 351 311. I. Schmidt 351), 446 B . 276. Schmidt J . 350, 315 444 394 225. 360 313, 337 H)5, 172, 476 Reychtnan F . de Sągajło Rayski-Kietlicz Reinfuss 403 26 L . 226, Scharf 440 441 359 V . 402, Sawicki 254 P. S. Szapszał Saussure 441 440, 459 Saraja Ratzel V . 438, L . 352 Sanders 442 157 204 Santandrea 264 K. 4 F. Pasza Salvini 437 360 291 Salminen V. ks. A. Salanee 431 Radovanovic Radziwiłł Sadyk 142 Radio А. 434 Radin Sacchetti Sadkowski 475 H . 415. 421 350, 360. �583 Slaski К . 457, 475 Ślepców 125 Sobieski M . 462, Sobieska P. Soldan N. Sotain 466, I . 466, Sochań T 467, 470 467 351 G. H. 284, 288, 290, 296— Spietzer 441 Tarnowski 410 362 169 Tasman 377 Terlecki T. 159 Thompson 315 Stadnicki 171, Stapińska A. Statius 176, H. Stefanie V. Steffen E. B . 236, 454, 455 337 312 Stokłosa R . 69, Stopka A. 79, Suboczowa E . 257. 260, 264, 445, 476 J. 337 Sz. 145 160, 191, 192, N. 362 360 M. 275 J. 38, Fyndar M. 466, Szczukin 291, 68, 309 69, 135 181 Udziela 161, Udziela S. 303 284, jun. 303, 445, 253 Uhorczak Ungler 101, F. 288, 476 290, 296 116 V 169 Vaclavik 155 Szwedzicki 348 Szymański A. 8 .1. Świątkowska 350 Vakarelski 336 .1. 451, 467 436 162 Szlachtowski Śniadecki 126 G . 360, Uhlemann 302, G . 355 Szulc K. 123, U 298 Sz-arffenberger Szemlej 100—105, 122, 157 289 Szafarzy к 314 T y lor M . 443. Sułkowski Szekfii 89 348 Sydenham Syrcński M. Trubecki Tuwim Z. Strzygowski Sylvan Trzepecz Turnsk 13 Stryjeńska 145 74 Turczynowicz 212 454 376 340 118, Turchi 162 H. 10 168 117, Tuci В . I . 40 Stieber 360 4. Troszczanskij 444 Steinthal Toschi Trombatti Stelmachowska Stcnz 433 Trentowski 410 434 A. S. Toncić Trębacz 337 Stefański S. Thomson 204 465 130 Staufler Slopa 360, V. T e R a n g i H i r o a z o b . B u c k P. 298 Stern G. Tarkiainen Tarnowycz 154 308 Spiczyński Tagliavini H. 437 Valentini G. Vanicelli L . 360, Vanoverbergk 359 M. 362 358 340 446 108—111, 223 �584 f Vaphio Varon 289 j Terene Vaisanen 129 i O . 438, 441 Vaaniinen Vegetius Vergilius i 140 Maro Vidossi 129, 130, Vilfan Vosler 132, 134, ! K . 438, ! 441 A . 158 W y s p i a ń s k i St. 315 Zaborski Zając B. Wallis 225 173 168 Waligóra Wawro Weege Ziarnko Zięba 130 Weinreich D. 133 Wiesiełowski i 160, 164, M. 465, Zucker 165, zon. 474—478 40 K . 248. Zwolakiewicz 7 276 H . 475 40 Winogradów 315 Witaszewskij 100 Witkowski 46 Wlislocki Wojkowski Wołtowicz h. 1 Żeromski , Żganee 293 A . 147, Żuławski Żupanić E . 358, 3 5 9 Wozaczyńska A. 470 S. 2 9 V . 437 Żirmunski 159 J . 155 j 475 475 Znamierowska Znaniecki 475, 476 458, 168 455, 165 Węgrzynowicz Worms .1. 2 8 8 . J . 304—306 Ziłynskij 168 F. H . 475 Ziemnowicz 21 Werchracki Wiese Zborowski 311 J . 286 Wątroba 338 Zamorowski 377 i L . 474 Zajączkowski W 159 r Zachorowski T . 436 Wackernagel 158, z Zabrodzki Yukanovic 470 312 i 354 436 Vilkuna Wundt 146 289 i R . 362 K . 353, 4 5 9 , 460, Wyleżyńska 136 Viski Wrotkowski Wszechwłod J . 441 138, W ó j c i c k i K . W t . 145, Żurawski 315 W. 469 N . 426. K . 410 436 173 Priifferowa t \f.- �INDEKS NAZW ETNO-GEOGRAFICZNYCH A Abisynia Adyga i Australia 72, 371, 377 I Australijczycy 362 i 423 72 Ava 358 A f r y k a 70, 76, 79, 280, 294, 362, 371 j Azja 363—365, 386 Aitulowie 127—129, 130, 131, 134, 136, В 139 Ajnowie 371 Alaska 366, Albania B a b i a n k a 78, I 359 Aleksandria Alfol 178 i B a b i d ó ł 266 371 288 Babimost 266, 270 Babim or 266 354 Hahilończycy 402 Algonkinowie 367—369 Bałkany Alofi 379 B a ł t o w i e 242, 274. 323, 327, 396, Alpy transylw. B a ł t y k 296, 321, 225 365, Amiternum 129, 388, 486 ; Bantu 73, 83, 88, Basutu 357, 139 Bazylea 474 403 Belgia Andrzejówka Angola 76, 79 Apulia 423 359 j B a r a n y a 355 Anaurus 131 Ancona 164 371 Belgrad 427, 430—432, 436, 437 j B e r e z i ń s k a Polana 170, Berlin 143, Argiwowie 130 147, ! Berno 394, 468 Arktyda 372 i Beitarellia Askra 138 I Beskidy 241 Assam 371 ; Assiniboinowic Assyryjczycy Ateny 308 402 150, — .Śląski 212, Augustów 444 454 226 - - Wschodni 189 226 —- Ś r o d k o w y 161, 383 176 152, 425 — S ą d e c k i 163, 130 Atlantyda 437 371 ' B a r a n ó w 485 130 Anabara 99 Anagninowie 131, 136, 397 382 j B a n i a l u k a 430, 433, A m e r y k a 309 Amerykanie 432 172 — M a g ó r s k i 202 ! - Zachodni 161, 172, 225, 226, 223 �586 B e s s a r a b i a 246, Biała Woda 181, 184, 199, 204, 250, 267, 160—165. 187, Biała Kraina Białogród Bystrzyca pow. Bydgoszcz 450, 198, 217 Bytom 368, 379 Chatanga i 225, 233 I 485 i 361 Bożen B o r n e o 301, Borroro 387. 391 249, 251, 264, 380, 397, 401 364,' 388 370 Chmielno j 430, 433 Bolokndowie 485 291 Bratysława 356, 35! 427, 408, 410 Chryszczysko 188 Chwałków; 299 Ciaraliwka Brojce 416 Ciechocinek 267 Brixen 424 C i e s z y n 208, 453 Bruksela Brus 141 Citta 453 Brydowska Bryszlon Brzeg pow. Kuj. Brzozów 355. 356 252. 274 Buriaci 99, Burgundzi Burma 363 162, pol. 441, 445, 187. 471 . 109 241 164 369 267, 274 170 Czarna Woda 176 192, 217, 221 Czarny Las Czechy 477, Czesi 361 370 Czaczowa 353, 351 379 wyspy Cudzak 250, Bułgarzy Cook Crowfoot Bukowina 303, 121 456 Budapeszt Bułgaria Compostella Cree 419 182 Vaticano 410 291 Bukowiecka del l.otaki n/Odra. Brzeski Brześć 177 184 437 142 Brema : 429, 434 Chorzów ; 170 Chorwacja Chorwaci 245 267 382 364, Chomrzyska 178 379 127 380, Chiny 245 488 Chipenyan 424 388, 294 Bradtheim wyspy Chińczycy B o l z a n o zob. 487 Wielka Chełmskie Chile 453 Bosiwka Chatham Chemmis 444 Bolimowo 472, 99 Chełmno 356 Bolesławiec 93—96 325—327 Charłupnia 480, 83—88, 411 390 Celtowie 338 228, 73—76, С 355 Bolechowo 69, 408 Celebes Bojkowszczyzna Bolonia Buszmeni 427 Blackfool'owie Bośnia 191—194, 209, I 176, ! 303 Bizancjum Bojki 171. 411 Białorusini Boiotia 188, 206, 274 170, 282, 160, 193, Częstochowa j Czerna 468 176, 181, 198, 170, 199, 203, 412, 464, 465 250 165 303, I 162, 194. 350 208, 351, �587 Czerniowce Czersla 207, 178, Czerszliczki Czerslica 182 Czertezy 170 208 188 Europa 182, 187 390, 187 IGI 257 Filipińczycy 386, ; 320 303, 388, 169 137, Denkowo 401 279 485 Długa rola 175. 182, Foggia Dobrzyna Friaul 274 178, 410 188 429 : 1 Galla 100. 173. 2(11. 283 178 pol. 178 V. 127, : 355 wyspa Ellie, wyspy Ełcki pow. Eskimosi 439, 443 421 98 268, 368, 382 170 178 379 150, 161, 164, 252, 257, 275, 356 Gdańsk 296 411, 412, Gdynia Gliwice 443 Gniezno 242 Goci 307, 371, 372 327, l Gopło 145, ( Gorce 209 0 241 Golina 403 256, 412 j 379 365. 338 Galicja Gnieżdżewo 414 98, besar. 362 G e r m a n i e 241, ! Emilia 438, 379 Gaganzi 371 Durbaszka Ekwalor, 424, (i 327 Egipt 391, 403 Fuhma D u n a j 322, Dziwiska 387—389, 425 Fugasiwka Dubrownik Dunajec 390 441 103 Duńczycy 187 425 12, Fryców a 178 Drawsk 382 134 421, Francuzi Dołyna 309, 184 424, Francja D o b r u d z a 240, 386, 283, 361, Folwark Forli 170 207 Dubne 274, leśni : 188 Dniestr Finlandia Florencja 410 Deszczeckowska 182, 389, 376, Finnowie j 1 Derlów 358, Flander Dębno Delphy 299. 392 П Wsch. pólrol. Felezienthal Filipiny Daleki 285, F Fedorygowski 235 182, Dania 274, 401 228 C z o r s z t y n 234, Czuchońcy 150, 397, 182 Beskidz. Czuchołki 322 101, E u r o p e j c z y c y 78, 85, 3 6 8 — 3 7 0 , Czerwona Młaka Czarne Etruskowie 182, 486 Gorlice pow. Eslonia 274 — 171, Etiopia 359 Gorycja par. 425 146 221 174. 208 165, 396, 246, 397. 250, 400 �Górale 211, 213, — babiogórscy — besk. — czadeccy 220, sądeccy 228 — śląscy 228 — spiscy 164, — szczawniccy 233, Helsinki 228, 165. ! 231 ; 99, 121 359 281, zob. Ruska rzeka 160. Holsten 380, 389, 391 380 266 rola 8(1, 177 85 llromczakiwka 188 Huculszczyzna 225, 227, 228, 283 228 pol. 182 178 Hurczałka ( 299 182 i 186 I 137 Grenlandia 371, 372 397. 401 Iłża 485 I n d i a n i e 368, 445 371, I n d i e 288, 301, Grodzieńszczyzna Grodzisk 250, 188 Huły 396. 415 Indonezja 246 374 363, 376. 365, 386. Indonezyjczycy 184 Inkasi 368 dolno-niemiecka Irokezi — płd.-zneh. — łemkowska 250 168 — ruska 160, 167 Gryndzowska rola ; 175 401 ' 320 9fl Irlandia 250 392, 391 358 Indygirka 188 389, 387. 389 Indoeuropejezycy Venlre'owie Guajaki Hiszpanie Hłyny Hucułka 394, Grupa 98 Huculi 310, Grodno Hiszpania Holentotka 485 arch. Grecy 129 Hołowaczowska 200 184, Grecja Gros 231. 171 176, Griin 230. 257 Sajańskie Gouraghies Groń 167, 226 Grajcarek 248 438 Holendrzy Górny Śląsk 379 Hessja-Nassawia sądecka Cudów Gostynin 377, 376 Heniikowie 234 235 śląska 376, Hawajczyk 235 Góralszczyzna Grab 1 Hawai Heidelberg podhal. Góry 288 228 — Góra 232, 228 — — 215, 282 283 367—369 I s t e b n a 226, Istria 437 Italia 129, 228, 453 322 358 J H Haczów Hałda 419 294 Haligowcy Hamburg 204 299, H a ń c z o wa 171 Harklowa 169 382 j Jabłonków I Jakucka J Jakucja ; Jakuci I 97, Jana 101 99 100 123 99—106. 117—126 Jakuck ' 208 Republika 108—111. 113, 116, �589 Janczurówka Janów Japonia 3 7 1 , 376, 164, 173 178, 182, 419 Góra 188 457 203—204, Jaworzyna 219, Góra Jonia •Knyszyn 485 Koblencja 220 Kolchida Koło Jungowie 364 I Kadyszcze Kalahar Kalisz 76. Kamionka 164, 79 Kapadocja Karaimi Konowałowski 170, 371 178 Halicy Kornajowski — krymscy — t r o c c y 338. 440, 307 Kozacy 338 Kraj 173 i 338 442 157, 182, 187 158 półrol. 182 270 182 176 100 534 bałtycki — Helów — poznański — Sudetów — Warty 257, 38 półrol. 437 Koszaryska 285, 300 335 401 Kozy 367, 369, Kapitaniwka — łuccy 262 334, Koronowo Zebrzyd. 170 Kanada Konin Koszary Kamienica Karelia ! 423 245 Kalwaria 371 Koprivnica 265 74. Kongo Kora 293, 268 108 Konstantynopol 229 Kalabria 257 Kombornia К Kacwin 419 i 122 212 pow. 2 4 2 , 267, Kołvmsk 426, 428, 430, 432, 444 175 127 Kolonia 99 138 138 Jukagirowie rola 182 Kolbuszowski 410 137, Jugosławia 447 337 Kocurowska Kobylarki Bajkalskie Jurgów 207 181, 188, 191 — 192, 182 410 412 2 1 3 , 214 12, 411, 12 127, 208, 303, Kłodzko 226 Jeruzalem Jolkos 208, 2 0 9 , 4 0 8 , 4 4 3 , 4 6 9 , 4 7 7 178 169— 165—167, 432 6 207, Kijów 177, Jaworzynka Jezioro 410, Kieżmark 176—180, Jelenia 485 Kielce 388 160—162, 172, Kartuzy Kieleckie 386, Jaworki 188 Kiczera 207 Jasna Karpiakiwka Katowice n / S a n e m 2 0 7 , 208, Jasilnyk 1 6 0 — 1 6 4 , 172, 173. 2 2 5 , 2 2 9 , 233, 235, 3 6 3 , 356, Kaszuby 242 Jarosław Jasło 404 388 Jarembina Jarocin Karpaty | Japończycy Jawa ! 175 485 Kraków 251, 273 256 237 257 238. 2 4 3 , 248, 249, 251 — 272—276 152, 168, 207, 209, 2 8 9 , 304, 306, 309, 341, 409, 450, 468, 469, 476, 477 444, 302, 147, �590 Krasnystaw 207 Krauszów 175, Krempachy Krempna Kreta 179 164 Londyn 382 Lubień 485 Lublin 171 3 0 9 , 448, 450, 470. 471, Lubowla 289 Lubochnia Krościenko 164, Krotoszyn 165, 167, 169 Lud 299, 4 1 3 — ruski 324 Lwów Księża 175 Lwówek rola Kudłaczowska Kudłakiwka rola 170 Kurpie 415, Ł • 453 319 Łagów 412 j Łańcut 16, 4 1 9 j Ławoczne 365, Kyrena Łazarczakowski 366 K w i d z y n 411 137 161, Lemki ; Łemkowszczyzna 204, 472 Łętowo 534 Łomnica Łomża sądeckie Lapończycy 229 Łowicz 418, 418 La 424, 425 Spezia Lądek-Zdrój Lechuica 229 160—164, 171, 186 169 244. 345. 412 340. 345, 346. 453 60. 237, 244, 246, 250, 451, 4 6 9 Łuck 4)1 Leibach 186 228, 477 411 Lębork 208 Łuszczakowska rola 177. 180 283 Leluchowa 163 99 Leśnica Leszno 213, 208 • Limanowa 164, 173 Macedonia I Madejowa j Magnesia 488 Wielki Liszczyna Litawcowa Logribowic 163. 188 182, 169 M I 272 142, 143, 147, 246 Leżajsk Litwa 411 168, 163 Łowickie Łódź 162, 412 Łopuszna 441 l.asowiacy półrok { L Lipnik 220 161 Kuskokwim Lipno 460 456 177 182 Kunina Lena 172 207, Laba Kularzanka Lachy 435—437 148 188 412 Kurtacy 426, polski Krzemionki 177 214 469 Lubljana 242 Królewiec Kujawy 173, 213, 164 : 170 138 M a k s y m ice 227 Maiajczycy 387—389 Ma li n ó w 187 445 175 Małopolska 170. 287 370 Mały Lipnik 173 201, 209, 251, 262 �591 Maori 379 I Mangarevan Maniowy 379 234 267 426, Marokko 437 389 Marquesas 379 Matejakiwka 188 Mazowsze 414, Meksyk 398 Melanezja 409, 486, 487 401 Międzychód 264 Międzyrzecz 270. 188 Mi iszek 173 157 Mombasa 359 Monachium 287 Mongołowie 109 441 Moros 387, Morze Czarne 169 Myszyniec Tomyśl Zelandia 265 Obidza 160, Odra 320, Ohio 367 363 414 486 99 409, Olsztyński p. 415, 419 Ontario 367, Opoczno Opole 182 Orawa 186, Orkon 103 Osijak 429 Na ogrodach Nanalaniwka Narew 241 rola p. 184 188 175, 176 j 456 I 413, 404 370 324 453. 405 480 250 Nagrantowska 412. 368, p. Na 227 326 Olsztynek Nadrenia Namysłowski 379 15 Opoczyńskie N Nadworna 377, 181 Olsztyn 226, 409 352 Oslrudzki pow. Ostrołęka 486 ! Oświęcim j Ovambo 208 81 377 353, 412 321, Opatowskie Bereh 232, 183 253 Objazd Oleniok 319. p. 534 Nowy 359, 182 172 208, 178, Nowa O jców 389 Maszyna 166, 180, 416 253 Mucharz 164, 164, pow. 358, p. Sącz Obersanden 99, Mrągowski 241 O Mołdawia Mordwini 353 Nowy Targ — 138 Młaczky 349 Nowalanowskj 378 271, 482 G w i n e a 301. Nowy 37(5, 265, 181 Tatry Nowa 453 262, 208 Niżnie 164 Mongolia 413, Nisk 415, Mezopotamia Milir 330, Normaiuiczyk 358, Miii у o wie 176 389 258—258, Nietążkowo 381 188 Mastejaki 168, 170, 388, 250, Niemcowa Markezańczycy Mazury góra N i e m c y 2 3 7 — 2 4 0 , 2 4 4 — 2 4 5 , 248, M a r g o n i n 261, Maribor Nawojowa N e g r i t o 387, 412, 411 415 249, 288, �592 P Padwa Palermo Palerdea Pańska 421, 422, 178, 182 Pasłęcki pow. 182 260, Polska 309 129 367 355, 365 i Peruwiańczycy Petrańczyk 381 239. 277, 323, 267, 285, 289, 344, 349, 353, 407—409, 444— 445, 454. 458, 466, 472— 468, 478 142 P o m o r z e 260, 266, 3 2 2 , 412, 4 1 5 , 4 3 7 , 4 5 4 , 487 Pomorela pow. Piwniczna Placyska 163—165, Poprad 168 130, Plemiona 131, helleńskie — mongolskie — turańskie — afrykańskie 121, 124 pow. i 246—248, 359 ! 2 0 1 , 212, 226, 229, 230, Podhalanie 458, 4 6 5 , 234. 172, 207, 220, 334, 335, ' 477 Podmokłe Prechyba 486 wscli. Podrohacz 182, werchom Pogórze Puck 187 160. 486 165. 169. 207 pow. 410, 419 453 485, 486 209 R 165—168, 238, 241. 244, 245, 2 6 2 , 265, 268, 2 7 1 , 277, 357 Rabka 188 181 414, 4 1 5 , 188 145, 177. 6 Pułtusk 187 gorlickie Pokriwka Pszczyna 176 325—327 174, 273 Przeworski 450 343 321, 160, zach. Przemyśl Rabsztynem 325 152, 247, Przasnysz 453 272—273. 429 Prasłowianie — 153, 410 Rabszlyn 174 420 156, 241—242, 466—469, Prusy 228 Podkarpacie 269, Prokwitowka 486 238, 416. 4 5 0 , 4 5 8 — 4 5 9 , Prabałtowie 209, 227, 232 236, 407—408, Praga 178 356, 143, 1 4 7 — 1 4 8 , 208, Pożega 291 Podgaciwka Podhale 159, 291 387 141, i 124 pow. Podgórze 130 173 534 Poznań 139 251 160, 151, 163, 168, 170, Portugalczycy 138 129, 240, 250, 353 Poronin 188 Platajczycy Polacy 155— 251, 414 Pod 150, 245, Piński Pod 148, 207, 209, 226, Pomorzanie Podole 376 165—166, 459 235, 385 135, 158, Polwica 269 Płoński 445 144—145, Pińszczyzna Płocki 275, 376, 380, 6, 474, j 176 176 Plataiai 457 Polinezyjczycy 414 Pensylwania Pieniny 411, Polanka Polesie 375 141, 156, Persja 188 Polanica Polinezja Pelasgowie Piła 425 178 Papagowie Paryż Polana 361 286, 460, �593 Raciążek 412, Racibórz 411 Radom 485 207 Radomsk Semici 486 188 Radziejowa 188, Rakoniewice 257, Rewal 202 242 327 Repowa 182, 184 241 Robacz Rosja 182 268. Rosjanie 324, 102. 477 109, 116, 117, 125, 350. Rosochata Rów 176 207, Rusini 208 25, 145 173, 263, spiscy — Szlacbtowscy 453 245, Simkiwka 188 Singapore 388 Sioux 348, Ind. 356 Rusnaki 169, 201—235 Skałka polska 170 160—177, Rusyniwka 181—187 Wzeszów 241, 356, płd. 172, 431 Słowiańszczyzna Słowacja 419 418. 419 ; Samoa 281 Sandomierz Sanniki Sanok Słupsk 410 Słupsk ролу. Smałyska 208 423 351 Sokal 207 i Sokalówka : 357 Satakunta 204, Sądeczyzna 204, 230, 233, 235 485 Sołtysia 233, 303, 175 182 rola 175, Sopoty 463—4, Split 229, 265 161, 429, 433, 182—3', 186 484 1 6 3 — 1 6 5 , 173. 2 1 2 — 1 3 , 222, Lud, T. X X X V I I 227, 411 Sokółka S p i s z 21, 442 447 170 Sofia 207 227, 182 : 486 Sardynia Sarkóz 207, 325, 356 Śnietnica 379 Samojedzi 323, 350 164, Smolegowskie S 320, 396—397 426—427 Smarkoniówka Rzeszowiacy 356 319, 328, Słoweńcy I 437 351, 326, [ 174 441 432, 228, 351, 208 Rychwałd 182 326, 289 431, j 178 358 27 Słowenia 164 rzeka — 160—200, 202—235 I 349, 178 182 Słowianie UMK—173, 437 228 Skalska 164 Sądecka Rybnik 283 Sieradz Słowacy Ruś Szlachtowska Ruska Siedmiogród Skoplje — — 182 432, 445 Skierniewice 251 12, Sienią Skawica Rumunia Ruś 303, Skandynawia 265 Równe 430, Serbia Skalnyk 182 439 402 Skalite 365 Rozdzila p. 182 Serajewo Radykiwka Ren Sempoliński Semenitka 203. 2 2 7 — 2 3 0 , 232. 427 38 209, 234 �594 Stachowa Wola Stachuriwka Stambuł 157 Ś Śląsk Stanisławów 208 Stany Zjednocz. Stara Wieś Stare Miasto Stare 178 ' 368, 387 213 165 208, 209, 226, — c i e s z y ń s k i 285, 14, 28, 465, 486 — opolski 453, Ślązacy 240, Sredzki pow. 482 250, 251 142 184 Stradom T 209 Strzelin 6 Tarnobrzeg Strzyżów 287 Tarnopol Sucharowska Suchiwka rola 177. 180 ' 188 Sudan 362 Sudety 247, 319 Sumilasowa 388 Skałka Syberia 109, Sycylia 423 j 182 122, 125—127, 371 162, 165, 167—8, 215, 216, 222—3, 265, Niżnia 202, 228, 204, 213. 232 293 182, 466, 403, 327, 208 108, 252. 122 293, Turyn ;361 Tybet 369 Tyndarowska rola u Poręba 179, 165—6, 175, 177. 2 1 6 — 2 2 0 , 223, 250, Szwajcaria 188. 192. Ural 201 Uriangajey i 157, 283, 2o9 Szwierkow ska rola 425, 209 121 485 wyspy 379 265 441 V 177 Yaradżin 177 223 Uvea Uznam 267, 207, 287 Urzędów 290 Szwecja Szwistowska 199. 425 Ukraina 170—2, 232 468 Szwedzi Szymbark 1'dine 465 160—162, 204, Szwabia 338, Yrchlicka , 355 157 ! Szlachtowa 488 396 415 Szklarska 469. 404 184 182 Szczytno 454. 156 Turcja 160-- 177 425 Turcy i rola 402. Tunguzi Wyżnia 423 241. Toskana Trzyniec 178 208 262 Tulon Szczawnica Szczerbuk 361, Trakowie 180 Szczyp 338 Triest Szczapanciwka Szczecin 204, Toruń 386. 188 Szaflary 150, Kaz. Topola 242 301, Swynarki Tarnów Tomkowska 173 Sulmierzyce 29 207—208 Tatarzy Tivoli 250, 164, Sumatra 445, i Stodoliska Sulin I 170 178 Yicenza 429 160 283 177, 180—181 459 �595 w Wadowice 410 Warszawa 145, 450, Wrocław 207, 460, 20», 372, Weddowic Węgrów Węgry 69 353, 355, Wejherowo Westfalia 152, Wieluń 270 pow. filipińskie 379 393 — Samoa 378 — Society 378 — Wielkanocne — Wschodnie 380—382, Wyżnie 385—386 378 Skałki Wyszogród 201. 160, 177, 180 289 Łapsze 351 253 Z 141, 241—243, 274, Rohacz Wielkorus 459, 160. 236- 255, 238 Zabierzów 257 — S . ' 460 181, 188 Wierzbo iк Zadołyna 182 Zagrzeb 176 Wilno 245, 289, Wiluj 99 wieś 226. 228 207. 208. 320 ; 321. 326 I rola W ł o c h y 360, 362. 175 ł''3. 170, 285 Zakopane 406. 450. 207—8 242. 412. Zaolzie Wołga 319. 321. 356 Wotosi 172 Zawoja 251 270 157 2. 259. Zielona 202. 275 Ziemia — 481 142—143 184 175 182 Hudsona 308. 371 225 Ząbkowice Ziębice 405. 234 208 Zaprzatowska Zatoka 491 232, 207—208 Zaskalska Włocławek 164 229. Zakliczyn Zapustok 402 - - 3 — 5 . 421. 171 Wołoszczyzna 433—434, 182 164. Zaniemyśl 5.Я Włodzimierz 427—429. 162. Zakarpacie Zamość 150 207. 357, Zagrzesznyk 459 Wisła Włakowska 99, Zahorianie Wisła Wiśniowa 1 78 485 436—437 Dolna 245 182 410 Zagrody 485 Wilniesan 468 Zabiłowody Zabrze 303 Wierszliczki Wiśnicz 143, 249—253, 232. Wschowa 157 450 australijskie Wysokie 357 108 Wielkopolska Wołyń 152. 412. 250 Wiedeń Wilcza 449 460 Werchojańsk 145. 147. — polinez. 377 182 375 485 Węgrzy Wielki Wyspy -!!2, — 164—5, 356—7. 264, 244, 469 Was-ilakowski półrol. Washington 143. 460 208 Wałbrzych 456, Wrocław 41 1 411 227 bytomska lubuska 412, 410 417, 454 38* �596 Ziemia sądecka 163 Z i e m i e O d z y s k a n e 235, 266, 464, Złaków Zubrzyk Zurych Z. S. Poprad. Żmerynka 160 207 242 Żuromin Żydzi 337 R. R. 454, Żuławianie 412 n. 450, 2nin 477 100 250 291 252 Żytomierz 207 �INDEKS RZECZOWY A Agatek, A m u l e t 84, 290, Analiza roli Analogia Ananas 297, 392, 422, 423 Barrio 59 wytworu Barć 5, 11 230 Antropologia 351, Antropofagia 280 214, Aplikacja Apokalipsa 306, 224, św. Jana 308 Architektura lud. j 380 230, 302, 341, 312, 231 303 410. 484, 487 A r c h i w u m e t n o g r . 454 — rodz. Mizerskich Kegionalue Areb, 151 Fonograf. 127, Astrologia 330 Haby 304 Baca 201—2 Bacówka — Bałagan żonie (T 568) 24 — o zdradzieckiej matce (T 530) 24 3151 — o Madejowym — o koniu (T łożu — o ptaku z ł o t o p i ó r y m — o — o kowalu 18, 531) 25 |T 550) 25 23 25 Bogdynku 30 i śmierci - o mądrej 756) (T pomocniku dziewczynie olbrzymie b r a c i a c h 26, chłopa z (T 875) 30 23 27 diabłem — o młodym — o siłaczu prawdzie (T 050) i krzywdzie 18, 19 (T 613) 20 -- o Ali Babie i 40 —- o z d r a d z i e c k i c h ' 74 towarzyszach IT 301) 20 — o zabójcy — o darach smoka wiatru iT 300) 19 północnego iT 503) 20 355 — - o złodzieju ; jurta rozbójnikach |T 676) 27 i 198 zob. (T siostrze 2 4 IT 1060) 17 202 lud. 250 - - o zdradzieckiej - o dwóch 137 buszmeńskia Balkonik zdradzieckiej — o zakładzie l u d . 3, 4, 5 Ballada o H. A . F . i: Bajka — 234 Argonauci 31, I - - o młodym 85 ziele 331 20, j' 459, 409, 470 Archeologia 10 Baśń I 218, Apolropaion — 391 15, Bartnictwo 391 214, Anglija 198 Bani 311 Anegdota 390 Bambus 290 agat 99, 109, 111 nad 23, 30 Baśni niemieckie 273 złodziejami 15, �598 Rauiarslwo Bawełna 247, Bawoły — 3(18, 35», Bednarstwo 297 Belki 111, 112, Bełty 301 375 Bieluń 284 tek. 330. i B l o c k h a u s 99, 19, Bogunka Boiska Narodź. ognia hodowli Brogi 356 Brona 240, 124 124 85 351. 407 168. 190. 196, 225, 331 448 — bałkańskie lińskie 227 góralskie 423, — sznurowa 228 wielkopolskie 240 414 tremk. 485 chalv zob. 89, doły 91 215, J Chyża ! 216. 245. 224, 224 363 414 216 308 228 308. 196 222 figuralne Ciesiołka 102. 292, 125 -Chorągiew Ciasto 90, 320 149. 215. Chustka 456 420 370 Ciasnocha drewn. 485 485 123, Chymla 472 • podziemne 117. . 195 472 485 98—9. Cbołośnia 414 231 450, 485 mazurska słowacka ;Chlywek-> 350 — - niemieckie — zabytków 223, 448, 485 — Chmiel kurpiowskie lubelskie 406 218, kurpiowska Chlew 441 — 214, kaszubska Chata — 407 —- k n y s z y ń s k a 369 sakralne regionalne — - Budownictwo zach. — Cieśla 110 Ciota 304 332 137-3 486 230, 203—4 64 — - podhalańska 225, 223, 205 wytworu kultury — polskie 215. НИ)—;}. 403 — kielecka ludowa 133—4, 12 — — 450 — 129, — - kujawska 283 Budowa d.omowyrh 346 palafitowc — 131, władzy cholewami Ceramika zwierz, 96 330 127, 17. Cekiny Budownictwo — z Bydło Cechy 210 Brząkadła 93, 290. But-bucik Cebrzyk 139 196 391 С 44(5 Bóstwa — Bumerang 2(50 193 136, 171 — 86. 75, <Cantarb> 191. Bożnica 335. 201, 145—147 Bosonogość 420, 257, 285 15, Bryb 359 Bulwy Bylina 103 195. 280 Buddyzm Buły 338 124 Boginki .192. 192 jako symbol B ł ę d n e o g n i e 251, — • i Bioklimalyka — Budy 19(5 gospod mieszkalne Bursztyn Bębny Birilik 374 332 Belemnit Boże. Budynki 2-19 213 418 308 �599 Ciupaga 220 Cmentarz Demonologia 305, Cuchy 228 Cygan 14 323, 390 j 231 294 Czapka barania Czapeczka 166, 220, 228 200 251. Czarownicy 88. Czary 133, 121, 200, 102, 285 , 3 0 4 — 3 0 0 304, 152, 308 281, 290, 384, i 390—2 291, 214, 304 spiski 221, — warmijski Czepiny 405 Czerpak 240 Czerwony 420, — na 392 335, Drakon 282 «Drążek» 390 200. belemnit 196 153 153 1 6 5 — 6 , 168, na 204, 165, 203, płótnie 222 włoskie 206, 7 7 i śmierć księżycu 285 205 250 302 lud. 285, 454 Drzwi 105, 112, 124. Duchy domowe 446 — ognia I — nieczyste j — opiekun. 197. 291 441 Czucba 218. 219 Dusza dziecka nieochrzcz. Ćwikle 215, 220 Dusze pokutuj. 251, Dudy ; 1) 112, dwuspadowy czterospadowy — zob. l>rc: 194—198. ; 18. 400 461 Dyle 105. 229 — 227 22(1. 227 ( 121 wargi 26, społeczna pożyw. 115, Dziewięć 294 251, 228 rezonator Dzbany I — potwór 39. 58 80, 367 78 246 2(50 Dziewczyna-ptak 285 261 257 121 wytwórcza Dynia — 200 435 Dynamika 206 Deformacja Demony 227, konslrukcja214. 108, 401. Dudziarze Dymnice — Darnina 192, 390 — 110, Dychawica 125. 215 117 Czółno 220. 230, 423 odpustowe Drzeworyt odróżniający 111, 206, 17 208— 223 i utożsamiający D a c h 98, 297 213 192, Druciarstwo Druczki 351 308 215—216, —• lud. 245, 346 pątnicze i 305 444 271 handlowe i 446 304, 390 212, Druszlak 430 195, zob. Dożynki 210, 209, 290—1, 318, 242, palach Druki 118 Czinezara na podcień. Druciarze ' Częstokół — 258. 363 190, — Drogi 200 Człowiek 98, ' 304. — 308 480 Cześć, p r z o d k ó w Człon 102, Dom — 392 slupów 299, 231 kolor Czeluść 251. 263—4, Drewutnia 2 2 4 — 5 , 229, — — Doły Drelich 281, Czepiec 251, Donnerkeil Czarownica Czart Diabły D i a l e k t o l o g i a 312, CyfrowaniaCyna 384, 10, 11 40 235 �600 I Dzwony 116, 285 Dzwonki 285, 345 Fartuch 83, <Fazik» 210 Figury przydr. Filmy E 94, etnogr. 222, 244—245 238, 487—488 340—348, F i ń s k a poezja lud. Echenit zob. Egejska kultura Egzogamia Elbelen Bclemnil 86 119, 126 Electrum zob. Elementy kultur. Endogamia Epoka — młodsza brązu 226 środkowa — żelaza — kam., druciarski polski — muzyczny — fiński 321, 325, 363, 396 ! 327. brązu i 346—347 żelaza etnogr. 417 Niowian 443—444, j 446—448 I 452 192, Jakutów serbska 101 — słowacka — Wielkopolska — węgierska ! 158 197 — zespołu obiektu etnogr. 60, 39, 236 351, 32, 38, 155, 309, 334, 426, 452, 469 353—355, 329, 359 40. 330, 135. 360, Farbiarstwo 154— i 376, , mag. 42 67 45 32, 142 budulec Glina 42 i 116. 118 332 wielkop. 144 175. 181 kult. 39 333 98, 102, 182, rolne 111, 199. Gospodarstwo — 38—39 119 204 Geneza wytw. j 105. 126 Gelangeflur Gędzba 98, 305 glin. i 277 222 jako — Gawędy j 41, Gałąź, Gonty 15 etnogr, 14, Garncarstwo 466—468 40—42, etnologiczne socjolog. Gadka Garncarz F — 353 61 Funkcjonaliści Garnki 351 muzyczna — 20 G 158 — Fakty 224 strukturalna 421 — Facecje 317 469 454 — bułgarska Etnografia 316 316, F u n k c j a w y t w o r u 49, 57, Funkcja Etnologia 314, Fundament — — włoska 313, 297 449 4 1 7 — 4 2 0 . 424, 310—314, Froschstein 440 146. 314 78, Forbotka — polska — polska 458 313, — fińska Etnografia 210 219 Formuła 320 232 440 F o n o g r a f 372, 324 486 440 Fonetyka 396 231, — Fonologia 325, i 218, Fonemy 320, 321, Flisacy Folklor Folusz 477 397 — Etnol. 233, k a m i e n n a 370, starsza ч Bursztyn 167 — — 297 289 447, 441 112, 229 353 174 — pasterskie — bodowi, — macierzyste 190 rolne 190 190 �601 Gospodarstwo Gorset 2U, 2 4 5 , 308, Górnictwo filialne 220, 223, 100, 230, 316 megalityczne 324 — popielnicowe 327 — prapolskie Grupa 330, etniczne społeczne współdziałające — podtrzymujące — wytwarzające — nosicieli — motywów bydła rog. 120—125 382 125, 201, 230, 331, Huńka 216, Hutnictwo 332 218, 2 2 3 , 2 2 4 — 2 2 5 , Hymla 363 205 Husitanec 230, 232 224 229 I j Ideologia ; — 45, 51, 53, 55, 56. 66, 67 i 66 i 66 wytworu zespołu I k o n o g r a f i a etnograf. 5 3 3 3 . 3 3 5 . 422. 373, 53 272. 477 93 282 lustr. muz. Instytucje baśni 50, 61 I n i c j a c j a 92, Inkluz 66 58 i zabawy 82, 375. tajne 390, 469 359 Itań 122 Izba 192, 200, 2 2 0 , 3 1 5 , 420, Ul 375 j 424 165 Grzywa końska 110 Gurmana 228 152, Guślice zwierz. 391 364 -— p o d g a r d l . 223 (iwara tajna (iwara 100, Jasełka 210 108 293, 203 465 .lednopolówka 173 .ledno/.eństwo 302 drewn. żelazne 297 .farzmo 304 Gwoździe Jad\ — 349 210. Gwiazdy .1 i 1 228 Gusła 202, owiec ' 323 — Gunia koni — 326 206 — Grzechotka 224 226 poezji lud. 237—8 Hodowla , 1 219, 328 polskie Grzyby 215, osadnictwa «Holen» 414 protobałlycka Grupy — ', 331 oksywska Guziki 395 367 Grodziska Historia — Groby przed i wczesnohist. Gry Harasiwka 332 — — 20,! 232, i 345 324, Gramatyka Groch 193, 231, Jeździec 288 bezgłowy Jęczmień 288 203 214, 299 201 202 Językoznawstwo 309—312, 317, 331, 109, 111. 333 H llaci Hafty 218. 223. 480 Halszywaty 210 Hałunyly 216 zob. bałagan 97, 103, 112. 1 1 4 — 1 1 9 , 1 2 3 — 1 2 5 451, 480, Haras Jurta 215 210 231, 245. 417. К 119. Kaczka . 283 Kadź 214 Kafle 420 Kalevala 440, 441 �602 Kalenica 108 Kaletki Kobierce Kobza 223 Kałym 111 Kałyraan Kamień Koczownicy 103, 98, Kamizela 108, Kanataska Kogut 230 215, 219, 229, 231, 232 przydr. 114, 415, 419, 425, 487—488, Kaptur 365—300 27, Karzełki ujęcie 102, Kategorie 111, Kenir 42, 20, 228 21 ewolucjom Kierzonka faktów nauk etnolog. 311 lingwisl. 46 197 142, Kleszcze 205 Kleszezyny 144. 297, ind. 315 87, 145 117, 224, 308 200, 305 128, 193, 387, Końskie 201 włosie 301 364, 368 442 105, 108, 120, 121, • 126 34. dachu krokwiowa — na sochę — — na pół — ścian — łątkowo-sumikowa na -— w ę g ł o w a Kora — słup 227 127 127 127 132 210 292 84. 214. 223 308 brzozowa 105, 212 227 sochy z ziemią Kopany 226 227 — 126 210 274 351 191—193, 118, Korale stara 189, 281 114, Koraliki 93 269, 373 Konopie Kopy 308 218 Kobieta 295, Kontakt 414 Klechdy Kłącze 212 Kołowrotek slego w a 268 Klasyfikacja 218, 356 311 308 251, wołów 332 Kołowrotek Konstrukcja funkcyjny ewolucyjny Kłódka 215, Kołomyjka Konie 223. 174, wypas 3, Komora 219. 85 niem. Komary 214, 224 281 Komin 45 Kliny 465 Kołysanka 45 30 psycholog, Kierezyja К nop etnolog. 210 38, motyle Kolędy Kołyska bajki porówn. — — 476 291 Kij-samobij Kleć 96 251 129. Kierunek — 95, 300 Kierpce — 88, zjawisk kultur. faktów Kaszubskie Kądziel Kokony Kołodziejstwo 259 387 144 Kołnierz 401 K a r o s > 8 3 — 8 5 , 87, Kartograf, 308 218, Kolektywny 400, 120, 20 •Kohucik> Kollki 88, Karczma 12, Koloniści 490 202 6, Kasza 423, 299 Kapusta Kara 83. 364 -Kogutek. <Kojata» 398 Kapliczka 82, Koczownictwo 123 231 222, Kanibalizm Kapuza 121—122, 195 210, Kapelusz 105 352 (w 107—108, budown.) 111—112 dębowa odwar 214 śliwowa odwar 214 28, 103, �Kora — wiśniowa palmowa Koronka 222, Korzenie 93, Kosa 442, zwierz, — gry Koszula Kosz 292 Książeczki 228, 229, 230, 24:'.. 90. Kożuch 198. 281, 229 339 339 ! 102, wsi .Kula» 219. 224. księżyca 230—231. zmarłych M. 394 332 41, 444—5, - 4 5 , 55, 50, 452, duchowa 482, 36, 331—2, 28 — społeczna — wytwarzająca — przyswajająca — zasadnicza — matriarch. — Rojków -- Rusinów końska Krężel 111 Krokodyle Krokwie Krosna 389 190—198 dwunicielnicowe — czteronicieln. — wielonicieln. Krowy Krój — 90, 190, poncho 212 wężów Królewna «Kryła» Kryza 210 86. 228 szlacht. niemiecka 225 2 4 3 . 272, 275 224 — ludowa 168, 339. 305 — amfor 228 228 144, k u l . 320, —• c z a s z lejów. — - grobów 21, 24, 25 — jamowych pucharów — łużycka 322, 326—328 325—327 dzwon. 321—322 325—328 j — prafińska 320. 323, ! 325. 327 — pomorska 321—5 320—324 • kloszowych I 349 324 - c e r a m . s z n u r . 320, i 125 125 144 210 299 52 99 staropolska 282 218 "Krypity» , podłużne 10, 20, «Kruezene>> j 457, 52 -- b e z p r z y r a m k . 220, Król 213 352—3, 36 patriarch.-pasterska 212 380, 484 332 Krew 457 63 457 Krawiectwo 307 124 Częstochowskiej K u l t u r a m a t e r i a l n a 36, 331—333, 407 jesienna 128 88 Krasnoludki Kręczynka . i ognia H. Kultura 224 201 419 —• o g n i s k a d o m o w e g o 350 214, 223, 405 220 — 308 Krepinki 487, 170 389, słońca , z b ą s k i e 401, 340, 295, 302 szopk. Kult — 210. Krakowiak 44 350 — 300 Krakuska 95, : 1 354 Kozły Księżyc I 227 335 214, 204, wierzeniach) Kukurydza budowu. 120, Kozły Iw Kukiełki wiszące Kowal 34, 320 248, ludowe Książka Kształty 190 w w i e r z e n i a c h 281, Koiły 98 375 dla owiec w przysłów. 117, 245, Kujawiaki Koszyczek* Kot 408 (mat. bud.) 286 202, ognia 118, pośredn. 43 488 414 Koszary materiałów Krzesanie Krzyż 2 1 3 , 215, 2(H), Krytyka —• — b e z p o ś r e d n . 480 drewn. Kości do 214 390 298 05, 205, Kościółki — odwar lodzie/) 324 �604 Kullnra — unielycka wstęgowa 325—(i 320—322, — rybacka my.śliw. — buszm. I 324 Literatura — 323 Lodownie 69 Loreto — etruska — mahometańska — słowiańska slaroturecka filipińska 322 Lód 388 (bud. podziemne) 112 273 -— f i ń s k o - u g r . 440 — prapolska 330—1 — jugosłowiańskie — rumuńska 247 — węgierskie — węgierska 247. 354, Kumys 1 1 1 , 120, Kurikka» Kuwnyty Kuźnia 356 Ludy 442 — j — 210 turańsko-moiigolskie — i L i 216, Lamówka 216 ł.aeinnicy 102. 1 3 4 — 5 . 137. 3 4 3 . ! 357 308 128, 130—1 Łapki 196, 1 1 3 — 1 1 5 . 200. Łopata do chleba 74, góra 304 )i. 307 M. 246 246 331 78. 82, 86, Łysa 201. 116. 300. 363—4, 390 M zewn. 315—317 — wewn. 315—317 — funkcyjna Magia ludowa 144. 152, 403 — średniowieczna — etnograf, 5, 86, Magiczny 311 338—9. 204 198 366 Łzy 187 myszy 309 — Literatura 175, na Łodzie Łuk 279 302 Lingwistyka 210 Łowiectwo 306 94—95, 330, — Ława Lewiatan 383 leśne Lata 442 109 noga 351 332 107 Lanka Lany 301 ręka Lew Europy L 12, 25, Letry- — Ludność prapolska 440 202, 212, Lewa —• środkowej 332 Lepianka 353 ! Ludożerstwo Lekarz-czarnoksiężiik Lep. 3:48 - słowiańskie 24 Lecznictwo Legendy - - tureckie 99 99 I 245 Aladyna syberyjskie 41 I 230 114 —• o l i w n a Len 41 — 290 383, cywilizowane 28 Lagapis — 387 369 niecywilizowane 219 Lampa 36в, koczujące — «Kytyci» 448 424 rolnicze 414 Kuźnica Lajbyk 426. 357 — - religijne 124 102 285 Ludoznawslwo 244 339 191 węgicr. 291 353 154. 3 2 2 . 132, worek 251, Malarstwo l u d . 369. Malowanie ciała — na szkle Malarze 85 411 ludowi 256, 30 419 487 332, 454 �605 Malowidła *М а л а » Mapa 393, Masło Maść buszm. 448—449, cud. Maska Mięso — 86, Miód Migracje w o ł o s k i e Mazur (taniec) Mądry Maciuś 350 144 411 (bud.) 98, św. Bened. Medycyna lud. 295 Meteoropatologia Meteorotopia 435 336 330 etnologii Metody k r y t y k i mater. ogóln. 5, 32. 153 108, 1 Młot kamienny Młyn 242, 111, Młynarz l Moc lecznicza 380 442 298 465 j Mocz j Monokrćpis 306 127—134, Mordowanie jeńców bajki Morowe 312, 313. 315 powietrze 330 308 funkcjonalne Most — historyczne Motywy alternujące — nagrywania — bajki 4—17, — teralologiczne — węzłowe — psychologiczne Magiczny miecz 25 Metoda zbiorów Metody ustalania faktów — badania ludów etnolog. etnol. do 38, ludoznawstwa lingwistyki etnologiczua 37—39, zboża Miasta spiskie Miecz 114 3, 27, 220, 58 229, 08 — 40, 233 449 28 Ki 11—13, 19, 24 281 210 195 Mnseo d'Etnograf. tlaliana 08 313 28 Mur 17 25—26, 137 Munduwaty 58 39, 16, 21—23, 313 Muchy Muły k u l t u r . 35, 390 Mowa 36 wytwór, Metodologia Miarka 352 materiał Metodyka — etnogr. 139 313—317 — 458 137, 398 317 Mosiężnice 33 339 262 Modemy 34 321, 310—314 414, 1 — 33 33 etnogr. 134—130 105, Morfologia Metody źródeł Mity Moiczki 336, 172 124, I 105 470, 284 Młodogramatycy 355 śląskie 10, 132, Sztuki 305 Mitologia Mleko i 480 j 411 304 , 15. 300 470 Obywał. I 304 Meble lud. 109. 484—485 Miotła 212 drukowania płótna 482, i 116 211, do «Matochy» Medal 363 bawełn. samodz. 103, 107. Kultury Odbudowy Milicja 105 Matryce 280—281, 473—474, 260 Materiał 261, Ministerstwo 268 Matriarchat Mech 454 262 83 Maślnica — M i e s z k a n i a 97, 98, 102, 305 Maślanka — 83 120 111, 200, Mata 74, 135 Etnograf. Siciliano 422 422 M u s e u m N a t i o n a l of C a n a d a 3 5 7 , 367 M u z e a etnograf. — w Aquilei — w Banialuce 407, 421, 424, 130 430 425 �606 Muzea — w w Belgradzie Bialugrudzie — Bishop — Bośni — w — Chorwackie we Florencji — w — Kaszubskie w 455, — Kurpiowskie Łodzi — Mazurskie — w — San 416, Olsztynku Poznaniu Rzeszowie Salem w Nar. 406, 407, 431, Tivoli Toruniu 436 i 375 '• 410 Wałbrzychu 85, 323 387 102. 107. 219, 112. 124. 223 dziecięce 266 dom. 442 geograf. 320 -- bałtyckie -- germańskie 319 — słowiańskie 320 Irackie 319 313 ••- i r a ń s k i e 319 N e o l i t 321, 363 Niecenie ognia 81 287 Niemowlęcia 410 Niemoc 459 Bytomskiej Ziemi Zbąskiej 410 353, 3 5 4 — 3 5 6 . 3 Vi. 470, 483 466 353 Nici 380 120, 213, Niwy Walentego ; Nospy ' Nosiciele Nóż 83, 290 362, 368, 369 211 175. Nomadzi 3,12 306 261 Niewolnicy 412 duszy pępek iw. Nietoperz Ziemi 331 212 368 Nieśmiertelność Wilnie 205, lnu 243 448 Niedźwiedź 455 w Mysz krzemienne — 412 411 w Myśliwstwo — — - 361 Muzykologia obróbki -— z w y c z . 360 Zjedn. Szczecinie w muzyczne Nazwy 425 458 Stanów w do Nawóz 244 Świętokrzyskie 441, 0 381 Skopiu Muzyka 1 114 415 Rzymie w •- 4 417 Martino w Neapolu w — — Nawabka Międzyrzeczu — Górze 419 w 404 r o l n i c z e 419, — - żelazne Jeleniej 108 261 Nawadnianie w - «Skansen» — 412 472 Matejki Pigorini w 295, 149 21 113, Narzędzia 451 im. - w 222, 444. 412 Lublinie — -— w Narzeczeni Ludowej w lnu N a r z e c z a 391, 160, — 105, cudowny Nasienie 443 140, 133 200 Napój 410 — — w 412 473 Kultury 130, stopy N a m i o t 94, 422 Krakowie 222 Nalepa 439 Gliwicach Nadotek Nałożenie 381 Częstochowie Finlandzkie 486 430 427 — Naczótki Nagolennice Cambridge — — N 289 — w i 376—378 i Herceg. Brytyjskie — 431 411 179, 120, 180. 225, 181, 364 486 rasowi 363, 390 58 187 �607 о Obchodzenie pól Obcinanie palca Obertasy 350 Obiekty — kulturalne społeczne Obramka Obrazy na 42 21fi, 218, święte 200 105, Obróbka drzewa — kości Obrus ( ! [ 332 magiczne — pogrzebowe — rodzinne — wojenne — W. 20 Obyjka 215 Oczkur 215 Oddawanie Ofiary z 345 — 331, 405 110. Uli. Ogrody 173, 331 — komina Okno 128. 227. 399. 1 9 7 — 1 9 8 , 212, 229 107. 112, 112. 196. 114. 220. etniczne «Okresanvj. <>Okruhle» prapolskie — ruskie 435 189, 387, 389 172, 169, 225. Osadnicy 323 333 169, Osadnictwo Osiedla 226, 174 172. 116, I Ostrzenie zębów ' O w c e 96. 189, 238 323 55, 283, 56 300 390 190. 201. 193 j Owies : O w o c e 291, 391 i Ozdoby 202—203 198. i Ożóg 84. 331 305 197 210 210 393 Paciorki 124. 3118 • Palma 231, Patka 83 1 Panna młoda I 360 390 i Państwo 174. 354 niemieccy społeez. 173, 331. nawodne Oszczepy 22» Okres dojrzewania młodzieży Okręgi obronne — Owczarnia 390 218, 11 7 105, Okrąglaki 125. 117. 380 290 I 402 314 społeczne kokosowe Osobnik 39:1—399. 81. dachu 355 201, 21, J 201 435 Ognisko Okap Orzechy 332 ze z w i e r z ą t 153, 399 105 Orzeł j młoduehy ludzi 222 308 j 345 197 83, zmarłymi 220. 205 Osady 132, 345 fonologiczne Orczyki ' 400 Odrębanie głowy zmarłemu Odzież nad Oplycze- Orany 273 Odlewnictwo Opieka Ornament 484 132—133 Tygodn. 117, 291 <Oresz» 271 Obuwie zasiewów Opętanie Organizacje 332 l u d o w e 483. — Opalanie Opowieści 332 316 219 Opozycje magiczny Odrzwia Onucki 420 i rogu Obrzędy i 205 kory — 224 127 Onomatopeika 40 301 298 . 40 s z k l e 200, Obręcz orzechowy Oman Oneirokrit etnologiczne — 251 356 Olej 80 39 — — 345 Olbrzymy Olejkarze 115, podziemne 230 102 212, 303 179. �608 Papirok karbowanyj «Рагак» 359 «Рагка» 365, sieci 289 Plan Pasiaki 486 174, 190, 201, 203, 229. 422, Pastwisko 120, Patriarchat 176, 203, Pęcherz 415 306 227, 228, 245, 356 — drelichy j — białe bohaterskie epicznolirycz. 120 403—104 404 — opowiadające iteratywne — wyliczające — Eskimosów indyjskie — religijne Piórka Piosenki Piniari J - 308 196 kultur 253, 255, 87 414 Poezja ludowa 353, M. B. 307 Pogrzeb gliniana 82, j Położnica 285 «Polskę fałdy» strój Południca 305 Położnica 211 j j 47 63 Polowanie 224 220 251, 43 I ] druciarzy za ż o n ę Podpinki Polepa 468 469 346 267—268 szczyt. Polski Pidptatew Pitka 488 85 wróble 153, 247, Podcienia — 404 zakop. 120, 261, 2 6 5 , logicznych 372—37 290 Podania 246, 461 Podział wytworów — ludowe 247, 259, 334, 350, 352, \ — 15, 6 5 , 204, P o d z i a ł metod u s t a l a n i a f a k t ó w etno- 403—404 440, 441, 469, 356 215 212 Podarunek 360 404 — Pług 224, 213, 213 259, — 222, I i — 356 205, czynowate 247 P i e s 24, 8 3 , 94, 258, 261, 3 6 3 . 410, 196—197 Płytoteka 441 24, 85, dziecięce 293 — 423 362 69 196 j ! o b r z ę d . 419, 119, Pierścień Piorun 368 odpryskowe karłowate Płótno 112 Pieczywo 374 Płóciennicy niemowl. Pióro Sacree 327 85 368 Płotew 193, 200, 201, 206, 226, Pieśni — Płazy 228 Pień Cree Płanetnik 242 308 P a z d u r 229, Piec 123, 364 pióra Pępek Bantu — — 423 175 celtyckie Plemiona 356 Pasterze 195—196 — Choctaw 228 213, 245, Pasterstwo Petek 102, Plemię P a s y 8 3 , 215, 391 katastralny Plemiona 234 446 363, 286 Piwnice 339 308 Pawie 345, 41, Piwo 366 Paremiografia Pas Pisanki Pismo P a r k a n y zob. Parzenice 210 Połów ryb Półka 115 Półeczka 289 109 114 431 112 83, 85, 94 , 366—7 223 ludowy 262 403—405, 244. 245 �609 Półsoszki 227 Homo; sąsiedzki! Pomór 293 Poncho 223 Poniedziałek 200 P< p i e l n i c a twarz Popiół 214 85, Poprzecznica ognia Pożywienie — — germańskie -- chińskie — nordyckie 313 226 337 363 201 224. Rapsody 102 228 215 Ręczniki 486 Rękawy 215, Rękawice Religia 40, 42 465 Rańtuch 218, 317 328, 202 358, 362, 269 Przedmioty 483 451, Lud. т. 238 403, w 165 wiosenne 123, Role chłopskie 184, XXXVII 30 398, Rozmowy Iłozwój Rusałki 54, i 359, 207 362 56 gminne 176—179, 186—188 297, w 203, 333, wytworów 304 wierzeniach zwierzał metod Różdżkarz węża 388, 404 Rozmieszczenie 472 164 Przemiana 398 Rośliny chałupniczy ludowy 395, Ropucha obrzęd. 380, etnograficzne Rola 180, 144 Przemysł Relikty Rodzina 180 223 116 399 Roboty 316, i;, Przemył lnu Hispotto Pszczelarstwo — 119 30 Religioznawstwo kosmiczne 293 Prządki 414 229 i kulturowe 23 'Prut 112, 29, 229 Remiń 401 195—197, Pszenica 85 246 Ram 400 101 społeczne Promienie Próg 111. baki 3 3 1 — 2 , 393, 396, 408, Priczyna Prozodia 84, Pułap Katanie 311 400 Prehistoria I'roso Puder 45 25 К 359 niemieckie Prorok 33, rajski Radio pasterska tradycyjne Prolog 312 88 398 głosowe Procesy 309, 316 Pustelnik Prawo starofryzyjskic - 405 335 Prakuliura — mowy Plak 117 magiczne wróżbiarskie Prawa 200 292 Praktyki 339, 203 Psychoiogizm 196. 212 212 338, Psychologia — 345 228 Przymus rolny 289 Pożyczanie iglicowa przysiadkowa Przysłowia 201 Powrósła 292 Przypór 322 111 111. Powrozy chmur <Przepiórka» — 308 Potwory Powała Przepędzanie Przęślica 218. Postronki 453 284, 354 26 etnologicznych wytworu 57 337 147 39 33 �610 Ruskie fałdy Rzemiosło Rzeźba Rybacy 109, Ryby 200, 369, 381, 308 299, Rygiel 367, 370, 477 371, \ Skrzynia 201, Skrzypce 461 391 Rynienka 404 291 zabójstwo Ryż 387, 395 391 Sadownictwo 305 214, germ. Sanie 126, 331 219, I 115 315 Semantyka 311, Siano Siekiera Sieci Sień Sierp Sidła Siła — 291, 261, 96, Sól 123, 105, 110, 111, 279, 282, 287, 302, 22(1, 307, 135 45, 309. 317, 200 prosty tasak212. 213 232, 308 190 228, rybackie Spichlerz i53 408 Synteza etnolog, i Stajnia 191, i .Stan-> 304 228 193, lingwist. 196 Stainmbaumtbeorie 204 Składnia 311—316. s t r u k t u r a l n e 52 52 318 215 245 Spółki 306 Składniki 312 329 S p ó d n i c e 213, 214, 222, 2 3 0 — 2 3 2 , 228 : 301, 210 41, 42. 316, Spodnie 201, 487 303 Spodki 289 funkcjonalne mowy Splot 303 231 349 Soroczkowy 203 S k a r b y u k r y t e 15, 2 0 — 2 8 . 2 5 1 , — Snycerstwo Sosręb magiczna < Siwaki- 230, 292 — 292 nieczysta Sirak 222, Socjologia 390 191—193, 23, 261, Sochor(ka) 312 111, pionowe Siedem 358 104, 195 Snopek I 228 342, 310 tkackie 21, I 202 105, 222 145 Smużki Sobótki 115 193 216, 20, 352 ludowa i Semauteiny Serowczy ludowa kultura 118, 303 303 247 rodzinne Serdak pieśń l.budown.) 116, 223 85 Sąsieki Słupy i 246 Saturnalia Sądy ! 487 293, Slowotwórstwo Smok Saga Sandały 283 Słownictwo 304 Safian Stopce dróg 109, Słowianofilstwo ! Sadze 10, Słowiańska S S a b a t 252, Słońce Słowacka Rytualne 363, 229 Skrzyżowanie dziecięce 366, 375 j 196 Rymy 52 219 S k ó r a 8 5 . 105, 108, 112, 214, 219, 4 i 331, ideologiczne Skarpety 486—7 Rybołówstwo Składniki 3Ó3 ludowa 433, i 223 332, 282 Slalyka — 220 wytworu społeczna Stępica 283 39 58 312 313 244, �611 •Stępa 214 Stodoła Stogi Stół Szczepy 15, 245 — 242 Szczyt 114, Stosy 116, 126, świata Stropy Szkoła Ш — S t r ó j l u d o w y 207, 335, 344, 354, 357, 358, — owczarzy — góralski na szczawnicki mieszczański — jednoohuwi — aitalski 243, 245, — psycholog. 349, 350, — indyjska — łacińska 422, 483 215 Szopa 245 Szram 136, 138 — zespołów Strzała 82, 47, 60, 88, 61 193. 197, 276. piorunowa Strzecha 119, Strzygi paster. 189 424 216 205 216. 218. 220. 223 114, 115 językowy mat. Slinogorz 315 Śpiew bajkow. 23 "Szana- — 125 121. Szałaśniclwo 285. 226. 453 180 295. 122. 181. 189, 306 352 58—59. 61—63 330 349, 419 286 114 Świetlica 193 Św. 14 Pinlr Świtezianka Świnia 98 52—55, wiejskie Świece 119. 200 /rab 251 obrzędowy Świątki 202 Szarańcza zmarli Świątkarz 284 195. zob. 284 Środowisko 210 60, 190, (budowu.! Śpiący 114 Szamaństwo 98, konstrukcja Śnieg Szaman Szatan 418 Szwynkonnyeia — 213. Systematyka Szałasy przcdhistor. ściana 293 212. Szalej cechowa — 297 109 System 247, 462—465, 313—316 Succinum Swaty 246, 390 S u b k u m e n a roln. Sukno 239, 451, 489 — Szurc 223, 424, 306 Stylistyka Surl 210 481—485, j 390 Strzałka 193 ludowa : 301. 208 206 352—354, j 94, 192, i 57 207, 210 Sztuka 53, druc. 105 Szrankar e t n i c z n a 472 wytworów 311 190, Szpilart 11 315 310 85 Szostnok 127 315 315 wędrówek Szminka 235 130, — funkcjonalna Szlaki baśni 332 etnopsychol. 234, 138 wojskowy Struktura 412, Spiszu — 227 348, 220 — — 225, 345, 280 98 176 Szewstwo 345 U l 247, (bud.) Szeregówka 201 sobótkowe Strony negrów koczownicze 258. 147 261, 289, 363 39' �612 j T Tabak Tabliczki Trach isniok) Tradycje 220 drewn. Tragarz 381 200, 29, 4-12 Transformacja słowa 5, 442 Traperstwo — przez dotyk — związane 5, — ze 5 z życiem grup spożywaniem z istotami — w — płciowe nadprzyrodz. spojrzeniu Taniec 317 179. 5 Trucizna 5 304, 353, 308. 401, 407, 483 Tanir Targi 201, (klej) Technika 224. 375 ludowa 214, 223, skrzyń l/boża 368 Udostępnienie terenowej w region. Ul części językoznawstwa mowy — magicystyczna — 311 309. 310. 233 441 212, 332 Tkaniny 212, 451, 464, 88 215, 99, 370 308 103—108, oczy 9, 120 weselne 115 359 10. pieśni na Uzbrojenie lewej nogi 205, 308 Viltotta> 403 płytach W 220 «Waga» j Wagi -124 308 Utrwalenie j 189. 260 V 220 184, 367 238, 89 melalowe 369 486 181, 390 krakowska Gonorara Uzda semantyczny Totemizm 485. 332 skórzane 190, Urwasi 230 Tkactwo Toporki roli Uroczystości — 44 35-1 177, 257—8, zboża Uroezne 211 43 4 108 251, Uprząż 317 423. 34, etniczne 174, (drzewa) Urasa etnograficzne Totemy 315. 135 słowiańsko-bałtyckie Tokar.stwo 351 102, Uprawa — 225, 297, Upiory 12 42 Terytoria 224 Upas 257 345, materiał. rolny 203, Ułus 269 — Torby 465 276 śmierci kultury Układ 340 211, 203 Ugrupowania 44 elnogr. grup s p o ł e c z n y c h Tkanka 155 231 28 Ugory obrzędów <Tisa» 142, 224, 201 367, Ubiory ludowe 354 225 mater. karolińska Ton Tytoń 204 słowińskie Teoria 222, 223, pracy Tematyka — Typy 381 zbierania Teksty 215, 216, Tatuowanie — Twórczość 391 164, Tasak — Trzcina j j 229 U 190, Tasiemka — • j 203, 297 215 Tarcza — 204 Tropika Tybety 295 83, Tratwy 316, .") Talizmany 9 Trójpolówka 5 405 367 5 społ. potraw 336, 229 — Tabu 289 ludowe 308 i odważniki 388 139, 374 141. 332 �613 Walki gladiatorskie Warsztaty 8-mio Warianty 4, Wąż 289, 282, Wątki — 13—17, 290, 22, Widły 213 28 297, podaniowe rumuńskie Wieszadła 400 nicielnic, 303—306 116 246 Wioślarstwo 366 Wilk 289 6, 2 8 3 , Wilkołak 251 251, Wiklina 352 257, 105, — 'Węgierskie 352 Włócznia 137, — historyczne Wodnica 145 — Lenorowe Wątek 251 251, 5—17, 259 20, — jednorodny 23, 24 Wódka 167 Wojsko św. Woły 20 96, 20 Worek -- wieloczłonowy 30 Wozownia •- fragmentaryczny — epizodyczny Wiązanie gospodarza Wbijanie Węgiel Wóz 22 pala w na obłap 228 Węgierskie bajki lud. WeltentheorieW o r t i ty > Wesele — 357 podhal 465 465 132. 133 Wróble prosa Wróżby 293, i Wspólna pracy — Wtorek Wieniec Wielkie tkanka 341, Wierzbowa I 345 372 rama lud. niwowa Wieś wielkopolska zob. Wielodrożnica -- luźna zwarła zębów 280. 422. (ielange 238. Wypas wołów 181 181 — jednodworcza — podhalańska 187 225 233 451. kolekt. indywidua). 313 garncarskie ślusarskie 416 — kowalskie 416 snycerskie 416 — z rogu 419 423 Wyrocznia 127 Wysysanie krwi 88 Wyszycia na Wytwory składane — 201 202 Wyroby — 486 305 Wyrazy . — i 181 łańcuchowa 175 242 — 366 345, czarownic — ł 12 llur 107, j .121 — 222 Wybijanie Wylot 396 335 281 I 105 273. Wieś Wieś 225 90 210 Wycinanki leczenie Wierzenia Wicie ; 304 Wielkanoc kobiet Wybijauki 293 zob. 158 pochówek ! Wiedźma 212 109, Wspólny ; 391 298 336 [ 308 ibrońl 193 lepizodyl 205 10, i ruskie 192. Wstawki Wianek Wiatrówka 423 j Wiadra Wiatr 196 słowackie wjazd. Wschód i węzełek 205 192, Wrzeciono 312 271 363 364 Wrota 210 opoczyńskie Węzeł 260 201, procesyjne Wpływy grób Jadwigi 200, Wozy 30 119 138 189, •— n i e j e d n o r o d n y 261 116. składowe kożuchach 53 52. 354 53 35(5 �614 Wytwór}' k u l t u r o w e -Hi — społeczne 48, — podtrzymujące — podtrzymane Zdobnictwo 50 52, 53 d u c h o w e 50, 51, — u s t r o j o w e 51, — kulturowe 54 54 54 41 Wywracanie dziewek 346 273, Zabijanie 276, Zabytki — 404, niemowląt Z a b o b o n y 133, 152, 422 87 153, 349, s z t u k i l u d . 406, 407 artyst. O r a w y Zagadki 355, 176 405 Zagata 99 Zagroda 60, 175, 181, 190, 192, 5 podtrzymujące — współdziałające — umożliwiające — potrzebujące — wytwór, — zdaniowe 29 drewniany ślepy Zamki Zapaska 213, Zapiąstki Zasuwy 221—223, 249 229 197 Zaślubiny z umarłym Zauroczenie Zawiasy Zawód 217, 397 wenecki 326 «Zimberka» 210 Zielone Św. 197 345 229, 210 Zbieracze 73, 298 111, 102, Ziemniaki 346, Zioła 288 — 284, lecznicze 107, 45 8 73 p i e ś n i lud. — ornamentów — Barbiego 44, włoskich 402 chorwackich 405 433 306 374 wdów kurkiem po duchy — moce — oczy 399, 401 396 dyngusie 285 295 308 Złotogłowiec Złote runo Złoto 387 303 127 332 wytworach 8, 9, 251, szczepowy mowy 85 315 Zrąb (konstrukcja) na obłap — na rybi ogon — na słup 193 — na zamek — na węgeł 27 Zwierzęta Zdania 314 — opętane 56 257 — Zbójcy 174 391 starych rodziców Znak 331 325 98, Znaki Zbieranie fonograficzne 325 45 Ziemia Zmory 260 Zbieractwo 321, 53 53 czarodziejski Zmiany' w 205, 64, 60 52, Zielnik Złotnictwo 308 wędrowny 63, 314 — Złe 282 220, 60, 60 kultur. prasłowiański Z 342 197 zaklęte 457 55, 60 52, — — dawania chleba Zbiór wytwarzające — Zgładzanie sakralne Zamek Ząb — Zioła święcone 415 Zakazy — 379 352 Zachodnia strona 354, Zespół etniczny protobałtycki Z Zabawy 333, 232 53 W y t w o r y m a t e r i a l n e 47, 48, 51, — 234, Z e s p o ł y k u l t u r o w e 52, 196 196 196 196—7 pociągowe 291 364 465 �615 Zwierzęta w baśni Zwyczaje ludowe 19, 24 | 68, 2 7 3 , 354, 3 9 7 krakowskim trzebież 103—107, — rolnicze w Żłoby 118 — doroczne 435 Żmija 281, — narodzin 365 Żniwa 207, — weselne — pogrzebowe 346 435 — chińskie — sycylijskie Żarna 396 Życie 422 342 229 116, 119, 120, 201, górach 258, 259 303 345 śpiący w 210 osiadłe 98 — k o c z o w n i c z e p a s t . 120, — pozagrobowe Żydowska 305 203, 301 •Żupany» 358 2 8 2 , 297, 300, 246, 345 Żołnierze Ż Żaba 341, Żarowa Żerdzie Żyto sztuka 202 Żywica 296, 351 189 402 l u d o w a 472 �INDEKS CZASOPISM I WYDAWNICTW Annates Lateran. Anthropos j 351 393 Archivio di antropologia criminale Izwestja per l'antropol. Biblioteka wiedzy Biblioteca delie sicil. e etnol. muzealnej tradizioni 361 : 409 j popolari i 422 Bolletino dcl Comitato internaz. per dei m e t o d i e per la | s i n t e z i i n a n t r o p o l . u g e n i c a et b i o logia j 361 di p a l e o n t o l o g i a ital. Catalogo delie Etnografia italiana Mostra di 361 423 za zgodovino in narodopisje Etnografskie istrazivanja 427, 426, «Etnologija-> Folklore 435 ! 432 j Fellows-Cominuniat. Glas Narodo znavstvene — 130 Zemaljskog Hereegow. Skopskog 271 Muzeja u Bośni 430 naućnog Etnografskog 431 Gryfia 439 radne zajezd- 427 «Gnomon» i słowiański Lud 136, Mai. Anlr. Muzeja u 431 Beogradu Imp. 173, 477 195, 282, 334, Arch, 281 468 409, 449, i E t n o g r . 223. 471 449, 477 357 Matica Slovenska 51, 352 Matice h r v a l s k a 427, 433 f. des G c s c h . u. Wissen- Judenlums d. 132 Naturforsch. Gesell- 394 karaimska Narodopisny Pamiętnik ryków Sbornik literacki Pamiętnik V. 351, powsz. Polsk. 352 159 Zjazdu Histo­ 172 Polski Słownik Polski Atlas P r z e s i e d l e ń c z y 472, Biograficzny 151 473, Atlas 471. 473. 476 Polski drustva Otd. 101 Materiały świetlicowe Myśl 433 (•Etnolog-. — Lud schaft grade Sibir. muzykolog. Mitteilungen i Banjaluce 440 schaft 357 w K r o n i k a m . P o z n a n i a 159, 178, Monatschrift 426 Donaueuropa 434 Muz. Obszcz. Koliseuti 473, Bolletino Casopis Wost. Rusk. Kwartalnik lunificazione Glasnik enciklopedija Hrvatsk. 431 361 Archivio nice Hrvatske Izdanja Etnograf. 448, 476—480 Poradnik Muzyczny Prace Instytutu Prace Etnologiczne 461 Zachodu. 309, 330 479 �617 Prace i Materiały Etnograf. Przyjaciel Ludu Publikacje Publikacje lulu Razze u Zagrebu Bishop Seminara Museum w Hono­ e popole delia 301 u. Yorar- 394 di Boczniki terra Versuche anlropol. 301, 302 291, 303, 477 Zeitschrift 271—272, Wissenschaftl. im War- 270 Zeitschrift Imp. Busk. f. Geogr. Polen Obszcz. 101 Zaranie Śląskie Zbornik za juźn. 440 narodni Slav. Zbornik L a t e r a n e ń s k i e 357 223 282, Wissenschaftl. Zapiski Religiongeschtl. Bivista 190, 155, teland 427 378 beiten Wierchy Wisła Etnolośkogo vencilisla 472 143—145 427, hrvatsk. zivot i obieeaje 433 narodu, popievaka 433 Sbornik Slov. Sbornik Slov. Nar. Muzea Muzealn. 352 Muzeja gradu Koprivnica 437 351 Zbiór Schemat ślu diecezji gr. k a t . w Przemy­ 170 Srpski Studia s l o g a 428, Fennica Suomen-Museo Cecilija Słownik Tygodnik Virittojii zbornik geogr. 437 439 439 174. 288 Zeitschrift l'. schaft. 393 Zeitschrift 181, 147 188 antropoł. kraj. 272 Zeitschrift 428 Literacki 439 429, 430 w i a d o m o ś c i do 477 Ziemia etnograf, Scljacka Svela Zbornik Spolećnosli schalt Zeitschrift Ziwaja vergl. Reehtwissen- l'. V o l k s k u n d e der der f. P. P o s e n 272 Vdlkerkunde Starina 402 hislorisrlien 101 421 Gesell �INDEKS TOWARZYSTW I ZAKŁADÓW NAUKOWYCH American tcs Council Akademia i of I earned Soci- — Polskie 476, 376 Jugosłowiańska Szluk — Nauk Tow. zob. Towarz. Fińskiej — 466, 476, 480, 482, Cercie linguistique Ojczystego National 484 de — Pragę 471, 439 — Antropol. Un iwers. Bzymsk. 361 Neapolit. 472, 361 - Bałtycki 450, — Badania S z t u k i L u d o w e j 462, — Folklorystyczny — Folkloru — Filmowy — Hungarystyczny Służb} -- Ś l ą s k i 4 4 3 , 456, — Zachodnio — Włoski — Smithsonian •- VolkspoIHisches Ludoznawcze 309, 472 Fińsko-Ugryjskie -— E t n o l o g i c z n c w 439 Skopiu — Ludoznawcze Fińskie — Starożytności 439 — 470, 472 Region. Nauk Ziemi 432 440 32 Rzeszowskiej 418 The 439 Social Research Council 376 Etnolog. 361 355 Wyższa 421 Słow. Antropolog. 474 361 Institut 362, 365, I n s t . 236, I'm. im 386 266 445 Wartheland 276 Królewska Akad. Muzyczna w Uniwersytety 473, Akademia Szkoła 469 453 477 — Histor. G e s e l l s c h . 436 376 426 Społecznej Słoweńska 434, 439 Council W ł o s k i e Tow. Antropol. Mazurski - Serbska Języka Research -- P r z y j a c i ó ł 341 — — Polska 489 Fińskiego — r Literatury 314 Towai'zyslwo Uniw, 484 462— Umiejętności Akademia Instytut 444, 482, 439 427 C e n t r a l n y I n s t y t u t K u l t u r y 406, Fińska Ludoznawcze P . T . L . 478, Akad. Nauk 430 i Sztuk — Roloński 360 — Fiński Turku — Florencki — Jana — Katolicki — Kopernika w — Ludowy — Messyński w Kazimierza —- Ł ó d z k i — 439 360 466 Lubelski w r Toruniu Brusie 361 451 Mediolański 360 453 454 Lodzi �619 Uniwersytet w M. Lublinie — Rzymski — Warszawski — Wiejski — Wrocławski С.-Skłodowskiej Zakłady 455, 448 Zakład 360 l niw. Wrocł. Muzykologiczny Un. P. 458, 407, 408. 466—468 469 w Etnografii 469 Nietążkowie 349 Związek Muzeów w Polsce 474 468 Zbiory Zakłady — Etnografii w — -, Lublinie - Uniw. s i E t n o l o g i i l'. — 448 Łódzkiego U. M. K . 454 451 M . C . S. — Lorii — Poznańskie Bastogi — Cichowiczów — Sztuki 412 423 244 244 Ludowej Muz. Kult. i Szt. �SPIS RYCIN Buszmen Obrazy 70 na Rysunki Stary Łata skałach Buszmen 80 i rozniecający ze szczepu ogień w Jurta wewnątrz zimie Przekrój 110 poziomy jurty jurty Ryszard drzeworytu Sień 191 Plan budynku Piec 191 Plan domu Oblew 116 Wincenty, wedlu; lól gospod. 191 z piwnicą 191 jednohiidynkowa Piwnica z kamieni z balkonikiem dom przez 199 Powała 199 Konstr. dachu Konstr. dachu krokw. podłużna Krikwa 199 199 płatów 19.1 na stolce < 199 199 — Tanir» 217 Skrzynka druciarska na gorset — chołośni — lajbyka 217 męskiej 217 lalisla 217 217 drukowana ze Gorset smużkami z angliji kami 217 217 drukowana Spódnica 217 217 iarbiarskie koszuli Gaździna 199 Piec z okapem 196 baniem • 199 Zapaska 191 z 199 199 Kohucik» 194 i pazdurem gospod. krokw. Kłódka Kicpinka 191 bud. 199 Koszula 194 szczytowa Papereczka 191 194 polnych Dach z koszyczkiem Ptatew Przekrój Priczyna Krój czworoboczna Ściana 199 199 Motywy 191 Zagroda Siary 199 Ozdoby 191 199 199 Bant Zagroda Dach j 116 119 Berwiński Dom j 113 podłużny Elbelen Szpinka Rygiel 107 gliną 199 Rzeźba 82 ' 106. Jurta Popid 82 Bakalahari 101 Kałyman oblepiony Tragarz Stolec Buszmeni Plan 77 81 Buszmeni 199 Worek Buszmenów Ponton lrasa 76 221 221 221 221 w c z e p c u , k o s z u l i ze i gorsecie zupin. (iazda w Ił u n i a długa krótkiej 223 huńce 221 221 smuż­ �621 Siedniiogiowiec rylu rogaty, wg. drzewo- 279 Smoczy kamień, Stepica, wg. drzewor. 282 d r z e w o r . 283 R - ^ p d k i e w - s a m i c a . w g . d r z e w o r . 281 Śmierć, grzesznika, wg. Bestie cztery, wg. Magnes, wg. Gagatek, Czart, Żniwa, drzewor. drzewor. wg. wg. drzewor. Ludzie ze smrodliwą Oman. wg. 'Tablica Mapa wargą, według 290 j 297 298 Łowienie drzewor. 301 do Świat Czwórka msza 308 wg. drzewor. drzew. piekieł czarownic Czarna 300 części zrębu krzyże, figury I V . 217 kapliczki, 491 katastr. Mapa, 177 Wody rekonstr. gruntów w 183 pierwotn. Białej podziału Wodzie Mapa szlaku druciarzy Mapa świata 287 185 208 Mapa o c a l a ł y c h w woj. pomorsk, 299 Strącenie górnej 199 Mapa Białej w g . d r z e w o r . 29.5 i wg. kon­ Mapy wg. drzewor. ptaków, bud. przez Przekrój przydrożne drzewor. wg i dach 293 drzewor. Lewiatan strukcji; i 191 piwnice 290 drzewor. Talarów, j 'Tabela: R y b a c z k i g d a ń s k i e , wg. Żony III. | Postrach d e m o n ó w , Żabi k a m i e ń , 'Tablica j 294 wg. | zagród Zagrody, 292 Smok, Bursztyn, 11. 286 j 287 I. Plany 291 drzewor. drzewor. Tablica 'Tablica 288 wg. d r z e w o r . wg. drzewor. drzewor. | : pliczek 1945 300 Mapa 301 489 zniszczonych przez. 303 Niemców przydr. 304 Mapa i i w nowo figur 490 ka­ i f i g u r p r z y d r . w 1. 1 9 3 9 — 1. w woj. pomorsk. kapliczek 1939—-145 zbudowanych przydr. w 1. i figur 488 kaplic 1945—1947 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc92699139f43c752958db7a0af4be50.pdf 69ff2cd21fafad33037f10b36e4b9cbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4767 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.625-627 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i t' / ( SPIS RZECZY Sir. I. R o z p г a w у Krzyżanowski Poniatowski \j S t o p a Julian, Roman, Chodzidło Fakty Archaizm 3 etnologiczne i metody ich kultury badań 32 buszmeńskiej 09 Teofil, Mieszkanie u J a k u t ó w Ganszyniec Zofia, Fischer Morfologia bajki Stanisław, Adam, 97 Noszenie jednego buta w starożytności 127 Ryszard Wincenty Berwiński Reinfuss Roman, skiej na Próba charakterystyki podstawie n i e k t ó r y c h ,Jitelmachowska Bożena, 141 etnograficznej elementów Etnografia Rusi Szlachtow- kultury materialnej Wielkopolski w planowaniu . . mieckim Seweryn Kit) nie­ 236 Tadeusz, Ikonografia etnograficzna 277 II. R e c e n z j e i s p r a w o z d a n i a Milewski Tadeusz, Zarys zykoznawstwa Eehr-Spławiński fan Pigoń językoznawstwa (Władysław Tadeusz, Cz. I. Teoria ję­ O pochodzeniu 309 i praojczyżnie Słowian (Ste­ Nosek) Stanisław, Kostrzewski 319 Główne Józef, problemy Kultura Aleksandrowicz skiej Zajączkowski mów Julian, iTadeusz trockich Z. świat zagadnień (Józef Gajek) . . (Józef Etnografia i Stefan Noseki 330 334 Gajek) współczesnej bioklimatyki lekar­ Stryjeńska, 330 Przysłowia, powiedzenia i formułki Karai­ C-ajekl w 338 produkcji filmu Polish Peasants polskiego Costumes 340 (Agnieszka Do­ browolska! Jagła Michał, (T. Chłopska 329 (Józef Seweryn) Włodzimierz, Reinfuss Roman, Т., Z literatury ludowej prapolska Pigoń Stanisław, Z Komborni w Seweryn ogólnego. Kuraszkiewiczi 348 kultura — uwagi nad krzepnącą kulturą S.) B e y c h m a n Jan, Z nowszej literatury etnograficznej s ł o w a c k i e j wsi 349 350 �623 Str. Reychman Bulanda Jan, Literatura E . , Sprawozdanie etnograficzna węgierska z «Annales roczników z lat 1939—1944 Laterauensb za . . lata 1839—1946 Schulien P. 357 M., Sprawozdanie grafii podczas Carl Whiting z ruchu naukowego w dziedzinie etno­ w o j n y we W ł o s z e c h Bishop, The beginnings 360 of civilization in Eastern Asia ( J . D.) 362 A l e ś HrdliOka, The E s k i m o c h i l d (J. P.) Diamond Jennes, P. H . B u c k — 365 Canadas Indian problems Frances Densmore, T h e study (Tadeusz of I n d i a n m u s i c Brajerski) 367 ( J . D.) Hiroa Te Rangi, An Introduction to 372 Polynesian Anthro­ pology ( E . B u l a n d a , Т. J.) 376 A l f r e d Metraux, E a s t e r I s l a n d (J. D.j H e r b e r t W. 380 K r i e g e r , P e o p l e s of t h e P h i l i p p i n e s Johannes 353 Marringer, Menschenopfer im (J. D.l 386 Bestalungsbrauch Alteuropas (Leon llalban) 393 Vittorio Santoli, Die S a m m l u n g B a r b i italienischcr V o l k s l i e d e r (G. F r e n klowa) 402 III. S p r a w y Uchwały konferencji kopanem 5—9 zabytków Uchwały XVIII 2—3 kultury Zjazdu Centralny Instytut r. d o t y c z ą c e s p r a w y Kultury muzeów i w Za­ ochrony ludowej Związku 406 Muzeów K a z i m i e r z , Stan m u z e ó w H., Muzeum Kowalski w przez w Polsce, odbytego w dniach c z e r w c a 1947 w P o z n a n i u Pietkiewicz Skurpski zwołanej m a j a 1947 muzealne H., 407 etnograficznych <Skansenowskie» Powiatowe Muzeum w w Polsce 11 It .... Olszlynku Regionalne Ziemi Międzyrzeckiej Międzyrzeczu 410 Kotula Franciszek, Muzeum Miasta Rzeszowa Skurpski H,, Muzeum Frenklowa Giza, 409 412 Mazurskie 418 Iwojewódzkiel Muzea etnograficzne w Olsztynie 419 we W ł o s z e c h 421 IV. К r o ii i k a Gavazzi Milovan, Ludoznawslwo Haltsonen Sulo, Przegląd badań w Jugosławii (1939—1947| ludoznawczych w Finlandii 130 po roku 1939 Sprawozdanie Uniw. Ш z działalności Seminarium Etnologii i Etnografii Jag. w K r a k o w i e od 1925—1935 oraz od Słowian 1915—1947 .... 443 �621 S,r. Delimat Tadeusz, i etnologii Ь z działalności Zakładu etnografii Uniwersytetu im. M. C. S k ł o d o w s k i e j w L u b l i n i e za rok akademicki .Świątkowska Sprawozdanie Ш6/47 Jadwiga, 448 Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnogra- f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o z a o k r e s o d 1 I V 1945 do 1 I V 1947 Stelmachowska В., Sprawozdanie z działalności Zakładu . . i E t n o g r a f i i U . M . K . w P o z n a n i u z a r. 1946/47 Reinfuss Roman. Zakład Sobieski Marian. Etnologii Uniwersytetu 454 Wrocławskiego .... 458 462 Antonina, Archiwum Fonograficzne 455 Opieka nad sztuką l u d o w ą w działalności Centralnego Instytutu Kultury Woroczyńska Zachodnie 451 Etnologii Stan badań w zakresie w Poznaniu etnografii muzycznej w Polsce 466 Wyciąg z protokołu z ХХШ Walnego Zgromadzenia P. T . L 470 Т . I ) . , W y c i ą g ze s p r a w o z d a n i a z k o n f e r e n c j i n a u k o w e j P . T . L . w s p r a ­ wie Polskiego Atlasu Etnograficznego Uchwały Konferencji przez w sprawie Centralny Instytut Pietkiewicz Kazimierz. Pietkiewicz Kazimierz, sztuki Kultury Wystawa sztuki Zniszczenia w i 476 kultury 5—9 maja ludowej 1947 w zwołanej Zakopanem ludowej architekturze ludowej w woj. pomorskim Wykaz książek Statut 487 nabytych p r z e z I*. 4". L . w d r o d z e wymiany 492 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Bilans Pol. Tow. 481 484 Ludoznawczego w L u b l i n i e z r. 1946 519 na 1 I 1947 . . 532 Nekrolog 534 Resume 537 Indeks nazwisk 575 Indeks n a z w e1no-geograficznych 585 Indeks 597 rzeczowy �INDEX i. Str. Krzyżanowski Poniatowski Stopa Julian, Morphology Stanislaus, Roman, Ethnological Archaism -Chodź idło Teophilus, of of the lale facts and Bushman Yakoot 3 methods Adam, Heinl'uss their study Culture 97 in the Antiquity .... Richard-Vincent Berwiński R o m a n , E s s a y of the b a s i s Stelmachowska of Great Szlachlorian Ruthenia material Polands on culture ethnography 160 planned by Ger­ mans Seweryn 236 Thaddaeus, Ethnographical Iconography I I . C r i l i cy s m a n d Niilewski Thaddaeus, Philology fStephen Pigoń Thaddaeus, Origin Problems Ancient .Stanislaus. F r o m Aleksandrowicz Philology P a r t and I Theory of 309 Pre-Satherland of Polish popular of the Culture Problems of I Joseph literature (Stephen K o n v b o r n i a into the w i d e Julian, iThaddaeus raims General Slavs 31» Chief Joseph, Zajączkowski of Reports Nosek I Stanislaus, Kostrzewski Outline 277 (Ladislaus Kuraszkiewicz) Łehr-Spławiński Pigoń Nosek) world Modern Gajek i medical I Joseph Roman, Gajek) Seweryn Thaddaeus, Z. 336 sayings and formula of Troki Ka33* in the Stryjeńska, production Polish of peasants the Polish film costume |Agnes Village culture Dobrowolska! Michael, Peasant (T. Reychman Lad, T. X X X V I I 340 348 culture. R e m a r k s on soldifying *w T.) John, Recent 334 Bioclimatic Gajek) Ethnography 32W 330 I Joseph Seweryn) Vlodimir. Proverbs, Reinfuss Jagła 127 141 a c h a r a c t r i s t i c of c e r t a i n e l e m e n t s of Bożena, 32 09 dwelling G a n s z y n i e c S o p h i a , T h e w e a r i n g of a s i n g l e s h o e Fischer of Slovak ethnographical literature 35« 40 �626 Str Reychman John. Hungarian ethnographical litrcature in the Years 193!)— И Ш Bulanda 353 E . . Report from the: «Annates S c h u l i e n P . M . , R e p o r t on t h e s c i e n t i f i c domain d u r i n g the Carl Whiting Ales llnllicka, i.l. Bishop. war Ihe in L a t e r a n e n s i *, Y e a r s m o v e m e n t in t h e beginning 360 of civilization in Eastern Esquiman-chihl | J . D.I 365 Canada's Indian Problems Densmore, The study of Indian (Thaddaeus Music Brajcrskii !J. 372 376 Faster Island (.1. W . K r i e g e r , P e o p l e s of Johannes Marringer, Burial iLeo 367 Antropology Bulandai Metraux, Yittorio . . ( J . D.) P . H . B u c k . H i r o a T e R a n g i . A n I n t r o d u c t i o n to P o l y n e s i a n Herbert Asia 362 The Jennes. Frances 357 ethnographical Italy D.i Diamond Alfred 1839—1945 D.I 380 Ihe P h i l i p i n e s wilh human ( J . D.i sacrifices 386 in Ancient Europe Halbani 393 Sanloli. The Barbi Collection of popular songs IG. Frenklovai 402 III. Muse u m s Resolutions 5—9 al lection Resolutions 2 Ihe C o n f e r e n c e May 3 194 7 t o u c h i n g of the Institute Ihe q u e s t i o n of of of I h e X V I I I [une 1947 Skurpski 11.. S k a n s e n Kowalski П.. C o u n t y in Zakopane and Ihe pro- of r e l i c s o f p o p u l a r c u l t u r e in Meeting of 406 Ihe Society of Museums in Poland Poznań 407 P i e t k i e w i c z C a s i m i r . C o n d i t i o n of e t h n o g r a p h i c a l Kotula C u l t u r e in museums Museum Regional in museums in P o l a n d I I I ) Olsztynek Museum of 412 Ihe p r o v i n c e of Międzyrzec Międzyrzec Francis. Skurpski 116 Museum H.. Massovian Frenklnva 409 in I h e t o w n Museum, of Rzeszów iYoyevodshipi Gizn. E t h n o g r a p h i c a l museums 418 in O l s z t y n 419 in I t a l y 421 IV. С li r o n i c i с fiavazzi Milovan. Haltsonen the Report ou Sulo, year Ethnographical Review of studies ethnographical of Yougo-Slavia researches in 1939—1947 Finland 1939 the a c t i v i t y 430 after 438 of I h e . S e m i n a r y of Slav clhnology a l the .lagel- l o n i a n I ' n i v e r s i t y in C r a c o w f r o m 1925 - 1 9 3 5 a n d f r o m 1 9 4 5 — 1 9 4 7 443 �627 str. ŚDeliman T h a d d a e u s , Tiepori on ethnological blin in 'Świątkowska Institute the term: Hedvige, ethnographical Stelmachowska the at the activily of the ethnographical M. C . S k ł o d o w s k a and University in L u ­ 1946/47 Report 448 on Institute Ihe activily in Ł ó d ź from of the ethnological and 1. I V . 1 9 4 5 — 1 . I V . 1947 В . , R e p o r t on the a c t i v i t y of I h e e t h n o l o g i c a l .. g r a p h i c a l I n s t i t u t e a i I h e U n i v e r s i t y i n P o z n a ń f o r t h e y e a r 1946/47 JU'infuss R o m a n , T h e ethnological 'Sobieski Marien, Protection of I n s t i t u t e at the U n i v e r s i t y i n W r o c ł a w Occidental phonographical popular art in Antonia, Stale the Archives in P o z n a ń activity of the Central of 4(32 elnography .Excerpt from The in Ihe of Researches of the domain of musical 46(5 of a P o l i s h Hie Conference Central in Poland the P r t t l o c o l of I h e X X I I I question .Resolutions Institute Pietkiewicz Casimir, Pietkiewicz Casimir. Damage ethnographical on of General Meeting of t h e P . T . L . Alias 47(i popular all and culture organised Culture E x h i b i t i o n of 5—9 May 1947 in by Zakopane . . popular arl of •Statute of p o p u l a r a r c h i t e c t u r e i n the Pomeranian 487 books acquized of Balance the of 1946 the Polish Polish in e x c h a n g e by Hie P . Т . 1 492 E t h n o g r a p h i c a l Society Ethnographical Society 519 in Lublin in the year -1. 1. 194 7 532 -Necrology , 534 'Summary index of Index of Judex of 481 484 Voyevodship Index 454 455 458 Institute Culture AVoroczynska 451 and ethno­ 537 names clhnogcographical .... , 575 names 585 subjects 597 40' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02607fb3a4e8928875cdd8f8e402da01.pdf ce0728dd3847cfb703a00e7709e12f39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4764 Title A name given to the resource Nekrolog / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.534-536 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NEKROLOG W nocy z 31 maja na 1 czerwca 1947 r. zginął tragiczną śmiercią ks. W ł a d y s ł a w M a g i e r a, proboszcz w Łętowem, wiceprezes Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Oto kilka szczegółów z jego życia: Urodził się dnia 3 stycznia 1907 r. w Kozach, w powiecie Biała Krakowska. Ukończywszy gimnazjum im. Adama Asnyka w Białej, wstąpił do seminarium duchownego w Krakowie. W roku 1929 otrzymał święcenia kapłańskie. Etapami jego pracy jako w i ­ kariusza były Spytkowice koło Chabówki, Poronin, Mucharz, W i ­ śniowa, nareszcie Mszana Dolna, skąd w 1941 r. objął probostwo w niedalekim Łętowem w miejsce wywiezionego do Dachau ks. Krzewskiego. Śp. ks. Wł. Magiera miał zamiłowanie do historii. Ta skłon­ ność towarzyszyła mu w ciągu całej pracy duszpasterskiej i wy­ rażała się w interesowaniu się przeszłością tych miejscowości, w których wypadło mu pracować. Zbierał więc stare dokumenty, ordery, oznaki wojskowe, notował wypadki przez tradycję lokalną przekazane, zbierał wiadomości o miejscach zgonu żołnierzy z Łętowego, badał starodawność nazwisk chłopskich w Łętowem. Za­ miłowanie do historii zetknęło go z ludoznawstwem. Toteż gdy w Mszanie Dolnej powstało Koło Tow. Ludoznawczego, ks. Ma­ giera zgłosił się na członka. Za przedmiot pracy ludoznawczej obrał sobie toponomastykę. Materiał zebrany wśród ludu porząd­ kował umiejętnie i kontrolował, porównując formy nazw przez lud podawane z nazwami w urzędzie katastralnym i hipotecz­ nym. Budziła ta praca ogromne zaciekawienie chłopów, a nawel urzędników. «Na co on to robi?» — pytali się jedni drugich. Ale r �535 jeszcze więcej zaintrygował proboszcz parafian, gdy chodząc po kolędzie zapytywał ich: «A nie macie też tu w chałupie jakich starych dokumentów?* W ten sposób odnalazł ks. Magiera 16 rę­ kopisów z X V I I I wieku, zawierających już to testamenty i zapisy przedślubne, już to rozporządzenia władzy patrymonialnej. Gdy dnia 3 lutego 1947 r. Koło Tow. Ludoznawczego w Mszanie Dol­ nej przekształciło się na Oddział, ks. Wł. Magiera został jedno­ myślnie, wybrany wiceprezesem Oddziału. Niezawodnie przysłużyłby się nauce swoją mrówczą, a en­ tuzjastyczną pracą, gdyby nie przedwczesna śmierć z ręki zdzi­ czałych po wojnie mętów społecznych. Cześć Jego pamięci. S. Flizak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/453f3cd26b944e8f12f24fccef7939ad.pdf ba41303fb58eaf0e6f0f04a9261eaf15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4762 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.406-429 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWY MUZEALNE UCHWAŁY KONFERENCJI ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY W ZAKOPANEM 5—9 MAJA 1947 R.,DOTYCZĄCE SPRAWY MUZEÓW T O C H R OMY ZABYTKÓW KULTURY LUDOWEJ W związku z referatami dra Gerarda Ciołka, «Podstawy re­ gionalnego planowania wsi» oraz dr Marii Frankowskiej, «Muzea regionalne*, wygłoszonymi na konferencji, zwołanej przez Cen­ tralny Instytut Kultury w Zakopanem, powzięto następujące uchwały: Nowobudująca się lub przeobrażająca się wieś polska, na­ wet w bardzo zmienionych warunkach gospodarczych i społecz­ nych nie może oderwać się od właściwości przyrodzonych terenu, na którym powstaje lub powstała. Tym samym nie może i nie powinna wyzbyć się przez sche­ matyczną normalizację form i materiałów budowlanych, przez szablon form osadniczych tych cech regionalnych, które stanowią o jej oryginalnej odrębności i które, jako wartości nieprzemija­ jące, stanowią istotną część kultury narodowej. Zabytki budownictwa wiejskiego wszelkiej kategorii wyróż­ niające się oryginalnością konstrukcji, rzadkością typu lub wa­ lorami plastycznymi, powinny być objęte ochroną przez całe spo­ łeczeństwo, jako pomniki sztuki i kultury ludowej a zarażeń) narodowej. Ochrona powinna zmierzać przede wszystkim do za­ chowania ich w pierwotnym środowisku, z którym tworzą niero­ zerwalną całość. Dla zabytków, które utraciły łączność trwania w terenie powinno się tworzyć muzea pod otwartym niebem o ty- �407 pie skansenowskim, w których mogłyby one służyć dla celów wy­ chowawczych i naukowo-badawczych. Konferencja stwierdza potrzebę jak najszybszego zabezpie­ czenia ważniejszych zabytków budownictwa ludowego w całej Polsce, jak również zorganizowania centralnego muzeum typu skansenowskiego na wolnym powietrzu, dającego przegląd wszyst­ kich ważniejszych typów budownictwa ludowego w Polsce. Uważa się za szkodliwe wykupywanie, unikatów i zabytków sztuki ludowej w celu posługiwania się nimi jako towarem za­ równo w kraju, jak i zagranicą. Natomiast uważa się za konieczne zakup unikatów i zabyt­ ków sztuki ludowej w celu pomieszczenia ich w muzeach, użycia do wystaw propagandowych. n r a Ł iako pomocy w organizowaniu ośrodków wytwórczych. Muzea etnograficzne bez specjalnych uprawnień i możliwo • ści finansowych, a także bez dość licznego i fachowego personelu, nie są w stanie przeprowadzić ani planowej inwentaryzacji za­ bytków kultury, ani zabezpieczenia ich na miejscu. W związku z tym konferencja zwraca się do odnośnych wdadz i instytucji społecznych, aby poparły finansowo wysiłki muzeów w kierunku gromadzenia zagrożonych zabytków, przeprowadzenia prac ba­ dawczych w terenie oraz udostępnienia zbiorów i materiałów sze­ rokim rzeszom. Pożądane jest, aby powiatowi referenci kultury i sztuki oraz inni pracownicy terenowi przeszli odpowiednie przeszkolenie oraz praktykę muzealną. W tym celu pożądane jest zorganizowanie przy muzeach etnograficznych lub przy odpowiednich działach muzeów przymusowych kursów praktycznych i teoretycznych. UCHWAŁY X V I I I ZJAZDU ZWIĄZKU MUZEÓW W POLSCE ODBYTEGO W DNIACH 2—3 CZERWCA BR. W POZNANIU 1. We wszystkich publicznych zbiorach etnograficznych w Polsce należy przeprowadzić jednolitą w formie inwentaryzacje przedmiotów muzealnych w myśl postulatów dr Marii Franków- �408 skiej, zawartych w pracy «Regionalne muzea ludoznawcze w Pol­ sce*. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o zalece­ nie jak najśpieszniejszej inwentaryzacji wszystkich zabytków sztuki ludowej w .zbiorach publicznych, oraz roztoczenie przez M i ­ nisterstwo opieki nad zbiorami prywatnymi z tej dziedziny i za­ bytkami w terenie. 2. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o in­ terwencję u właściwych czynników w celu zaopiekowania się za­ bytkowymi drewnianymi kościółkami w Katowicach, Bytomiu i Chorzowie oraz takimże spichlerzem w Katowicach. 'S. Zjazd stwierdza, że położenie materialne znacznej więk­ szości pracowników muzealnych jest bardzo ciężkie i zwraca się zagadnienia jako ważnego i pilnego. 4. Ze względu na pilną potrzebę utworzenia obejmującego cały teren Polski zespołu muzeów regionalnych, których działal­ ność byłaby sharmonizowana i uzgodniona z działalnością mu­ zeów centralnych, zostaje wyłoniona Komisja Związku Muzeów w Polsce w składzie 7 osób (J przedstawicieli muzeów central­ nych i 2 muzeów regionalnych). Komisji tej Zjazd powierza: a) przygotowanie w możliwie niedługim czasie projektu sieci mu­ zeów regionalnych oraz projektu regulaminu współpracy tych mu­ zeów ze sobą i z muzeami centralnymi, b) złożenie tych projek­ tów do Prezydium Związku, c) poczynienie odpowiednich starań, aby z poparciem Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty mogła być zwołana konferencja, mająca na celu przedy­ skutowanie przygotowanych projektów i powzięcie obowiązujących uchwal. o. Zjazd aprobuje wniosek Zarządu, że w okresie zimowym (grudzień 1947 — styczeń 1948 r.) zostanie zorganizowany w Po­ znaniu przez Związek dwutygodniowy kurs muzeologiczny dla ku­ stoszów muzeów regionalnych, który będzie obejmował wykłady i ćwiczenia praktyczne ze szczególnym uwzględnieniem strony teclmiczno-muzeologicznej, a dotyczyć będzie w pierwszym rzędzie ddedzin prehistorii, etnografii i przyrody. �409 r 6. Związek podejmie wydawnictwo pod nazw ą «Biblioteka Wiedzy Muzealnej». W roku bieżącym zapoczątkowany będzie dział etnograficzny pod redakcją prof. Frankowskiego. 7. Z uwagi na to, że w Krakowie znajdują się duże zbiory etnograficzne, archeologiczne, przyrodnicze i antropologiczne nie posiadające należytych pomieszczeń, Zjazd wyraża przekonanie, że, niezależnie od obecnego ulokowania tych zbiorów, należy już dzisiaj w programie planowania kulturalnego przewidzieć noj właściwsze miejsce, na którym stanąć powinny w przyszłości bu­ dynki obejmujące zbiory powyższe. Zjazd jest zdania, że najod­ powiedniejszym terenem na ten cel jest plac u zbiegu Al. Focha i Alei 3 Maja u wylotu Błoń, na przeciw nowego gmachu MuТо11.гт1 NarodowegG i тг M . L . A U A "tyin л л i а с а się do Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie z prośbą o zarezerwowanie odpo­ wiedniego obszaru na cel powyższy. 8. Zjazd uważa utworzenie w Polsce muzeum na wolnym po­ wietrzu za sprawę pilną. Muzeum takie mogłoby odegrać ogromną rolę społeczno-wychowawczą. Sekcja Muzeów Etnograficznych Związku przepracuje to zagadnienie i wyłoni Komisję, która roz­ patrzy sprawę rezerwatu w Olsztynku (Mazury), przeznaczonego jeszcze przed odzyskaniem tego terenu, na muzeum typu skanse­ nowskiego. STAN MUZEÓW I ZBIORÓW ETNOGRAFICZNYCH W POLSCE (Щ Ponieważ od czasu wydania XXXVI tomu «Ludu» w r. 1946 zaszły pewne zmiany w podziale administracyjnym Państwa, na­ leży w związku z tym w poprzednim naszym wykazie muzeów i zbiorów etnograficznych poczynić pewne poprawki. Ponadto po­ dajemy tutaj nowe dane uzupełniające oraz pewne zmiany w sto­ sunku do ówczesnego stanu. I . Zmiany personalne w obsłudze muzeów : 1) Opole, Muzeum Miejskie — kustosz Józef Obuehowski (poz. 45). 7 �410 2) Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, pod opieką kon­ serwatora wojewódzkiego dra Kłusa (poz. 46). 3) Brzeg n/Odrą, Państwowe Muzeum Miejskie — kustosz Hipolit Stefański (poz. 47). 4) Jelenia Góra, Muzeum im. Matejki — pod opieką ref. Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego (po.z. 48). 5) Wałbrzych, Muzeum Miejskie — pod opieką rf. Kultury i Sztuki (poz. 50). 6) Rabka, Muzeum Regionalne — kustosz ks. Justyn Bu­ landa (poz. 18). 7) Kartuzy, Muzeum Kaszubskie — opieka Woj. Wydziału Kultury i Sztuki (poz. 26). 8) Derłów, Muzeum Regionalne — kustosz Tarnowski (poz. 28). 9) Kielce, Muzeum Świętokrzyskie — kustosz E. Massalski (poz. 3). Ił. Zmiany administracyjne Państwa. Według najnowszego podziału administracyjnego miasto Słupsk (poz. 27) i Derłów (poz. 28) zostało wcielone do woje­ wództwa szczecińskiego. I I I . Uległo likwidacji Muzeum w Drawsku w województwie szczecińskim (poz. 41). IV. Dalszy wykaz; muzeów i zbiorów etnograficznych nieuwzględnionych w poprzednim wykazie. W o j e w ó d z t w o Ś l ą s k o-D ą b r o w s к i e: 1) Chorzów, Muzeum Ziemi Bytomskiej, kustosz Stanisław Wallis. Kultura ludowa: materialna i duchowa, pamiątki miasta Chorzowa i innych gmin ziemi bytomskiej, pamiątki z plebiscytu, powstań śląskich i polskich towarzystw, numizmatyka, pamiątki wydawnicze i druki polskie ze Śląska, przyroda, paleontologia, paleozoologia, archiwum śląskich pieśni ludowych, archiwum teatrów ludowych śląskich. 2) Zabrze, Plac Krakowski 9, Muzeum Miejskie, kierownik Żurawski Kazimierz. Przyroda, prehistoria, sztuka kościelna, h i ­ storia miasta, przemysł i technika, przemysł artystyczny, broń. �411 3) Racibórz, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejski. Sztuka kościelna, mumia egipska. Województwo wrocławskie (Dolno-Śląskie). 4) Ząbkowice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Numizmatyka, militaria, malarstwo ludowe na szkle, malarstwo i rzeźba, dział etnograficzny, biblioteka, kroniki miej­ scowe. 5) Ziębice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejsk. Prehistoria, historia miasta i księstwa ziębickiego, sztuka, etnografia, rzemiosło, jnzyrządy strażackie. Ponadto: 1) w Lądku Zdroju, pow. Bystrzyca w lokalu se­ kretariatu P. P. R. pod opieką sekretarza znajduje się 100 obrazów ludowych malowanych na szkle oraz 10 sztuk mebli ludowych i śląskich (kredensy, skrzynie). - - 2 ) W Sokalówce, gm. Polanica, pow. Kłodzko pod opieką Zarządu Gminnego znajduje się 7 sztuk mebli ludowych śląskich rzeźbionych i malowanych (kredensy i szały- z w. X V I I I ) . W o j e w ó d z t w o g d a ń s к i e. 6) Kwidzyn, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Rzemiosło, sztuka, numizmatyka. 7) Gdynia, Muzeum Miejskie przy Liceum Sztuk Plastycz­ nych. Sztuka ludowa kaszubska. 8) Lębork, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Prehistoria, zbiory różne. Województwo szczecińskie. 9) Szczecin, Muzeum Miejskie, Plac Teatralny, dyr. Lech Krzekotowski. Prehistoria, przyroda, sztuka, malarstw o, rzeźba, grafika, matryce do drukowania płótna. 10) Białogród, Muzeum Powiatowe, opieka ref. Kultury i Sztuki. Sztuka, sztuka kościelna, archeologia, zabytki cechowe, rzemiosło, broń, sztuka stosowana, sztuka ludow'a, historia. T �412 W o j e w ód z t w o w a r s z a w s k i e. 11) Warszawa, Muzeum Kultur Ludowych, dyr. Jan ŻołnaManugiewicz. 12) Warszawa, Zbiory sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki. 13) Łomża, Muzeum Kurpiowskie organizowane przez dra Adama Chętnika. W oj ew ód ztw o pomorskie. 14) Raciążek, pow. włocławski, zbiory etnografii Kujaw pod opieką miejscowego proboszcza. W oj e wó dzl w o łódzkie. 15) Złaków, pow. Łowicz. Zesztki zbiorów po muzeum pod opieką miejscowego proboszcza. W oj ew ód zt w o dawnym kieleckie. lf>) Częstochowa, Muzeum Regionalne, dyr. Kazimierz .Kim. Zbiory regionalne. 17) Muzeum w Łagowie na Ziemi Lubuskiej (w stadium tworzenia się), jako oddział Muzeum Wielkopolskiego, oraz Mu­ zeum Ziemi Zbąskiej w Nowym Tomyślu. W odniesieniu do muzeów na Ziemiach Odzyskanych wy­ siłki Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków idą w kie­ runku upaństwowienia dwu wielkich muzeów we Wrocławiu i Gdańsku kosztem niektórych drobnych muzeów i zbiorów regio­ nalnych, które nie zawsze ze względu na przemieszczenia ludno­ ściowe i zniszczenia wojenne mają rację bytu w ich dawnym i m e J s c l L Kazimierz Pietkiewicz MUZEUM .SKANSENOWSKIE. W OLSZTYNKU Do liczby przeróżnych remanentów poniemieckich zaliczyć należy i zaczątek tzw. «muzeum wiejskiego* (Dorfmuseum), po­ łożonego w Olsztynku, pow. ostródzki, woj. olsztyńskie. Dzie- �413 7 dżictwo to stanowi wśród nabytków pozycję wyjątkową, a ważną przede wszystkim dzięki istnieniu tutaj polskiego czynnika ludo­ wego. • W równej mierze uwzględnić należy również i ten takt, że stanowi ono jedyny u nas przykład realizacji muzeum tego typu na szerszą skalę. Otwierają się tym samym możliwości dalszego rozwoju według naszych rodzimych założeń. Teren «Skansenu» w Olsztynku winien być przez etnografów bezzwłocznie wyko­ rzystany i od nowa zaplanowany. W ten sposób wykazane byłyby naocznie nie tylko nasze zasoby etnograficzne na tym odzyskanym, a polskim terenie, ale również i podejście do tego zagadnienia. Stąd powyższemu planowi patronować winna świeża koncepcja i myśl. która hv z pnmitu n d i a i i a n i ł u dotychczasowe założenia hv łego «Dorfmuseum» w Olsztynku. Stan i zamierzenia tego muzeum przedstawiają się w skró­ cie następująco: Według dotychczas ustalonych danych obszar pod zaprojektowane muzeum wynosił około 40 ha. Teren był wła­ snością miasta. Zbiory poczęto zakładać w latach około 1940 r. Przenoszono tutaj poszczególne obiekty, ze znanego «Freiluftmuseum« przy Prussii w Królewcu'. Akcja ta była zaplanowana na szereg lal. Dzisiejsza rzeczywistość zastała muzeum w pewnej fazie realizacji i to bynajmniej nie bliskiej definitywnego ukoń­ czenia. Stanowi to dla nas jednocześnie mimowolne dobrodziej­ stwo, bo otrzymaliśmy obiekt niepopsuty niemiecką koncepcją. Stwarza to równocześnie pewien określony stan prawny, bo teren jest już częściowo zajęty przez zespoły zagród wiejskich. Myśl niemiecka zmierzała w kierunku wykorzystania «egzotyki» wschodnio-pruskiej, jaką dla Niemca stanowiła etnografia tego terem:. Muzeum to stanowić miało okrasę nieciekawego architektonicznie mauzoleum Hindenburga, tzw. «tannenberskiego», zbudowanego dla zadowolenia germańskiej buty. 1 U p a m i ę t n i a ten fakt dala umieszczona na c h o r ą g i e w c e ko ściółka 1911, k t ó r a jest r o k i e m rozpoczęcia m o n t a ż u zespołu k r ó l e w i e c ­ kiego. Byty one p i e r w s z ą ekspozycją tego typu na terenie ó w c z e s n y c h Niemiec �414 Wśród ocalałych zabudowań wyróżnia się piękny w swej sylwecie wiejski kościółek. Sianowi on odtworzenie ostatniego typowego na obszarze Mazowsza przykładu wiejskiego budow­ nictwa sakralnego. Oryginał jego istnieje we wsi Rychnowo w pow. ostródzkim. Ponadto ż terenu woj. olsztyńskiego istnieje jeszcze parę typów chat oraz kuźnia dworska z pow. pasłęckiego. Dalsze obiekty należą do zwartego zespołu: chata, stodoła, szopa i kurna chata tzw. kleć. Stanowią one cenny i wartościowy mate­ riał dla etnografów. Są to bowiem obiekty wywodzące się z obszaru litewskiego b. Prus Wschodnich. Widać w nich jednak wkład ele­ mentów słowiańskich. Poza etnografią reprezentowana jest tu prehistoria. Należą tu: przekrój kurhanu-grobowca, oraz kilka przykładów grobów skrzynkowych. Dział ten przylega do autentycznego grodziska. Sam teren jest falisty i do pewnego stopnia typowy dla kraj­ obrazu tej polskiej dzielnicy. Od strony północnej przecina go maleńki strumyk Jemioła. Topografia terenu zezwala na przepro­ wadzenie spiętrzeń wodnych a tym samym utworzenie jeziorka, co wiąże się z ewentualnym wyzyskaniem wodospadu. Daje to możliwość uruchomienia młyna, oraz utworzenia pokazu flory wodnej. Zabudowania rozrzucone są na prawie bezdrzewnym ob­ szarze, co wymaga rozplanowania roślinności i zadrzewienia . 2 Nie widzimy tutaj chat polskich, nagminnie tutaj występu­ jących a tak bliskich budownictwu kurpiowskiemu. W zamierze­ niach «Provinzialbaurata», kierującego niniejszą realizacją, nie leżało absolutnie wykazywanie na tym terenie istniejących pol­ skich elementów ludowych. Nasuwa się przeto konieczność umie­ szczenia w tym miejscu typowej chaty mazurskiej z pięknymi szczytowymi podcieniami, występującymi we wschodnich powia­ tach: ełckim, mrągowskim, piskim. Brak tu również chaty cha­ rakterystycznej dla pow. szczycieńskiego, nidzickiego i działdow­ skiego, a posiadającej piękne oszalowania szczytu i bogato profiT - Vide mój artykuł «Na polach Grunwaldu*, drukowany w nrze 27 (84) tygodnika «Odra» z dnia 6 lipca 1947 г., gdzie pomiesz­ czono szczegółowy opis zastanego stanu oraz szereg zdjęć. �415 lowany pazdur. Najpiękniejszy przykład tej chaty istnieje w Szczytnie, tzw. Bartnej Stronie. Nie ma tutaj również żadnej chaty, ani też zagrody z pow. olsztyńskiego, a w szczególności brak kapliczek przydrożnych, krzyży i figur cmentarnych. Obiekty ocalałe w Olsztynku straciły również wyposażenie swego wnętrza, które uległo zniszczeniu w czasie działań wojennych. Sądzę, że «Skansen» w Olsztynku, spełni swoje zadanie jeśli pod względem przedmiotowym reprezentować będzie także re­ giony sąsiednie, a więc część pobliskiej grodzieńszczyzny, kur­ piowszczyzny, Mazowsze (mławskie), oraz część woj. pomor­ skiego. Powstałaby w ten sposób pewna określona całość, która pozwoliłaby na zobrazowanie kultury ludowej na ziemiach pół­ nocno-wschodnich, unraz len przedstawiałby ciąg rozwojowy materialnej kultury ludowej na określonej przestrzeni geogra­ ficznej. Ponadto uwidocznione byłyby wzajemne przenikanie się poszczególnych elementów pogranicza, co dałoby zwiedzającym szersze horyzonty w poznawaniu kullury ludowej b. Prus Wschodnich. Z powyższą sprawą wiąże się zagadnienie ratowania przed zagładą, ocalałych resztek istniejącej tutaj polskiej kullury ludo­ wej. W ymaga to przygotowania natychmiastowego planu i dzia­ łania. Mamy na myśli w szczególności drewniane zabudowania, które należą tutaj do rzadkich okazów. Osadnik zasiedlający te­ reny Ziem Odzyskanych obiera zazwyczaj na swe zagrody zabu­ dowania murowane. Drewniane zostają jirzeważnie niezamiesz­ kałe i stoją pustką, skazywane są na rozbiórkę w celach opało­ wych. Z tego względu celową sprawą byłoby zachowanie niektó­ rych, choćby najbardziej typowych obiektów, z wyraźnym ich przeznaczeniem do wspomnianego muzeum w Olsztynku. Należa­ łoby nad nimi roztoczyć ochronę, a w wypadkach niepewnego zabezpieczenia, uciec się do translokacji. W przeciwnym bowiem razie stracimy obiekty, cenne nie tylko ze względu na ich rzad­ kość, ale i na tradycję, która wiąże się z polską kulturą ludową. • T H. Skurpski �416 POWIATOWE MUZEUM REGIONALNE ZIEMI MIĘDZY­ RZECKIEJ W MIĘDZYRZECZU Z chwilą objęcia Powiatowego Referatu Kultury i Sztuki w Starostwie Powiatowym w Międzyrzeczu powziąłem myśl utworzeniam muzeum, do którego weszłyby przede wszystkim pamiątki staropolskie zachowane w powiecie. Zaczątkiem obecnego Muzeum były znikome szczątki znisz­ czonego, ograbionego i niewielkiego zresztą «Heimatsmuseum» międzyrzeckiego oraz drobne zbiory popastorskie w Brojcach pow. Międzyrzecz. Za radą autochtonów i ich pośrednictwem zacząłem szukać przedmiotów godnych uwagi wśród opustoszałych dworów, mieszkań i zborów ewangelickich. Zamieszkała ludność phęłnip oddawała to, co zdołała ukryć przed grabieżczym okiem zaborców. I tak w ciągu roku zdołałem zebrać wiele rzeczy godnych uwagi, co naprowadzało i nawiązywało do minionych wieków naszej przeszłości polskiej. Już po 6-ciu miesiącach pracy udało się zebrać tyle ekspo­ natów, że można było pomyśleć o zorganizo-waniu muzeum i o bli­ skim otwarciu w domu przy ul. Kościelnej nr 9 w Międzyrzeczu. W obszernych 5-ciu salach zostały eksponaty posegregowane i ulokowane w odpowiednich gablotach. W rocznicę objęcia rzą­ dów przez Władze Polskie dnia 18 marca 1946 r. w obecności za­ proszonych przedstawicieli Władz z Poznania i naszego miasta, odbyło się otwarcie Powiatowego Muzeum Regionalnego Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu. Muzeum to posiada zbiory ułożone wedle następujących działów: 1. D z i a ł z a b y t k ó w p r z e s z ł o ś c i p o l s k i e j . Są tu dokumenty królów polskich, stare pieczęcie miejskie, cechowe, mapy, zdjęcia zabytków architektury drewnianej i murowanej z terenu powiatu. Część inilifarii i numizmatyki oraz przemysłu . ludowego polskiego. Portrety rodzin polskich oraz herby. 2. D z i a ł p r z e m y s ł u a r t у s t у с z n e g o. Wyroby sny­ cerskie, kowalskie, ślusarskie. Rzeźba kościelna i malarstwo. M i ­ litaria i numizmatyka. �417 3. D z i a ł e t n o g r a f i c z n y . Izba Dąbrówki Wielkopol­ skiej. Umeblowanie izby: sprzęt domowy, narzędzia użytku do­ mowego, narzędzia gospodarcze, hafty, ubiory, zdjęcia fotogra­ ficzne. 4. D z i a ł p r e h i s l о г у с z n у. a) Skamienieliny z okresu przedlodowcowego, jak: kości zwierząt (mamuta), różne ułamki drzew, odbicia roślin itp. b) Epoka kamienna, c) brązowa, d) że­ lazna, z bogatym zbiorem eksponatów kultury łużyckiej, e) Okres wczesno-historyczny, f) średniowieczny, g) Rekonstrukcja wyko­ palisk. 5. D z i a 1 m e b l i a n t y c z n y c h , a) Szafy, skrzynie, krzesła, fortepian stołowy, zegar kurantowy, b) Kilka eksponatów przyrodniczych: czaszki ItijjupiMainuw, Ьа-woiu, słonia, skorupa żół­ wia błotnego. Obecnie po roku istnienia Powiatowego Muzeum Regional­ nego Ziemi Międzyrzeckiej, które jest największym i najbogat­ szym zbiorem na Ziemi Lubuskiej, ilość eksponatów w poszczegól­ nych działach tak się powiększyła, iż Muzeum będzie musiało być przeniesione do innego budynku. Na ten cel został już w Międzyrzeczu wyznaczony obszerny budynek podworski, który znajduje się w obrębie ruin najstar­ szego na Ziemi Lubuskiej zamku piastowskiego z X I I wieku. Nie­ stety brak odpowiednich funduszów uniemożliwia wyremontowa­ nie tego budynku. Muzeum nie dysponuje specjalnym, fachowym personelem. Jedyną osobą, która zajmuje się bezpłatnie tą instytucją od eliwiijej zależenia, jest referent kultury i sztuki, pełniący z poleceni:: Urzędu Wojewódzkiego Poznańskiego obowiązki kustosza Muzeum. Zbiory nie są dotąd całkowicie skatalogowane. Część ekspo­ natów jest wystawiona w Muzeum, a część z powodu szczupłości miejsca umieszczono w 3-ch magazynach. Muzeum dostępne jest dla publiczności jak i wycieczek mło­ dzieżowych tylko w dni powszednie w godzinach od 9—14-tej. W stęp 10 zl. Wycieczki zbiorowe jak i pojedyncze osoby zwiedza­ jące są oprowadzane przez kustosza, który udziela szczegółowych wyjaśnień. Kustosz Muzeum A. Kowalski T Lud, T. X X X V I I 27 �418 MUZEUM MIASTA RZESZOWA Założone w r. 1936 « Towarzystwo Regionalne Ziemi Rze­ szowskiej* powierzyło założenie «Muzeum Ziemi Rzeszowskiej* miejscowemu nauczycielowi Franciszkowi Kotuli. Muzeum to miało mieć głównie charakter etnograficzny, chociaż uwzględnione miały być również inne działy. W czasie wojny muzeum poniosło 'stosunkowo nieznaczne straty, dzięki temu, że co cenniejsze eksponaty zostały z mu­ zeum usunięte i ukryte. Najboleśniejszą stratą jest skradzenie dużej kolekcji chustek ludowych oraz haftowanych koszul. Po wojnie T-wo Regionalne nie zostało reaktywowane. Na ' • • • , , l' i 1 i' ; _ utworzone zostało «Muzeum Miasta Rzeszowa*. Zbiory zostały umieszczone w starej kamienicy mieszczańskiej z X V I I I w. Z daw­ nych zbiorów T. R. Z. R. utworzono 4 działy, a to: paleontolo­ giczny, archeologiczny, etnograficzny oraz sztuki cechowej i ko­ ścielnej. Po przejęciu muzeum przez miasto Zarząd Miejski przeka­ zał do muzeum galerię obrazów od X V I I — X I X w. im. Dąmbskich, na skutek czego powstał 5-ty dział, wreszcie z pamiątek miej­ skich został utworzony dział 6-ty. Poza tym, muzeum posiada zaczątek działu numizmatycznego, grafiki, malarstwa polskiego współczesnego, oraz broni; wreszcie z muzeum połączone jest ar­ chiwum miejskie i archiwum społeczne. Zbiory umieszczone są w 1 2 - t u mniejszych lub większych ubikacjach. Jednym z najbogatszych działów jesl dział etnograficzny, niestety, z braku miejsca stłoczony w jednej sali. która robi wra­ żenie raczej uporządkowanego magazynu, aniżeli sali wystawo­ wej. Zasięg etnograficznego działu Muzeum Miasta Rzeszowa obej­ muje dwie grupy: Rzeszowiaków i Lasowiaków. Według Byslronia grupa Rzeszowiaków zajmuje obszar dzi­ siejszych powiatów: rzeszowskiego, łańcuckiego, przeworskiego, częściowo kolbuszowskiego, jarosławskiego i brzozowskiego. �419 Na pólnocny-zachód od Rzeszowiaków występuje grupa Lasowiaków, która zajmuje znaczną część powiatu kolbuszowskiego. Muzeum posiada stroje z powiatu rzeszowskiego, ale już z przeworskiego i łańcuckiego, w którym stroje były zupełnie inne, bardzo mało. Z powiatów tych posiada muzeum obfity materiał ikonograficzny do strojów ludowych z połowy w. X I X . W muzeum znajduje się również bogata kolekcja strojów l u ­ dowych z powiatu kolbuszowskiego. Jest też komplet kobiecy z Haczowa, pow. Brzozów. Na rozmieszczenie tych strojów po­ trzebne są co najmniej dwie obszerne sale. W muzeum jest sporo haftów ludowych, wyrobów garncar­ skich Z Okolicv. narzędzi rolniz-yuph nil>/'7i'wi n b v 7 p r ) m v < m n bawek glinianych, kukiełek ,z szopek wiejskich, wreszcie bardzo bogata kolekcja kapliczek i świątków oraz obrazy malarzy l u ­ dowych. W działalności muzeum zrobiła wieloletnia wojna przerwę, którą trzeba nadrobić. Należy zebrać co się jeszcze zachowało. Na to jednak potrzeba odpowiednich funduszów. Kotula MUZEUM MAZURSKIE Franciszek, (WOJEWÓDZKIE) W kustosz OLSZTYNIE Muzeum mieści się w gmachu zamku pokapitulnego, zbu­ dowanego w polowie X I V w., z dobudowaniami z pol. X V I I I w. Zamek jest związany z osobą Kopernika, który pełnił tutaj urząd administratora w latach 1516—21. Skrzydło północne zamku po­ siada okazale, piękne sklepienie późno-gotyckie, kryształowe z końca XV w., a w skrzydle południowym mieści się b. kaplica pod wezwaniem św. Anny z ładnym sklepieniem siatkowym. Zo­ stała ona poświęcona przez historyka i biskupa warmijskiego, M. Kromera w r. 1580. Za czasów niemieckich skrzydło wscho­ dnie służyło do celów mieszkalnych prezydentowi rejencji olsztyń­ skiej, a w skrzydle południowym mieściły się zbiory tzw. «Heiniatmuseum». Zbiory miały w znacznej mierze charakter propa27* �420 gandowy, antypolski, i posiadały następujące działy: prehisto­ rię, przyrodę, etnografię regionu mazursko-warmijskiego, plebi­ scyt 1920 г., militaria wojny światowej 1914—1918, oraz zamki b. rejencji olsztyńskiej. Po przejęciu Prus Wschodnich przez polską administrację z końcem marca 1945 r. zbiory zostały natychmiast zabezpieczone, a tym samym ocalały resztki ochronione przed zniszczeniem i de­ wastacją. Cały gmach zamku został przeznaczony do celów mu­ zealnych i wystawowych. Początkowo mieściła się tutaj składnica obiektów zabytkowych i muzealnych Woj. Wydziału Kultury i Sztuki. Z obiektów najmniej zniszczonych urządzono wystawę, którą otMiorin 25 listopada 1915 i \ Wvr.tawa znalazła pomieszczenie w czterech salach na parterze. Mieszczą one: sztukę późnogotyeką, sztukę kościelną X V I I w., malarstwo, rzeźbę i przemysł arty­ styczny X V H i X V I I I w. Dnia 9 czerwca 1946 r. został otwarty dział ludowy w po­ łudniowym skrzydle zamku. Pokazano w nim wnętrze izby mazur­ skiej i warmijskiej, ceramikę mazurską z oryginalnymi kallami o polskich napisach, drobne przedmioty użytkowe z drzewa i me­ talu., budownictwo ludowe i tkaniny w fotografiach, czepki warmijskie oraz rzeźbę ludową. Dział ten jest niekompletny i posiada duże luki, wynikłe z braku odpowiednich eksponatów. Ilość eks­ ponatów według specyfikacji przedstawia się następująco: obiek­ tów ceramicznych — 70, sprzętów — 25, obrazów na szkle itp. — 16, obiektów drobnego przemysłu drzewnego i metalowego !<>. czepków, tkanin i fotografii tkanin — 15. fotografii budownictwa ludowego — 1; rzeźb — 20. Kierownictwo Muzeum dążyło przede wszystkim do ukaza­ nia polskich elementów ludowych, które tutaj są elementami pa­ nującymi. Wiele obiektów z dziedziny ludoznawczej znajduje się w magazynach, które w miarę posiadanych funduszów restauruje się i uzupełnia nimi dział ludowy. Zbiory są udostępnione publiczności i tymczasowo otwarte w niedziele, wtorki, czwartki w godz. 10—13. Wstęp bezpłatny. �421 W miesiącach letnich frekwencja Muzeum wynosi około 3.500 osób miesięcznie, w miesiącach zimowych dochodzi do 1.500 osób. Muzeum dąży do stworzenia placówki badawczej o zasięgu wojewódzkim. W tym celu gromadzi księgozbiór i tworzy archi­ wum. Biblioteka Muzeum liczy około 2.500 tomów i składa się z ksiąg poniemieckich oraz zakupów przeważnie książek polskich. Biblioteka jest w stadium porządkowania (brak odpowiedniej siły). Muzeum planuje ograniczenie eksponatów do działów prehi­ storycznego, ludoznawczego oraz sztuki wraz z przemysłem arty­ stycznym i galerią sztuki polskiej. Dział prehistoryczny jest w trakcie organizacji i korzysta z bezinteresownej opieki mgra J. Antoniewicza^ Na I-szym piętrze gmachu odbywają się wystawy czasowe (wystawa Kopernikowska, organizowana przez Instytut Mazurski, oraz wystawv sztuki współczesnej). „, .. I r 1 J H. Skurpski MUZEA ETNOGRAFICZNE W E WŁOSZECH Miuseen fur Volkskumie in Iłalien. Von Giuseppe Cocchiara, Palermo. — Zeiischrifl fur Volkskunde. 17 Jbrg., 1939. Neu Folgę. Bd. X. Berlin 1939-40. Autor informując o muzeach ludoznawczych we Włoszech, wychodzi z założenia, że muzea te są nie tylko zbiorem materia­ łów etnograficznych, ale zarazem dokumentem mozolnych wysił­ ków nad ratowaniem i zbieraniem wytworów kultury ludowej. Szczególnie odnosi się lo do dwóch największych zbiorów ludo­ znawczych w Palermo i Florencji. Autor, który jest kierownikiem muzeum sycylijskiego w Palermo, podaje genezę powstania obu muzeów oraz naświetla rozwój badań ctnologicznych we Wło­ szech. Założycielami obu muzeów są Giuseppe Pitie i Lamberlo Loria, którzy torowali drogę włoskiej etnografii i położyli wielkie za>lugi dla rozwoju lej nauki we Włoszech. Pitie założył muzeum �422 sycylijskie w r. 1881. Wydawał on «Biblioteca delie tradizioni popolari siciliane». Zasłużył on się dla etnografii przez to, że ze­ brał włoskie stroje ludowe i przedmioty rzemiosła ludowego na wystawę przemysłową w Mediolanie i opracował katalog tej wy­ stawy. Ten zbiór, powiększony, przekształcił się w małe muzeum ludoznawcze na Powszechnej Wystawie w Palermo w r. 1892. W tym czasie «Biblioleca delie tradizioni* dobiegała X V I I I tomu. (Tom X I I w r. 1881 zawiera opisy sycylijskich zabaw ludowych i uroczystości; t. X I I I r. 1893, gry dziecięce; t. X I V — X V I I zwy­ czaje i obyczaje, wierzenia i zabobony sycylijskie). W ykaz ekspo­ natów daje obraz ówczesnej zawartości muzeum: Stroje i przed­ mioty domowego użytku; życie pasterzy, uprawa roli, myśliwstwo; pożywienie, widowiska, uroczystości; amulety, wota, przed­ mioty kuitu; zabawy i zabawki dziecięce; wreszcie książki i l u ­ dowe druki. Katalog ten daje nie tylko przegląd wytworów sycy­ lijskiej kultury ludowej, ale podaje także wytyczne dla muzeal­ nictwa ludoznawczego. Autor ujmuje więc materiał zjawisk kul­ turowych w określone grupy. W 1910 r. Pitre zebrał nareszcie wszystkie swoje zbiory na jednym miejscu w Museo Etnografico Siciliano w' starym budynku Assunta na Via Macqueda w Pa­ lermo. Ale zbiory te, które w jego «Biblioteca» opisane i uporząd­ kowane były wedle ściśle naukowej metody, w muzeum znalazły się bez jakiegokolwiek porządku. Widz odnosił wrażenie przeła­ dowanej rupieciarni. r T Dopiero w ostatnich latach pod kierownictwem Giuseppe Cocchiara zbiory te opuściły stary gmach na Via Maqueda i prze­ niesione zostały do jednego z najpiękniejszych punktów w Pa­ lermo, do Parce delia Favorita. Muzeum zajęło tam przeszło 60 sal, w których znalazło pomieszczenie przeszło 20.000 przedmio­ tów. Posiada bogatą bibliotekę i seminarium dla badań i studiów. Założycielem drugiego najcenniejszego zbioru ludoznaw­ czego, a mianowicie muzeiuin we Florencji, był Lamberto Loria. który przy materialnym poparciu hr. G. A. Bastogi otwarł w 190»' roku małe Museo d'Etnografia Italiana. Założycielowi przyświe­ cały dwa cele: stworzyć etnografię włoską oraz zwrócić uwagę od­ powiednich czynników na głębokie różnice i wynikające stąd roz- �423 maite regionalne potrzeby poszczególnych prowincji włoskich. Muzeum rosło, ale z czasem ustały subsydia Bastogiego. W roku 1911 Komitet urządzenia Międzynarodowej Wystawy w Rzymie zaproponował zamianę muzeum na wystawę i postawił do dyspo­ zycji środki materialne; Loria chętnie wykorzystał tę sposobność. Obok zbioru Lorii-Bastogiego, zawierającego przeszło 5.000 ekspo­ natów, zbiory Komitetu wystawowego (w skład którego wchodzili oprócz Lorii, także Pilić, Pigorini, Baldassaroni, Corso i i.) wynosiły około 24.000 przedmiotów. Ta wystawa na Piazza d'Armia, to nowy etap na drodze rozwojowej włoskiego muzealnictwa. Dorobek jej przedstawiony jest w Catalogo delia Mostra di Etnografia Italiana, który ukazał się w Bergamo w 1911 r. Wystawa obejmowała: wymVnr П1сЬг71т ł liwlnnónl •-•j l - — — " " r J чт! o i f f l r i n , , , Ł J l C o w d . T n l ! " -J"--j"-»> C-»rr.*.i;i T£"l"hrii ~ J ^ J * " > Lukanii i Apulii, a więc wyroby sztuki złotniczej, wyroby terrakotowe, zbiór tkanin, koronek i ubiorów. Interesujące są też przed­ mioty związane z wierzeniami ludowymi, jak figury z kapliczek, kapliczki i wozy procesyjne, wreszcie amulety, wota i pieczywo obrzędowe. Po zamknięciu wystawy zostały zbiory przeniesione do Villa d'Este w Tivoli. Od tego czasu zaczyna się droga cierniowa Museo di Etnografia Italiana. Mimo licznych projektów i nawoływań ze strony prasy nie znalazło ono odpowiedniego pomieszczenia. Zbiory jednak powiększały się nadał. Przybył bogaty zbiór sardyńskich dywanów, wyrobów rzemieślniczych z górnego dorzecza Adygi i dalmatyńskich ubiorów. Przy muzeum znajduje się biblioteka, z którą łączy się zbiór druków ludowych i karty z ilustracjami. Muzeum posiada 36.000 eksponatów. Obecnym kierownikiem jego jest arch, de Angelis, a bibliotekarką S. Melograni. Na wysokim poziomie stoi leż M i e j s k i e M u z e u m w В oz e n, które obok zbiorów sztuki i starożytności posiada bardzo wa­ żne zbiory ludoznawcze. Zbiory te zawdzięcza muzeum G. Wohlgcmuthowi (1867—1933). Obejmują one duży zbiór tyrolskich ubio­ rów (w postaci lalek), 5.000 sztuk ceramiki, rzeźby w drzewie i me­ talu; wielką grupę przedmiotów z rogu (łyżki, tabakierki, kubki na jaja, szpilki, rękojeści do noży i i.), które występują w oko­ licach górnego dorzecza Adygi. Na tych przedmiotach, jak i w ogóle �12:1 w całej włoskiej sztuce ludowej występują motywy, nawiązujące do sztuki przedhistorycznej. W ostatnich dwóch latach W. Arslem uporządkował to muzeum. Wyniki swej pracy podał w pracy «II Museo dell'alto Adigo a Bolzano» w «Archivio per 1'Alto Adigo» 1937. Najlepsze wrażenie wywierają w tym muzeum izhy chłop­ skie, w urządzeniu których Arslem, przy pomocy architekta Amonna, starał się unikać «rekonstrukcji». Bardzo żywotne są muzea krajowe. Zawdzięczają one prze­ ważnie swe powstanie osobom prywatnym, które początkow o nimi kierują i nadają im indywidualne piętno, zależnie od swoich nau­ kowych zainteresowań. Muzeum ludoznawcze w F o r 1 i założone było przez Benedvkta Pergoli. badacza nieśni lodowni w Romaoni M i i 7 P n m to za­ wiera ubiory i wyroby rzemiosła w Romagni. Giovanniemu Podenzana i G. Sittoniemu za4vdzięcza swe po­ wstanie Museo Civico w L a S p e z i a . Eksponaty zajmują 8 sal. Opisali je szczegółowo Podenzana i Sittoni w «Archivo per la etnografia e la psicologia delia Lunigiana». Ponadto doskonała praca Podenzaniego «Conni storici sul Museo Civico delia Spezia e sulle sue collezioni», La Spezia 1931, zawierają dokładny opis tego muzeum. Obydwa muzea, w Forli i La Spezia, to skromne, zaledwie po 1.000 eksponatów posiadające zbiory, ale jakościowo cenne. Zawierają: przyrządy tkackie, rolnicze, przyrządy do rybo­ łówstwa, zdobnichva, wyroby małego rzemiosła. W r. 1930 powstało w F o g g i a Museo delie Tradizioni popolari delia Capitana. Zbiór i uporządkowanie zawdzięcza ono E. Loiodice, która utworzyła lam następujące grupy: religia, etno­ grafia, literatura ludowa, muzyka i śpiew, sztuka czysta i stoso­ wana, wyroby rękodzielnicze, przyrządy pracy i rzemiosła, przy­ rządy miernicze, zdobnictwo, broń, książki. Muzeum zawiera 10.000 kart inwentaryzacyjnych. W ostatnich latach został leż z nowa uporządkowany ludoznawczy dział Museo Diocesano w В r i x e n. Muzeum tym, zało­ żonym jeszcze w 1897 г., kierują obecnie kanonik Egger, który urządził w nim dział religijnego ludoznawstwa. Mieści się ono w 3-ch salach; I sala urządzona jest jako izba chłopska w stylu < r ( r 1 i i �425 regionalnym, I I ma formę zakątka z ołtarzem, a I I I przedstawia kapliczkę. Zręczną rekonstrukcją friaulijskiego życia ludu jest muzeum etnograficzne w T o l m e z z o , założone w ostatnich latach i opi­ sane przez prof. Michała Gortani. Przypomina ono małe, dosko­ nale muzea etnograficzne Szwecji i Finlandii. Zhiory ludoznawcze o mniejszym znaczeniu i objętości znaj­ dują się w Udine, Gorycji, Capodistria i Trieście. W sprawozdaniu autora uwzględnione zostały muzea ściśle ludoznawcze (Palermo, Foggia, La Spezia, Forli, Tolmezzo) oraz takie, które w miejskim muzeum tworzą oddzielne oddziały ludo­ znawcze (Brixen, Bożen). Oprócz tego, tu i ówdzie w innych mu/.cdch l u u ż n a znaleźć" przedmioty, wchodzące w zakres ludoznawstwa, np. w Muzeum San Martino w Neapolu jest przepiękny zbiór kapliczek z południowych Włoch, w Mediolanie w Castello Sforcesco zbiór kart z ilustracjami, zebrany przez Bertarelliego itp. Giza Frenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a547d255434c11193e9f499d20ad528.pdf 253d65192029bf54b7a0e6ba477f00a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4763 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.430- 532 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRONIKA LUDOZNAWSTWO W JUGOSŁAWII 1939—1947 Г^-гКт T T o i »«г»тло T v w l n T o c i o f o l o w n . n v л*»- JligO^łj^Y/li TOZV,' 1 - jała się działalność na polu ludoznawstwa w latach 1939, 1940 i z-początkiem roku 1941 — do wybuchu wojny na Bałkanach. W niektórych dziedzinach dała się zanotować nawet szersza dzia­ łalność i intensywniejsza. W Ljubljanie, centrum ludoznawczym w Słowenii, reprezen­ tuje ludoznawstwo jugosłowiańskie «Etnolog», organ tamtejszego Muzeum Etnograficznego, pozostawał pod redakcją kierownika muzeum dra Niky Żupanića. W drugim centrum Słowenii, Mari­ borze, skupia się ruch ludoznawczy w tamtejszym muzeum, a wła­ ściwie jego zbiorach etnograficznych, znajdujących się pod kie­ rownictwem Franja Basa oraz w organie «Zgodovinskega druśtva», «Gasopisu za zgodovino in narodopisje* (XXXIV — 1939, XXXV — 1/2, 1940). Duży wpływ na rozwój ludoznawstwa słoweńskiego w tych czasach wywarła działalność wychowawczo-naukowa dra Niky Żupanića, który w r. 1940 objął katedrę etnologii na uniwersyte­ cie w Ljubljanie. Katedrę religiologii na wydziale teologicznym w Ljubljanie zajmował wtedy etnolog prof, dr Lambert Ehrlich (którego w r. 1940 zabito na ulicy w Ljubljanie). Poważną rolę w ludoznawstwie słoweńskim, a w szczególno­ ści w systematycznym zbieraniu i badaniu muzyki ludowej, od­ grywa «Instytut folklorystyczny* słoweńskiej «Glasbene matice» w Ljubljanie pod kierownictwem Franca Marolta. W latach tych �427 organizowano w Słowenii, podobnie zresztą jak w Chorwacji, festivale ludowe, względnie ludoznawcze (np. w Białej Krainie). Naówczas urywa się w Chorwacji wydawanie, «Zbornika za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena» (wzgl. «hrvatskoga naroda», jak podano w ostatni tomie) przez Akademię jugosłowiań­ ską nauk i sztuk; wyszedł jeszcze tom X X X I I , 1 i 2 (1939 i 1940) ze streszczeniem przeważnie prac z zakresu literatury ustnej i od­ tąd wydawnictwo to przestało wychodzić. Jeszcze Akademia zdo­ łała oddać do druku W ostatniej niemal chwili przed wojną tom (jeden z najcenniejszych) znanego dzieła Т. X. Kuhaća: «Jużnoslovjenske narodne popijevke, 1940» pod redakcją dr B. śirolyego i V. Dukata; wydrukowane arkusze znaleziono po zbombardowa­ niu Belgradu na szczęście nieiisykndznnp Chorwackie Narodowe Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu kontynuowało swoją działalność (kierownikiem tego muzeum zo­ stał w jesieni 1939 autor niniejszego artykułu), a mianowicie w znowiło przerwane w г.. 1935 wydawanie «Etnografskih istrażivanja i %iaÓ. » (tom I I , 1940). Muzeum to próbowało zorganizo­ wać w r. 1940 «Spólnotę prac ludoznawczych*, do której wchodzą ważniejsze towarzystwa ludoznawcze. Organem tej Spólnoty był «Glas Narodoznanstvene radne zajednice», którego zadaniem było udzielanie rzeczowych wskazówek ludoznawcom, przeważnie na­ uczycielstwu (w związku z tym dołączone były do I zeszytu «Glasu» — jedynego jaki wyszedł — 3 specjalne kwestionariusze). Obok Akademii i Muzeum ważny ośrodek ludoznawstwa sta­ nowi seminarium etnologiczne przy katedrze etnografii oraz kate­ dra religioznawstwa na wydziale teologicznym (prof, dr Aleksan­ der Gahs). W tym czasie seminarium etnologiczne wydaje «Publikacije Etnolośkoga seminara svencilista u Zagrebu»; z wielkim trudem wydano w r. 1939 pierwszy tom «Oraće spave u Hrvata» — asystenta seminarium Branimira Bratanica, zawierający część opisową, klasyfikacyjną i kulturowo-geograficzną tej obszernej pracy. W wydawnictwie «Matice hrvatska» znajdują się niektóre publikacje wybitnie ludoznawcze, np. tom V I I I (1939) i IX (1940), jako ciąg dalszy słynnego zbioru ludowych pieśni chorwackich, obejmujący pieśni epickie, hajduckie itp., potem mały podręcznik t r �428 «Hrvatska narodna glasba» (Pregled hrvatske muzikologije) dra Bożidara Śirolyego i «Godina dana hrvatskih narodnih obićaja» ( I , I I — 1939) dra Milovana Gavazziego. Na wzmiankę zasługuje jeszcze «Kreśevo» Augustyna Kristića (1940), mała monografia h i storyczno-etnograficzna tego miasteczka w Bośni środkowej, po­ siadającego odległą i chlubną tradycję. Poza tym wiele materiału etnograficznego znaleźć można w czasopismach chorwackich, zwłaszcza z zakresu muzykologii ludoznawczej w czasopiśmie «Sveta Cecilija». Do lat tych należą prace wstępne do jednego z najpoważ­ niejszych wydawnictw chorwackich, a mianowicie «Hrvatska enciklopedija», której nie sposób pominąć w przeglądzie niniejszym, gdyż poświęcono w niej dużo miejsca zarówno etnologii ogólnej, jak i ludoznawstwu narodów słowiańskich, przede wszystkim zaś Chorwatów i innych Słowian południowych. Z działalnością ludoznawczą, ale poza zakresem ściśle fa­ chowym, ma związek organizacja światowa chłopstwa chorwac­ kiego «Seljaćka sloga». Wyrażała się ona w urządzaniu festivalow («smotre»), poświęconych niefałszowanej kulturze tradycyjnej, wyrażającej się głównie w pieśniach, tańcach, ubiorach i zwycza­ jach ludowych. Organizacja ta, korzystając ze współpracy facho­ wych ludoznawców i muzykologów, urządzała wielkie festivale nie tylko w Zagrzebiu i większych środowiskach, ale i w mniejszych miastach oraz we wsiach. W r. 1940 zawiązano 1100 oddzia­ łów lej organizacji w całej Jugosławii. Celem tych uroczystości było zachęcenie chłopów do pielęgnowania tradycji regionalnych i, o ile się da, do odświeżenia swego dziedzictwa kulturalnego. Z drugiej zaś strony chciano jak najlepiej manifestować tradycje chłopskie przed oczami mieszczan, którzy tym sposobem zbliżali się do życia i kultury wsi i uczyli się ją cenić, z trzeciej zaś strony ujawniały te festyny zjawiska pierwszorzędnej wartości nawet ze stanowiska ściśle naukowego. Inna znów organizacja oświatowa w Zagrzebiu «Klub А В С», zgodnie ze swymi celami oświatowymi oraz upowszechnieniem kultury ludu w całym narodzie, rozpo­ czyna druk «Pregled etnograf i je Hrvata» Milovana Gavazziego (ukazał się dotąd zeszyt I , 1940, obejmujący cześć kultury male- �429 rialnej). Jednocześnie ludoznawstwo wchodzi do programu szkół średnich i w związku z tym pojawia się nowa, choć niedoskonała jeszcze książka szkolna dla V I I klasy szkół średnich V. Balenovića: «Etnologija» (Zagreb, 1940), następne jej wydanie w r. 1940 przerobione i poprawione, ale zepsute współczesnymi pretensjami politycznymi . Zgodnie z całym tym niby ruchem ludoznawczym idzie ręka w rękę dążenie towarzystw oświatowych w banowinie chorwac­ kiej, żeby nauczycielstwo szkół ludowych zbliżało się z jednej strony do ludu, jego życia i kultury, z drugiej zaś, żeby się stało pożytecznym pracownikiem na polu nauki, t j . krajoznawstwa względnie ludoznawstwa. W związku z tym nakazano każdej szkole ludowej, tj. nauczycielstwu i młodzieży, opracować «etnografsku spomenicu» (tyle co memoriał ludoznawczy), tzn. życia i kultury ludu dawnej wsi względnie obszaru. Celem przygotowania- fachowych sił do kierowania oraz kon­ trolowania takimi pracami, urządzono w Zagrzebiu specjalny (nieslety bardzo krótki) kurs dla inspektorów szkół ludowych. Oprócz tego kursu w r. 1939/40 było jeszcze kilka podobnych krótkich kur­ sów ludoznawczych dla dziennikarzy i warstw szerszych. W r. 1940 z inicjatywy prezesa wyżej wymienionej organi­ zacji «Seljaćka sloga» odbyło się w Zagrzebiu zgromadzenie na­ uczycieli, studentów, pracowników publicznych i innych zajmują­ cych się ludoznawstwein. Poza Zagrzebiem działalność ludoznawcza ogniskuje się w miastach prowincjonalnych, zwłaszcza tam, gdzie istnieją, względnie w tych lalach powstają zbiory etnograficzne, np. w mia­ stach: Varazdin, Osijek, Poźega, Dubrownik oraz Split znanych z drogocennych zbiorów etnograficznych z Dalmacji. Ten, świetną przyszłość rokujący ruch ludoznawczy w Chorwacji, przerwany został z wybuchem wojny w kwietniu 1941 г., która zniszczyła prawie wszystko, co dotychczas osiągnięto. ł 1 N a u k ę etnologii w szkołach ś r e d n i c h w J u g o s ł a w i i r o z p o c z ę t o już w r. 1932 (jest to zasługa ś p . prof. T i h o m i r a R. Djordjevica, oraz książki szkolnej śp. prof. Jovana Erdeljanovica). �430 Żywe środowisko ludoznawcze istniało już dawno w Bośni, Serajewie, gdzie działalność wydawnicza skupiała się głównie w «Muzeum krajowym Bośni i Hercogowiny» (a raczej w jego oddzielę etnograficznym pod kierownictwem Milana Karanovica), oraz w długoletniej publikacji «Glasnik Zemaljskog muzeja u Bo­ śni i Heroegovini» (Tom L I , 1939, L I I , 1940). Dodać należy, że Serajewie dosyć miejsca poświęcano przyczynkom ludoznawczym także i w innych wydawnictwach: kalendarzach, czasopismach l i ­ terackich itp. Mniejszym ośrodkiem ruchu ludoznawczego w północnej Bo­ śni jest Banjaluka, gdzie naówczas istnieje «Muzau:m bamowiny wrbaskiej» (pod kierownictwem artysty malarza Spira Bocarića) ze zbiorami przeważnie etnograficznymi, ale i postronnymi, które z etnografią zarówno pod względem przedmiotowym, jak i ekspo­ zycyjnym mały mają związek. Wychodzi tu czasopismo «Razvitak», w którym dużo miejsca zajmują-przyczynki etnograficzne, przeważnie folklorystyczne. W północnych krajach Jugosławii w ówczesnej Wojwodynie) działalność ludoznawcza w tych czasach była ograniczona i wąska. Poważne środowisko etnologiczno-etnograficzne w przedwo­ jennej Jugosławii stanowił Belgrad, który nie tylko kontynuuje swe prace dotychczasowe, ale rozszerza je i pogłębia. Na uniwer­ sytecie przedstawicielami etnologii względnie etnografii są: prof. dv Tihomir R. Djordjevic i prof, dr Jovan Erdeljanovic, poza nimi wygłaszają docenci wykłady na tematy zbliżone do etnografii (o poezji ludowej, tradycjach socjahio-prawnych, o cinearaeh itp.). W łych latach kontynuuje żywą działalność również prof, dr Veseiin Cajkanovic na wydziale teologicznym uniwersytetu belgradz­ kiego, jeden z na j czynniej szych folklorystów serbskich. Intensywną akcję wydawniczą prowadzi też «Serbska kr. Akademia* w Belgradzie, która w ostatnich latach z okresu wojny wydrukowała kilka tomów edycji «Srpski etnografski zbornik»: tom LIY (Milenko S. Filipovic, Obićaji i verovanja u Skopkoj kotlini, 1939 (LV) jako księga 29 serii Naselja i poreklo stanownis'wa 1940. (LVII) Mihajlo Pelrovic Djerdapski ribolovi, (tom L V I ] jednak nie ukazał się w druku). W zbiorze «Posebna izdanja» tej �431 akademii wyszła książka V. Gajkanovica: O srpskom vrhovnom Bogu (1941). Poza tym rozwija żywą czynność Muzeum etnograficzne w Belgradzie pod kierownictwem dra Borivoja M. Drobnjakovica, którego organ «Glasnik Etnograskog Muzeja u Beogradu» dosięga w latach 1939—1940 tomu X i X I . Zawiera on rozprawy, obfite przyczynki, notatki, materiały bibliograficzne, biograficzne i inne. Muzeum wydaje wtedy także «Uputstwa za prikupljanje grade 0 narodnim igrama» (1940, przygotowane przez Milicę S. Janković, kierującą oddziałem tańców ludowych tegoż muzeum. W tych czasach uśmiechnął się na chwilę los do tegoż muzeum. Zdecy­ dowano bowiem, by zburzyć starą, nieodpowiednią budowlę mu­ zeum, a wybudować nowa, czyniącą zadość wszystkim wymaga­ niom nowoczesnego muzeum etnograficznego. Ale złośliwy rozwój stosunków nie pozwolił, Ъу się len projekt zrealizował. Ledwie bowiem zburzono starą budowlę, a muzeum przesiedlono tymcza­ sowo do małego budyneczku, wybuchła wojna i cały plan wznie­ sienia budynku odłożony został na czas późniejszy. W Belgradzie istnieje zespół różnych badaczy poezji ludo­ wej Słowian południowych oraz innych narodów bałkańskich, ale organ tego zespołu urywa się na łomie V I (1939), pełnym przy­ czynków pisanych przez folklorystów, historyków literatury i f i ­ lologów na temat poezji ludowej, epickiej i lirycznej, prozaicznej 1 wierszowanej. Przyczynki folklorystyczne dadzą się odszukać lakżc w innych wydawnictwach belgradzkich tego czasu, jak '<Srpski knjizevni glasnik», «Umetnićki pregled» itp. Żywym środowiskiem etnograficznym jest iównież Skoplje (Skopie) na obszarze macedońskim, obfitującym w doskonale za­ chowane zabytki dawnej kultury ludowej. W latach przedwojen­ nych wyszedł lam tom XIX, XX i X X I (1939, 1940) «Glasnika Skopskog naućnog druślva» z kilkoma cennymi przyczynkami l u ­ doznawczymi. «Muzeum Serbii południowej* w Skopiu (pod kierownictwem prof, dra Vojislava S. Radovanovica) zaczyna w r. 1940 swoją nową publikację «Godiśnjak Muzeja Jużne Srbije (wyszedł tylko tom I ) . Na wydziale filozoficznym w Skopiu katedrę etnologii objął pło- �432 dii у ludoznawca serbski prof, dra Milenko S. Filipovic. Z jego ini­ cjatywy powstało w r. 1940 «Towarzystwo etnologiczne w Skopiu* i uruchomiono wydawanie fachowego czasopisma pod tytułem: «Elnologija» pod własną redakcją (do początku wojny wyszły 4 zeszyty I tomu, 1940 i 1 zeszyt tomu I I , 1940). W tych pięciu zesyztach wybitny ludoznawca serbski omawia różne tematy z za­ kresu etnografii jugosłowiańskiej z wyłączeniem obszaru połud­ niowego. Z powyższego przeglądu okazuje się, że w ostatnich latach przed wybuchem wojny na Bałkanach rozwinęły się w Jugosławii poszukiwania w różnych kierunkach etnografii i rozpoczęto wiele poważnych prac i publikacji. Był to jakiś nieświadomy ruch oży­ wiający spólnotę narodów Jugosławii i ich instytucje. Z wybu­ chem wojny i podczas jej trwania od kwietnia 1941 do jesieni 1944 względnie do maja 1945 (zależnie od poszczególnych części Jugo­ sławii) urywa się lub nawet całkowicie niszczy to wszystko, co z takim trudem i entuzjazmem zostało stworzone. W Belgradzie muzeum etnograficzne na szczęście zostało nieuszkodzone podczas bombardowania miasta i później. Ale kontynuacja jakichkolwiek publikacji na długi czas została uniemożliwiona. Wykłady na uni­ wersytecie zostały przerwane, obaj dotychczasowi profesorowie zostali spensjonowani i obaj zmarli podczas wojny, — prof. R. Erdeljanov;ić, 1943, wskutek cierpień wojennych, i prof. Djordjevic. 1911. Akademia w Belgradzie przerywa też całkowicie swoją dzia­ łalność. W ogóle w całej Serbii podczas wojny nic istnieje żadna oficjalna działalność ludoznawcza. Ci spośród ludoznawców Ser­ bii, którzy zostali żywi, pracują zupełnie na uboczu, o ile praco­ wać mogą. Podobnie dzieje się w Skopiu. Zbiory etnograficzne mu­ zeum w Skopiu podczas ostatnich lat wojny ucierpiały wiele. Mu­ zeum tym kierował znany etnograf bułgarskói Hristo Vakarelski. Nieco lepiej było w innych ośrodkach względnie ziemiach. Muzeum w Serajewie prowadzi swą działalność (kierownikiem od­ działu etnograficznego był przez pewien czas Vejsil Ćurćić), dru­ kuje się glasnik lego muzeum ( L I I I 1941, L I V 1942, LV 1943), a w nim cenne przyczynki ludoznawcze. Przed samym zakończe­ niem wojny wydrukowana została w tomie LV, 1943, «Glasnika» �433 obszerna praca V. Ćurćića «Starinsko orużja u Bośni i Hercegoviny», gdzie znajdują się również materiały etnograficzne oraz cy­ taty z poezji ludowej w związku z orężem. W Splicie ogranicza się czynność kierownictwa (inż. Kamilo Tonćić) i personelu jedynie do ochrony zebranych dotychczas ma­ teriałów. W Banialuce zbiory muzealne nie poniosły szkody. Kierow­ nik tego muzeum malarz Spiro Bocarić stał się jeszcze w r. 1941 ofiarą pogromu Bośni. Kiedy muzeum kierował dr Ivan Bach, kustosz muzeum sztuki i przemysłu artystycznego w Zagrzebiu, zbiory zostały zabezpieczone a nawet zreorganizowane. W r. 1942 wydaje muzeum publikacje («Izdanja Hrvatskoga dazavnog mui ' . i» ł-Joł-»*r.i T -1 r 1 », t Lr 11 i - i , ć\ U' fi ^Лс l \ i ł l г f\KoiT111HOPP ППЛР "^J'* " "~"J"J / * 4...^—jv. ~ . • - J -J J""\| V ~ - Г ~Л cjalne Muhameda Garcevica o amuletach bardzo charakterystycz­ nych dla bośniackich muzułmanów. Tymi dwoma zeszytami za­ kończyło muzeum swoją czynność. W Zagrzebiu sytuacja była lepsza o tyle, że instytucje ludo­ znawcze nie poniosły żadnych szkód skutkiem bombardowania. Muzeum etnograficzne prowadzi swoje wydawnictwa (po zmia­ nie w kierownictwie, gdzie zamiast dotychczasowego kierownika, autora niniejszego artykułu, został kierownikiem dr Bożidar Śirola). Wychodzi tom I I I (1941) i IV (1942) «Etnografskih istrazivanja i grade* nowe wydanie zbioru ornamentów («Zbirka hrvatskih narodnih ornamenata«, zesz. 1—6, 1941). Ale zbiory mu­ zeum wobec wzrastającego niebezpieczeństwa wojennego prawie w całości przechowują się w magazynach podziemnych i tu pozo­ stają do 1945 r. Akademia Nauk i Sztuk w Zagrzebiu, aczkolwiek istnieje, nie kontynuuje wydania «Zbornika za nar. żivot», wy­ daje tylko dalszy tom I I I (1942) dawniej rozpoczętego «Zbornika hrvatskih (dawniej jugoslovenskich) narodnik popievaka* pod tytułem «Zhirka narodnih popievaka (iz Dalmacije)*, obejmujący zbiór starych melodii przeważnie z pobrzeża i wysp (pod redakcją dra B. Śirolyego i V. Dukata), względnie miejskich mieszanych z elementami cudzoziemski mi (notowanych przy współudziale melografa dalmackiego, Vladimira Bersy. Zbiór ludowych pieśni chor­ wackich «Matice hrvatske* dosięga tomu X/1944 — obejmuje tekLml, T . X X X V I I 28 �434 sty pieśni muzułmańskich haremskich i starszych pieśni Bunjewców w krajach naddunajskich). W tym zakresie zanotować warto także kilka znaczniejszych edycji «Hrvatskoga izdavalackog bibliografskog zavoda (HIBZ) w Zagrzebiu poza już wymienioną «Hrvatska enciklopedija» (do tomu V, którego druk skończono w r. 1945). Tu należy ciekawa próba malarza chorwackiego i h i ­ storyka sztuki Ljuby Babica, bardzo zbliżonego do ludoznawstwa, dająca wynik jego badań nad ludowymi ubiorami chorwackimi i stosunkiem rodzajów i ilości różnych barw pod tyt. «Boja i sklad» (1943). Ubiory te przedstawia Babic na mapie z 16 tablicami swoich akwarel (18 X 24 cm) i 12 rysunkami (przeważnie wykonanymi w .związku z wymienionymi festivalami «Seljaćke sloge»). Ten sam instytut wydawniczy drukuje potem «Hrvatska narodnu umjetnost» (1944), którą przygotował autor niniejszego przeglądu napi­ sawszy wstęp do sztuki ludowej Chorwatów. Praca ta zawiera 67 tablic, niestety jednobarwnych. Oddział wydawniczy «Chorw ackiej drukarni państwowej* w Zagrzebiu drukuje w tych latach kilka książek o treści etnograficznej. Na uwagę zasługuje zwłaszczą cenna książka «Narodne pjesna otoka Krka» (1944) pod redakcją prof. Vjekoslava Stefanića, który prócz obszernego wstępu o po­ chodzeniu publikowanych materiałów, zwdaszcza z dwu starszych śpiewników z wyspy Krk, o komponentach i treści krczkiej poezji ludowej, przytoczył do każdej pieśni potrzebne wyjaśnienia języ­ kowe i rzeczowe, oraz ich publikowane warianty. To samo w ydaw nictw o drukuje «Rukovod za sabiranje i proucavanje grade o narodnom żiwotu» (1944). Książkę tę (426) przygotował inspektor szkolny Ljubo Brgic. Zawiera ona na pierwszym miejscu «Osnovu za sabiranje i proucavanje grade i naród. żivotu» dra Ante Radića, rozszerzoną o nowe przykłady i uwagi. Dalsza część zawiera swego rodzaju chorwacką chrestomatię ludoznawczą, zbiór uryw kóyv z róż­ nych źródeł, przeważnie ze «Zbornika ze nar. żivot» jako, przy­ kładów prac opisoyvych, na końcu dodano 6 kwestionariuszy spe­ cjalnych (przeważnie już opublikowanych), wybór wskazoyvek z literatury, uwzględniający cele tej książki jako praktycznego pod­ ręcznika dla pracowmików na polu etnografii, zwłaszcza nauczy­ cieli szkół ludowych. W tymże oddzielę wydawniczym wyszła 7 7 7 7 r T r 7 7 �435 mapa «Hrvatski narodni ornament* (1944), opracowana przez Nade Pleśe, zawierająca 57 tablic barwnych, przedstawiające orna­ menty tekstylne. Nie ma ona charakteru naukowego, ale niemniej posiada wartość etnograficzną także dzięki instruktywnemu wstę­ powi autorki o technikach tekstylnych obrazowanych rysunkami. W stolicy słoweńskiej Ljubljanie znaleźli etnografowie moż­ liwości kontynuowania działalności wydawniczej z zakresu ludo­ znawstwa. Zbiory etnograficzne podczas wojny nie poniosły żad­ nej szkody. Kontynuuje się druk czasopisma «Etnolog» ( X I I I — 1941, X I V — 1942, XV—1943, X V I — 1944), pod redakcją kierow­ nika muzeum dra Rojka Lozara. Nie brakuje też innych wydaw­ nictw ludoznawczych, z których warto zanotować książkę znanego svetnosti* (Ljubljana, 1943), w której autor zgromadził wiele swo­ ich, dawniej już opublikowanych, rozpraw oraz mniejszych przy­ czynków o odzieży i obuwiu, «dymnicach», szeregu zwyczajów do­ rocznych i weselnych, przedstawieniach dramatycznych i medycy­ nie ludowej — z szczegółowym indeksem i ilustracjami. W tymże okresie zaczął znany ludoznawca słoweński Anton Mrkun wyda­ wać w małych zeszytach monograficzne opisy pod tyt. «Etnografije velikolaskega okraja* (do końca wojny wyszły 4 zeszyty: «Kmetijstwo» — 1943, «Obrti in trgovina velikolaskega okraja* —• 1943,' A. Mrkuna, «Ljudske pripovedke iz Dobrepolj* — 1944 i «Ljudska umetnost v Dobrepoljah* 1944 Tone Ljubića z ilustra­ cjami, od 2 zesz. pod ogólnym tyt.: «Narodopisna Knjiżnica*). Na wzmiankę zasługuje też praca O Metoda Tumska «Pod veroim krovom, O ljudskih obiićajih skroz cerkveno lelo* (wyd. «Drużbe sv. Mohorja* — I , I I Ljubljana 1943, 1944, I I I Trst 1946, IV Gó­ rka 1946), która zawiera mnóstwo nowego materiału folklorystycz­ nego, zebranego przez autora i jego współpracowników. Jest to dzieło nieodzowne dla fachowych etnografów (podaje źródła i daty), aczkolwiek celem jego jest umacnianie starych tradycji w szerszych warstwach ludności i wyjaśnianie ich naukowe wpły­ wem tradycji względnie poglądów chrześcijańsko-katolickich. Do ważniejszych prac naukowych należy obszerna książka Ivana Grafenauera «Lepa Vida« (Ljubljana 1943 — wydana przez Słoweńr 28* �436 ską Akademię Nauk i Sztuk), której motyw «pięknej Widy* (matce złego dziecka) opracowany jest wszechstronnie na bardzo szerokim tle porównawczym. Jednym z najśmielszych w całej .historii ludoznawstwa sło­ weńskiego przedsięwzięć owych ponurych czasów było wydawanie całokształtu etnografii Słoweńców, bardzo potrzebnej pracy zbio­ rowej, rezultat wszystkich dotychczasowych starań, badań i zbie­ rania materiałów etnograficznych. Tom I tego «Narodopisja Slovencev* opuścił szczęśliwie prasę w Ljubljanie w r. 1944. Obej­ muje, prócz wstępu, dotyczącego ludoznawstwa ogólnego (R. Lozar) i historycznego przeglądu ludoznawstwa słoweńskiego ( F . Kotnik), większą część kultury materialnej (tj. wieś, dom i jego urzą­ dzenie, po^nod^rętwr> inrvżv\viĄrtip itjp., R. Lożar), rozdział o prawie ludowym (S. Vilfan), o zwyczajach narodzinowych, weselnych, po­ grzebowych i częściowo dorocznych — B. Orel). Obfite i przeważ­ nie dobre ilustracje, wyczerpująco przytoczona literatura wzglę­ dnie źródła zwiększają wartość tego dzieła. Ghoć posiada ono pewne braki i wady, niemniej jednak orientuje dobrze wszystkich, którzy chcą zapoznać się z życiem i kulturą ludu słoweńskiego. r Katedra etnologii na uniwersytecie w Ljubljanie była omal przez całą wojnę nieczynna, gdy prof. Niko Żupanić zmuszony był opuścić ją i odejść z Ljubljany. Po tym okresie wojny, okupacji i zniszczenia przychodzi go­ rąco oczekiwany koniec wojny, który budzi dużo nadziei i pragnień do kontyniuwamia dawno przerwanej pracy. Po przejściowych przerwach wznawiają czynności katedry etnologii. W Zagrzebiu rozpoczął na nowo wykłady autor niniejszego przeglądu, w L j u ­ bljanie prof. L. żupanić, w Belgradzie po dłuższej zwłoce został w r. 1946 profesorem Tatomir Vukanovic, dawniej kustosz Mu­ zeum w Skopiu, od r. 1947 zlecone wykłady powierzono Mirkowi Barjaktarovicowi i częściowo w Skopiu, gdzie wykłady powierzono Brankowi Rusićowi, ongiś asystentowi seminarium etnologicznego w Belgradzie. We wszystkich muzeach oraz oddziałach muzeów etnograficznych zaznacza się żywy ruch, nowe powstawanie zbio­ rów względnie ich reorganizacja. Wymienić tu należy muzeum w Ljubljanie, gdzie kierownictwo powierzono folkloryście Bori- �437 sowi Orłowi, w Mariborze pod kierownictwem Frana Basa, w Za­ grzebiu, gdzie miejsce kierownika zajęła prof. Marijana Guśić, i Belgradzie nieprzerwanie pod kierownictwem dra Borivoja Drobnjakovica. To ostatnie muzeum dostaje w r. 1945 nowy lokal w czę­ ści starego pałacu królewskiego, znacznie większy. Są więc mo­ żliwości urządzenia zbiorów. Inne muzea etnograficzne, jako też oddziały nie zaspokoiły w większości swoich potrzeb. Do takich należą muzea: w Serajewie, Splicie, Skopiu, Banjaluce i innych mniejszych ośrodkach. Zbieranie materiałów etnograficznych i ich badanie rozpoczyna się na nowo w oswobodzonych krajach Istrii i Pomorzu słoweńskim. W akademiach nauk planuje się instytuty ludoznawcze (kierownikiem takiegoż instytutu w akademii bel­ gradzkiej stal się dr Voiklav.S—Badovanović\ Także wyżej wy­ mieniona «Seljaćka sloga» w Chorwacji kontynuuje swoją dzia­ łalność. Natomiast publikacje ludoznawcze akademii, muzeów i i n ­ nych instytucji walczą jeszcze z ciężkimi przeszkodami. Z tego po­ wodu po skończeniu wojny zanotować można zaledwie sporady­ czne, nieliczne publikacje z zakresu ludoznawstwa. Należą tu dwie broszury dra Milenka S. Filipovica: «Nesrodnićka i predvojena zadruga» (Beograd 1944), obejmująca ciekawe materiały o dwóch odmianach «zadrug» południowo-sloweńskiej i antropogcograficzno-etnograficzna monografia «Galipoljski Srbi» (Beograd 1946). Prócz jedynego tomu «nowej serii» «Glasnika» muzeum w Seraje­ wie (1946) wymienić można jeszcze skromny organ muzeum miej­ skiego w Koprivnici, miasteczku prowincjonalnym w Chorwacji, «Zbornik Muzeja grada Kop.rivn.ica» (od r. 1946 wydany dzięki i n i ­ cjatywie prywatnej, w 4 dotychczasowych zeszytach znajdują się krótkie przyczynki ludoznawcze). Muzykolog chorwacki dr Vinco Żganec wydal nakładem własnym zbiór 116 pieśni ruskich «Pjesne jugoslovenskich Rusina» (Zagreb 1946). W Ljubljanie wyszła w ostatnich czasach książka Yinka Moderndorfera «Verovanja mere in obieaji Slovenscev* (Narodopisno gradivo, Celje 1946); V tom dzieła, który wyszedł jako pierwszy, obejmuje materiały etnograficzne do pożywienia, zebrane z literatury i rękopisów. I oto prawie wszystko. Daje się odczuwać brak fachowych publi­ kacji ludoznawczych. Dawne czasopisma, które regularnie publi- �kowaly prace etnografów jugosłowiańskich, nie obudziły się jesz­ cze do życia, a oficjalne organy instytucji ludoznawczych nie przezwyciężyły jeszcze trudności wydawniczych. Milovan Gavazzi PRZEGLĄD BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W FINLANDII PO R. 1939 Ostatnie lata wojenne dotknęły ciężko Finlandię i jej życie kulturalne. Ale mimo tych ciężkich czasów badania naukowe nie ustawały, nawet podczas dni krwawych walk. Uzyskane rezultaty są oczywiście jeszcze skromniejsze, aniżeli dawniej, ale w wielu dziedzinach przecież niejedno zostało dokonane. Przede wszyst­ kim odzwierciedlają się w ludoznawstwie wcześniej dokonane ba­ dania; ich kontynuacja była bardzo utrudniona, gdyż większość bibliotek i archiwów została z powodu wojny ewakuowana. Nie można też nie zwrócić uwagi na pracę zbieracką wśród ludu. Naukowe stowarzyszenia i instytucje, które zajęły się roz­ wojem fińskiego ludoznawstwa, pracowały prawie bez przerwy podczas ostatnich lat. przy czym głównie posługiwały się meto­ dami tradycyjnymi. Na pierwsze miejsce wybija się Państwowy Uniwersytet w Helsinkach. Katedry zajmują ci sami profesorowie, którzy tu wykładali przed wojną. Na czele katedry fińsko-ugryjskiego l u ­ doznawstwa stoi prof, dr Albert H a m i l l a i u en, zaś na czele katedry fińskiego i porównawczego folkloru prof, zwycz. dr Vaino Wiliam S a l m i n e n i nadzwycz. prof, dr Viljo Johannes M a n s i k k a (y 1947). Jako docenci czynni są: dr Akusti Vilho R a n l a s a l o (badania nad fińskimi wierzeniami religijnymi i czarami), dr Martti Henrikki H a a v i o (fińskie i porównaw­ cze badania folkloru), dr Kustaa Gideon V i 1 к u n a (fińskougryjskie ludoznawstwo) i dr Armas Otto Ааро V a i s a n e n (muzyka ludowa). Smutny obraz przedstawiają ostatnie lata: w tym czasie dru- �439 kowano tylko 3 dysertacje z dziedziny ludoznawstwa i 4 z dzie­ dziny folkloru. Obecnie jednak większa ilość rozpraw jest w przy­ gotowaniu. Na Uniwersytecie fińskim w Turku stoi na czele katedry so­ cjologii dr Uno H a r v a, a na Uniwersytecie o szwedzkim ję­ zyku wykładowym (Abo Akademi) prof. Gabriel N i к a n d e r (historia kultury) zajął się z wielkim oddaniem ludoznawczą pracą badawczą, dotyczącą szwedzkiej ludności Finlandii. Wśród kierowniczych naukowych towarzystw, które popie­ rały ludoznawstwo, należy na pierwszym miejscu wspomnieć stare Towarzystwo fińskiej literatury (Suomalaisen Kirjallisuuden Seura). Jego szczególnie bogaty i wszechstronny Instytut folkloru dokonał także podczas wojny bardzo znacznych prac zbierackich i inwentaryzacyjnych i opublikował kilka prac. Posiada on obec­ nie przeszło 1,200.000 pozycyj poezji ludowej i inne ważne ma­ teriały etnograficzne. Także Fińskie Towarzystwo Starożytności (Suomen Muinaismuistoyhdistys), które współpracuje z Finlandz­ kim Muzeum Narodowym, zainteresowało się badaniami etnogra­ ficznymi, jak wykazują ich publikacje. I tak ukazują się wciąż jeszcze fińskie roczniki «Suomen Museo» — po szwedzku «Finkst Museum* i periodyczne publikacje «Kansantieteellinen Arkisto» (Etnograficzne archiwum). Szwedzkie Towarzystwo Literackie w Finlandii (Svenska Litteratursallskapet i Finland) kontynuuje swoje publikacje z nową serią «Folklivsudier» (Studia nad ży­ ciem ludu). Równocześnie publikowała Fińska Akademia Umie­ jętności w tych latach znaną serię Folklore Fellows-Communi­ cation, nr 120—134. W «Sludia Fennica* ukazał się czwarty tom (1940), który zawiera m. i . bibliografię fińskiej ludoznawczej l i ­ teratury za lata 1937—38. Piąty tom jest w druku. Towarzystwo fińsko-ugryjskie (Suomalais-ugrillainen Seura) wydaje nadal «Badania fińsko-ugryjskie» i serię pamiętników. W obydwu wydaw­ nictwach ukazały się artykuły z dziedziny ludoznawstwa. Kotikiełen Seura (Tow. ojczystego języka), które szczególnie wśród studentów jest czynne, publikuje stale wzrastający kwartalnik «Virittaja», który z końcem 1946 r. obchodził swój 50-letni jubi­ leusz. W nim ukazało się wiele artykułów ludoznawczych. Należy 7 �440 oprócz tego wspomnieć krajoznawcze publikacje studentów. Nie­ które z nich o treści regionalnej (rodzimej) ukazały się drukiem. Rocznikiem jest czasopismo «Kotiseutu» (Ojczyzna). Najmłod­ szym ludoznawczym towarzystwem w Finlandii jest «Fińskie To­ warzystwo Ludoznawcze, które od 1943 r. wydawało czasopismo w niemieckim języku «Mitteilungen». W nim ukazał się m. i . ar­ tykuł A. Hamalainena pt. «Тегеп, zadania i obecny stan fińskougryjskiego ludoznawstwa*. Kalevalaseura (Tow. Kaleval), które oddawało się badaniom ludu i motywów eposu ludowego, wydało roczniki 19—26. Zanim przejdziemy do omówienia badań nad poezją ludową, należy wspomnieć, że kompletne wydanie naukowe starego epicznego, lirycznego i magicznego fińskiego folkloru «Suomen kansan vanhat runot» (Stare pieśni fińskiego ludu) jest prawie że go­ towe (32 duże tomy). Ostatnie dwa tomy to pieśni (runy) z po­ łudniowej Karelii (1939, 1945) pod redakcją prof. V. Salminen. Również «Mordwińska poezja ludowa* (3 tomy, 1938—41) została przez zmarłego prof. Heikki P a a s o n e n ułożona, wydana i na niemieckie przez prof. Paavo R a v i 1 a przetłumaczona Opubli­ kowano również Zbiór fińskich zagadek (1946), pod redakcją dra Martti H a a v i s i dra Juoko H a u t a 1 a. Sulo H a l t s o n e n dał w swej biograficznej pracy «Theodor Schvindt* (1947) szczegółowy obraz życia pioniera fińskiej etnografii, a tym samym podkreślił kilka cech charakterystycz­ nych historii fińskich badań. W dziedzinie poezji ludowej ukazało się mnóstwo wartościo­ wych i bogalych prac. Dr Elsa H a a v i o badała starą fińską pieśń «Inkeri» i jej międzynarodowe podłoże. Docentowi drowi M. H a a v i o zawdzięczamy następujące prace: «Fińskie duchy do­ mowe* (1942), «Ostatni fińscy pieśniarze ludowi* («Runensangerzy», 1943) i «Fińskie legendy i modlitwy* (1946). Z dysertacyj należy wymienić: porównawczo-folklorystyczne badania Juoko H a t a l a «Pieśń Lauri Lappalainena (1945), «Skład starej Kalevala» (1939, П -ga część 1945), ostatnie przez Vaino K a u k o n e n . Dr Yrjo P e n 11 i n e n wykazał w swej dysertacji «Posło­ wie wojenni. Badania porównawcze fińskiej pieśni ludowej*- �441 (1947), że lińska pieśń zaczerpnęła tak motyw, jak i niektóre po­ szczególne rysy charakterystyczne z slowiańsko-bałtyckiego te­ renu. Autor wzmiankuje w związku z tym także polską pieśń: «Idzie żołnierz borem, lasem». Problemy poezji ludowej poruszali profesorowie V. S a h n i n e n i V. T a r k i a i n e n . Doe. dr V. A. R a n t a s a l o pisał o zabobonach ludowych w swej pracy w nie­ mieckim języku «Der Weidegang im Volksglauben der Finnen I.» (1945); praca prof, dr Uno H a r v a «Uprowadzenie Sampo» (1943) należy również do dziedziny badań poezji ludowej. Problem «Sampo» był zresztą podczas ostatnich lat tematem ożywionej dysku­ sji. W r. 1942 publikował wyżej cytowany badacz klasyczne wprost wyniki w pracy «Dawna religia Mord wino w ». Młody badacz Lauri Т. a i Ь л / ' n h p p n i o Sп-тхл ^и " " i i г i)—pifjał stndium porównawcze o kołysance «Nie wchodź, mrozie, do izby» i opublikował wielki zbiór fińskich legend mitycznych (1947). Do dziedziny muzyki l u ­ dowej należą dysertacje dra А. О. V a i s a n e n «Badanie nad górno-ugryjskimi melodiami* (1939) i studium mgra Jorma V a a n an e n «Uw agi nad melodiami fińskich walców ludowych* (1945). T r Fińska poezja ludowa wywołała żywe zainteresowanie wśród ludów' kulturalnych. Jako przykład wspomnieć należy dra Ericha К u n z e antologię w niemieckim języku pt. «Fińskie ballady l u ­ dowe* i wiele nowych tłumaczeń Kalevali w rosyjskim, niemiec­ kim, węgierskim, estońskim, serbskim, rumuńskim i szwedzkim języku. W zakresie etnografii ukazało się w ostatnich siedmiu la­ tach zadawalająco wiele dzieł i rozpraw. W Szwecji opublikował pro. A. H ii m a 1 ii i n e n cenne wyniki badań nad budownictwem w szwedzkim języku pt. «Bostads-och byggnadsskićk hos skogfinnama i Malanskandinavien» (Zwyczaje mieszkaniowe i spo­ sób budowania tzw. Finów leśnych w centralnej Skandynawii) (1945); praca ta ukaże się w najbliższych tygodniach w fińskim języku. Badacz terenów Lapończyków dr Т. I . I t k o n e n pisał następujące prace: «Gry i zabawy Lapończyków* (1945), «Pogańska religia i późniejsze zabobony u fińskich Lapończyków* (1945), jak również o czółnach, wydrążonych w pniu. Pilny publi­ cysta dr К. V i 1 к u n a zademonstrował etnograficzne szkice �442 i obrazki ludowe: «Ргасе ojców. I . Posiew wody i ziemi» (1943) i «Ргаса i radość» (1946). Prof. Carolus L i n d b e r g i dr Jouko H a u t a l a wydali wspólnie bardzo piękne, ilustrowane dzieło: «Ludowa kultura budowlana we wschodniej Karelii* (1943). Znany mąż stanu Carl Gustaf M a n n e r h e i m wzbudził duże zainteresowanie swoimi ciekawymi opisami podróży «Acros Asia from West to East in 1906—1908», skrócone wydanie uka­ zało się w fińskim i szwedzkim języku. Do opisów podróży należą jeszcze: Wspomnienia prof. J. G . R a m s t e d t a «Seitseman retkea itaan» (Siedem podróży na Wschód) 1944 i dra Ragnar N u m e1 i n a w języku szwedzkim pisane studium socjologiczne nad pre­ historią dyplomacji. «Zielona gałąź» (1941), przetłumaczona na j ę ­ zyk francuski (1943) i duński П943). W 1946 ukazały się jako dysertacje monografie w fińskim języku dra Toini-Inkeri K a u k o n e n a «Hodowla i obróbka lnu i konopi» i dra Aino L i n n o v e'a «Dzieje rozwoju fińskiej koronki klockowej od 1500—1850». Społeczno-historyczną pracą o etnograficznym znaczeniu jest Esko A l t o n e n a dysertacja pt. «Zachodnio-fińskie młyny gro­ madzkie* (1944). Największemu zbieraczowi fińskiemu ludoznaw­ stwa Samueli P a u l a h a r j u udało się przed śmiercią (1944) wy­ dać jeszcze drukiem z jego bogatych zbiorów dwa etnograficzne opisy (z ilustracjami) — jeden o grze kościelnej Kurikka (1943), jego rodzinnej miejscowości, drugi o dawnym sposobie życia w pustkowiu nad rzeką Luiro (1939). Etnograf mgr Ahti R у t к ón e n naświetlił w swoich ludoznawczych essayach «Kansan syveista riveisla» (O głębokich warstwach ludu) kilka starych, za­ bobonnych wierzeń ludowych. Językoznawcze znaczenie ma jeszcze wybór przysłowi, zbie­ ranych przez organizacje studenckie; i tak mamy zbiór z Satakunta 1939, południowej Karelii 1941 i Tavastu 1941. Odczytywa­ nie rozmaitych przysłów i dialektów zainteresowało także laików, mianowicie ludność wiejską. Kilka dysertacyj filologicznych (np. A eikko R u o p p i l a «Nazwy zwierząt domowych w fińskiej gwa­ rze ludowej» (1943) i R. E. N i r v i «О tabu słowa i związanym z tym problemem języka» (1944) rzuca również światło na pror �443 Ыегпу etnograficzne. Pewna ilość prób dialektycznych zawiera także ciekawe ludoznawcze określenia (opisy). Z powyższych danych — które są głównie wyliczaniem — należy wnosić, że praca ludoznawcza w Finlandii jeszcze się kon­ tynuuje. Na zapale i radości pracy nigdy nie zbywało, chociaż ciężkie następstwa wojny silnie dają się odczuwać. Inflacja, brak papieru i materiałów drukarskich, obok innych trudności publi­ kowania, są najcięższymi przeszkodami pracy naukowej. Wielu zdolnych młodych badaczy w ogóle z wojny nie wróciło. Urwał się kontakt z zagranicą. Upłynie jeszcze wiele czasu, niim -wrócą nor­ malne stosunki pracy, ale Finlandia nieznużenie i poważnie kro­ czyć będzie po swej wytkniętej drodze w dziedzinie nauk ludo­ znawczych. Sulo Haltsonen SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI SEMINARIUM ETNOLO­ GII I ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIW. JAG. W KRAKOWIE OD 1925—1935 ORAZ OD 1945—1947 I W roku 1925 zostało utworzone przy Uniwersytecie Jagiel­ lońskim Studium Słowiańskie pod dyrekcją prof. Kazimierza Nit­ scha. Jedną z katedr w obrębie tego Studium była katedra etno­ logii i etnografii Słowian. Kierownictwo jej objął z dniem 1 stynia 1926 r. Kazimierz Moszyński na razie w charakterze zast. pro­ fesora, a od r. 1929/30 jako profesor nadzwyczajny. Asystentami byli od r. 1926 do 1930 naprzód Teofil Katra, po nim dr Józef Obrębski, a od r. 1930 do 1935 dr Jadwiga K l i ­ maszewska. Z pośród uczniów wymieniamy wyłącznie tych, którzy spe­ cjalnie oddawali się czy to etnologii czy etnografii. Mgr Maria Bytnar-Suboczowa, obecnie pracowniczka Insty­ tutu Śląskiego w Katowicach, dr Mieczysław Gładysz, obecnie dyreklor Muzeum Miejskiego w Gliwicach, dr Jadwiga Klimaszew- �444 ska, obecnie st. asystentka Seminarium Etnologii i Etnografii Sło­ wian U. J., mgr Sofroniusz Kołtalów, dr Anna Kutrzebianka, od r. 1937 asystentka a obecnie adiunkt Seminarium Etnologii i So­ cjologii U. J., mgr Józef Ligęza, obecnie zast. naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojew. Śląskim w Katowicach, dr Józef Obrębski, obecnie profesor etnologii Uniwersytetu w Ło­ dzi, mgr Maria Rehan-Gladyszowa, obecnie asystentka Semina­ rium Etnologii i Etnografii Słowian U. J., dr Roman Reinfuss, od r. 1938 asystent Seminarium Etnologii i Socjologii U. J., obecnie kustosz Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie i pro­ wadzący zlecone wykłady etnografii przy Uniwersytecie Wrocław­ skim, mgr Maria Sągajłło-Kaczanowska, obecnie w Bolesławcu na Dolnym Śląsku. Poza tym w znacznym stopniu zajmowali się etnografią: historyk sztuki mgr Jerzy Langman, obecnie na stu­ diach w Rzymie, antropogeograf dr Stanisław Leszczycki, obecnie profesor U. J., oraz językoznawca-dialaklolog dr Augustyn Steffen, obecnie w Palestynie. W r. 1935 prof. К. Moszyński został profesorem zwyczaj­ nym U. S. B. w Wilnie. W związku z tym katedra etnologii i etnogi afii Słowian w Studium Słowiańskim została w r. 1936 prze­ mianowana na katedrę dialektologii słowiańskiej i objęta przez prof, dra M. Małeckiego. W Seminarium prowadzono ćwiczenia metodologiczne ze szczególnym uwzględnieniem metody geograficznej. Z ważniejszych badań terenowych do r. 1935 przeprowadzo­ nych przez prof. Kazimierza Moszyńskiego wymienić należy: W r. 1926 dokończenie poszukiwań z zakresu ludowej kul­ tury materialnej w Polsce. Wzięcie udziału w podróży naukowej prof. Ludomira Sawickiego po Kresach Wschodnich. W r. 1927 badania terenowe i muzealne w Bułgarii, Jugo­ sławii, Austrii, na Węgrzech oraz w Polsce. W r. 1930—1931 kierownictwo badaniami terenowymi nad ludową kulturą duchową, mającymi na celu zebranie materiału do Atlasu kultury ludowej w Polsce. (Ukazały się 3 zeszyty tegoż Atlasu opracowane wspólnie z J. Klimaszewską w r. 1934, 1935 i 1936). �445 W г. 1932 badania muzyczno-etnograficzne na Polesiu wspólnie ,z prof. dr. F. К o 1 e s s ą. Badania terenowe asystentów i uczniów do r. 1935: Teofil К a 1 r a w 1926 r. zbierał materiały terenowe z za­ kresu ludowej kultury materialnej w okolicach Grodna i Augu­ stowa. Józef O b r ę b s к i w r. 1927 i następnych prowadził bada­ nia w zakresie kultury materialnej i społecznej w Bułgarii, Ma­ cedonii, wschodniej Serbii etc. W r. 1930 został skierowany na dalsze studia do prof. Br. Malinowskiego do Londynu, uzyskując stypendium Rockefelera. Jadwiga K l i m a s z e w s k a od r. 19.30 zbierała materiały do kultury materialnej (głównie z zakresu budownictwa), ducho­ wej i do obrzędów dorocznych w połudn.-zach, Polsce. Mieczysław G ł a d у s z przeprowadzał badania nad ludową kulturą materialną i duchową na Śląsku ze szczególnym uwzględ­ nieniem sztuki ludowej od 1930 r. Poza tym asystenci i uczniowie brali udział w zbieraniu materiałów terenowych do Atlasu kultury ludowej Polski w la­ tach 1930—1932: Gładysz Mieczysław, Jadwiga Klimaszewska, S. Kołtatów, A. Kutrzebianka, J. Ligęza, J. Obrębski oraz S. Udziela (jun.). 7 II Z początkiem roku akad. 1945/46 objął z powrotem kierow­ nictwo Zakładu prof. К. M o s z y ń s k i . Asystentką została dr J. Klimaszewska, a w roku akad. 1946/47 ponadto mgr M. Gła­ dyszowa i mgr Z. Koczorowska, jako wolontariuszki. P r a c a t e r e n o w a . Prof. Kazimierz M o s z y ń s k i objął ponownie kierownictwo naukowej ekspedycji etnograficznej Insty­ tutu Śląskiego w Katowicach, przeprowadzonej pod kierunkiem dra M. G 1 a d у s z a na Śląsku Opolskim w lipcu 1946 r. z udzia­ łem m. i . mgr M. Bytnar-Suboezowej, dr J. Klimaszewskiej, dr A. Kutrzebianki, mgr J. Ligęzy, mgr M. Rehan-Gtadyszowej, dr R. Reinfussa. Jest to dalszy ciąg badań rozpoczętych w r. 1939 z ramienia Polskiej Akademii Umiejętności. �446 ad P r a c a p o p u ] а г у z а с у j n o-n a u к o w a i s p o ł e c z n a c z a s u u t w o r z e n i a к a t e d r y. 1. Seminarium Etnografii Słowian w osobach asystentki i uczniów współpracuje z Komisją Kół Krajoznawczych i Re­ dakcją Orlego Lotu od r. 1926: 1) przez przygotowywanie kwestio­ nariuszy etnograficznych, drukowanych przeważnie w Orlim Lo­ cie, a przeznaczonych dla nauczycielstwa i młodzieży ; 2) przez udzielanie wyjaśnień i wskazówek, jak należy opracowywać kwe­ stionariusze w terenie i jak korzystać z literatury etnograficznej przy opracowywaniu referatów itp.; 3) przez prowadzenie kur­ sów krajoznawczych dla młodzieży, na których m. i . zapoznawano ją z metodą pracy terenowej etnograficznej. 1 2. W r. 1947 została utworzona przy Zakładzie Poradnia etnograficzna P. T. L., służąc nauczycielstwu i młodzieży stałą pomocą doradczą oraz księgozbiorem. 1 K i e r o w n i k Seminarium ogłosił k i l k a ankiet w O r l i m Locie (o wiedzy astronomicznej, o b r z ę d a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h , n a r z ę d z i a c h mu­ zycznych). J. Klimaszewska wraz z S. Udzielą o p r a c o w a ł a kwestiona­ riusz w sprawie Świąt Wielkanocnych ( O r l i Lot, X I I , 1931, str. 40—45), M. Gladysz o p r a c o w a ł kwestionariusz dotyczący demonologii ludowej (Zaranie śląskie, 1932, str. 35—37), oraz kwestionariusz do opisu kapli­ czek (Orli Lot, X V I I , K r a k ó w 1936), J. Klimaszewska — kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia (Biuletyn Ogniska Krajozn. Naucz. Szkół Powsz., K r a k ó w 1933), Maria S ą g a j l ó w n a —• kwestionariusz w sprawie farbowania i zdobienia w z o r a m i jajek, K r a k ó w 1935, str. 8. W w y n i k u tej ankiety p o w s t a ł o studium o pisankach jako przedmiocie sztuki ludowej. Nadzwyczaj cenna ta praca, r o z p o c z ę t a w r. 1933, była ilustrowana przez 227 mapek, na -których u w z g l ę d n i o n o 370 z a g a d n i e ń z zakresu techniki barw, m o t y w ó w zdobniczych, t y p o w y c h kompozycyj i t d . Ilość zmapowanych wsi i osad p r z e k r a c z a ł a 1900. O p r ó c z lite­ r a t u r y i odpowiedzi na kwestionariusze, autorka w y z y s k a ł a w y n i k i ba­ d a ń terenowych oraz wszystkie zbiory pisanek, z n a j d u j ą c e się w Polsce, objeżdżając w t y m celu całą Rzeczpospolitą. Niestety, przygotowany do d r u k u w r. 1968/39, r ę k o p i s oraz wszystkie mapy, przeniesione w czasie w o j n y przez a u t o r k ę dla ich ocalenia do Warszawy, zginęły. P o z o s t a ł o jednak k i l k a r o z d z i a ł ó w tekstu i pewna ilość map b r u l i o n o w y c h , tak że częściowo przynajmniej uda się zapewne p r a c ę i jej n a j w a ż n i e j s z e w y ­ niki zrekonstruować. �447 3. Prof. Kazimierz Moszyński oraz dr Jadwiga Klimaszew­ ska wykładali etnografię Słowian wzgl. etnografię Polski na kur­ sach nauczycielskich, ostatnio na kursach słowianoznawstwa pol­ skiego w Krakowie (od 15. X. 1945 do 27. I I . 1946) oraz w Pola­ nicy koło Kłodzka (od 29. X I I . 1946 do 12. I . 1947). 4. Dr Mieczysław Gładysz miał stale odczyty radiowe z za­ kresu kultury ludowej w latach od 1929 do 1935. 5. Nawiązano w r. 1946 współpracę z «Filmem Polskim* w zakresie projektowania i opracowywania scenariuszy krótkoi średnio-metrażowych filmów etnograficznych. 6. W r. 1947 zorganizowano Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Etnograficznego, w którym czynnie pracują asy­ stentki Seminarium oraz uczniowie. B i b l i o t e k a , z b i o r y i p o m o c e . Biblioteka obejmu­ jąca wszystkie działy etnologii oraz etnografii ze szczególnym uwzględnieniem Słowiańszczyzny liczyła w 1936 r. 2.042 tomów. Poza tym Zakład posiadał zbiory ilustracyj, fotograf i j i klisz z Polski i Bałkanów oraz archiwum materiałów etnograficznych z całej Polski. W .zakresie pomocy naukowych Zakład rozporzą­ dzał: 1 epidiaskopem, 2 aparatami fotograficznymi, całkowicie wy­ posażoną ciemnią fotograficzną oraz całkowicie urządzoną pra­ cownią kartograficzną łącznie ze zbiorem map topograficznych, rysownicami, cyrklami itp. Straty poniesione przez Zakład w czasie wojny obejmują 188 tomów (przez co zostały zdekompletowane niektóre cenne wydawnictwa np. Eberta Reallexikon der Vorgcschichte itp.), epi­ diaskop, aparaty fotograficzne, urządzenie ciemni fotograficznej i pracowni kartograficznej. S t a n o b e c n y . Z powodu nadzwyczaj szczupłych dotacji dokupiono po wojnie b. niewiele książek. Biblioteka powiększyła się głównie dzięki darom, liczy obecnie, 2.054 tomów oraz 287 map topograficznych Polski. Zbiór fotografii i ilustracji wynosi 1305 pozycji; klisz i diapozytywów 145. Archiwum materiałów etno­ graficznych zawiera odpowiedzi na ankiety: w sprawie świąt Bo­ żego Narodzenia (ponad 300). w sprawie Świąt Wielkanocnych �448 (ponad 450), w sprawie narzędzi muzycznych (69), wiedzy astro­ nomicznej (ok. 100) etc. Ponadto archiwum to obejmuje 26 od­ powiedzi na pełny kwestionariusz kultury duchowej prof. К. Mo­ szyńskiego. Z a m i e r z e n i a n a p r z y s z ł o ś ć . 1. Nawiązanie jaknajściślejszych stosunków i współpracy z katedrami etnografii we wszystkich krajach słowiańskich. 2. Współpraca przy. wydawaniu Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Opracowywanie materiałów rękopiśmiennych, znajdujących się w Zakładzie. 4. Opracowywa­ nie monograficzne wsi podkrakowskich przez uczniów prosemina­ rium. 5. Powiększanie księgozbioru z zakresu etnografii ogólnej i Słowian. 6. Wznowienie pracowni kartograficznej w celu przy­ gotowywania pomocy w postaci map, wykresów oraz przeźroczy do wykładów i ćwiczeń. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII I ETNOLOGII UNIWERSYTETU IM. M. C.-SKLODOWSKIEj W LUBLINIE Z ROK AKADEMICKI 1946/47 Personel osobowy Zakładu w bieżącym roku akad. stanowili: kierownik Zakładu — prof, dr Józef Gajek, stypendysta Min. Oświaty — dr Tadeusz Brajerski, asystenci — Tadeusz Delimat, Jan Kowalczyk i Janusz Oplołowicz, woźny Zakładu — Józef Florek. Na prace Zakładu złożyły się: prowadzenie seminarium etnologicznego, ćwiczeń z zakresu etnografii Polski, wykłady, prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (P. A. E.) i inne prace naukowe łącznie z badaniami terenowymi. Przedmiotem prac na seminarium etnologicznym była ana­ liza i krytyka książki A. Bacha pt. «Deutsche Volkskunde». W ra­ mach prac samodzielnych uczestnicy seminarium wykonali: Cera­ mika ludowa w województwie lubelskim, spraw, z W. Schmidta «Handbuch der Methode der kulturhistorischen Ethnologie», Bu­ downictwo w Polsce — mapa zasięgów typów budownictwa na �449 podstawie literatury druk., Ludy i języki Ameryki północnej — mapa, Ludy i języki Ameryki południowej — mapa, Typy antro­ pologiczne tubylczej ludności Ameryki północnej — mapa. Przedmiotem ćwiczeń było dokładne zaznajomienie studen­ tów z całokształtem zagadnień etnografii Polski oraz zapoznanie z materiałem, przedmiotem, zadaniami, problematyką i metodami enografii i etnologii. Przy omawianiu problematyki etnograficznej posługiwano się następującymi podręcznikami: A. Fischer — «Polacy», K. Moszyński — «Kultura ludowa Słowian*, J. St. Bystroń — «Wstęp do ludoznawstwa polskiego», «Słowiańskie obrzędy rodzinne», «Zw yczaje żniwiarskie». Wszystkie omawiane zagadnie­ nia były uzupełniane najnowszymi wynikami badań uczonych polskich i zagranicznych. W zakresie kultury materialnej ćwicze­ nia były ilustrowane zbiorami fotograficznymi oraz dwoma f i l ­ mami. Ponieważ uczestnikami ćwiczeń byli w przeważającej mie­ rze studenci geografii, zwrócono dużą uwagę na zastosowanie kar­ tografii w etnologii. W czerwcu br. zorganizowano 1-dniową wy­ cieczkę w teren celem praktycznego zaznajomienia studentów z materiałem etnograficznym. r Tematem tegorocznych wykładów były następujące zagad­ nienia: ludy i ich kultury — 1 godz., charakter i przedmiot badań etnograficznych — 1 godz., problemy etnograficzne — 1 godz. Personel Zakładu prowadził ponadto systematyczne studia nad organizacją prac Polskiego Atlasu Etnograficznego; jego za­ sługą jest wykonanie dotychczasowych prac wstępnych nad orga­ nizacją sieci korespondentów, opracowanie kartotek i indeksów z «Ludu» i «M. A. A. E.», projekt mapy podkładowej do P. A. E., projekt instrukcji P. A. E. oraz ogólny program zeszytu wstęp­ nego. Udział pracowników Zakładu w Polskim Atlasie Etnogra­ ficznym, wydawnictwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które jest zasadniczym tematem prac Zakładu, został umożliwiony dzięki nader życzliwemu stanowisku i moralnemu poparciu Se­ natu, J. M. Rektora i Dziekanatu Wydziału Przyrodniczego Uni­ wersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej. Na resztę prac naukowych Zakładu złożyły się: prace ogło­ szone drukiem lub przygotowane do druku, badania terenowe Lud, T. X X X V I I 29 �450 i udział w konferencjach i zjazdach. Rozpoczęto druk pracy prof, dra J. Gajka pt. «Zarys etnograficzny zachodniej części Podola*, przygotowano do druku: prof, dra J. Gajka «Polski Atlas Etno­ graficzny*, T. Delimata «Budownictwo ludowe w powiecie puław­ skim*, ogłoszono drobne notatki, sprawozdania i recenzje. W przy­ gotowaniu znajduje się praca dra T. Brajerskiego pt. «Geografia wyrazowa budownictwa ludowego w Polsce*. T. Delimat przepro­ wadził badania terenowe nad ceramiką ludową w woj. lubelskim. Prof, dr J. Gajek wziął udział w następujących konferencjach i zjazdach: Zjazd Naukowy Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy, Zjazd Łużycoznawczy w Poznaniu, Zjazd członków Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego w Lublinie, Konferencja P. T. L. w sprawie P. A. E. w Krakowie, Konferencja Centralnego Instytutu Kultury w Zakopanem oraz w Warszawie i Konferencja Biura Studiów Ministerstwa Ziem Odzyskanych w Krakowie. Prof, dr Józef Gajek brał ponadto czynny udział w pracach Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, jako jego sekretarz generalny i współ­ redaktor wszystkich jego wydawnictw. Gdy chodzi o bibliotekę Zakładu, inwentarz jej wzrósł w sto­ sunku do roku ubiegłego o 47 pozycji i osiągnął liczbę 338 ksią­ żek. Prócz tego pracownicy Zakładu i studenci korzystali z biblio­ teki P. T. L. Liczba korzystających z biblioteki wyniosła według dziennika bibliotecznego 240 osób. Biblioteka mieściła się wraz z pracownią w 3-pokojowym lokalu P. T. L. Lokal był zaopatrzony w następujące sprzęty: 4 biurka, 1 szafa biblioteczna, 1 aparat fo­ tograficzny, 1 epidiaskop, 1 maszyna do pisania. Zakład korzy­ stał prócz tego z inwentarza P. T. L. Tadeusz Delimat �451 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO w okresie od 1. IV. 1945 r. do 1. IV. 1947 r. Zakład istnieje od kwietnia 1945 r. I j . od chwili otwarcia Uniwersytetu Łódzkiego. Katedrę etnografii oraz kierownictwo Zakładu Etnografii U. L. objęła dr Kazimiera Zawistowicz w cha­ rakterze zastępcy profesora. Zakład rozpoczął systematyczną pracę w trymestrze jesien­ nym roku akad. 1945/46, otrzymawszy lokal i urządzenie w Miej­ skim Muzeum Etnograficznym w Lodzi. Zakład i Muzeum (dyr. dr J. Krajewska) prowadzą ścisłą, wzajemną współpracę naukową. Zakładowi przyznano dwuosobowy, pomocniczy personel naukowy. Starszą asystenturę objęła od kwietnia 1945 r. mgr Jad­ wiga Świątkowska, młodszą — od maja 1946 r. Bronisława Kop­ czyńska, studentka etnografii U. Ł. I . B i b l i o t e k a . Pierwszą troską Zakładu było skompleto­ wanie księgozbioru w niezbędnym zakresie. Ogółem w chwili obec­ nej posiada Zakład 479 tomów (Nr inw. 354) zakupionych za ogólną sumę 119.845 zł. Skromny zasób książek Zakładu uzupełnia biblio­ teka Muzeum Etnograficznego oraz prywatny księgozbiór prof. Zawistowicz oddawany również do użytku słuchaczom. Z biblio­ teki Zakładu korzystają słuchacze Uniwersytetu Łódzkiego, słu­ chacze Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego, Wyższej Szkoły Tealralnej, nadto często zgłasza się młodzież z Harcerstwa, z Uni­ wersytetów Ludowych i inna, która interesuje się przede wszyst­ kim etnografią regionalną i pragnie czerpać wiadomości z naj­ lepszych źródeł. I I . P o m o c e n a u к o w e. Zasób pomocy naukowych jest dotychczas nader skromny. Zakład posiada jeden aparat mało­ obrazkowy «Contax», kilkadziesiąt tablic, rysunków i map. za­ czątek zbioru wzorów sztuki i przemysłu ludowego, jak wyci­ nanki, próbki tkanin, haftów i in. 29* �452 I I I . P r a c e S e m i n a r y j n e . Zespól uczestników ćwiczeń proseminaryjnych i seminaryjnych składa się ze słuchaczy studiu­ jących etnografię z etnologią jako przedmiot główny, z geografów i prehistoryków, studiujących etnografię jako przedmiot poboczny, z muzykologów, ze słuchaczy sekcji Pedagogiki Społecznej i in. Ogółem w roku 1947 na ćwiczenia dla 1-go roku uczęszczało 25 osób, na seminarium dla zaawansowanych 15 osób, w tej liczbie 6 osób studiuje etnografię z etnologią jako przedmiot główny. Wporównaniu z rokiem ubiegłym liczba słuchaczy wzrosła nieomal w dwujnasób. Tematem ćwiczeń dla początkujących w r. b. są zagadnienia metodologiczne oraz zagadnienia wybrane z dziedziny zdobnictwa ze szczególnym uwzględnieniem materiału i techniki. Tematem prac seminaryjnych dla zaawansowanych jest opracowywanie głównie materiałów zebranych w terenie oraz innych zagadnień teoretycznych. IV. P r a c e b a d a w с z o-n a m к o w e w t e r e n i e . Za­ kład kładzie nacisk na prace badawczo-naukowe w terenie, przy­ gotowując słuchaczy do: 1) samodzielnej pracy badawczej w te­ renie, celem poznania terenu drogą bezpośrednich obserwacji; 2) celowego gromadzenia ginącego materiału etnograficznego z za­ kresu kultury nie tylko materialnej, ale przede wszystkim społecz­ nej i duchowej. Jest to tym więcej ważne, że wśród słuchaczy znajdują się nauczyciele i działacze społeczno-oświatowd, dla któ­ rych znajomość terenu przy jednoczesnej podbudowie teoretycz­ nej — jest podstawą wszelkiej pracy związanej z wsią. Bowiem wobec daleko idących przemian w życiu wsi, zgromadzenie tych materiałów ma wielkie znaczenie dla obecnych i przyszłych ba­ dań naukowych nad kulturą wsi polskiej. Zakład prowadził badania nad następującymi zagadnie­ niami: 1) Nad tradycyjną formą współpracy gromadzkiej (pomocy sąsiedzkiej). 2) Nad tradycyjną formą gospodarki związanej ze środowi­ skiem an tropogeogra licznym. �453 Dotychczas były przeprowadzone badania na terenie Śląska Cieszyńskiego z głównym ogniskiem w Istebnej. Tematy szczegó­ łowe dotyczące pierwszego zagadnienia (poznania form pomocy wzajemnej) były następujące: a) pomoc przy budowie, b) podczas robót polnych, c) podczas różnych zajęć gospodarskich, d) po klę­ skach żywiołowych i in. Tematem szczegółowym, dotyczącym dru­ giego zagadnienia, były badania nad szałaśnictwem. Pierwsze ba­ dania trwały od 1. V I I . do 14. IX. 1946 r. w zespole 5-cio osobo­ wym. W skład zespołu wchodzili uczestnicy seminarium pod kie­ runkiem st. asystentki mgr J. Świątkowskiej z dwukrotnym do­ jazdem na teren prof. Zawistowicz. Po przedyskutowaniu zebra­ nego materiału oraz metod pracy w terenie w toku prac semina­ ryjnych) przeprowadzono uzupełniające badania w Istebnej pod­ czas feryj świąt Bożego Narodzenia, od 28. X I I . 1946 do 15. I . br. Prócz tego nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej przeprowadzono badania w łowickim i opoczyńskim. W roku bieżącym, podczas feryj letnich planowane są ba­ dania nad powyższymi zagadnieniami na Podkarpaciu-, na Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem, a następnie na Mazurach ze szczegól­ nym uwzględnieniem spółek rybackich. W dalszych zamierzeniach przewidywane są badania na terenach puszczańskich (Kurpie) i nadmorskich. Możność przeprowadzenia dotychczasowych prac w terenie zawdzięcza Zakład pomocy finansowej Instytutu Służby Społecz­ nej, kierowanej przez prof. Helenę Radlińską. V. W y c i e c z k i . Oprócz badań naukowych w terenie, Za­ kład organizuje wycieczki kilkudniowe dla całego zespołu słu­ chaczy. Przed wyruszeniem opracowywane są poszczególne zagad­ nienia, dotyczące danego terenu. Dotychczas były zorganizowane wycieczki na Śląsk do pow. cieszyńskiego i pszczyńskiego w okresie od 29. V. do 2. V I . 1946 г., dwie wycieczki w łowickie z uwzględnieniem ośrodka garncar­ skiego w Bolimowie w czerwcu w 1945 r. i w maju 1946 г., jedna wycieczka do Uniwersytetu Ludowego w Brusie. Prócz tego są organizowane pokazy prac artystycznych w Szkole Sztuk Plastycz­ nych, zwiedzanie Muzeum Etnograficznego itp. 7 �454 V I . А г с h i w u m. Materiały zebrane podczas badań tereno­ wych i wycieczek slają się podstawą Archiwum Etnograficznego, organizowanego wspólnym wysiłkiem Zakładu i Muzeum. Archi­ wum gromadzi teksty, fotografie, rysunki, ilustracje, wycinki z prasy itp. „ , T , . - • ,, Mgr Jadwiga Świątkowska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOLOGII I ETNOGRAFII U. M. K. W TORUNIU za r. 1946/47 Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Koper­ niku w Toruniu powstał w grudniu r. 1945. Kieruje nim prof, nadzw. dr B. Stelmachowska. Wykłady z zakresu etnografii objęły w r 1945/46 etnografię Polski ze szczególnym uwzględnieniem Pomoriza Zach. oraz przy­ ległych terenów Ziem Odzyskanych. Seminaria i ćwiczenia doty­ czyły zagadnień ogólnych w nawiązaniu do wykładów. W pierwszym roku było słuchaczy 15. W r. 1946/47 liczba ta wzrosła do 35, na Seminarium — 20. Wykłady w r. 1946/47 dotyczyły tych samych lematów, w\ kłady z zakresu etnologii ogólnej odnosiły się do podstawowych zagadnień kultury gospodarczej w zakresie ogólnoświatowym. r Na seminariach i ćwiczeniach ogólnych przerabiano za po­ mocą referatów zagadnienia magii. Na seminariach z etnografii polskiej zajmowano się budownictwem drewnianym. Z a k ł a d obejmuje: sale wykładową i seminaryjną zarazem, gabinet profesora, gabinet adiunkta, gabinet asystenta, pokój b i ­ blioteczny oraz magazyn. Zakład posiada mapy geograficzne, mapy grup etnicznych, kilkadziesiąt zabytków sztuki ludowej polskiej i obcej, kolekcję drzeworytów ludowych, rysunki z zakresu budownictwa ludowego, stroju ludowego oraz narzędzi gospodarczych. Zapoczątkowane zostało archiwum etnograficzne. �455 Biblioteka Zakładowa obejmuje 350 dzieł własnych oraz 200 depozytów. P e r s o n e l n a u k o w y : dr Maria Priifferowa, adiunkt, or­ ganizuje Muzeum Etnograficzne w salach Ratusza Toruńskiego. Stypendystka Min. Oświaty dr W. Brzeska, opracowywuje kulturę duchową Słowińców. Anna Lewandowska, młodsza asystentka, pracuje w dziedzinie kartografii etnograficznej. Eugenia Romanówna, młodsza asystentka, jest bibliotekarką, archiwistką i rysowniczką. Zakład otwarty jest codziennie od godz 8—14-tej, a w nie­ które dnie do godz. 19-ej wieczorem. Prof, dr B. ZAKŁAD ETNOLOGII UNIWERSYTETU Stelmachowska WROCŁAWSKIEGO Zakład Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizowany został od nowa w lutym 1946 r. z chwilą powierzenia wykładów zleconych z zakresu etnologii dr Romanowi Reinfussowi, kusto­ szowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pierwsze miesiące pracy w Zakładzie odbywały się w warunkach nadzwyczaj trud­ nych. Lokal Zakładu stanowiła duża sala na I piętrze w tzw. gim­ nazjum św. Mateusza u wylotu ul. Szewskiej. Okna pozbawione szyb, częściowo pozabijane deskami, mały, żelazny piecyk z rurą sterczącą na zewnątrz przez dziurę w desce i dymiący nieznośnie — charakteryzowały ten lokal dostatecznie. W czasie odwilży wszyst­ kimi szparami sklepionego stropu spływały do sali strumienie wody. W takich warunkach odbywały się wykłady i zajęcia uni­ wersyteckie, w których brało udział 5 słuchaczy. Pracę utrudniał absolutny brak jakichkolwiek książek (biblioteka zakładu etno­ logii uniwersytetu niemieckiego spłonęła bez reszty) oraz najkonieczniejszych pomocy, jak np. map, ilustracji itp. Stan powyższy nie trwał jednak długo. Dzięki jednorazowej subwencji Rektoratu w wysokości zł. 6.000 zakupiono w Krakowie podstawowe polskie podręczniki etnografii i bibliografie. Pewną ilość książek niemiec- �456 kich uzyskano z sortowni biblioteki uniwersyteckiej, ponadto na zakup książek były obracane w całości niewielkie, bo rzadko do 1000 zł dochodzące miesięczne dotacje Zakładu. W maju ub. r. uzyskał Zakład Etnologii nowy 5-pokojowy lokal w oficynie budynku nr 36 przy ul. Szewskiej, gdzie pomiesz­ czone zostały zbiory etnołogiczne dawnego zakładu etnologii u n i ­ wersytetu niemieckiego odszukane w Lwówku przez dyrektora b i ­ blioteki uniwersyteckiej dra Antoniego Knota. Bieżący rok wniósł dalsze zmiany. Dzięki finansowej pomocy Wydziału Nauki Min. Oświaty zdołano Zakład nieco zagospoda­ rować. Zakupiono przybory i materiały do rysunków technicz­ nych, pomnożono wydatnie bibliotekę, na co Wydział Nauki udzie­ lił specjalnej subwencji w kwocie zł 23.000. Większy bez porów­ nania niż w roku ub. napływ młodzieży ułatwił realizowanie planu pracy zarówno w Zakładzie, jak i rozpoczęcie prac w terenie. Słuchacze w toku zajęć proseminaryjnych wwkonali szereg tablic ściennych z zakresu form osadniczych, budownictwa itp. Zakład Etnologii wszedł w kontakt z Oddziałem Wrocławskim Instytutu Śląskiego, z Woj. Urzędem Konserwatoirskkn i Państwowym Insty­ tutem Badania Sztuki Ludowej w Warszawie. Kontakty te uła­ twiły Zakładowi prowadzenie badań terenowych, które poszły głó­ wnie w trzech kierunkach. Dzięki funduszom dostarczonym przez Wydział Nauki Min. Oświaty przeprowadzono w szeregu miejsco­ wościach powiatu brzeskiego, namysłowskiego i wrocławskiego ba­ dania zabytkowego budownictwa drewnianego. Wyniki komuni­ kowane były natychmiast Wojew. Urzędowi Konserwatorskiemu celem roztoczenia ochrony konserwatorskiej nad wartościowymi zabytkami. Drugi dział pracy Zakładu stanowiły systematyczne badania muzeów i zbiornic przedmiotów zabytkowych, znajdują­ cych się na terenie województwa dolnośląskiego, celem ustalenia liczbowego i jakościowego stanu zbiorów w zakresie kultury l u ­ dowej. Z funduszów dostarczonych przez Oddział Wrocławski I n ­ stytutu Śląskiego przebadano w r. akademickim 1946/47 ogółem 24 muzea i zbiornice (na 36 znajdujących się w ewidencji Wydz. Kultury Urzędu Wojewódzkiego), zyskując cenne materiały mo­ gące w przyszłości służyć za punkt wyjścia do celowej organiza- �457 cji muzealnictwa etnograficznego tej części kraju. Trzeci odcinek robót prowadzonych w Zakładzie Etnologii związany jest z opra­ cowywaniem naukowym działu etnograficznego dla mającej się odbyć we Wrocławiu wystawy. W związku z tym opracowuje się kartograficzne ujęcia szeregu zagadnień, co znowu pociąga iza sobą niekiedy konieczność przeprowadzania badań terenowych. W związku z przygotowywaniem wystawy prowadzone są np. ba­ dania ankietowe na temat zasięgu kultu M. Boskiej Częstochow­ skiej i pielgrzymek na Jasną Górę wśród ludności Śląska. Porównując stan Zakładu w r. akademickim 1946/7 ze stanem' z roku poprzedniego widać dosyć znaczny rozwój, który najlepiej ilustruje kilka cyfr przytoczonych-poniżej: Luty 194G Czerwiec 1947 Personel Z a k ł a d u 2 osoby 1 osoby Liczba s ł u c h a c z y 5 41 T o m ó w w biblio­ tece 3 319 12 tablic ś c i e n n y c h , 15 map. zbiory etnologiczne ! Pomoce szkolne Prace terenowe j " Inwentaryzacja z a b y t k ó w muzeal. „ budownictwa drewn Badania ankietowe nad z a s i ę g i e m kultu M. Boskiej- Pomimo niezaprzeczalnej poprawy stanu Zakładu dają się wciąż odczuwać poważne braki, utrudniające normalną pracę na­ ukową. Na plan pierwszy wysuwa się tu oczywiście nędzny stan biblioteki, w której brak podstawowych czasopism etnograficz­ nych, poza tym brak epidiaskopu tak niezbędnego w czasie wy­ kładów z zakresu kultury materialnej i zdobnictwa ludowego, nie ma również podstawowego sprzętu technicznego, niezbędnego w czasie badań terenowych. (Zakład nie posiada np. aparatu fo- �458 tograficznego). Należy jednak przypuszczać, że w ciągu nadcho­ dzącego roku akademickiego listę braków Zakładu Etnologii uda się znowu wydatnie pomniejszyć. Roman ZACHODNIE Reinfuss ARCHIWUM FONOGRAFICZNE W POZNANIU Z zapisywaniem polskiej pieśni i muzyki ludowej spotykamy się już w w. X V I , kiedy to europejska muzyka artystyczna się­ gnęła po polskie tańce ludowe i czerpiąc pełnymi garściami z obfi­ tości inwencji muzycznej ludu-polskiego, umieszczała je w opra­ wie artystycznej najpierw w tabulaturach lutniowych X V I wieku, a w ciągu w. XV, a szczególnie w X V I I I we wszelkiego rodzaju kompozycjach instrumentalnych tak solowych jak i zespołowych. Zapisywanie to czynione było jedynie dla własnych potrzeb kom­ pozytorów. Jednakże bogactwo naszego folkloru muzycznego na­ sunęło myśl zbierania i wydawania tegoż folkloru, co zainicjowane zostało przez romantyzm, a wyraz swój ostateczny i kulminacyjny znalazło w monumentalnym wydawnictwie Oskara Kolberga. Obecny stan ciągłego zanikania naszej pieśni i muzyki ludowej, spowodowany rozwijającym się ciągle amatorskim ruchem mu­ zycznym, zmusza nas do głębszego zastanowienia się nad kwestią zebrania i zachowania polskiej muzyki ludowej. W zbieraniu tym uznajemy metodę bardziej naukową, niż metoda ołówkowa Kol­ berga, pozwalającą na utrwalenie jej w formie takiej, w jakiej wyszła z ust ludu. Jest to metoda nagrywania akustycznego na wałkach fonograficznych, a jeszcze lepiej: elektro-akustycznego na płytach. Naukowa metoda zbierania muzyki ludowej za pomocą fo­ nografu edisonowskiego zapoczątkowana została u nas w Polsce dopiero w roku 1914 na Podhalu dzięki wysiłkom dyr. J. Zborow­ skiego (Zakopane). Był to jednak wysiłek epizodyczny, brak od­ powiednich subsydiów nie pozwolił na stałe i systematyczne kon­ tynuowanie tej inicjatywy. Dopiero w roku 1930 akcja zbierania fonograficznego weszła na tory pracy metodycznej i stałej, od- �459 kąd przy Zakładzie Muzykologii Uniwersytetu Poznańskiego za­ łożone zostało przez prof, dr Ł. Kamieńskiego Regionalne Archi­ wum Fonograficzne (skrót RAF), wyposażone w kilka fonografów wałkowych. W roku 1935 archiwum przeszło na doskonalszą me­ todę nagrań, na nagrania elektro-akustyczne na płyty, posługując się mikrofonem węglowym, wzmacniaczami bateryjnymi i apa­ raturą elektryczną firmy Sanders i Janzen w Berlinie. Do 1 września 1939 zdołałem (jako asystent RAF) przegrać wszystkie wałki woskowe na płyty, wtedy jeszcze żelatynowe. Akcja RAF-u objęła początkowo przede wszystkim teren Wielko­ polski w sposób szczegółowy, a następnie Pomorze. W dniu 1 wrze­ śnia 1939 Archiwum Regionalne posiadało już nagrania ze Ślą­ ska, Pienin i Mazowsza. Stan tych nagrań wyrażał się liczbą około 4000 fonografów' wokalnych i instrumentalnych. Wszystkie te zbiory łącznie z aparatami zostały przez Niemców wywiezione z Poznania i wszelki ślad po nich zaginął. Podobnemu zniszczeniu uległy również obfite zbiory nagrań na wałki, znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Wilnie oraz bardzo bogate, już od roku 1936 rozpoczęte gromadzenie nagrań wałkowych o zasięgu ogólnopolskim przez Centralne Archiwum Fonograficzne przy B i ­ bliotece Narodowej w Warszawie, prowadzone przez śp. dra J. Pulikowskiego, doc. Uniw. Warsz. Posiadało ono kilkanaście tysięcy nagrań z Mazowsza, Pińszczyzny, Małopolski południowo-zachodniej (w tym ok. 4.000 nagrań z samej żywiecczyzny). Zbiory war­ szawskie zostały przez Niemców doszczętnie spalone. Po wojnie rozpoczął Poznań natychmiast pracę zbierania i organizowania archiwum fonograficznego. W czerwcu 1945 n i ­ żej podpisany i mgr. T. Wrotkowski złożyli przez Urząd Woje­ wódzki w Poznaniu do Ministerstwa Kultury i Sztuki wniosek 0 utworzenie Zachodniego Archiwum Fonograficznego z siedzibą w Poznaniu, uzasadniając celowość jego istnienia faktem posia­ dania prywatnej aparatury elektrycznej do nagrań przez mgra T. Wrotkowskiego. Wniosek został życzliwie przyjęty. Niestety nie ustalono formy prawnej Archiwum. Istniejemy więc jako insty­ tucja prywatna, subwencjonowana przez Ministerstwo Kultury 1 Sztuki pod nazwą «Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Po- �460 znaniu» (skrót RAF). Subwencje wpływały nieregularnie i w skro­ mnym wymiarze. Mimo poczynionych zapotrzebowań nie otrzy­ maliśmy jednorazowej większej dotacji na zakup koniecznych apa­ ratur, jak mikrofony, wzmacniacze, akumulatory. Musieliśmy wo­ bec tego z miesięcznych subwencji nabywać częściami sprzęt naj­ potrzebniejszy. Poszukiwania aparatów, troska o tańszy zakup, korygowanie i składanie całości pochłonęły wielką ilość naszej energii i czasu, dając mimo to w wyniku stosunkowo niejednolity komplet aparatury. Doszliśmy tym sposobem do zaopatrzenia Ar­ chiwum w następujący sprzęt techniczny: 1 wzmacniacz 4-lampowy 8 Watt (bez firmy), średniej jakości, na prąd zmienny, 1 wzmacniacz 5-lampowy 15 Watt firmy «Telefunken» na prąd zmienny, 1 mikrofon węglowy firmy «Dralowid» typ DR 1, 1 m i ­ krofon kondensatorowy butelkowy firmy «Telefunken» wraz z przystawą 2-lampową, 1 aparat do nagrywania na prąd zmienny, 0 prostej paląkowej konstrukcji, 1 adapter elektryczny szafkowy,. 2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do odgrywania, 2 skrzynie aku­ mulatorów żel. nikł. po 12 Volt, zapas płyt do nagrywania (500' sztuk) i 1 prądnica polowa przenośna na 220 V z napędem ben­ zynowym. Nagrywanie w terenie przy pomocy naszych aparatów wy­ maga koniecznego środka lokomocji. Aparatury są ciężkie i nie nadają się do ręcznego przenoszenia ani do wożenia na wózkach chłopskich. Potrzebny byłby też samochód, którym można by do­ jechać do każdej wsi, zaś własna (wyżej wspomniana) prądnica mogłaby nas uniezależnić od prądu sieciowego, który nie wszę­ dzie we wsiach istnieje, jeśli zaś jest, to wykazuje zbyt wielkie wahania, by mógł być używany do nagrań. Samochodu niestety nie uzyskaliśmy dotąd. Dlatego też praca nasza w terenie była bar­ dzo utrudniona i z konieczności dużą część nagrań musieliśmy uskuteczniać na miejscu w Poznaniu, sprowadzając śpiewaków 1 instrumentalistów do Archiwum. Nagrywania robimy na pły­ tach decelitowych. Liczba ich wynosi 471 fonogramów. Objęte nimi zostały tereny: Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, okolic W e j cherowa Kaszubskiego; kilka fonogramów wykonano w Lubelskim i Warszawskim. W nagraniach tych obok śpiewu żeńskiego i m ę - �461 skiego przeważają nagrania dudów, skrzy/piec i kozła zbąskiego. "W nagraniach instrumentalnych przeważają formy taneczne, jak przodek, wiwat, oberek, chodzony, szocz, polka, walcerek. Pieśni śpiewane — to przeważnie pieśni weselne i zalotne. Płyty nagrane przechowuje się w kopertach z papieru woskowego. W 1/3 płyty te zostały przegrane jako duplikaty, służące do transkrypcji me­ lodii na papier nutowy. Transkrypcje będą dwojakie: jedne w p i ­ sowni użytkowej dla muzyków i kompozytorów, drugie w szcze­ gółowej formie naukowej dla badań porównawczych. Wobec braku tonometra musimy na razie poprzestawać na transkrypcjach użyt­ kowych, pisząc je na kartkach katalogowych i umieszczając je następnie w kartotece. Zaprowadzona została również kartoteka ludowych tańców wielkopolskich z opisami choreograficznymi i melodiami oraz katalog imienny i powiatowy dudziarzy i kożlarzy wielkopolskich. Praca w Archiwum podzielona była w ten sposób, że sprawy administracyjne załatwiał mgr W rotkowski, bę­ dąc niekiedy pomocnym również i przy nagrywaniu, ja zaś or­ ganizowałem zbieractwo i prowadziłem stronę naukową Archi­ wum, w czym pomocna mi była mgr Jadwiga Sobieska. Zmontowaliśmy poza tym wspólnie trzy audycje radiowe w oparciu o materiał płytowy RAF-u. Publikujemy też cykl ar­ tykułów «Pieśń ludowa i jej problemy* w «Poradniku Muzycz­ nym* (Łódź). Zamiarem naszym jest stworzenie płytoteki ilustrującej l u ­ dową muzykę polską wedle regionów. Płytoteka ta, poza swymi czysto atrakcyjnymi zaletami, posiadać będzie dużą wartość dy­ daktyczną dla szkół muzycznych, pokaże bowiem folklor muzyczny w jego autentycznym brzmieniu przy zachowaniu regionalnych odcieni i różnic wykonania. Prócz tego płytoteka taka miałaby za­ sadnicze znaczenie w akcji reaktywowania muzyki ludowej w l u ­ dzie, czy to na drodze audycji radiowej, czy też grania w świe­ tlicach i stowarzyszeniach. Będzie ona najlepszym instruktorem, który rodzimą pieśń przekaże młodszemu pokoleniu nie poprzez nuty, lecz przez własną tradycję na drodze słuchania i powtarza­ nia. Stan finansowy dzisiejszego Archiwum, jako instytucji pry­ watnej, nie pozwolił na wykonanie takich płytotek. 7 T 7 7 �462 Obecnie nad pracami tymi roztoczyło opiekę Ministerstwo Kultury i Sztuki. Archiwum Fonograficzne wejdzie, jako osobna komórka, w skład Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej, prowadzonego przez dyr. dra J. Grabowskiego. Ze strony M i ­ nisterstwa Kultury i Sztuki patronować pracom Archiwum będzie wicedyrektor Departamentu Muzyki doc. dr Z. Lissa. Naukową opiekę nad pracami Archiwum roztoczy prof, dr A. Chybiński. Archiwum ma być wyposażone w samochód z wmontowaną kom­ pletną aparaturą oraz motocykl do wyjazdów informacyjnych. Mgr Marian Sobieski OPIEKA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DZIAŁALNOŚCI CENTRALNEGO INSTYTUTU KULTURY Centralny Instytut Kultury powołany zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki jako centralna instytucja państwowa do spraw upowszechniania kultury i sztuki, ma za zadanie koordynację wy­ siłków społecznych w tym zakresie, wypracowywanie wytycznych, prowadzenie i publikowanie prac naukowych i badawczych, i n strukcyjno-poradniczych itp., oraz szkolenie instruktorów wyż­ szego typu. Prace Instytutu dotyczą teatrów ochotniczych, amatorskich zaspołów muzycznych i chóralnych, sztuki ludowej, wczasów, świe­ tlic itp. Sztuka ludowa zajmuje niepoślednie miejsce w zaintereso­ waniach Centralnego Instytutu Kultury. W dobie przeobrażeń ustrojowych, politycznych i cywiliza­ cyjnych zagadnienie kultury i sztuki ludowej jest szczególnie aktualne. Z jednej bowiem strony mnożą się organizacje, insty­ tucje i urzędy interesujące się sztuką ludową, z drugiej zaś daje się zaobserwować fakt, że wieś nie tylko zrywa ze swą sztuką tra­ dycyjną, uważając takie postępowanie za awans społeczny, ale często wręcz się jej wyrzeka. Państwo doceniając wkład sztuki l u ­ dowej w zakres ogólnej kullury narodu, powołane jest do ratowa- �46$ nia jej dorobku od zagłady i będzie dążyć do znalezienia dla niej miejsca w życiu współczesnym. Dział Sztuki Ludowej Centralnego Instytutu KuUury zapo­ czątkowany w listopadzie ub. r. rozpoczął swą działalność od stwo­ rzenia frontu rzeczoznawców w postaci współpracowników sta­ łych lub też pracujących dorywczo. Oprócz tego stworzono sieć rzeczoznawców terenowych spośród znanych regionalistów, głów­ nie spośród kustoszów muzeów regionalnych. Rzeczoznawców tych zgromadził Centralny Instytut Kultury na konferencji w sprawie sztuki i kultury ludowej w Zakopanem w maju r. b., w której wzięli udział ponadto przedstawiciele licznych instytucji i orga­ nizacji oraz działacze terenowi, jako to: referenci kultury i sztuki w województwach, referenci Izb Rzemieślniczych oraz organizacji chłopskich i młodzieżowych. Referaty profesorów: Frankowskiego, Seweryna, Ciołka, Dalbora, a nadto dra Piwockiego i Orynżyny wprowadziły słuchaczy w sedno zagadnień budownictwa ludo­ wego, stroju, obrzędowości, sztuki ludowej itp. 7 7 Konferencja zakopiańska wypracowała ogólne wytyczne praktycznego ustosunkowania się do tych zagadnień, uchwalając liczne wnioski, których realizacja dać może podstawę pracy nad rozwojem sztuki i kultury ludowej. Po tym zjeździe Centralny Instytut Kultury zwołał dwukrot­ nie konferencje międzyministerialne i międzyorganizacyjne w sprawie organizacji wytwórczości i zbytu sztuki ludowej i prze­ mysłu ludowego, mające na celu skoordynowanie działalności or­ ganizacji gospodarczych. Pierwsza konferencja miała charakter sprawozdawczy i stwierdziła, że organizacje te trudnią się raczej popieraniem przemysłu pseudoludo-wego, rzadko docierając do ośrodków sztuki ludowej. Druga konferencja w Sopocie w ramach Targów Międzynarodowych, a w związku z wystawą sztuki ludo­ wej Ministerstwa Kultury i Sztuki rozpatrzyła zagadnienia su­ rowców dla ośrodków wytwórczych zarówno przemysłu ludowego, jak i sztuki ludowej oraz sprawę kredytów przeznaczonych na te cele. Centralny Instytut Kultury, realizując swój program prak­ tycznej koordynacji pracy w terenie, przeprowadził przykładowy 7 �464 eksperyment w woj. olsztyńskim, w postaci zorganizowania ośrodka produkcji tkanin ludowych wśród autochtonów i repatriantów. Konferencja zakopiańska wykazała, że pierwszym zagadnieniem opieki nad sztuką ludową jest przede wszystkim ochrona przed niewłaściwym jej popieraniem. Konferencja sopocka stwierdziła konieczność zarezerwowania w planie państwowym surowców dla żywych ośrodków sztuki ludowej oraz konieczność zajęcia się wy­ twórczością repatriantów i autochtonów na Ziemiach Odzyska­ nych. Centralny Instytut Kultury prowadzi przegląd żywych ośrod­ ków sztuki ludowej, analizując potrzeby terenowe oraz zbierając materiał ilustracyjny w postaci okazów sztuki ludowej. Część tych zbiorów była eksponowana na wystawie sztuki l u ­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Sopocie. Stroje ludowe, zakupione dla pracowni kostiumologicznej Centralnego Instytutu Kultury, złożyły się na pokaz sztuki ludo­ wej na wystawie społeczno-gospodarczej w Częstochowie. Pokaz ten był bodaj pierwszą próbą upowszechniania wartości sztuki ludowej dla szerokich rzesz ludności wiejskiej w największym jej skupieniu w sezonie pątniczym. Zaopatrzony w napisy, ulotkę oraz żywe słowo umożliwiał badaczom bezpośrednią wymianę myśli z ludnością wiejską na temat stroju ludowego. Kierownictwo wy­ stawy prowadziło pamiętnik reagowania publiczności na zjawi­ ska sztuki ludowej. Udział Centralnego Instytutu Kultury w wystawie sopockiej i pracach komitetu wykonawczego Wystawy Malarstwa i Rzeźby Ludowej w Krakowie ma na celu upowszechnienie sztuki ludowej wśród ludności miejskiej. Centralny Instytut Kultury prowadzi ewidencję ośrodków sztuki ludowej, a zamierza dokonać ewidencji odpowiedzi na an­ kiety będące w posiadaniu różnych instytucji. Prowadzi również ewidencję materiałów ilustracyjnych w postaci fotografii oraz oka­ zów zakupionych przez różne instytucje zarówno o charakterze naukowym jak i gospodarczym. Z dalszych prac Centralni go Instytutu Kultury wymienić na­ leży rozpoczęte kartoteki zmuwów. teoretyków i praktyków zagad- �465 nień związanych ze sztuką ludową, kartotekę instytucji zaintere­ sowanych tym przedmiotem oraz bibliografię sztuki ludowej. W bibliotece Centralnego Instytutu Kultury składającej się z 7.000 tomów, a stworzonej ostatnio, sztuka ludowa zajmuje miejsce poczesne. Część materiału bibliotecznego zgromadzona w ośrodku naukowo-badawczym Centralnego Instytutu Kultury w Szklarskiej Porębie przyczyniła się do opracowania mapy stro­ jów ludowych, figurującej na wystawie w Częstochowie. Z do­ tychczasowych wydawnictw Centralnego Instytutu Kultury wy­ mienić należy poradnik w sprawie zbierania zabytków kultury l u ­ dowej, pióra dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej. Przygoto­ wuje się zaś do druku pracę doc. dra Tadeusza Seweryna «Rozdroża sztuki ludowej*. Na koniec zasługuje na uwagę systematyczna praca kore­ spondentów terenowych, którzy odpowiadają na przysyłane i m an­ kiety, zbierają teksty obrzędów regionalnych oraz inscenizują je. Zebrane są już teksty. « Wesele Podhalańskie*, «Rafanie lnu», «JaseŁka*, «Burso» z Podhala, «Z kurkiem po dyngusie* z Opoczyń­ skiego, «Wesele opoczyńskie*, «Dożynki śląskie, «Oddawanie młoduchy*, «Czepiny», «Pastuszkowie» (misterium kolędnicze), «Moiczki», «Kolędy» ze Śląska Cieszyńskiego itp. Zebrane tym spo­ sobem materiały inscenizuje się w terenie, prtzy czyni aj ąc się przez to do ożywienia kultury regionalnej. Z inscenizacją « Wesela Pod­ halańskiego* pod kierownictwem Anieli Słapińskiej zaznajomili się uczestnicy zjazdu w Zakopanem. Mogli oni stwierdzić bezpo­ średnio, jak surowa prawda i wierność odtworzenia obrzędu gó­ rali podhalańskich dodatnio odbija się od wslzelkich stereotypo­ wych stylizacji w zespołach teatralnych, nie umiejących uszano­ wać piękna tradycyjnych, choć prymitywnych form obrzędowych. Dalsza działalność Centralnego Instytutu Kultury pójdzie na­ dal przede wszystkim w kierunku skoordynowania prac prowa­ dzonych w zakresie sztuki ludowej przez liczne instytucje i or­ ganizacje. Zadanie to jest ciągle jeszcze aktualne. Sztuka ludowa bowiem jest zagadnieniem wielowymiarowym. Interesują się nią instytucje naukowe, gospodarcze, samorządowe i społeczne. Na­ kazem chwili jest więc ustalenie planu pracy w skali państwowej Liul, T . X X X V I I 30 �466 i taka jego realizacja, aby nie było sprzeczności w działalności tych instytucji. Jest to tym potrzebniejsze, że dzięki niesłychanej popularności sztuki ludowej w czasach obecnych, ma ona zbyt wielu opiekunów, niezawsze zorientowanych w zagadnieniu opieki nad nią. Centralny Instytut Kultury przygotowuje więc plan właści­ wej opieki nad sztuką ludową. STAN BADAŃ W ZAKRESIE ETNOGRAFII MUZYCZNEJ W POLSCE Rezygnując iz wstępu, w którym powinno się wspomnieć 0 etnografii muzycznej jako nauce młodej, o jej osiągnięciach do czasu wojny, chcę po prostu przedstawić sytuację obecną, możli­ wości badań na tym polu, trudności i braki związane z gromadze­ niem materiałów do muzyfu ludowej. Na uwagę zasługują przede wszystkim najważniejsze ośrodki naukowe zainteresowane w tych badaniach, a więc katedry muzykologii uniwersytetów polskich 1 wyższe szkoły muzyczne. W Polsce istnieją 3 katedry muzykologii: w uniwersy­ tetach w Poznaniu, Krakowie i Wrocławiu, oraz wykłady zle­ cone z tegoż zakresu w uniwersytecie w Toruniu. Na pierwszym miejscu należy postawić katedrę muzykologii w Poznaniu. Kate­ dra ta, której kierownikiem jest obecnie prof, dr Adolf Chybiński, były kierownik Zakładu Muzykologicznego Uniwersytetu Jana Ka­ zimierza we Lwowie, już przed wojną przodowała na polu ba­ dań naukowych w dziedzinie etnografii muzycznej i wykształ­ ciła kilka sił dobrze przygotowanych naukowo i technicznie do pracy w tym zakresie. Są to: mgr Marian Sobieski, mgr Jadwiga Sobieska (autorka wydanej w r. 1938 pracy o dudach wielkopol­ skich), mgr Maria Turczynowiczowa i mgr Tadeusz Wrotkowski. Mgr Marian Sobieski prowadzi przy katedrze muzykologii, jako st. asystent, wykłady i ćwiczenia zlecone, których tematy w bie­ żącym roku akademickim są następujące: 1) Etnografia muzyczna Wschodu, 2) Etnografia muzyczna Europy, 3) Etnografia mu- �467 zyczna Polski. Studentów jesit 28. Dziś trudno przewidzieć czy i ilu z nich wyspecjalizuje się w zakresie etnografii muzycznej. W stadium opracowania znajduje się szereg prac naukowych wymienionych pracowników i tak: Prof, dr Chybiński ma na ukończeniu pracę pt. «О oraw­ skich melodiach ludowych* (przeznaczoną dla «Ludu»), a przy­ gotowuje prace pt. «Monografia tańca krakowskiego* oraz «Мопоgrafia polskich tańców ludowych* — obliczone na 2 tomy; ponad to w przygotowaniu jest I I wydanie pracy pt. «Instrumenty mu­ zyczne ludu polskiego na Podhalu*. Mgr Marian Sobieski pracuje nad tematem pt. «Pentatonika w polskiej muzyce ludowej* i nad tematem pt. «Cechy stylistyczne pieśni ludowej w poszczególnych regionach Polski*. Mgr Jadwiga Sobieska opracowuje monografię z zakresu instrumentologii pt. «Kozioł lubusko-zbąski*, mgr Ma­ ria Turczynowiczowa pracę o metodach O. Kolberga w odniesieniu do muzyki ludowej w Wielkim Księstwie Poznańskim. Materiały, jakimi dysponuje Zakład Muzykologiczny U. P. w Poznaniu dla badań etnograficzno-muzycznych, są bardzo ogra­ niczone i to zarówno w zakresie literatury naukowej, jak i wydaw­ nictw nutowych etnograficznych. Cały majątek Zakładu został wy­ wieziony, a częściowo zniszczony przez okupanta. Dziś ilość ksią­ żek z powyższego zakresu nie przekracza 20, ilość publikacji nutowych jest również minimalna. Biblioteka nie posiada na­ wet «Ludu» Kolberga, lecz we fragmentach nie dających się zło­ żyć w całość. Podobnie zniszczone lub wywiezione zostały wszyst­ kie nagrania, których Zakład przed wojną posiadał przeszło 3000. Obecnie Zakład nic posiada żadnych urządzeń umożliwiających jakiekolwiek nagrywania, a do celów demonstracyjnych' dla stu­ dentów korzysta się z aparatury płytowej i wałkowej oraz mikro­ fonu, będących prywatną własnością st. asyst, nigra Mariana So­ bieskiego. Cały majątek Zakładu — to 1 wzmacniacz radiowy bez lamp i 70 płyt decelitowych. W najbliższym czasie w drodze wy­ miany ma Zakład otrzymać szafkowy gramofon. Urządzenie nor­ malne pracowni etnograficzno-muzycznej zależeć będzie od zain­ teresowania odpowiednich władz państwowych tym działem nauki i odpowiednio wysokich dotacji na te cele. 30" �468 Podobne braki dają się odczuwać i w innych Zakładach Mu­ zykologicznych uniwersyteckich, w których przy odpowiednich funduszach mogłyby powstać ośrodki etnologiczno-muzyczne. Bez­ skutecznie kołacze Kraków, gdzie katedrę muzykologii prowadzi prof, dr Zdzisław Jachimecki, o subwencje na zakupienie wydaw­ nictw z zakresu pieśni i muzyki ludowej polskich i obcych na­ rodów, o wyposażenie swego instytutu w odpowiednią aparaturę, a więc fonograf, aparaty do nagrywania, do szlifowania wałków itd., bez czego trudno myśleć o racjonalnej pracy. Mając w roku bieżącym zapisanych na studia muzykologiczne ponad 60 słucha­ czy, pełnych zapału do nauki, mógłby wielu z nich zaintereso­ wać etnografią muzyczną i pobudzić do pracy naukowej na tym polu. W bieżącym roku akademickim nie odbywają się żadne wy­ kłady w zakresie etnografii muzycznej, a w latach przedwojennych miało to miejsce jedynie sporadycznie, ostatnio w r. 1937/38 wy­ kład na temat « Polskiej muzyki ludowej* prowadzony był przez prof, dra Jachimeckiego przez 3 trymestry. Do studentów okazu­ jących większe zainteresowanie tym przedmiotem należał Zyg­ munt Estreicher, który w wyniku zamieszek wojennych znalazł się za granicą i ostatnio kontynuując studia muzykologiczne w Szwajcarii, uzyskał doktorat w Bernie, na podstawie pracy o pieśniach Eskimosr>w. Należy się spodziewać, że kiedy dr Estrei­ cher wróci do Polski, odda się pracy właśnie w zakresie etnologii muzycznej. W czasie okupacji dojeżdżał do Krakowa w charakte­ rze studenta tajnego Uniwersytetu, młody nauczyciel szkoły po­ wszechnej spod Krakowa, Karol Lehnert, który pozostając w bli­ skim kontakcie z ludem wiejskim, opracował lemat: Repertuar pieśni ludowych w czasie wojny w kilku wsiach podkrakowskich: Zabierzów, Czerna itd. Przy katedrze muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzone są wykłady i ćwiczenia z einografi muzycznej na ra­ zie tylko w zakresie potrzebnym studentom do jednego z obowią­ zujących ich egzaminów magisterskich. Kierownikiem tej kate­ dry jest prof. ks. dr Hieronim Feicht, sam żywo interesujący się tym działem pracy. W najbliższym czasie w «Kwartalniku Mu­ zykologicznym* ma pojawić się jego rozprawka pt. «01czańskie �469 (zakopiańskie) pieśni religijne* (wraz z zebranymi pieśniami). Prof. ks. dr Feicht poczynił starania o uzyskanie pewnych kwot na zakup niezbędnych pomocy naukowych, przede wszystkim fo­ nografu. Zakład posiada niewielką bibliotekę, głównie w zakresie niemieckiej pieśni ludowej, oraz pewną ilość płyt. Prócz tego w Za­ kładzie Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego znajduje się kilka instrumentów perkusyjnych z Dalekiego Wschodu. Zupełnie żadnych pomocy naukowych w zakresie etnografii muzycznej nie posiada Uniwersytet w Toruniu. Wykłady zlecone z zakresu muzykologii prowadzi tam st. asystent Leon Witkowski, magister f i l . klas. i muzykologii, zajmujący się zagadnieniami etnologii muzycznej. Korzysta z własnej skromnej biblioteki, ilu­ strując wykłady własnymi płytami. Obecnie pracuje nad tema­ tem: «Toruń w pieśni ludowej*. Wyższe szkoły muzyczne będą niewątpliwie w przyszłości stanowiły poważną pozycję w dorobku naukowym na polu etno­ grafii muzycznej. Dziś, będąc w toku reorganizacji, zgodnie z re­ formą szkolnictwa muzycznego, nie mogą być jeszcze na tym polu poważnie brane w rachubę, Jest ich pięć: w Warszawie, Krakowie, Katowicach. Poznaniu i Łodzi. Na wszystkich wydziałach tych uczelni obowiązują wykłady z etnologii muzycznej. Najwięcej oczywiście należy oczekiwać od sekcji teorii wydziału kompozycji, teorii i dyrygentury, gdzie student może przygotować pracę dy­ plomową z zakresu etnografii muzycznej i specjalizować się w tym dziale. W lej chwili nie we wszystkich jeszcze wyższych szkołach muzycznych uruchomiono ten przedmiot, na razie rozpoczęły się wykłady z etnologii muzycznej w uczelniach w Lodzi i Poznaniu. W Wyższej Szkole Muzycznej w Lodzi wykłady z etnologii muzycznej prowadzi prof. Wawrzyniec Żuławski, absolwent mu­ zykologii Uniwersytetu Warszawskiego. I on walczy z brakami w zakresie materiałów milowych, nagrań płytowych ild. W wy­ kładach swoich, potraktowanych bardzo obszernie, obejmuje kurs muzykologii porównawczej, nie wyłącznie tylko etnologii muzycz­ nej. Prócz wykładów, przewidziane jest w roku następnym semi­ narium z zakresu zbierania, systematyzowania oraz badań nad polską pieśnią ludową. �470 Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o niezwykle waż­ nej dla badań naukowych instytucji, a mianowicie o Zachodnim Archiwum Fonograficznym w Poznaniu, którego kierownikiem jest mgr Tadeusz Wrotkowski, dział naukowy prowadzi mgr Ma­ rian Sobieski. Istniejące przed wojną Centralne Archiwum Fonograficzne (C. A. F.) w Warszawie zostało zupełnie spalone przez Niemców, zaś jego kierownik śp. dr J. Pulikowski poległ w r. 1944 podczas powstania warszawskiego. Archiwum Fonograficzne Uniwersy­ tetu Poznańskiego zostało w czasie wojny doszczętnie zniszczone. Wobec powyższego Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Pozna­ niu jest obecnie jedyną w Polsce instytucją, posiadającą fachowo przygotowane siły, której prace zmierzają w kierunku zebrania i utrwalenia zanikającego polskiego folkloru muzycznego oraz w kierunku wykorzystania zebranych materiałów. Zbieranie folkloru przeprowadza się przez nagrywanie mu­ zyki ludowej na wałki fonograficzne i płyty decelitowe. Wyko­ rzystanie zebranych materiałów, dzięki zainicjowanej już wymia­ nie międzynarodowej, pozwoli na przeprowadzenie badań porów­ nawczych muzyki ludowej w skali europejskiej. Stwarza również podstawę dla opracowania racjonalnych śpiewników regional­ nych itp. Poza tym udostępnienie zbiorów fonograficznych kom­ pozytorom i muzykom polskim może stać się potężnym zastrzy­ kiem odżywczym dla ich twórczości. Antonina Wozaczyńska WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I WALNEGO ZGROMADZENIA P. T. L. XXII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się w Lublinie w dniach 24 i 25 marca br. przy udziale reprezentantów Minister­ stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Odbudowy, Centralnego Insty­ tutu Kultury, Politechniki Warszawskiej, Wojewódzkiej Rady Na­ rodowej. Miejskiej Rady Narodowej, rektorów i przedstawicieli �471 senatów obu uczelni, Kuratorium O. S. L. oraz członków w ogól­ nej liczbie 58 osób. Cel zwołanego zgromadzenia wyjaśnił przewodniczący, prof, dr Jan Czekanowski. Stwierdził on mianowicie, że 1) T. L. re­ stytuowało się w Lublinie, gdzie znalazł się przedwojenny prezes i kilku członków Zarządu, na specjalnie zwołanym walnym zgro­ madzeniu, na którym była obecna nieliczna garstka członków. Działalność T-wa rozrosła się i objęła cały obszar Polski. Wsku­ tek tego powstała konieczność uzyskania od czołowych przedsta­ wicieli etnografii i ludoznawstwa sankcji dla dotychczasowych po­ czynań Twa oraz uwag, wskazówek i wytycznych dla dalszego postępowania. 2) Po wtóre zaszła konieczność omówienia szeregu problemów organizacyjnych i naukowych, które się nie dadzą po­ myśleć bez dyskusji w szerokim gronie etnografów. Po powołaniu prezydium honorowego, przemówieniach gości i przyjęciu porządku dziennego odczytano protokół z X X I Wal­ nego Zgromadzenia, który przyjęto. Obszerne sprawozdanie sekretarza, prof. dr. Józefa Gajka, objęło sprawy budżetowe, organizacyjne, biblioteczne i naukowe. W sprawozdaniu zostały podkreślone następujące momenty: budżet Twa opierał się na subwencjach Wydziału Nauki Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Administracji Publicznej, Ministerstwa Od­ budowy, W. R. X., M. R. N., m. Lublina, obu uniwersytetów oraz na dochodach ze składek i ze sprzedaży wydawnictw. Sztywna konstrukcja budżetu, opierającego się przede wszystkim o sub­ wencje, nie pozwoliła na swobodniejszą decyzję Zarządu, co od­ biło się szczególnie ujemnie na pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym, dla którego w okresie sprawozdawczym nie zdo­ byto żadnych funduszów. W ramach prac organizacyjnych nawią­ zano kontakt z wszystkimi katedrami etnografii i etnologii uni­ wersytetów polskich, z dyrekcjami muzeów etnograficznych i re­ gionalnych, z katedrami etnografii w Bułgarii i we Włoszech. Od­ zyskano i przewieziono do Lublina bibliotekę Twa, uzupełniono ją zakupem księgozbioru po śp. prof. A. Fischerze oraz zbiorami uzy­ skanymi z bibliotek poniemieckich i przystąpiono do jej skatalo­ gowania. W ramach prac naukowych wydano X X X V I tom «Ludu» �472 i 10 odbitek, 1 zeszyt I tomu «Ргас Etnologicznych», przygotowano do druku V I i V I I tom «Ргас i Materiałów Etnograficznych*, spo­ rządzono indeks z 9 tomów «Ludu» i 3 tomów «M. A. A. E.», re­ prezentowano Two na Zjeździe Naukowym Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy i na Zjeździe Lużycoznawczym w Poznaniu, prze­ prowadzono badania terenowe nad budownictwem, ceramiką, prze­ mysłem włókienniczym i żydowską sztuką ludową województwa lubelskiego, nad etniczną strukturą Łemków oraz uporządkowano etnograficzny inwentarz Miejskiego Muzeum w Lublinie. Po odczytaniu sprawozdania powołano komisje: Statutową, Preliminarzową i Naukowo-Wydawniczą dla przeprowadzenia dy­ skusji nad programem dalszej działalności Twa. W wyniku obrad Komisja Statutowa przedstawiła do zatwierdzenia Walnemu Zgro­ madzeniu szereg poprawek do statutu, z których najważniejsze do­ tyczą celu istnienia Towarzystwa i jego osobowości prawnej. Ko­ misja Preliminarzowa opracowała projekt preliminarza na rok 1947, który objął m. i . wydawanie «Ludoznawcy» i opracowanie ^Polskiego Atlasu Przesiedleńczego*. Komisja Naukowo-Wydawnicza przedstawiła następujące projekty: 1) Wydawanie «Ludu». 2) Zachowanie dotychczasowego układu «Ludu» i rozszerze­ nie go o następujące działy: ikonografię etnograficzną, o stałą rubrykę pt. «Wędrówki po pracowniach etnogra­ fów* oraz o dział informacji i bibliografii słowiańskiej. 3) Wydanie XL tomu «Ludu» jako indeksu dla 39 poprze­ dzających tomów. 4) Wydawanie dalszych zeszytów I tomu «Ргас Etnograficz­ nych*. 5) Wydanie w ramach «Ргас Etnologicznych* pracy prof. Wł. Antoniewicza o metodach badawczych prehistorycznoetnologicznych. 6) Zapoczątkowanie wydawania «Ргас i Materiałów Etnogra­ ficznych*, które — zgodnie z planami Zarządu — będą zawierać następujące działy: a) monografie, b) materiały,, �473 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) notatki i okruchy, c) inwentaria muzealne i d) etnografię historyczną. Kontynuowanie zapoczątkowanych przez Zarząd a wysu­ niętych na X X I Walnym Zgromadzeniu prac nad Pol­ skim Atlasem Etnograficznym. Rozpoczęcie prac nad planowanym przez Zarząd Atlasem Przesiedleńczym, który ma być uzupełnieniem P. A. E. w stosunku do Ziem Odzyskanych. Nawiązanie kontaktu z prehistorykami i antropologami w sprawie opracowania odpowiednich map do obu Atlasów. Poczynienie kroków: o wprowadzenie do przepisów magi­ sterskich przy magisteriach z etnografii i etnologii obo­ wiązku odbycia studiów i prac terenowych oraz praktyk muzealnych; o wprowadzenie etnografii jako przedmiotu obowiązko­ wego w pedagogiach i instytutach pedagogicznych; o wprowadzenie do szkolnictwa średniego i powszechnego etnografii Polski i ogólnej, wreszcie o wprowadzenie etnografii i etnologii jako przedmiotu obowiązkowego przy magisteriach z geografii, pedagogiki, prehistorii, antropologii, socjologii, filologii polskiej, mu­ zykologii, historii i historii sztuki. Opracowanie i wydanie mapy Polski w skali 1:100.000,000 jako ślepej mapy dla oznaczania zjawisk etnologicznych i etnograficznych. Przeszkolenie etnograficzne powiatowych referentów K u l ­ tury i Sztuki. Komisja zaproponowała następnie: a) aby Walne Zgro­ madzenie zwróciło się do Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty z apelem o umieszczenie zbio­ rów Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli na Wawelu, b) aby Zarząd utrzymał kontakt z Instytutem ZachodnioSłowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim w pracy nad utrwaleniem fonograficznym reliktów gwar polskich na terenie Ziem Odzyskanych, c) zwrócił się do Ministerstwa �474 Kultury i Sztuki oraz do Sekcji Etnograficznej Związku Muzeów Polskich z propozycją stworzenia w Rapperswilu wspólnym wysiłkiem wzorowego działu etnograficznego, dającego pojęcie o całokształcie kultury ludowej w Polsce, d) zajął się sprawą udziału Polski w pracy nad między­ narodową bibliografią etnograficzną, koncentrującą się w Bazylei pod kierunkiem dra Geigera, e) przedłożył Wła­ dzom Duchownym pod życzliwą rozwagę ogólne przeko­ nanie etnografów polskich, że studia etnograficzno-etnologiczne słuchaczy filozoficzno-teologicznych Zakładów Naukowych ułatwią im prace duszpasterskie wśród ludu i przysposobią ich do badań etnograficznych, f) utrzymał żywy kontakt ze słowiańskimi placówkami etnologicznymi. Prócz tego delegaci Ministerstwa Kultury i Sztuki wysunęli pod adresem Twa projekt ścisłej, systematycznej współpracy z M i ­ nisterstwem przy badaniach nad kulturą ludową obszarów polskich. W drugim dniu zebrania wygłoszono 3 referaty naukowe: prof, dra E. Frankowskiego o organizacji pracy w zakładach etno­ grafii i etnologii, dr M. Priifferowej o szwajcarskim ruchu nauko­ wym w zakresie etnografii i etnologii oraz doc. dra L. Zabrodzkiego o potrzebie współpracy Towarzystwa z Instytutem Zachodnio-Słowiańskim w zakresie badań nad reliktami gwarowymi. Po referatach przystąpiono do dyskusji nad wnioskami po­ szczególnych Komisji. W rezultacie dyskusji przyjęto wniosek Ko­ misji Statutowej, zmieniającej nazwę Towarzystwa na Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze oraz niektóre postanowienia statutu. Wnioski Komisji Preliminarzowej przyjęto po przeprowadzeniu drobnych poprawek; przyjęto również wszystkie wnioski Komisji Naukowo-Wydawniczej. Następnie odczytano i przyjęto protokół z posiedzenia Ko­ misji Rewizyjnej, która w dniu poprzedzającym obrady skontrolo­ wała księgi kasowe Towarzystwa i postawiła wniosek o udzielenie Zarządowi pełnego absolutorium. �475 Do wykonania zakreślonego dyskusją programu prac Twa powołano nowy Zarząd w następującym składzie: prezes — prof, dr Kazimierz Moszyński, wiceprezesi — prof, dr Jan Czekanowski, prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Leon Halban; sekretarz generalny — prof, dr Józef Gajck. W skład członków Zarządu we­ szli: prof, dr Jan Stanisław Bystroń, Tadeusz Delimat, prof dr Kazimierz Dobrowolski, dr Janina Krajewska, prof, dr Władysław Kuraszkiewicz, mgr Bolesław Kuźmicz, prof, dr Jan Mydlarski, mgr Jan żołna- Manugiewicz, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Roman Reinfuss, doc dr Tadeusz Seweryn, prof. Leopold Węgrzynowicz, inż. Henryk Zamorowski, prof, dr Kazimiera Zawistowicz, dr Juliusz Zborowski, mgr Henryk Zwolakiewicz. W skład Komisji Rewizyjnej weszli: prof, dr Leon Białkowski, prof, dr Zdzisław Papierkowski, prof, dr Henryk Raabe, nacz. Ro­ man Śląski, prof, dr Mieczysław Ziemnowicz. Postanowienia końcowe przyniosły następujące uchwały: 7 7 1) Zarząd wyśle pod adresem wszystkich P. T. Fundatorów Towarzystwa specjalne pismo z podziękowaniem za życz­ liwą opiekę i pomoc w przedsięwzięciach Twa; 2) powiadomi prof, dra Kazimierza Nitscha o nadaniu mu przez Walne Zgromadzenie miana członka honorowego; 3) powiadomi prof, dra Kazimierza Moszyńskiego o wyborze na prezesa, o przebiegu obrad i prześle mu życzenia; 4) nawiąże i utrzyma kontakt z czlonkami-założycielami Towarzystwa. Obrady zamknął prof, dr Leon Halban przemówieniem, w którym wyraził nadzieję, że osiągnięcia P. T. L. w okresie naj­ bliższym, dzięki zdobytemu doświadczeniu i szczegółowo opra­ cowanemu programowi, przewyższą znacznie osiągnięcia dotych­ czasowe. �476 WYCIĄG ZE SPRAWOZDANIA Z KONFERENCJI NAUKOWEJ P. T. L. W SPRAWIE POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Konferencja naukowa P. T. L., zwołana przez Zarząd w myśl postanowień X X I I Walnego Zgromadzenia, odbyła się w Krako­ wie w dniach 22 i 23 marca br. w Zakładzie Etnografii Słowiań­ skiej U. J. i miała na celu ustalenie programu czynności i metod pracy nad Polskim Atlasem Etnograficznym. W konferencji wzięli udział: Jan Czekanowski, Tadeusz De­ limat, Kazimierz Dobrowolski, Maria Frankowska, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Mieclzysław Gładysz, M. Gładyszowa, Aleksander Jaworczak, Jadwiga Klimaszewska, Janina Krajew­ ska, Anna Kutrzebianka, Kazimierz Moszyński, Kazimierz Nitsch, Stefan Nosek, Roman Reinfuss, Tadeusz Reyman, Tadeusz Sewe­ ryn, Maria Suboczowa, Franciszek Uhorczak, Leopold Węgrzyno­ wicz, Kazimiera Zawistowicz, Maria Znamierowska-Priifferowa, Jan Żółna-Manugiewicz. Konferencji przewodniczył prof. Kazimierz Moszyński. Za­ gaił prof, dr Czekanowski, który zobrazował historię planów Atlasu, poczynającą się od dialektycznych badań prof. К. Nitscha i kartograficznego ujęcia niektórych zjawisk polskiej kultury l u ­ dowej przez prof. К. Moszyńskiego, a kończącą się na obecnym zamiarze stworzenia pełnego etnograficznego atlasu Polski. Sprawozdanie z dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie prac nad Atlasem złożył prof. J. Gajek. który przedstawił następnie opracowany przez siebie projekt instrukcji P. A. E. do dyskusji i ew. zaaprobowania przez uczestników konferencji 4 Z kolei nastąpiła cześć referatowa. Referat dr M. Frankow­ skiej pt. «Problem kartograficzny w etnografii* przedstawił teore­ tyczne możliwości kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych i związane z tym konsekwencje praktyczne. Referat prof. Т. Se­ weryna o Atlasie der deutschen Yolkskunde miał na celu ostrzec polskich etnografów od powtórzenia zawartych w nim błędów. 1 T 1 Referat prof, dra J. Gajka o Polskim Atlasie Etnograficznym d r u ­ k o w a n y jest w Annales Universitatis M . C. Sklod. Т. I . Supl. �477 I)r M. Prufferowej projekt ankiety do rybołóstwa miał za zadanie oświetlić problem ankietowania i posłużyć jako materiał do dy­ skusji nad konstrukcją ankiet do P. A. E. Dyskusja nad projektem instrukcji i referatami doprowadziła do wysunięcia szeregu wniosków, z których niektóre weszły w skład instrukcji. W drugim dniu obrad, po zakończeniu dyskusji nad refera­ tami, ustalono ogólne ramy instrukcji P. A. E., która przedstawia się następująco: 1. O b s z a r b a d a ń P. A. E. obejmować będizie teren za­ kreślony współczesnymi granicami Państwa. P. A. E. zu­ żytkuje nie tylko czysto polski materiał etnograficzny, aie także zobrazuje stan faktyczny kultury ludowej na Zie­ miach Odzyskanych, przedstawiających mieszaninę trzech elementów kulturowych: polskiego, niemieckiego i ru­ skiego. 7 2. M a t e r i a ł b a d a ń . P. A. E. nie ograniczy się tylko do materiału zawartego w obrębie granic, ale wyzyska dla celów porównawczych i syntetycznych etnograficzny ma­ teriał z państw ościennych (Czechy, Rosja). Gromadze­ nie materiału z obszaru Polski trzeba koniecznie oprzeć przede wszystkim o ankietę. Prócz tego należy wyzyskać istniejące już dane w literaturze etnograficznej, jak rów­ nież materiały zebrane przez instytuty i zakłady etnogr. uniwersytetów polskich. Materiały z literatury rozpisze się na ankietach zastępując nazwisko informatora nazwiskiem autora. W ten sposób uporządkuje się zgromadzony już materiał i usprawni jego opracowanie. W akcji rozpisy­ wania materiałów zobowiązali się wziąć udział obecni na konferencji przedstawiciele katedr i instytucji, a więc: ka­ tedra etnografii w Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu oraz Instytut Śląski w Katowicach. Przedmiotem tej akcji mają być przede wszystkim czołowe wydawnictwa etno­ graficzne, a więc «Lud» Kolberga, «Wisła», «Lud», «Zb. Wiad. do Anlr. Kraj.». «M. A. A. E.». «Lud Słowiański*, �478 następnie to wszystko, co dostarcza jakichkolwiek danych do ludowej kultury Polski. Oprócz materiałów drukowanych wyzyska się w Atla­ sie materiały archiwalne i muzealne również systemem ankietowym. Redakcja P. A. E. zaprosi do współpracy dyrektorów i pracowników muzeów i archiwów. Aby ujednolicić sposób rozpisywania materiału na ankietach, Redakcja P. A. E. opracuje i roześle zaintere­ sowanym specjalną instrukcję. 3. S i e ć k o r e s p o n d e n t ó w P. A. E. Ze względu na cha­ rakter i rozmiar P. A. E. sieć korespondentów musi być stała i rozmieszczona jednolicie na całym obszarze badań. Z tego też względu obszar Polski zostanie podzielony na sekcje o bokach 20 X 30 km. Sekcja będzie obszarem dzia­ łania poszczególnego członka-koresipondenta. Podział na sekcje ułatwi zarówno organizację sieci, jak i postępo­ wanie przy opracowywaniu materiału. Stworzeniem sieci ma się zająć zarówno Redakcja P. A. E., jak i Oddziały P. T. L. Sieć kierowana będzie centralnie i nie może być używana bez zgody Redakcji P. A. E. do pozaatlasowych celów z wyjątkiem tych człon­ ków sieci, których ośrodki uniwersyteckie względnie i n ­ stytucje zyskały uprzednio dla celów własnych. Sieć pra­ cować będzie na podstawie regulaminu, opracowanego i przedstawionego na konferencji przez prof. Gajka. W ra­ mach lej dużej sieci (ok. 850 punktów) stworzy się małą sieć kontrolną, złożoną z maksimum 40 punktów rozrzu­ conych równomiernie na całym obszarze badań, sprawdza­ jącą wątpliwe wyniki ankiety. Celem zwiększenia przydatności sieci korespondentów P. A. E. prowadzić się będzie ich systematyczne dokształ­ canie w technice zbierania materiału i ankietowaniu. Do­ kształcanie uskuteczniać się będzie wykładem i drukiem. W związku z tym Konferencja zgłasza wniosek, ażeby Re­ dakcja P. A. E. opracowała i wydała szczegółową insirukcję dla prelegentów w sprawie wykładów i rozbudowywała 7 �479 wstępne karty ankiety do szczegółowych instrukcji. Prof. Frankowski podjął się opracowania vademecum informu­ jącego korespondentów o metodach badawczych. 4. A n k i e t y. Tekst ankiety będzie projektowany każdora­ zowo przez specjalistów w dziedzinie danego zagadnienia. Ostateczna redakcja ankiety będzie należeć do Redakcji P. A. E., która jednak winna uwzględniać ważniejsze żą­ dania projektodawcy. W każdym wypadku ankieta winna obejmować moż­ liwie wąskie zagadnienie i ograniczoną liczbę pytań, gdyż to warunkuje większą dokładność odpowiedzi i daje więk­ szą łatwość mapowania, oraz łączenia problematyki kul­ tury materialnej z duchową i społeczną. Zewnętrzna strona ankiety nie będzie odbiegać od wzoru przedstawionego na konferencji przez prof. J. Gajka. W związku z potrzebą opracowywania dużej ilości an­ kiet konferencja projektuje, ażeby R-edakcja P. A. E. za­ apelowała do wszystkich katedr etnografii, instytutów, mu­ zeów, archiwów i członków P. T. L. o nadsyłanie wzorów i niewyzyskanych dotąd ankiet. а. K o l e j n o ś ć z a g a d n i e ń . W sprawie kolejności po­ dejmowanych przez P. A. E. zagadnień postanowiono, że na plan pierwszy pójdą zagadnienia najłatwiejsze spośród ginących i to zagadnienia cząsteczkowe, wąskie. Szcze­ gółową kolejność zagadnień ustali Redakcja P. A. E. po ' porozumieniu się z uczestnikami konferencji przy pomocy kwestionariusza, gdyż w chwili odbywania konferencji sprawa ta nie dojrzała jeszcze do dyskusji. б. O p r a c o w y w a n i e z a g a d n i e ń . Konferencja prze­ widziała dwie serie opracowań. Pierwszą serię ma stano­ wić kartograficzne ujęcie zebranego materiału i krótkie wyjaśnienie, serię drugą — jego monograficzne opracowa­ nie. W związku z oboma rodzajami czynności konferencja zaprojektowała, ażeby Redakcja P. A. E. porozumiała się każdorazowo ze specjalistami w danej dziedzinie etnografii �480 w sprawie całokształtu prac związanych z opracowywa­ niem poszczególnych zagadnień, a więc projektu ankiety i kartograficznego oraz monograficznego opracowania uzy­ skanych przez nią wyników. 7. M a p y . Podkładowa mapa robocza podzielona będzie na sekcje o bokach 20 X 20 km. Karla atlasowa powtórzy ten podział, tak że P. A. E. odbiegać będzie od niemieckiego wzoru (A. d. d. V.), ale zalelą jego będzie przejrzystość, jednakowo duży obszar sekcji, możliwość łatwego przeli­ czania odległości i zasięgów oraz nieskomplikowana no­ menklatura sekcyjna. Podstawową zaletą jednak takiej karty będzie okoliczność, że elementem mapy stanie się sekcja, a nie człowiek, który jesl przenośny i zmienny. Kartę podkładową, na której mapować się będzie poszcze­ gólne zagadnienia, wykona się w skali 1:1.000,000 i pra­ cować się będzie na niej w oparciu o mapę 1:300.000, jako posiadającą wszystkie nazwy topograficzne. Karta podkła­ dowa będzie zawierać prócz podziału na sekcje także sieć rzeczną. Atlas właściwy, zredukowany do 1:2.000,000, będzie posiadał uzupełnienia w postaci map kalkowych, zawie­ rających podziały: parafialny, administracyjny i gwa­ rowy, miejscowości o znaczeniu historycznym, historyczne szlaki komunikacyjne, miejscowości jarmarczne, orografię, zalesienie, gleby, dane prehistoryczne i antropologiczne, a w razie potrzeby i inne dane. Karty dodatkowe, zawierające nawiązania z obszarów obcych, drukować się będzie w skali 1:4.000,000. W związku z graficzną stroną Atlasu uczestnicy kon­ ferencji zdecydowali się, że Redakcja P. A. E. może uznać niniejsze postanowienia za nie wiążące, w razie gdyby ja­ kieś względy nakazywały zmianę tych postanowień; w każ­ dym jednak wypadku Redakcja P. A. E. winna iść po linii raczej zmniejszania niż zwiększania rozmiarów map. �481 8. P o s t a n o w i e n i a końcowe: a) P. A.E.powinien być samodzielną sekcją P. T. L., z wła­ sną redakcją, organizacją, środkami i inicjatywą, lecz rozwijającą się w ramach norm prawnych przewidzia­ nych przez statut i powinien być reprezentowany nie przez P. T. L., ale przez swoją redakcję czy redaktora. b) Redakcja P. A. E. powinna dbać o to, ażeby Atlas za­ warł, prócz map i objaśnień, krótki tekst uwzględnia­ jący dane porównawcze z państw sąsiednich i krótkie naświetlenie, mogące zainteresować szerszy ogół spo­ łeczeństwa. c) Przed rozpoczęciem prac wydawniczych ogłosi się kon­ kurs dla grafików kartografów na wykonanie mapy wg przedstawionego projektu. d) Przed ostatecznym opracowaniem zagadnień Oddziały P. T. L. wyślą w teren sprawdzających eksploratorów. e) Konferencja zleca Oddziałowi Krakowskiemu, ażeby zwrócił się do prof. К. Nitscha z prośbą o pieczę nad stroną językową Atlasu (transkrycja gwar.). T. D, UCHWAŁY KONFERENCJI W SPRAWIE SZTUKI I KULTURY LUDOWEJ ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY 5—9 MAJA 1947 W ZAKOPANEM Przedstawiciele nauki, sztuki, władz państwowych, orga­ nizacji społecznych i kulturalnych, muzeów etnograficznych, rzeczoznawcy i działacze terenowi, zaproszeni przez Centralny Instytut Kultury na konferencję w sprawie sztuki i kultury l u ­ dowej w dniach 5—9 maja w Zakopanem, uchwalili z górą 60 tez, które jako wytyczne obowiązywać powinny w ustalaniu stanowiska, jakie sztuka i kultura ludowa zająć ma w or­ ganizacji życia społecznego i gospodarczego w państwie demo­ kratycznym. Z uchwał tych przytaczamy tylko niektóre, mające L u d , T. XXXVI) 31 �482 związek z tematyką etnografii polskiej i jej promieniowaniem w życie praktyczne. Kultura ludowa powinna wejść jako żywa tradycja kultury narodowej w system wychowania i wykształcenia narodowego. Kultura ludowa przyszłości, to oparta na tej tradycji kul­ tura ogólna, jak najszerzej upowszechniona i zgodna z interesami ludu. Konferencja uznaje konieczność ustalenia ewidencji żywych ośrodków samorodnej sztuki ludowej oraz otoczenia ich opieką. W żywych ośrodkach sztuki ludowej niedopuszczalne jest stosowanie mechanizacji masowości i seryjności produkcji. Zaleca się propagandę wartości artystycznych kultury ludo­ wej zarówno wśród wytwórców, jak i wśród odbiorców za pomocą wystaw i wydawnictw sztuki ludowej. Konferencja zwraca się do Centralnego Instytutu Kultury 0 upowszechnienie opracowanych w Polsce metod ochrony sztuki ludowej i przemysłu ludowego. Pożądane jest, aby rozwiązanie zagadnienia planowej ochrony sztuki i kultury ludowej w Polsce zostało jak najszyb­ ciej uzgodnione między przedstawicielami Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, Departamentu Plastyki Min. Kult. 1 Sztuki, a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Instytutem Badania Sztuki Ludowej i Centralnym Instytutem Kultury. Pożądane jest szybkie opracowanie i opublikowanie najważ­ niejszych pozytywnych elementów zawartych we wszystkich przejawach tradycyjnej sztuki ludowej, a przede wszystkim dzie­ dzin zanikających, jak: strój, budownictwo, sprzęlarstwo, cera­ mika itp. w celu wykazania utylitarnej strony poszczególnych wytworów. Konferencja stoi na stanowisku, że czynniki reprezentujące Min. «Kultury i Sztuki, oraz przedstawiciele odnośnych gałęzi nauki, powinni brać udział w przygotowywaniu form ustawodaw­ stwa odnoszącego się do sztuki ludowej i przemysłu ludowego. Należy wpłynąć na -zawodowe szkoły regionalne, kształcące młodzież wiejską w rzemiosłach artystycznych, aby określiły jasno swój stosunek do sztuki ludowej i nie niszczyły jej przez narzu7 �483 canie uczniom tzw*. form uczonych. Szkoły rozwijać powinny za­ miłowanie do sztuki ludowej przez wskazywanie na właściwe wzory zarówno dawne, jak i nowsze. Strój ludowy jest wynikiem warunków ekonomicznych, przyrodniczych (zależy bowiem od produkcji rolniczej i hodowla­ nej), historycznych, społecznych i psychologicznych, a także prą­ dów kulturalnych, przenikających wieś. Wzmożony kontakt wsi z miastem oraz zmienione społeczne i gospodarcze warunki życia powodują zanik ludowego stroju re­ gionalnego. Z drugiej strony daje się zaobserwować fakt, że rozbudzone poczucie godności warstwy chłopskiej oraz wzrastająca świado­ mość w artości kultury ludowej w społeczeństwie polskim — sprzyja utrzymaniu ustroju ludowego, podobnie jak w krajach ościennych. Celem roztoczenia opieki nad czystością regionalną stroju ludowego — niezbędne jest gromadzenie strojów ludowych w mu­ zeach i opracowanie ich w specjalnym wydawnictwie. r Materiały te będą miały wielką wartość historyczno-kulturalną i służyć mogą potrzebom nauki, szkół, świetlic i teatrów ro­ botniczych. Obrzędy ludowe, należące do społecznej kultury ludowej przez funkcję, jaką spełniają w społeczeństwie, należą również i do sztuki przez formę artystyczną, kumulującą w sobie pier­ wiastki muzyczne, wokalne, ruchowe i plastyczne. Dlatego opieka nad sztuką ludową obejmuje również opiekę nad formalną stroną obrzędów: pieśnią, muzyką, tańcem, oraz przedmiotami obrzędowymi Stwierdzając, że właściwa pierwotna treść obrzędowa zacho­ wała się w niepomiernie mniejszym stopniu, niż forma i wyka­ zuje silną tendencję do zaniku, nie zamierzamy przywracać do życia treści obrzędów. Obserwacja form obrzędowych skłania nas do uznawania form obrzędowych nie za skostniałe, lecz żywe orga­ nizmy, podlegające ewolucji pod wpływem potrzeb estetycznych i społecznych funkcji obrzędu. 1 31* �484 7 Nasz czynny stosunek do tych przemian wyrazi się w apro­ bowaniu i naśladowaniu samorzutnie tworzących się form udałych i zgodnych z treścią przewodnią obrzędu ludowego, a dy­ skwalifikowanie tych pomysłów formalnych, które popadają w konflikt bądź z'jego treścią bądź wymaganiami estetycznymi lub jego funkcją społeczną. Ważniejsze i zasługujące na większą ochronę są obrzędy, za­ chowane do dziś w terenie i stanowiące część społecznej i żywej kultury ludowej, niż obrzędy wskrzeszane dla celów widowisko­ wych. Zagadnienie obrzędów ludowych nabiera szczególnego zna­ czenia, jako składowa" część programu wychowawczego wczasów robotniczych i chłopskich. Pożądane jest powołanie przez Cen­ tralny Instytut Kultury specjalnej komisji warsztatowej, która by w oparciu o materiał etnograficzny opracowała plan wyzyska­ nia obrzędów ludowych i innych przejawów społecznej kultury ludowej w pracach wczasów. 7 7 Centralny Instytut Kultury powinien zaopiekować się sprawą muzyki ludowej i współpracując z Polskim Towarzystwem Ludo­ znawczym doprowadzić do zapisania na płytach całego dorobku muzyki ludowej. W pracy lej należy wyzyskać archiwum fono­ graficzne i jego aparaturę w Poznaniu. Centralny Instytut Kultury powinien zająć się zagadnieniem tańców ludowych i współpracując z Polskim Towarzystwem L u ­ doznawczym doprowadzić do opracowania i wydania atlasu tań­ ców ludowych w Polsce. 7 7 WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W ramach Międzynarodowych Targów Gdańskich w Sopo­ tach, które trwały w okresie od 2. VIII.—31. V I I I . 1947, została zorganizowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Wystawa Pol­ skiej Sztuki Ludowej. Komisarzem wystawy był mgr Kazimierz Pietkiewicz. Wnętrze projektował prof. Jan Kurzątkowski. Cho- �485 ciaż w założeniu Wystawa miała charakter propagandowy sztuki ludowej, zasługuje na uwagę przede wszystkim dlatego, że w od­ różnieniu od innych podobnych imprez reprezentowała autenty­ czną sztukę ludową, wywodzącą się z tradycji. Nie dopuszczone zostały na wystawę przedmioty sztuki pseudoludowej lub interterpretowanej przez artystów kształconych w szkołach artystycz­ nych. Wszystkie eksponaty były wytworami kultury ludowej w znaczeniu, w jakim używa go etnografia. Ministerstwo Kultury i Sztuki, doceniając wielkie wartości tradycyjnej sztuki ludowej i chcąc uratować je dla kultury na­ rodowej, opracowuje metody jej upowszechnienia w środowiskach miast, oraz ochrania je przed niewłaściwą eksploatacją ekonomi­ czną. Wystawa nie dawała przeglądu zjawiska sztuki ludowej pod względem historycznym lub etnograficznym, ograniczała się jedynie do pokazania najefektowniejszych pod względem artysty­ cznym działów sztuki Judo we j i to przede wszystkim w ośrodkach dziś jeszcze żywych. Wszystkie eksponaty zostały zakupione w la­ tach 1946—47 na terenie wsi. Ze względu na ograniczoną ilość miejsca pomieszczono na Wystawie jedynie około 250 eksponatów, a mianowicie ceramikę czarną z Knyszyna Białostockiego, cera­ mikę lubelską zebraną przy pomocy studentów Uniw. M. C. S. (Urzędów, Baranów, Zagrody i inn.), kielecką z Iłży (rzeźbę cera­ miczną — kropielniczki, figurki świętych i ptaki), Bolechowa, Wierzbnika, Denkowa; kujawską z Raciążka, Lubienia (szarą) i Kowala; kurpiowską z Pułtuska; podhalańską z okolic Zakopa­ nego; ponad to kaszubską z Chmielna koło Kartuz (L. Necla) oraz z woj. warszawskiego z Węgrowa i Gostynina. Wystawiona zo­ stała również ceramika iłżecka przeważnie użytkowa, jakiej się używa w gospodarstwie wiejskim, więc: garnki do mleka, dzbanki z uszami, miski, dwojaki itp. o różnorodnym kolorze gliny, po­ lewy, o różnych formach i ozdobach. Z tkactwa należy wymienić bogate w ornament tkaniny dwuosnowowe z okolic Janowa (pow. Sokółka), zwykłe białostockie, tzw. «radziużki», kurpiowskie barwne stroje o bogatym hafcie, ko­ rale pochodzenia puszczańskiego w ludowej obróbce, barwne weł- �486 niane kapy (nospy) na łóżka i inne spod Przasnysza, Myszyńca i Ostrołęki. Z Węgrowa tkaniny metrowe prawie identyczne z bia­ łostockimi «radziużkami», pasiaki łowickie z okolicy Sannik, czę­ ści stroju z rawskiego i opoczyńskiego, oraz kompletny strój spod Opoczna; ręczniki i obrusy z Mazowsza Pruskiego, nawiązujące do ornamentyki i techniki tkanin wileńskich, kurpiowskich i biało­ stockich. Specjalne zainteresowanie wzbudzał strój Ziemi Lubuskiej z Wielkiej Dąbrówki, a zwłaszcza pasiasta spódnica, spokrewniona z pasiakami Polski rdzennej. Wśród haftów wybijał się oryginalnością wspaniały czer­ wony i biały haft kurpiowski, zdobiący u ludu bieliznę, a w mia­ stach komplety serwetkowe, będące dzisiaj pokupnym towarem eksportowym. Wystawione zostały rówmież hafty wielkopolskie, tzw. nasnuwane białe z Goliny i Podmokła oraz hafty na tiulu z Ziemi Lubuskiej, które zdobią wspaniałe'' czepce tiulowe. Naj­ wspanialsze koronki ze Śląska Cieszyńskiego reprezentowane były przez naczółki. Ponadto na wystawie znalazły się papierowe wy­ cinanki kurpiowskie, lubelskie i łowickie, drobne wyroby z me­ talu i drzewa z Podhala, krzyż artystycznej roboty kowalskiej z Pułtuska, wielkanocne ciasto figuralne z Kurpiów i tzw. «kozy» prostyńskie czyli ciasto z Prostyni. Współczesną rzeźbę ludową reprezentował artysta ludowy Leon Kudła, chłop pochodzący spod Radomska, a zamieszkały obecnie pod Warszawą. Rzeźba jego pełna szczerej prostoty jest rzadkim dziś okazem rzeźby ludowej wysokiej klasy. Wystawę odwiedziło wiele tysięcy ludzi, w tym spora ilość cudzoziemców: Anglików, Francuzów, Belgów , Szwedów, Norwe­ gów , Duńczyków, Czechów, Rosjan, Amerykanów i Finów. Mię­ dzy cudzoziemcami trafiali się również artyści i uczeni. 7 7 Wystawa została częściowo sfilmowana przez Film Polski. Kazimierz Pietkiewicz �487 ZNISZCZENIA W ARCHITEKTURZE LUDOWEJ W WOJ. POMORSKIM (w świetle ankiety woje w. Komendy Milicji Oby w. w Bydgoszczy) M a t e r i a ł y przytoczone p o n i ż e j ś w i a d c z ą chlubnie o działalności M i l i c j i Obywatelskiej w zakresie kultury. Należy sobie życzyć, aby w ślad za Milicją Ob. w o j . pomor­ skiego poszły Komendy i n n y c h w o j e w ó d z t w i z b i o r o w y m w y s i ł k i e m dobrze spełnionej służby s p o ł e c z n e j p r z y c z y n i a ł y się do p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy o k r a j u ojczystym. Po licznych b ł ę d a c h , jakie p o p e ł n i a l i ś m y na Śląsku Opolskim lub na b. Mazowszu P r u s k i m , przychodzi czas na p r a c ę r o z u m n ą , t w ó r c z ą i obliczoną na d a l e k ą p r z y s z ł o ś ć . Rze­ czowe odpowiedzi, dostarczone przez wszystkie posterunki M. O. w o j e w ó d z t w a pomorskiego na a n k i e t ę , oipraco-vvana przez ob. M. P a w e ł k a z Komendy W o j e w ó d z k i e j w Byd­ goszczy, s t a n o w i ą m a t e r i a ł historyczny dużej wagi, k t ó r y niezawodnie wyzyskany będzie w naukowej ocenie barba­ r z y ń s t w a niemieckiego i zniszczeń dokonanych przez Niem­ c ó w w dziedzinie d ó b r k u l t u r a l n y c h w Polsce. Redakcja Zwyczaj ludu polskiego budowania przy osiedlach i na skrzy­ żowaniach dróg kapliczek, krzyży i figur przyczynił się do nada­ nia krajobrazowi wsi polskiej specjalnych cech charakterystycz­ nych i wpłynął ożywczo na rozwój rzeźby, snycerstwa, malarstwa i stolarstwa ludowego. Kaplice przydrożne oraz krzyże spełniały w życiu ludu ważną funkcję społeczną. Tutaj rozgrywały się bo­ wiem liczne akty religijne, społeczne i obyczajowe wsi: zanoszono modły zbiorowe, odbywano zebrania gromadzkie, odprawiano sceny z życia obrzędowego, wymierzano sprawiedliwość, a za wsią pod figurą jakże często rodzice żegnali swe dzieci idące w świat. Wojna ostatnia nie oszczędziła kaplic i krzyżów przydroż­ nych w woj. pomorskim. Działała t)u z premedytacją zbrodnicza ręka okupanta niemieckiego, która niszczyła wszystko, co pol­ skie. Rozmiary barbarzyńskiej działalności Niemców w tej dzie­ dzinie określiła z naukową dokładnością Milicja Obywatelska woj. pomorskiego, dzięki systematycznym i ścisłym odpowiedziom na �488 Mapa zniszczonych przez Niemców w wojewódzwie pomorskim kapliczek i figur przydrożnych w latach okupacji 1939—1945. ankietę opracowaną przez ob. M. Pawełka z Komendy Woj. w Byd­ goszczy л\ sprawie ilości kaplic i krzyżów zniszczonych przez Niemców w latach od 1939—1945, ilości kaplic i krzyżów ocala­ łych w czasie okupacji, oraz ilości wystawionych od roku 1945 do stycznia 1947. Jak wykazują niżej zamieszczone trzy mapki i wykaz (ta­ bela), Niemcy, chcąc pozbawić cech polskich naw et krajobraz ziem naszych, zniszczyli 3,070 kapliczek, figur i krzyżów- w 16 powia­ tach woj. pomorskiego. Ocalało zaś w różnych zakątkach tylko 237 obiektów. Brak danych zaledwie z 2 powiatów, z Chełmna i Lipna. Ponieważ liczby powyższe potwierdzone są dokumentami i zoт r �489 stały zebrane przez komórki służby państwowej, docierającej do najdalszych zakątków wsi, rozmiary strat w zakresie architektury ludowej są, jak widać, przerażające. Wśród zniszczonych obiek­ tów znalazły się i takie, które były chlubą sztuki ludowej. Spe­ cjalnie dotknięty został pow. lubawski, gdzie na 223 kapliczek nie ocalała ani jedna, oraz Sempoliński, który stracił również wszystkie kapliczki w liczbie 32. Ogólny procent strat przekracza 97%. Straty te są szczególnie dotkliwe dla etnografii polskiej. Po­ nieważ zaś materiały statystyczne i opisowe, dotyczące kapliczek i krzyżów przydrożnych, znajdujące się w posiadaniu Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, zginęły bezpowrotnie w czasie wojny, ma­ teriały zebrane przez Milicję Obywatelską woj. pomorskiego na- t • > 10 \i i N i \ ,A fio i \ 'i t ' ; • ? j 10 Mapa o c a l a ł y c h w w o j e w ó d z t w i e p o m o r s k i m kapliczek i figur p r z y ­ d r o ż n y c h w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939—1945. �О О N ft С so да' о а £ О о да' EL «5 N СО Sj о 3 N SO да 5J N Ti » SO SO SO О po 3 ^ 00 N ft з Й 3 И SO г! % с 6 o' О S' Et О^ с Źор Сtr ft 7Г 3 i - . 5" t о vi ч о ft Sl a' ft л Ч рз С 5. О в с о S' м S I " l ' Ч К N> S3 О о< ^ в £ В: 8 п> о ста С so СТО й J ciэ- I g да3 6 ° 'i В 3. so да с о N 3 '& > О ор. 3" N со с N О f-j- его 33 о О CL РТ" И •3 ^ § о 3 ё" о аз 3 Р ^ г, .> / ^:з Ч 1 Inowrocław Toiruń Brodnica Rypin 13. 14. 15 16, R a z e m Chojnice Grudziądz 9. 12. Nieszawa 8. Szubin Tuchola 7. Świecie Wyrzysk 6. 11. Sępolno Bydgoszcz 5. Lubawa 3. 4. Wrocławek Wąbrzeżno 1. P o w i a t 2. p. 6 2.319 21 4 216 1.515 334 83 66 94 l i l i i ! 757 8 32 187 397 7 92 187 186 39 79 28 5 11 67 <4 8 4 47 17- 10 4 98 64 30 101 483 131 48 7 74 2.535 405 219 99 192 191 125 62 18 304 170 72 170 32 179 20 38 173 118 185 1U4 69 Kapli­ czek Stan 103 5 3 1 18 5 9 124 150 114 89 68 44 195 58 14 294 140 67 152 32 179 119 164 Krzyży Kapli­ czek Krzyży Kapli­ czek Kapli­ czek Krzyży Ilość nowozbud o w a n y c h od r. 1945 do s t y c z ­ n i a 1947 Ilość ocalałych w czasie okupacji Ilość zniszczo­ nych przez Niemców w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5 1939 778 191 1 50 29 1.731 342 115 73 100 146 51 32 158 182 128 69 119 20 118 108 78 Kapli­ czek 504 135 53 8 7 77 38 186 Krzyży Stan na styczeń 1947 r . 89 71 44 196 Krzyży r. 1 1 w STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R. с N- О в оft" о^ "С ^ С ft 3 о ft > ft о ста о ° <> / г** 3 3 н. о' 4 N с 10. L. ХЗ ft о S) j? 3 ĆS" а. о л' S' I' a So Б'' В ft с"' & с c' о Рь го ста о С а сf 4^ CO �С а сf N о' 3 н. г** 4 ft 3 3 Рь о c' с"' & с ft о С ^ в да' С so оft" о^ "С О В 'i О N ft й J ciэ- I g да3 6 ° В Б'' 3. > so да ft о ста о ° <> / с го ста о ft so СТО S I м в с о S' О a о S) о EL I' о vi ч о о а 3 аз о N о с 3 ё" о > ^ § 3 '& О CL РТ" И •3 о 33 О N «5 N СО Sj " l ' Ч К N> S3 О о< ^ в £ В: 8 п> о ста t ft Sl a' ft л рз С 5. О С So Ч Р да' f-j- его со с о О N £ 3 И SO г! % с 6 o' О S' Et О^ с Źор Сtr ft 7Г 3 i - . 5" / ^:з Ч N S' л' ft Ti » ХЗ j? 3 ĆS" а. о 5J SO N О po 3 N- с ^ О 00 .> г, Й ft з да N SO 3" SO SO ор. ^ 3 STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R. L. p. P o w i a t Ilość zniszczo­ nych przez Niemców w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5 Kapli­ czek 1. Wrocławek 164 2. Wąbrzeżno 119 3. Lubawa 179 4. Sępolno 32 5. Bydgoszcz 6. Wyrzysk 67 7. Tuchola 140 8. Nieszawa 294 9. Grudziądz 14 10. Szubin 58 11. Świecie 114 12. Chojnice 124 13. Inowrocław 186 14. Toiruń 15 16, 1 Krzyży 195 Ilość ocalałych w czasie okupacji Kapli­ czek 9 Krzyży 1 Ilość nowozbud o w a n y c h od r. 1945 do s t y c z ­ n i a 1947 Stan Kapli­ czek Kapli­ czek 69 Krzyży 185 103 5 118 44 18 68 5 38 64 30 98 10 17- 89 4 47 150 4 8 28 11 5 39 <4 67 187 6 94 Stan na styczeń 1947 r . Kapli­ czek Krzyży 179 72 44 118 119 71 69 131 182 18 89 51 7 62 158 32 8 125 29 50 53 146 192 191 100 7 Brodnica 187 32 83 219 115 Rypin 397 8 334 405 342 2.319 l i l i i ! 757 216 21 1.515 99 483 2.535 135 73 92 R a z e m 77 128 191 66 38 20 304 48 186 108 170 7 Krzyży 78 196 170 74 79 4 1939 32 101 3 r. 1U4 20 152 173 w 1 1 1.731 778 1 504 4^ CO �492 WYKAZ KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ P. T. L. W DRODZE WYMIANY 1) Abbot С. G., A 27 day period in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 3. Wa­ shington 1944, str. 4. 2) Abbot C. G., Correlations of Solar Variation. With Wa­ shington Weather. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.. Vol. 104, Nr 13. Washington 1945, str. 10. 3) Abbot C. G., On the 27.0074 day Cycle in Washington Pre­ cipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 9. Washington 1945, str. 2. 4) Abbot C. G., The Quantity of Vaporous Water in the Atmo­ sphere. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 101, Nr 12. Washington 1942, str. 7. 5) Abbot C. G., The 1914 Tests of the Langley «Aerodrome». W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 8. Wa­ shington 1942, str. 8. r 5) Abbot C. G. Weather Predetermined by Solar Variation. W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Wa­ shington 1944, str. 44. T 7) Abbot C. G., Hoover W. H., and Clark L. В., A Sensitive Radiometer. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Washington 1944, str. 44. 8) Abbot C. G. and Candlish N. M. Mc, The Weekly Period in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 21. Washington 1939, str. 4. 9) Aldrich L. В., Smithsonian Pyrheliometry and the Andean Volcanic Eruptions of April 1932. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 104, Nr 6. Washington 1944, str. 5. 10) Alister E. D. Mc. and Myers Jack, The Time Course of Photosynthesis and Flourescence Observed Simultaneously. W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 6. W a ­ shington 1940, str. 37. T �493 11) Ambros Michał, Bibliografia śląska, jej stan obecny i za­ dania na przyszłość. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 30. 12) Annali Lateranensi, Publicazione Del Pontificio Museo Missionario Etnologico. Vol. X. Wyd.: Citta del Vaticano. Vaticana 1946, str. 219. 13) Anthropological-Papers. Wyd. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 128. Numbers 13—18. Wa­ shington 1941, str. XII+368. — Bulletin 133. Numbers 19—26. Wa­ shington 1943, str. IX+615. — Bulletin 136. Numbers 27—32. Wa­ shington 1943, str. VIII+375. 14) Anthropological Records. Vol. 4, Nr 1. Culture Element. Distributions: X I I Apache — Pueblo. By Gifford E. W. Wyd.: Uni­ versity of California Press Berkeley. California 1940, str. IV+206. 15) Anthropological Records. Vol. 2, Nr 5. The Social Orga­ nisation of the Haisla of British Columbia by Olson Ronald L. Wyd.: University of California Press Berkeley. California 1940, str. od 169—200. 16) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnologie et de L i n guislique. Anthropos. Wyd.: Anthropos-Institut. Freiburg in der Schweiz. Bd. XXXV—VI, H. 1—3. 1940—41, str. 557. 17) Antoniewicz Jerzy, Kultura łużycka w Prusach w oświe­ tleniu nauki polskiej i niemieckiej. Wyd.: Instytut Mazurski w Ol­ sztynie. Komunikat Nr 2. Olsztyn 1947, str. 11. 18) Antonów Michał, Uwagi o losach archiwaliów górno­ śląskich w związku z ostatnią wojną. Wyd.: Instytut Śląski. Ko­ munikat Nr 44. Katowice 1947, str. 4. 19) Arctowski Henryk, On Solar- Constant and Olmospheric Temperature Changes. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 5. Washington 1941, str. V I +62. 20) Atlas, Ziem Odzyskanych. Wydawnictwo Główny Urząd Planowania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 35. 21) BanLsch Paul, A new Shipworm From the Panama Canal. Wydawnictwo Smithsonian Miscellaneuos Collections. Vol. 104, Nr 8. Washington 1944, str. 3 �494 22) Bartsch Paul, A new Shipworan From the Panama. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection. Vol. 99, Nr 21. Washington 1941, sir. 2, labl. I . 23) Barycz Henryk, Jerzy Samuel Bandtkie (1768—1835). Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 46. Katowice, str. 4. 24) Barycz Henryk, Uniwersytet wrocławski w przeszłości i teraźniejszości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 32. 25) Beals Ralph L., The contemporary culture of the Ca'hita Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 142. Washington 1945, str. X I I + 244. 26) Beals Ralph L., Carrasco Pedro, and Gorkie Thomas Mc. Houses and House Use of the Sierra Tarascans. Wyd.: Smithso­ nian Institution Institute of Social Anthropology Publication Nr I . Washington 1944, str. 37, abl. 8. 27) Berezowski Cezary, Organizacja Narodów Zjednoczo­ nych. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, sir. 31. 28) Biłkowski Leon, Lubelska księga podkomorska piętna­ stego wieku. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1934, sir. X I + 168. 29) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom biblioteki i czytelnictwa. Wyd.: Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Pol­ skich oraz Biblioteka Publiczna m. Warszawy. Rocz. XIV, Nr I i 2. Warszawa 1947, str. 36. — Rocznik XIV, Nr 3 i 4. Warszawa 1947, str. 36—69. 30) Bieniarzówna Janina, W walce o chłopskie prawo. Wyd.: Spółdzielni «Wieś». Kraków 1947, str. 24. 31) Bishop Carl Whiting, Origin of the far Eastern civiliza­ tions: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Inslitimlion. Washing ton 1942, str. 53. 32) Bishop Cad Whiting, Origin of far Eastern civilisations: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Numbers One. Washington 1944, sir. 463—512, tabl. 12. 33) Bishop Carl Whiting, The Beginnings of civilisation in Eastern Asia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, sir. 431—445, tabl. 10. �495 34) Biuletyn. Łużyce. Sytuacja na Łużycach. Wyd.: Polski Związek Zachodni. Wydz. Zagrań. Refer. Luzy око-serbski. Nr I . Poznań 1946, str. 10. — Nr 2. Poznań 1946, str. 6. 35) Biuletyn Metodycznego Ogniska Krajoznawczego w Kra­ kowie. Kraków 1947. Wyd.: Komisja Kół Krajoznawczych Mło­ dzieży Szk. 36) Biuletyn Polskiego Tow. Krajoznawczego. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Warszawa 1946. Nr 7, str. 5. — Warszawa 1947. Nr 1, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 2, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 3, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 4, str. 4. 37) Biuletyn historii sztuki i kultury. Wyd.: Państwowy Inly tut Historii Sztuki i Inwentaryzacji Zabytków oraz Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej. R. V I I I . Nr 3—4. Warszawa 1946, str. od 135—256. 38) Bulletin. Unesco Bulletin for libraries. Wyd.: United Na­ tions Educational Scientific ad Cultural Organisation. Paris 1947, str. 43. 39) Blackwelder Eliot, Science and human prospects. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 267—283. 40) Bohucki Jan, Szkoła polska na Maziiirach i Warmii. Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 4, 5, 6. Olsztyn 1946, str. 15. 41) Bolewski Andrzej, Osadnictwo na ziemiach odzyskanych w świetle potrzeb kopalnictwa i przemysłu mineralnego. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 42) Borowski Włodzimierz, Znaczenie gospodarcze wykorzy­ stania krów jako siły pociągowej w rolnictwie Ziem Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 43) Bushnell Dawid J., Ewidence of Early Indian. Occupancy Near the Peaks of Otter, Bedford County Virginia. Wyd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr t5. Washington 1940, str. 14. 44) Bushnell Dawid J., Sketches by Paul Kane in the Indian Country, 1845—1848. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Washington 1940, str. 25. �496 45) Butów, Ordensland- Grenzland. Deutschland- Bildheft, Nr 298. Berlin, Tempelhof, str. 48. 46) Gasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Koimisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXII, svazak 1 Dpchovedny'. Praha 1938, str. 168. — Roćnik CXII, sva­ zek 2 pfirodovedny. Praha 1938, str. 176. — Roćnik CXII, svazek 3 duchovedny. Praha 1938. str-. od 169—320. — Roćnik CXIII, sva­ zek 1 duchovedny. Praha 1939, str. 80. — Roćnik CXIII, svazek 2 pfiirodovedny. Praha 1939, str. 80. 47) Ćasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Komisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXIII, svazek 3 Duchovedny. Praha 1939, sir. od 81—160. — Roćnik CXIII, svazek 4 pfirodovedny. Praha 1939, str. od 81—160. — Roćnik CXIV, svazek 1 duchovedny. Praha 1940, str. 124. — Roćnik CXIV, svazek 2 pfirodovedny. Praha 1940, str. 120. Roćnik CXIV, sva­ zek 3 duchovedny-. Praha 1940, str. od 129—240. Roćnik CXIV, sva­ zek 4 pfirodovedny. Praha 1940, sir. od 121—236. Gasopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomouci. Nakła­ dem Vlasteneckcho Spoku Musejniho v Olomouci. Roc, 56. Rok 1947, Sv. I . Olomouc 1947, str. 115. 49) Chaimbliss Charles E., The botany and history of Zizania ac[ualica L. («Wild Rice»). W yd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. 369—382, tabl. 9. 50) Chase Florence Meier, Increased Stimulation of the Alga Stichococcus Bacillaris by Successive Exposures to Short Wave Lengths of the Ultraviolet. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 99, Nr 17. Washington 1941, str. 16, tabl. 2. 51) Chodzidto Teofil, Mieszkanie u Jakutów. Wyd.: Institut Anthropos, Posieux-Froideville. Freiburg, str. 841—862. 52) Cholewa M. Cz., Stroje ludowe ziemi sądeckiej. W yd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 26. 53) Cockered Т. D. A., Bees of the Family Hylaeidae From the Ethiopian Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 8. Washington 1942, str. 15. T T �497 54) Compton Arthur H., Science shaping American culture. WydV. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 175—182. 55) Coon Carleton S., Southern Arabia, a problem for the future. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 385—402. 56) Cooper John M., Area! and temporal aspects of aborginal South American culture. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­ shington 1944, str. 429—461, tabl. 4. 57) Cushman Joseph A., Recent foraminifera from old pro­ vidence Island. Collected on the presidential cruise of 193$-^4>Vyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington 1941, str. 14, tabl. 2. 58) Czekanowski Jan, Dane o ruchu ludności 20 parafii die­ cezji lubelskiej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzy­ skanych. Str. 1. 59) Czerwiński Kazimierz, Tajne archiwum niemieckie w Pile, Wyd.: Instytutu Bałtyckiego, Wydziału Pomorzoznawczego. Komunikat Nr 17. Bydgoszcz 1946, str. 4. 60) Deichmann Elisabeth, Coeleterates Collected on the Pre­ sidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 99, Nr 10. Washington 1941, str. 17, tabl. 1. 61) Deignan H. G., Burma — Gateway to China. Wyd.: Smithsonian institution. W ar Background Studies Number Sewenteen. Washington 1943, str. IV + 21. 62) Deignan H. G., Siani — land of free men. Wyd.: Smith­ sonian Institution. War Background Studies Number Eight. Wa­ shington 1943, str. 18. 63) Deignan H. G., Two New Races of Passerine Brids From Thailand. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 99, Nr 18. Washington 1940, sir. 4. 64) Dembiński Henryk, Dyplomacja i dyplomaci w nowo­ czesnym państwie. Wyd. Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 28. 65) Densmore Frances, Nootka and Quileute Music. Wyd.: Smithsonian Institution on Bureau of American Ethnology Bulle­ tin 124. Washington 1939, str. XXVI + 358. T Lud, Т. X X X V I I 32 �498 66) Densmore Frances, The study of Indian music. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 527—550, tabl. 6. 67) Dobrowolski К., Recenzja z pracy p. Flizaka pt. «Rozporządzenie mieniem nieruchomym u ludności włościańskiej' na północ od Gorców w I . połowie XIX wieku. Odbitka ze Sprawozdań Polskiej Akademii Umiejętności. Tom X L V I . 68) Dobrowolski Tadeusz, Najstarsze drewniane kościoły ślą­ skie jako znaki zamierzchłej przeszłości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 20. 69) Dobzhansky Th., Beetles of the Genus Hyperasipis Inha­ biting the United States. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 101, Nr 6. Washington 1941, str. 94, tabl. 6. 70) Domosławski Bohdan, Zniszczenia wojenne budynków na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 71) Dorsey Carl Kestcr: The Musculature of the Labrum Labium and Pharyngeal Region of Adult and Immature Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneoius Collections. Vol. 103, Nr 7. Washington 1943, str. 42, tabl. 24. 72) Droga. Pismo chrześcijańskie dla wszystkich. Wyd.: Ruch Melodystyczny w Polsce. Rok I I , Nr 6—7. Kraków 1947. sir. 20. 73) Drucker Philip, Ceramic sequences at tres Zapotes, Ve­ racruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ameri­ can Ethnology Bulletin 141. Washington 1943, str. IX + 155. 74) Drucker Philip, Ceramic stratygraphy at Cerro de las Mesas Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 141. Washington 1943, str. V I I I + 95, tabl. 58. 75) Durkacz Piotr. Spółdzielczość rolnicza na Ziemiach Od­ zyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyska­ nych. Str. 3. 76) Dziewoński Kazimierz, Lokalizacja przemysłu w-Polsce a Ziemie Odzyskane. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzvskanvch. Str. 3. �499 77) Enibree John F., The Japanese. Wyd.: Smithsonian I n ­ stitution. War Background Studies Number Seven. Washington 1943, str. IV + 42. 78) Espinosa Antonio Vazquez. Compendium and description of the West Indies. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 102. Washington 1942, str. X I I + 862. 79) Etnografia. Lud w malarstwie polskim. Tabl. 61. 80) Fenrton William N., Contacts between Iroquois herba­ lism and colonial medicine. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­ shington 1942, str. 503—520, tabl. 5. 81) Fonton William N., Masked medicine societies of the Iroquois. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. 397—429, tabl. 25. 82) Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, sir. 20. 83) Flesze Francis, War Ceremony and Peace Ceremony of the Osage Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ame­ rican Ethnology. Bulletin 101. Washington 1939, str. V I + 280. 84) Frankowski Jan, Zadłużenie gospodarstw rolnych woj. pomorskiego w latach 1932—1936. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1937, str. V I I I + 154. 86) Gazin C, Lewis and Sullivan J. Magruder, A new Titanothere From the Eocene of Mississippi, with Notes on the Corre­ lation Between the Marine Eocene of the Gulf Coastal Plain and Continental Eocene of the Rocky Mounla — in Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 13. Washin­ gton 1942, str. 13, tabl. 3. 87) Gerlicz Karol, Znaczenie i możliwości rozwoju przemy­ słu przetwórczego owocowo-warzywnego na Ziemiach Odzyska­ nych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Sir. 2. 88) Gilbert William H., Peoples of India. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Lighten. Washington 1944, str. IV + 86. 32* �500 89) Gilmoire Charles W., New Fossil Lizards From the Upper Cretaceous of Utah. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 16. Washington 1940, str. 3. 90) Glueck Nelson, The excavations of Salomon's seaport: Ezion-geber. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 453—478, tabl. 14. 91) Głos wolnych. Organ Stowarzyszenia Myśli Wolnej w Polsce. Rok I I , Nr 5—6. Warszawa 1947, str. 73—112. 92) Głownia J., Czeskie i polskie prawa do Kładzka. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946, .str. 4. 93) Golachowski Stefan: Śląsk przez pryzmat socjologii. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 38. Katowice 1947, str. 4. 94) Gorywoda Anzelm, Podstawy rozwojowe rzemiosła na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 95) Gródecki Konstanty, Stan muzealnictwa na Pomorzu Za­ chodnim. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Bydgoszcz 1947, str. 3, Kom. 1. 96) Gushman Joseph A., Recent Foraminifera From Old Pro­ vidence Island Collected on the Presidentil Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington 1941, str. 14, tabl. 2. 97) Halban Leon, Mistyczne podstawy narodowego socja­ lizmu. Wyd.: Tow. Namkowego К. U. L. Lublin 1946, str. 42. 98) Halban Leon, O potrzebie badań etno-soejologicznych nad religijnością. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 30. 99) Haltsonen Sulo, Finnische linguistische und volkskundliche Bibliographic fiir die Jahre 1937—1938. Helsinki 1940, str. 318—354. 100) Handbook of South American. Vol. 1. Vol. 2. The Andean civilisations. By — Steward Julian H. Wyd.: Smithsonian Institu­ tion Bureau of American Ethnology. Bjulletin 143. Washington 1946, sir. X X X I I I + 1035. �501 101) Helsztyński Stanisław, Północne Mazowsze i Warmia w Bibliotece Ziem Odzyskanych. Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 5. Olsztyn 1947, str. 11. 102) Hierowski Zdzisław, Poeta narodowy Śląska Cieszyń­ skiego 1848. Jan Kubisz — 1929. Wyd.: Instytut Śląski. Komu­ nikat Nr 21. Katowice 1946, str. 4. 103) Hrdlićka Aleś., Ritual Ablation of Front Teeth in Sibe­ ria and America. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection-:. Vol. 99, Nr 3. Washington 1940, str. 32, tabl. 5. 104) Hrdlićka Aleś, The Eskimo child. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 557—562, tabl. 10. 105) Informacje dla uczestników V sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzy­ skanych. Biuro Studiów Osadniczo-przesiedleńczych. Str. 4. 106) Informacje w sprawie referatów wygłaszanych na po­ siedzeniach Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Biuro Studiów Osadnlczoprzesiedleńczych. Kraków 1947, str. 2. 107) Instrukcja wydawnicza dla średniowiecznych źródeł h i ­ storycznych. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Kraków 1925, str. 40. 108) Instytut. Centralny Instytut Kultury. Str. 4. 109) Izdebski Zygmunt, Marek St. Korowicz, Une experience de droit international. Paris 1946. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat 49. Katowice 1947, str. 4. 110) Jackson Harold Gordon, Check-List of the Terrestial and Fresh-Water Isopoda of Oceani. Wyd.: Smithsonian Miscel­ laneous Collections. Vol. 99, Nr 8. Washington 1941, str. 35. 111) Janika Rudolf, Dotychczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na staropolskiej osadzie we Wrocławiu. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 24. Katowice 1946, str. 4. 112) Janse Olov R. The Peoples of French Indochina. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Nine­ teen. Washington 1944, str. IV + 28. 113) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bał­ tyckich.Organ Instytutu Bałtyckiego. Rok IV, zesz. 1. Gdańsk, 7 �502 Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 100. — Rok IV, zesz. 2. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 12 + 141. — Rok IV, zesz. 3. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str-. 113. — Rok V, zesz. 1. Gdańsk, Byd­ goszcz, Szczecin 1947, str. 88. — Rok V, zesz. 2. Gdańsk, Byd­ goszcz, Szczecin 1947, str. 176. 114) Jenness Diamont, Prehistorie culture Waves from Asia to America. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, sir. 883—396. 115) Jeżowski Krzysztof, Zaplecze gospodarcze Dolnego Ślą­ ska. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 28. Katowice 1946, str. 4. 116) Johnston Earl S. and Weinlraub Robert L., The Deter­ mination of Small Amounts of Chlorophyll-Apparatus and Method. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 19. Wa­ shington 1939, sir. 5, tabl. 2. 117) Jones William, Sinography of the Fox Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulle­ tin 125. Washington 1939, str. IX + 156. 118) Kalendarz dla Mazurów na rok 1947. Wyd.: Instytutu Mazurskiego. Olsztyn, str. 96. 119) Kalendarz dla Warmiaków na rok 1947. Wyd.: Insty­ tutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn, str. 96. 120) Kalendarz. Śląski kalendarz historyczny. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 6, 8, 12, 14, 17, 19, 22, 26, 30. Kato­ wice 1946. , 121) Konafoj.ski Czesław, Zagadnienie motoryzacji w rol­ nictwie Ziem Odzyskanych obecnie i w przyszłości. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 2. 122) Kasprzyk Ludwik, Problemy Służby Zdrowia na Zie­ miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1. 123) Katalog druków mazurskich XVI—XX wieku. Wyd.: I n ­ stytutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn 1947, str. 116. 124) Katalog wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubel­ skiego. Lublin 1946. �503 125) Katalog I ze szczególnym uwzględnieniem literatury do­ tyczącej polskich Ziem Odzyskanych. Poznań 1946, sir. 23. Wyd.: Instytutu Zachodniego. 126) Kawyn Stefan, Zagadnienie grupy literackiej. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 66. 127) Kennedy Raymond, Contours of cultore in Indonesia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 513—522, tabl. 12. 128) Kennedy Raymond, Islands and Peoples of the Indies. Wyd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number Fourteen. Washington 1943, str. IV + 615. 129) Knoche Walter, The Ice Age Problem. Wyd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 22. Washington 1941, sir. 5. 130) Korowicz M., Ustawa o dwuletnim planie gospodarczym Czechosłowacji. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V I , Komunikat Nr 1. Katowice 1947, str. 6. 131) Koslrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów polskiej kultury ludowej. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 11. 132) Kreysa Mirosław, Metody i wyniki akcji osadniczopr.zesiedleńczej w Czechosłowacji. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych. Str. 28. 133) Kr i eg er Herbert W., Island Peoples of the Western Pa­ cific Micronesia and Melanesia. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Sixteen. Washington 1943, str. IV + 104. 134) Krieger Herbert W., Peoples of the Philippines. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Four. Washington 1942, str. IV + 86. 135) Krynicki Marian, Charakterystyka statków poniemiec­ kich przyznanych Polsce tytułem reparacji wojennych. Wyd.: I n ­ stytut Bałtycki. Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, sir. 2. 136) Krynicki Marian, Przemiany strukturalne polskiej peł­ nomorskiej floty handlowej w latach 1939—1947. Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Gdańsk 1947. str. 2. �504 137) Krynicki Marian, żegluga pasażerska na północnym Atlantyku. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, str. 3. 138) Krzysik Franciszek, Przemysł leśny na Ziemiach Odzy­ skanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 139) Kucner A. i Golachowski St., Żywioł polski na Opolszczyźiiie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 29. Katowice 1946, str. 4. 140) Kullmer C. J., A Remarkable Reversal in the Distribu­ tion of Storm Frequency in the United States in Double Hale So­ lar Cycles, of Interest in Long-Range Forecasting. W yd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 10. Washington 1943, str. 20. 141) Leyding — Mielecki Gustaw, Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego w Olsztynie. Część I . Olsztyn 1947, str. 215. 142) Ludera Franciszek, Przegląd rezerwatów przyrody na terenie odzyskanych ziem Śląska Opolskiego i Dolnego. Wyd.: I n ­ stytutu Śląskiego. Komunikat Nr 9. Katowice 1946, sir. 4. 143) Łoś Jan Stanisław, Sprawa agrarna w Rzymie II-go i I-go wieku przed Chrystusem. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. J. Lublin 1946, str. 24. 144) Lowmiański Henryk, Dotychczasowy stan badań dzie­ jów dawnych Prusów. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Ko­ munikat Nr 7—8. Olsztyn 1947, str. 28. 145) Malicki Longin, Oświetlenie u górali śląskich. Odbicie z roczników Tow. Przyjaciół Nauk na Śląsku. Katowice 1938, str. 14, ryc 12. 146) Maringe Witold, Majątki państwowe na Ziemiach Od­ zyskanych jako ośrodki kultury rolnej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 4. 147) Mazurkówna Stefania, Rola szkoły w procesie zespole­ nia ziem odzyskanych z macierzą. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 5. 148) Metraux Alfred, Easter Island. Wyd.: Smithsonian Insti­ tution. Washington 1945, str. 435—451, tabl. 4. T �505 149) Miesięcznik ludowy. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury. Rok I . Nr 1. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 2—3. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 4—5. Warszawa 1947, str. 48. 150) Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Część I . Teoria językoznawstwa. Wyd.: Tow. Ludoznawcze w L u ­ blinie. Lublin—Kraków 1947, str. 208. 151) Miśkowiak Jan, Nieznane polonika w Bibliotece Miej­ skiej w Gdańsku. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 3. Bydgoszcz 1947, str. 3. ' 152) Mittleman M. B. and Jopson Harry G. M., A new Sala­ mander of the Genus Gyrinophilus. From the Southern Appala­ chians. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 2. Washington 1941, str. 5, tabl. 1. 153) Morcinek Gustaw, Wróżbita. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 46. 154) Moszyński Kazimierz, Zadania etnografii w związku z zasiedleniem ziem odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 3. 155) Mróz Lucjan, Zagadnienie zalesienia gleb absolutnie le­ śnych na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 2. 156) Muzej. Ukrajnśkij Muzej w Prazi. Wyd.: Ukrajnśkiej Muzej w Prazi. Praha 1947, str. 4. 157) Myczka Eugeniusz, Zagadnienie ubezpieczeń społecznych marynarzy. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Gdańsk 1947, str. 1. 158) Mysłowski M., Naukowe podstawy użytkowania morza. Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Komunikat Nr 5—6. Bydgoszcz 1947, str. 4. 159) Myśl karaimska. Rocznik naukowo-spoleczny. Wyd.: Ko­ mitet Org. Karaimskiego Związku Religijnego w R. P. W arszawa, Gdańsk, Opole Śl. Tom I . Wrocław 1946, str. 144. T 160) Nahorayska Julia, Uwolnienie miast śląskich w roku 1945. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 39. Katowice 1947, str. 4. �506 161) Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 26. 162) Ocioszyński Tadeusz i Wlerzchucka Hanna, Morska se­ sja Międzynarodowej Organizacji Pracy w Seattle 1946. Wyd.: I n ­ stytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1946, str. 5. 163) Olbrych Tadeusz, Znaczenie hodowli trzody chlewnej na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, sir. 3. 164) Orli Lot. Organ Kól Krajoznawczych Młodzieży. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Rok XXI, zesz.. Nr 1—2. Warszawa, str. 52. — Rok XXI, zesz. Nr 3—4. Warszawa, str. 64. — Rok XXI, zesz. 5—6. Warszawa, str. 64. 165) Osburn Raymond C, A new Coruncopina (Bryozoa). From the West Indis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 91, Nr 30. Washington 1940, str. 3, tabl. 2. 166) Oyrzanowski Bronisław, Znaczenie gospodarcze śred­ niego przemysłu na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6. 167) Parnas Henryk, Losy gmachu Muzeum Śląskiego w Ka­ towicach. Komunikat Nr 45. Katowice 1947, str. 4. 168) Passendorfer Edward, Badania przyrodnicze uniwersy­ tetu toruńskiego w roku 1946. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 2. Bydgoszcz 1947, str. 3. 169) Pazdro Michalina, Jan Nikodem Jaroń, poeta odpowie­ dzialności społecznej. Wyd.: Instytut śląski. Seria V. Komunikat 48. Katowice 1917, str. 1. 170) Pennak Robert W. and Zinn Donald J., Mystacocarida, a new Order of Crustacea From Intertidał Beaches in Massachu­ setts and Connecticut. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 193, Nr 9. Washington 1943, str. 11. 171) Pieńkowski R., Planowanie przestrzenne i jego zadania na Górnym Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946. str. 4. 172) Pieśni polskie z nutami. Dodatki do kalendarza dla Ma­ zurów na rok 1947. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Olsztyn, str. 8. �507 173) Pietkiewicz Jan, Handel na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 174) Pigoń Stanisław, Główne problemy literatury ludowej. Wyd.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury. Kraków 1947, str. 21. 175) Pigoń Stanisław, Z Komborni w świat. Wyd.: Spółdziel­ nia «Wieś». Kraków 1947, wyd. I I I , sir. VIII+288. 176) Piwarski Kazimierz, Dzieje Gdańska w zarysie. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. VIII+308. 177) Piwarski Kazimierz, Tragiczny zgon Mikołaja I I opol­ skiego w r. 1497. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 47. Katowice, str. 6. 178) Planning. Physical Planning and Housing in Poland 1946. Including Polish Reports for the International Federation for Housing and Town Planning in Hastings, October 7-th. to 12-th. 1946. Wyd.: Warsaw 1946 for the Ministry of Reconstruction. War­ szawa 1946, str. 161. 179) Planowanie przestrzenne, Region lubelski 1. Wyd.: M i ­ nisterstwo Odbudowy, Nr 7. Główny Urząd Planowania Prze­ strzennego. Warszawa 1947, str. 168, map 4. 180) Podstawy prawne niemieckiej listy narodowej i likwi­ dacji skutków wpisu na tę listę. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­ kat Nr 11. Katowice 1946, sir. 4. 181) Podział administracyjny województwa śląsko-dąbrow­ skiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad. Wyd.: Instytut Śląski. Kalowice-Wroclaw 1947, sir. 68. 182) Poniatowski Stanisław, Metoda badania genezy wytwo­ rów kulturowych w etnologii. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 27. 188) Popiołek Franciszek, Goteszów, przemysłowa wieś podbeskidzka. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 41. Katowice, sir. 4. 184) Popiołek Franciszek, Huta gliwicka i jej dawna rola w hutnictwie środkowej Europy. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­ kat Nr 20. Katowice 1946, str. 4. �508 185) Popiołek Franciszek, Pięćdziesięciolecie pierwszego gim­ nazjum polskiego w Cieszynie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 25. Katowice 1946, str. 4. 186) Popiołek Franciszek, 550-lecie kuźnicy w Bogucicach. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 40. Katowice 1947, str. 4. 187) Popiołek Kazimierz, Nauki historyczne w pracy Insty­ tutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 36. Katowice 1947, str. 4. 188) Potyrała Aleksander, Tendencje organizacyjne i tech­ niczne międzynarodowego przemysłu okrętowego na tle drugiej wojny światowej. Wyd.: Instytut Bałtycki. Bydgoszcz 1947, str. 4. 189) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wie­ dzy i życia. Wyd.: Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik». Rok 1946, Nr 9, str. 79. — Rok 1947, Nr 2, str. 73—143. — Rok 1947, Nr 3, str. 145—216. 190) Program. Tymczasowy program V sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych w Krakowie w dniach 24—28 czerwca 1947 r. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Od­ zyskanych, str. 6. 191) Protokół Konferencji Dyrektorów Regionalnych Dyrek­ cji Planowania Przestrzennego, odbytej w Głów nym Urzędzie Pla­ nowania Przestrzennego w dniach 4 i 5 X I 1946, str. 67. 192) Przegląd Socjologiczny. Kwartalnik Instytutu Socjolo­ gicznego. Wyd.: Instytut Socjologiczny U. Ł. w Łodzi. Łódź 1946, str. 239. 193) Reczyński Kazimierz, Biblioteka Kolegiacka w Dobrym Mieście. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 4. Olsztyn 1947, str. 10. 194) Reid Earl D., A new Genus and Species of Eel From the Puerto Rican Deep. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 91, Nr 31. Washington 1940, str. 5. 195) Reinfuss Roman, Pogranicze krakowsko - góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Wyd.: Tow-. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 36. 196) Report. Annual report of the Bureau of American Ethno­ logy to the secretary of the Smithsonian. Wyd.: Smithsonian I n 7 �509 stitution. Nr Fifty-sixth 1938—1939. Washington 1930, str. 9. — Nr Fifty-seventh 1939—1940. Washington 1941, str. 10. — Nr Fifty-eight 1940—1941. Washington 1942, str. 13. — Nr Fifty-ninth 1941—1942. Washington 1934, s. 12. — Nr Sixtieth 1942—1943. Wa­ shington 1944, str. 9. 197) Report on the progress and condition of the United Sta­ tes. National Museum for the year endes June 30. Wyd.: Smith­ sonian Institution United States National Museum. I . 1939. Wa­ shington 1939, str. 128. — I I . 1940. Washington 1941, str. 118 — I I I . 1941. Washington 1942, str. 118. — IV. 1942. Washington 1943, str. 118. — V. 1943. Washington 1944, str. 108. 198) Resser Charles E., Faunal Content of the Maryville For­ mation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 10. Washington 1942, str. 8. 199) Resser Charles E., New Upper Cambrian Trilobites. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 5. Wa­ shington 1942, str. 136, tabl. 21. 200) Roberts Frank H. H., Archeological and Geological I n vesigations in the San Jon District, Eastern New Mexico. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collecitons. Vol. 103, Nr 4. Washington 1942, str. 30, tabl. 9. 201) Roberts Frank H. H., Archeological remains in the Whitewater, District eastern Arizona. Port I I . Artificacts and Bu­ rials With appendix-Skeletal remains from the Whitewater Dis­ trict eastern Arizona by-Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Insti­ tution Bureau of American Ethnology. Bulletin 126. Washington 1940, str. IX+170. 202) Roberts Frank H. H., Egypt and the Suez Canal. W yd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number Eleven. Washington 1943, str. IV+68. 203) Roberts Frank H. H., The Folsom problem in Ame­ rican archeology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, s. 531—546, tabl. 15." 204) Roberts Frank H. H., The New World Paleo-Indian. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 403—433, tabl. 12. T �510 205) Roczniki Historyczne. Organ Tow. Miłośników Histom w Poznaniu. Rocznik XV, zesz. 2. Poznań 1939—1946, str. VIII+od 191—337. 206) Roczniki U. M. C. S. w Lublinie. Dział B. Geografia, geo­ logia, mineralogia, petrografia. Wyd.: U. M. C. S. Lublin. Tom I . Lublin 1946, str. 234. 207) Romaniuk Kazimierz, Program spisu ludności a po­ trzeby zaludnienia i zagospodarowania Ziem Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1. 208) Rospond Stanisław, Badania językoznawcze na Śląsku. W yd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 31. Katowice-Wrocław 1947,, str. 4. 209) Rospond Stanisław, Nysa czy Nisa? Wyd.: Instytut Ślą­ ski. Komunikat Nr 23. Katowice 1946, str. 4. 210) Sbornik. Narodopisny Sbornik. W yd.: Matica slovenska. Roćnik V I I I , Gislo 1. 1947, str. 67, tabl. XVI. 211) Seligman C. G., The Roman orient and the far East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 547—568, tabl. 4. 212) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, str. 39. 213) Setzler Frank M. and Jennings Jesse D., Peachtree mound and village site, Cherokee County North Carolina. With appendix: Skelet remains from the peachtree site, North Carolina by Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of Ame­ rican Ethnology. Bulletin 131. Washington 1941, str. \ТП-И03. T T 214) Shetrone Henry C, A unique prehistoric irrigation pro­ ject. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 379—386. 215) Shoemaker Clarence R., Amphipod Crustaceans Collec­ ted on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Mis­ cellaneous Collections. Vol. 101, Nr 11. Washington 1942, str. 52. 216) Shoemaker Clarence R., Notes on Some American FreshWater Amphipod Crustaceans and Descriptions of a new Genus and two new Species. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 9. Washington 1942, str. 31. �511 217) Skład osobowy i spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie. Warszawa 1946, str. 144. 218) Skład Uniwersytetu i spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1946, str. 73. 210) Skorupka Stanisław, Zwroty i wyrażenia przenośne w języku potocznym. W yd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 22. 220) Skwarczyński Paweł, Z badań nad przywilejami ziem­ skimi budzińskim i koszyckim. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L . Lublin 1936, str. 60. T 221) Skurpski Hieronim, Uwagi o byłych muzeach na obsza­ rze województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olszty­ nie. Komunikat Nr 1. Olsztyn 1947, str. 10. 222) Słownik. Polski słownik biograficzny. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Tom. I , zesz 1. Kraków 1935, str. 96. — Tom I , zesz. 2. Kraków 1935, sir. 97—192. — Tom I , zesz 3. Kra­ ków 1935, str. 193—288. — Tom I , zesz. 4. Kraków 1935. sir. 289— 384. — Tom I , zesz. 5. Kraków 1935, str. 385—479 + XVI. — Tom I I , zesz 6. Kraków 1936, str. 96. — Tom I I , zesz. 7. Kraków 1936, str. 97—192. — Tom I I , zesz. 8. Kraków 1936, str. 193—288. — Tam I I , zesz. 9. Kraków 1936, str. 289—384. — Tom I I , zesz. 10. Kraków 1936, str. 385—479. — Tam I I I , zesz, 11. Kraków 1937, str. 96. Tom I I I . zesz. 12. Kraków 1937, str. 97—192. — Tom I I I , zesz. 13 Kraków 1937, str. 193—288. — Tom I I I , zesz. 14. Kraków 1937, str. 289—3)84. — Tom I I I , zesz. 15. Kraków 1937, str. 385—479. — Tom IV, zesz. 10. Kraków 1937, str. 96. — Tom IV, zesz. 17. Kra­ ków 1938, str. 97—192. — Tom IV, zesz 18. Kraków 1938, str. 193— 288. — Tom IV, zesz. 19. Kraków 1938, str. 289—384. — Tom IV. zesz 20. Kraków 1938, str. 385—480. — Tom V, zesz. 21. Kraków 1939, str. 96. — Tom V, zesz. 22. Kraków 1939, str. 97—192. — Tom V, zesz. 23. Kraków 1939, str. 193—288. — Tom V, zesz. 21. Kraków 1939, str. 289—384. — Tom V, zesz. 25. Kraków 1946. str. 385—480. — Tom V, zesz. 26. Kraków 1946, str. 96. �512 223) Smith Hobart M., Further Notes on Mexican Snakes of the Genus Salvadora. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 99, Nr 20. Washington 1941, str. 12. 224) Smith Hobart M., Notes on Mexican Snakes of the Genus Geophis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 19. Washington 1941, str. 6. 225) Smith J., Russell. Grassland and Farmland as factors in the Cyclical Development of Eurasian history. Wyd.: Smith­ sonian Institution. Washington 1945, s. 357—384, tabl. 1. 226) Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 143. Handbook of South American Indians. Vol. 1. The Marginal Triebs. Washington 1946, str. VII+624. 227) Smulikowski Kazimierz, Badania geologiczne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 32. Wroclaw-Katowice 1947, str. 6. 228) Snodgrass R. E., The Feding Apparatus of Biting and Sucking. Insects Affecting man and Animals. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 7. Washington 1944, str. 113. 229) Snodgrass R. E., The Male Genitalia of Hymenoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 14. Wa­ shington 1941, str. 86, tabl. 33. 230) Soznam. Wyd.: Malice Slovenskej w Turćiankom Svetom Martine. 1946, str. 97. 231) Speiser E. A., Closing the Gap at Tepe Gawra. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 437—445, tabl. 12. 232) Spinden Herbert J., Sun Worship. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 447—469, tabl. 6. 233) Spis wykładów Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako­ wie. Rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Kraków 1946, str. 126. 234) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet M. C. S. w Lublinie. Lublin 1946, str. 56. 235) Spis wykładów na rok akademicki 1945/46. Wyd.: U. M. C. S. w Lublinie. Lublin 1945, sir. 48. 236) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Toruń 1946, str. 63. 7 7 7 �513 237) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet Poznański. Poznań 1946, str. 144. 238) Spis wykładów w roku akademickim 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Wrocław 1947, str. 78. 239) Statut Towarzystwa Przyjaciół Ossolineum. Wrocław 1947, str. 12. 240) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki l u ­ dowej. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 24. 241) Stevens Frank, Stonehage: Today and Vesterday. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. od 447—478. 242) Steward Julian H., Notes on Hillers Photographs of the Paiule and ute Indians Taken on the Powell Expedition of 1873. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 18. Wa­ shington 1939, str. 23, tabl. 31. 243) Stweart T. D., Skeletal Remains With Cultural Asso­ ciations From the Chicama, Moche, and Viru Valleys, Peru. Wyd.: Smithsonian Institution Proceedings of the United States National Museum. Vol. 98, Nr 31, 60. Washington 1943, str. 153—185, tabl. 18. 244) Stirling M. W., Concepts of the sun among American Indians. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 387—400. 245) Stirling M. W., Fifty-ninth annual report of the Bureau of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washing­ ton 1943, sir. 12. 246) Stirling M. W.. Origin myth of Acoma and other records. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 135. Washington 1942, str. V I I I + 123, tabl. 17. 247) Stirling M. W., Sixtieth annual report of the Bureau of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 9. 248) Stirling M. W., Snake biles and the Hopi Snake Dance. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 551—555. 249) Stirling M. W., Stone monuments of Southern Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 188. Washington 1943, sir. VII+84. Lud. T XXXVII 33 �514 250) Stirling M. W., The native Peoples of New Guinea. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies.. Number Nine. Washington 1943, str. IV+25. 251) Stojanowski Karol, Badania antropologiczne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 33. Katowice-Wroclaw 1947, str. 4. 252) Stolarski Błażej, Sługocice. Wyd.: Centralny Związek Kółek Rolniczych. Warszawa 1925, str. VII+240+7. 253) Strong W. M., Duncan Cross Sections of new W orld Prehistory. A Brief report on the Work of the Institute of Andean Research, 1941—1942. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 104, Nr 2. Washington 1943, str. 5+46, tabl. 33. r 254) Strzeszewski Czesław, Handel zagraniczny Królestwa Kongresowego (1815—1830). Wyd.: Tow. Naukowe К. U. L. L u ­ blin 1937, s. X I I + 160. 255) Strzeszewski Czesław, Kryzys rolniczy na ziemiach Księstwa W arszaw skiego i Królestw a Kongresowego, 1807—1830. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1934, str. X+242. 256) Strzeszewski Czesław , Rehabilitacja ekonomii. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 19. 257) Stuart Helen C, A New Cephalopod Mollusk Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 99, Nr 11. Washington 1941, str. 6. T r ? r 258) Studium planu krajowego. Wyd.: Główny Urząd Plano­ wania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 25. 259) Suboczowa Maria, Prace etnograficzne w działalności Instytutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 37. Katowice 1947, str. 4. ? 260) Suboczow a Maria, Rozmieszczenie ludności na Śląsku w świetle wyniku sumarycznego spisu ludności z 14. I I . 1946 r. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 18. Katowice 1946, str. 4. 261) Sukiennicki Hubert. Prace ekonomiczne i socjalne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 35. Kato­ wice 1947, sir. 4. �515 262) Swanton John R., Are wars inevitable? Wyd.: Smith­ sonian Institution War Background Studies. Number Twelve. Wa­ shington 1943, str. 36. 263) Swanton John R., Linguistic material from the tribes of southern Texas and northeastern Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 127. Wa­ shington 1940, str. 145. 264) Swanton John R., Source material on the history and ethnology of the Caddo Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 132. Washington 1942, str. 332. 265) Swanton John R., The evolution of nations. Wyd.: Smithsonian Institution War- Background Studies Number Two. Washington 1942, str. 23. 266) Szewczyk Wilhelm, Józef Lompa. Wyd.: Instytut Ślą­ ski. Komunikat Nr 43. Katowice 1947, str. 4. 267) Szkoła. Nasza Szkolą. Wydano z okazji pięciolecia Pań­ stwowej Szkoły Przysposobienia w Gospodarstwie Rodzinnym I stopnia w Świątnikach Górnych. Świątniki Górne 1945, str. 32. 268) Tannous Afif I . , The Arab village community of the Middle East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 523—543, tabl. 14. 269) Taraba Gustaw, Piotr Feliks. Wspomnienie w piątą rocznicę męczeńskiej śmierci. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946, str. 4. 270) Tattersall W. M., Euphausiacea and Mysidacea Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 99, Nr 13. Washington 1941, str. 7. 271) Teoplitz Kazimierz, Struktura zawodowa miast na Zie­ miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 2. 272) Tołpa Stanisław, Paszowiska (łąki i pastwiska) na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 42. Katowice—Wrocław 1947, str. 4. 273) Tomicka Aniela, Co myślą kobiety?... Wyd.: Pop u lam olilerackie. Warszawa 1946. str. 7. 33* �516 274) Vaillant George С., History and stratigraphy in the Vol­ ley of Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 521—530, tabl. 13. 275) Valentine J. Manson, On the Preparation and Preser­ vation of Insects, With Particular Reference to Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 6. Washington 1942, str. 16. 276) Yovk Chvedir, Studij z ukraińśkij etnografij ta anfropologij. Praha, str. 354. 277) Washburn S. L., Thinking about race. Wyd.: Smithso­ nian Institution. Washington 1946, str. 363—378. 278) Webb William S. and Jarnette David L., An archeolo­ gical Survey of Pickwick Basin in the adjacent portions of the States of Alabama, Mississippi and Tennesse. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 129. Wa­ shington 1942, str. X I I I + 536, tabl. 316. 279) Weckler J. E., Polynesians explorers of the Pacific. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Six. Washington 1943, s. IV + 77. 280) Wedel Waldo R., Archeological investigations at Buena Vista Lake Kern County, California. With apendix: Skaletal re­ mains from the Buena, Vista Sites, California by — Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 130. Washington 1941, str. V I I I + 134. 281) Wedel Waldo R., Archeological Remains in Central Kansas and their Possible Bearing on the Location of Quivirna. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 7. Wa­ shington 1942, str. 24, tabl. 10. 282) Wedel Waldo R. and Hill А. Т., Scored Bone Artifacts of the Central Great Plains. Wyd.: Smithsonian Institution Pro­ ceedings of the United States National Museum. Vol. 92, Nr 3141. Washington 1942, str. 91—100. 283) Weiant C. W., An introduction to the ceramics of Tres Zapotes Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 139. Washington 1943, str. XIV + 144, tabl. 78. �517 284) Weintraub Robert L. and Prige Leonard, Ifluence of Various Substances on Sugar Determination by Copper and Ferricyanide reagents. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 10. Washington 1945, str. 17. 285) Weintraub Robert L. and Johnston Earl S., The I n ­ fluence of Light and of Carbon Dioxide on the Respiration of Etio­ lated Barley Seedlings. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 104, Nr 4. Washington 1944, str. 16, tabl. 2. 286) Welch D'alte A., Distribution and Variation of the Ha­ waiian Tree Snail Achatinella Apexfulva Dixon in the Koolau Range Oahu. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 1. Washington 1942, str. 236, tabl. 12. 287) Wetmore Alexander, A systematic classification for the birds of the world. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 7. Washington 1940, str. 11. 288) Wetmore Alexander, В rids From Clipperton Island Col­ lected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian M i ­ scellaneous Collections. Vol. 98, Nr 22. Washington 1939, str. 6. 289) Węgilńskl Wiktor, Dotychczasowe osiągnięcia i per­ spektywy rozwoju osadnictwa parcelacyjnego i spółdzielczego na Pomorzu Zachodnim. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6. 290) Wharton G. W., Acarina Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 12. Washington 1941, str. 8. 291) Whorf Benjamin Lee, Decipherment of the linguistic portion of the Maya hieroglyphs. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, sir. 479—502. 292) Wiadomości Statystyczne. Wyd.: Główny Urząd Staty­ styczny. Rok XIX, zesz. 1—20. Warszawa 1946. — Rok XX, zesz. 1—11. Warszawa 1947. 293) Widajewicz Józef, świętopełek Morawski a Bolesław Chrobry. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 22. 294) Wiedza i życie. Wyd.: Tow. Uniwersytetu Robotniczego w Warszawie. Rok XVI, zesz. 1—2. Warszawa 1947, str. 199. — Rok X V I , zesz. 4. Warszawa 1947, str. 299—391. — Rok X V I , �518 zesz, 5. Warszawa 1947, str. 395—493. — Rok X V I , zesz. 6. War­ szawa 1947, str. 499—591. 295) Wierzchucka Halina, Problemy sprzedaży tonażu pro­ dukcji wojennej. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Marski. Ko­ munikat Nr 3—4. Bydgoiszcz 1947, str. 4. 296) Wieś. Tygodnik społeczno-polityczny. Wyd.: Zarząd Główny Z w. Samopomocy Chłopskiej. Łódź 1947, str. 8. 297) Wieś tworząca. Dwutygodnik. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury. Warszawa 1946, Rok I , Nr 1, str. 24. 298) Wilamowski-Korolowicz Bohdan, Wytyczne długofalo­ wego planu odbudowy i przebudowy gospodarczej województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 3. Olsztyn 1947, str. 11. 299) Witwieki Wiktor, Zasadnicze czynniki i warunki roz­ budowy gospodarstwa spółdzielczego na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 300) Wnioski uchwalone jako nagłe przez Radę Naukową dla zagadnień Ziem Odzyskanych na posiedzeniu plenarnym w dniu 28 czerwca 1947. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Od­ zyskanych. Str. 4. 301) Wojna. Druga wojna światowa 1939—1945. Materiał zaczerpnięty ze źródeł wywiadu wojsk departamentu wojny w Wa­ szyngtonie. Wyd.: « Przełom*. Kraków 1947, str. 8. 302) Wrzosek Antoni, Geografia w pracy Instytutu śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Senia V, Komunikat Nr 34. Katowice 1947. str. 4. 303) Zaranie Śląskie. Wyd.: Instytut Śląski w Katowicach. Rok XVII, zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 76. — Rok XVII, zesz. 3—4. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 77— 147. — Rok X V I I I , zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947, str. 111. — Rok X V I I I , zesz. 3. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947, str. 114—184. T 304) Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Rocz. XXX, Nr 1—2. Warszawa 1946, �519 str. 31. — Rocz. XXX, Nr 3. Warszawa 1946, str. 15. — Rocz. XXX, Nr 4. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 5. W arszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 6. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 7. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 8. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 9. Warszawa 1946, str. 23. Rocz. X X X V I I I , Tom XXVI, Nr 1—2. Warszawa 1947, str. 47. — Rocz. X X X V I I I , Tom XXVI, Nr 3—4. Warszawa 1947, str. 50—95. — Rocz. XXXVIII, Tom XXVI, Nr 5. Warszawa 1947, str. 98—119. 305) Ziemie odzyskane w wydawnictwach Instytutu Ślą­ skiego. Wyd.-. Instytut Śląski. Komunikat Nr 27, Katowice 1946, str. 4. 306) Żakowski Juliusz, Odbudowa miast na Ziemiach Od­ zyskanych. Str. 2. T STATUT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO § 1. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze działa na całym obszarze Polski i prowadzi badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami badawczo naukowymi, zadaniem Towarzystwa jest także szerzenie zrozumienia kultury ludowej. § 2. Siedzibą Towarzystwa jest miasto Lublin. § 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest osobą prawną i po­ siada zdolność do działań prawnych, a w szczególności może na­ bywać i zbywać zgodnie z obowiązującymi ustawami i niniej­ szym Statutem, wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, zarzą­ dzać nim, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym. �520 § 4. Środkami do osiągnięcia tego celu są między innymi: 1. Zgromadzenia, odczyty, wykłady i pogadanki, 2. Zbieranie wszelkich wiadomości dotyczących ludu, 3. Rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i i n ­ nych wydawnictwach tudzież za pośrednictwem własnego organu i własnych wydawnictw , 4. Wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych, opisujących lub przedstawiających lud oraz wszelkich i n ­ nych na tym polu przedsięwzięć, 5. Zakładanie księgozbiorów i muzeów, 6. Ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy po­ trzebnych wiadomości, 7. Zawiązywanie w miastach wojewódzkich i powiatowych oddziałów Towarzystwa, 8. Tworzenie sekcji naukowych w swym łonie. 7 II. Członkowie Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli, honorowych i korespondentów. § 6. Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, instytu­ cje i osoby prawne, które zajmują sie badaniami w zakresie pro­ blemów ludoznawczych (etnografia, etnologia, nauki pokrewne i pomocnicze). Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone. § 7. Każdy z zajmujących się naukowo ludoznawslwem może być członkiem czynnym, jeżeli go Zarząd Towarzystwa powoła lub przyjmie jego zgłoszenie. �521 § 8. Członkiem założycielem zostaje, kto na cele Towarzystwazłoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgro­ madzenie. § 9. Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na wniosek Zarządu spośród osób, które położyły wybitne zasługi na polu ludoznawstwa. § 10. Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa. I. Nazwa, cel, ś r o d k i , a) Prawa siedziba Członków § 11. Każdemu członkowi przysługuje prawo: 1. Korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa, 2. Brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu, 3. Wyboru i wybieralności, 4. Wprowadzania gości do lokalu 5. Podawania wniosków na piśmie Zarządowi, 6. Otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw po cenach zniżonych. Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienionych w p. 1, 5 i 6. W Walnym Zgromadzeniu biorą udział przez de­ legatów w stosunku 1 delegat na 25 członków. Delegatów tych wy­ biera się na Walnych Zgromadzeniach Oddziałów Towarzystwa. Delegaci członków korespondentów korzystają także z praw wy­ mienionych w punkcie 2, 3 i 4. Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­ ków czynnych. Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków czynnych. �522 b) Obowiązki Członków § 12. Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­ rzystwa tudzież do przestrzegania postanowień tego Statutu. § 13. Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości oznaczonej przez Walne Zgromadzenie. Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych. Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zo­ bowiązani do wnoszenia wkładek. c) Wystąpienie i wykluczenie członków § 14. Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­ cem roku kalendarzowego. Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­ rocznej wkładki. § 15. Członkowie, którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być uznani jako występujący z Towarzystwa. Winni są jednak uiścić zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za występujących. § 16. Wj-kroczenie plamiące dobre imię członka lub działanie te­ goż na szkodę Towarzystwa wystarcza do wykluczenia go z To­ warzystwa. § 17. O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd, wolno jednak wykluczo­ nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia. Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia, prawa członka wykluczonego zostają w zawieszeniu. �523 III. M a j ą t e k Towarzystwa § 18. Majątek Towarzystwa powstaje: 1. Z wkładek członków założycieli, 2. Z wpisowego, 3. Z rocznych wkładek członków czynnych, 4. Z rozsprzedaży wydawnictw, 5. Z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towarzy­ stwa, 6. Z darów i zapisów, 7. Z dochodów nadzwyczajnych. § 19. Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko na statutem przewidziane cele i administrację Towarzystwa. IV. Władze § 20. Sprawami Towarzystwa zawiaduje i Zarząd. a) Walne Walne Zgromadzenie Zgromadzenie § 21. Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajne. Zwołuje je Zarząd. Zwyczajne odbywają się raz do roku, o ile możności w kwiet­ niu. Nadzwyczajne, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 czynnych członków Towarzystwa, połowa Oddziałów lub Zarząd uzna to za potrzebne, § 22. Zarząd zawiadamia członków czynnych i Oddziały pisem­ nie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu .dziennikach najpóźniej na osiem dni naprzód. �524 § 23. Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jego za­ stępca. § 24. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy: 1. Wybór prezesa, 2—3 zastępców prezesa, sekretarza gene­ ralnego i przynajmniej 12 członków Zarządu na lat trzy. Nadto Walne Zgromadzenie wybiera Komisję Rewizyjną złożoną przynajmniej z trzech członków i dwóch zastęp­ ców. Komisja Rewizyjna prowadzi wszechstronną kontrolę gospodarczej działalności Zarządu i przedstawia odpowie­ dnie wnioski na Walnym Zgromadzeniu. 2. Mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu. 3. Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu, oraz uchwalenie budżetu na rok następny. 4. Załatwianie wniosków Zarządu, Komisji Rewizyjnej i członków, o ile te ostatnie podano Zarządowi na piśmie przynajmniej 7 dni przedtem iub jeżeli W alne Zgroma­ dzenie uchwali ich nagłość. 5. Zmiana statutu. T 6. Załatwianie zażaleń członków na Zarząd. 7. Rozwiązanie Towarzystwa. § 25. Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po­ trzebna obecność przynajmniej 10% członków czynnych Towarzy­ stwa i delegatów członków korespondentów. Jednak do uchwały rozwiązania Towarzystwa wymaganą jest obecność 2/3 członków i delegatów. Jeżeli w pierwszym terminie W alnego Zgromadzenia nie zbie­ rze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwołuje ponowne Walne Zgromadzenie w ciągu najdalej 15 dni, którego uchwały będą prawomocne bez względu na ilość obecnych. T �525 § 26. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­ szością głosów, z wyjątkiem uchwał co do zmian Statutu, do któ­ rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący. b) Zarząd § 27. Zarząd składa się z prezesa, dwóch do trzech zastępców pre­ zesa, sekretarza generalnego i przynajmniej dwunastu członków Zarządu. Zarząd wybiera ze swego grona zastępcę sekretarza ge­ neralnego, skarbnika, redaktora wydawnictw i w miarę potrzeby innych. § 28. Członkowie Zarządu są wybierani przez Walne Zgromadze­ nie na lat trzy. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy jednym i drugim Walnym Zgromadzeniem opróżniane, Zarząd może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooplacja musi być przedstawiona Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia. § 29. Posiedzenia kwartał. Zarządu odbywają się przynajmniej raz na § 30. Zarząd może ustanowić Wydział Wykonawczy i przekazać mu część swoich uprawnień. W skład Wydziału Wykonawczego wchodzą z urzędu przebywający stale w siedzibie Towarzystwa prezes i wiceprezesi, sekretarz generalny i skarbnik, a nadto dwóch do trzech członków wybranych przez Zarząd spośród siebie. § 31. Do zakresu działania Zarządu należy. 1. Wykonanie uchwal Walnego Zgromadzenia, 2. Załatwienie bieżących spraw Towarzystwa, �526 3. Przyjmowanie i wykluczanie członków oraz przygotowa­ nie wniosków w sprawie mianowania członków honoro­ wych, 4. Przyjmowanie darów i zapisów Towarzystwu poczynio­ nych, 5. Stanowienie w sprawie umieszczenia kapitałów, 6. Zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa, na­ bywanie i zbywanie nieruchomości, 7. Wydawanie regulaminów i instrukcji, 8. Przygotowywanie sprawozdań i wniosków na W alne Zgro­ madzenie, 9. Mianowanie członków korespondentów, 10. Mianowanie przewodniczących sekcji naukowych, 11. Mianow-anie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych, a objętych niniejszym statutem, 12. Obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­ wet uwalnianie ich od płacenia tychże, 13. Zawiązywanie Oddziałów Towarzystwa, nadzorowanie ich działalności i rozstrzyganie zażaleń przeciwko ich Zarzą­ dom i uchwałom Walnych Zgromadzeń, 14. W ydawanie w szelkich zarządzeń potrzebnych do osiągnię­ cia celów Towarzystwa, 15. Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Towa­ rzystwa określanie ich obowiązków i poborów. T T r § 32. Do ważności uchwał Zarządu potrzebną jest obecność trzech członków, poza wchodzącymi w skład W ydziału Wykonawczego. T § 33. Na posiedzeniach z jego zastępców. Zarządu przewodniczy prezes lub jeden § 34. Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością głosów. Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów. �527 с) Prawa i obowiązki, prezesa § 35. Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz. Dokumenty zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz generalny lub jego zastępca. Inne pisma wychodzące z Towarzystwa podpisuje prezes i sekretarz generalny lub jego zastępca. § 36. Prezes czuwa nad wykonaniem Statutu i regulaminów, oraz przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa. § 37. W razie (przeszkody lub nieobecności prezesa zastępuje go we wszystkich czynnościach jeden z zastępców prezesa. Sekreta­ rza generalnego zastępuje wybrany przez Zarząd jego zastępca, a w razie przeszkody, wyznaczone na czas jej trwania jeden z członków Zarządu. Wyznaczenia dokonuje prezes (zastępca). V. O d d z i a ł y Towarzystwa § 38. Przewidziane w § 4 p. 7 Oddziały Towarzystwa zawiązuje Zarząd zgodnie z § 31 p. 13 i określa ich siedzibę i okręg dzia­ łalności. Wszyscy członkowie Towarzystwa zamieszkali w okręgu Od­ działu stają się z chwilą zawiązania jego członkami. Członek, który zmieni miejsce zamieszkania, staje się członkiem Oddziału wła­ ściwego dla danej miejscowości. Majątek Oddziału jest majątkiem Towarzystwa. § 39. Członkowie Oddziału wybierają dla kierownictwa sprawami Oddziału spośród siebie na Walnym Zgromadzeniu prezesa, jego zastępcę, sekretarza i dwóch do czterech członków Zarządu. W y - �528 boru dokonuje się na lat trzy. Czynne i bierne prawo wyboru przy­ sługuje na równi wszystkim członkom Oddziału. Postanowienia niniejszego statutu odnoszące się do Walnego Zgromadzenia Towarzystwa,'znajdują analogiczne zastosowanie w Oddziałach. § 40. Uchwały Walnego Zgromadzenia Oddziału muszą być w ciągu dni 14-tu podane do zatwierdzającej wiadomości Zarządu Towa­ rzystwa. Zarząd Towarzystwa może unieważnić uchwałę Walnego Zgromadzenia Oddziału, jeżeli: a) jest niezgodna z niniejszym Statutem, b) grozi poważną szkodą materialną lub moralną. Unie­ ważniona przez Zarząd Towarzystwa uchwała nie może być wy­ konana. Oddziałowi przysługuje jednak prawo odwołania się do naj­ bliższego Walnego Zgromadzenia Towarzystwa. § 41. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia Oddziału na­ leży : 1) Wybór prezesa i jego zastępcy, sekretarza, dwóch do czte­ rech członków Zarządu oraz trzech członków Komisji Re­ wizyjnej. 2) Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu Oddziału, oraz uchwalanie budżetu na rok następny. 3) Załatwianie wniosków Komisji Rewizyjnej, Zarządu i członków, o ile te ostatnie przynajmniej na trzy dni przedtem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne Zgromadzenie uchwali nagłość. 4) Wybór delegatów członków korespondentów- na Walne Zgromadzenie Towarzystwa, a to po jednym delegacie na 25 członków korespondentów. O ile w danym Oddziale jest mniej aniżeli 25 członków tej kategorii, wybiera się jed- �529 nego delegata. W wyhorach delegatów członków korespon­ dentów, członkowie czynni nie uczestniczą. 5) Załatwianie spraw przekazanych przez Zarząd Towarzy­ stwa. 6) Załatwianie zażaleń członków na Zarząd Oddziału. 7) Rozwiązanie Oddziału. § 42. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają prostą więk­ szością głosów z wyjątkiem uchwały o rozwiązaniu Oddziału, która wymaga większości 2/3 członków . 7 § 43. W razie niemożności odbycia dorocznego Walnego Zgroma­ dzenia Oddziału lub (unieważnienia wyborów członków Zarządu Oddziału, Zarząd Towarzystwa postanawia, w jaki sposób w mię­ dzyczasie, to znaczy aż do chwili możności odbycia Walnego Zgro­ madzenia agendy Oddziału będą prowadzone. 7 § 44. Zarząd Oddziału składa się z prezesa, jego zastępcy, sekre­ tarza i dwóch do czterech członków Zarządu. Zarząd wybiera spo­ śród siebie skarbnika i w miarę potrzeby innych funkcjonariuszy. 7 § 45. Do zakresu działania Zarządu Oddziału należy: r 1) Wykonywanie zleceń Zarządu Tow arzystwa, 2) Wykonywanie prawomocnych uchwał Walnego Zgroma­ dzenia Oddziału, 3) Przyjmowanie darów i zapisów, o ile nie nakładają one żadnych zobowiązań na Towarzystwo. Jeżeli dary lub zaLud, T. X X X V I I 34 �530 pisy są połączone z warunkami obciążającymi, przyjęcie wymaga formalnej zgody Zarządu Towarzystwa. 4) Zawieranie umów imieniem Oddziału, zgodnie z instruk­ cją Zarządu Towarzystwa. 5) Przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego Zgromadzenia Oddziału, ewentualnie Walnego Zgroma­ dzenia Towarzystwa i Zarządu Towarzystwa. 6) Mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych. 7) Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Od­ działu, określanie ich obowiązków i poborów. 8) Wydawanie wszelkich Zarządzeń potrzebnych dla dzia­ łalności Oddziału. § 46. W wykonywaniu swoich czynności Zarząd Oddziału prze­ strzega instrukcji i regulaminów wydawanych przez Zarząd To­ warzystwa. Zwinięcie Oddziału następuje na podstawie uchwały jego Walnego Zgromadzenia, zatwierdzonego przez Zarząd Towarzy­ stwa lub na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia Towa­ rzystwa, powziętego na wniosek Zarządu Towarzystwa, które prze­ prowadza likwidację. VI. Spory § 47. Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towarzy­ stwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwołania Za­ rząd, spory zaś między członkami a Zarządem — Walne Zgro­ madzenie. Od orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem a osobami do Towarzystwa nie należącymi, należą do sądów cywilnych. �531 VII. P o s t a n o w i e n i a końcowe § 48. W razie rozwiązania Towarzystwa majątek jego przechodzi, o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na wła­ sność P. A. U. w Krakowie z przeznaczeniem dla Komisji Etno­ graficznej. Odpis: Na mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 23 maja 1947 r. Nr SP. I I . PP. 1/2/278/47 r. wydanej na podstawie art. 21 prawa o Stowarzyszeniach (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 808) wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódz­ kiego Lubelskiego pod Nr 21 Stowarzyszenie pod nazwą: «Polskie Towarzystwo Ludoznawcze*. Lublin, dnia 7 lipca 1947 r. Pie­ częć okrągła: Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę podpis: mgr. A. Wajrak. 34* �532 BI P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO Obroty za L p. 1946 rok Wyszczególnienie 1. Kasa 2. Dotacje 948.000-— 3. Składki 21 586-— 4. Administracja 5. Wydawnictwo koszty 6. 498.831 •— 82,748-- 487.844-50 494-- 545.156-13 647.591-05 Wydatki badań naukowych 43.370-50 5.000-- 7. Ruchomości 39.530-- 8. P. K. 9. 0. 79.452-- 58.205-— Narodowy Bank Polski 918.604-— 590.435-13 10. Dłużnicy i wierzyciele 111.364-- 8.936-- 11. Biblioteka 12. Wydawnictwa gotowe 13. Papier 14. Kapitał 15. Niedobory i nadwyżki 1,470.000 — 465.335-18.701-05 1.495.000-- 2,263.091-62 2,263.091-62 �533 LANS W L U B L I N I E ZA 1946 R O K NA 1. I . 1947. Saldo ks g ł ó w n e j Saldo w / g inwentarza Bilans w y n i k ó w niedobór 1.986-- 1.986-— 948.000-- 948.000-— 21.586-— 21,585- 82.254-- 82.254-— 102.434-92 102.434-92 38.370-50 38.370-50 39.530-— 39.530-— 20.247-— 20.247-- 328.168-87 328.168-87 111.364- - 8.935-- Ш.364-— 1,470.000-— 1,470.000-— 465.335-— 465.000-— 18.701-05 18.701'05 1,495.000-— 8.936-— 1,495.000-— 951.396-42 2,575.956-92 nadwyżka 2,575.956-92 2,455.332-42 951.396-42 2,455.332-42 1,072.020-92 Skarbnik Inż. H. Zamorowski 1,072.020-92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ba20c7b1a5ec391a6a9b2d8b3981a5d.pdf d7c3bf08ce75166130850f5aace8a826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4761 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.309-405 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA TADEUSZ MILEWSKI, « Z a r v s językoznawstwa o g ó l n e g o * . Część I . Teoria językoznawstwa. Z przedmową Ta­ deusza Lehra-Spławińskiego. Prace Etnologiczne, tom I . Wydaw­ nictwo Towarzystwa Ludoznawczego. Redaktorzy E. Frankowski i J. Gajek. Lublin—Kraków 1947. Str. YTII+208. Jest to część I wielkiego zamierzenia naukowego, jakie autor przedsięwziął jeszcze 1930 r. podczas swoich studiów w Paryżu, a które stało się potem przez kilkanaście lat głównym i ulubionym przedmiotem jego badań. Chodzi o syntezę nauk lingwistycznych, 0 uporządkowanie problematyki i materiału, jaki przynoszą ję­ zyki całego świata, o zakres i metodę badań językowych, o okre­ ślenie właściwego miejsca lingwistyki wśród nauk humanistycz­ nych i wzajemnego związku poszczególnych dyscyplin lingwi­ stycznych. Zagadnienia celów i metod językoznawstwa były szczegól­ nie w ostatnim dziesiątku lat przed wojną żywo dyskutowane 1 w Europie i w Ameryce, na szerokim tle wachlarza języków ca­ łego świata, w oparciu o nowe zdobycze nauk pokrewnych: psy­ chologii, socjologii i przede wszystkim etnologii. Przyniosło to duże, zasadnicze zmiany poglądów w zakiesie językoznawstwa ogólnego, a także w zakresie różnych działów gramatyki i stylistyki. Dzieło T. Milewskiego składa się z trzech części: obecnie oma­ wiana «część I poświęcona jest teorii językoznawstwa, jego hi- �310 storii i systematyce. Część I I przedstawi klasyfikację genetyczną języków świata oraz ich rozmieszczenie w czasie i przestrzeni. Część I I I wreszcie ma zanalizować zasadnicze typy budowy języ­ ków, ich cechy wspólne i odrębne. Stanowić ma ona syntezę opartą z jednej strony na założeniach teoretycznych przedstawionych w części pierwszej, z drugiej zaś na materiale faktów zestawio­ nych w części drugiej* (Od autora, str. 3). Część pierwszą swego dzieła ujął autor przejrzyście w cztery rozdziały. Rozdział I (str. 5—26) omawia badania językoznawcze po rok 1800. Rozdział I I (str. 27—72) daje charakterystykę języko­ znawstwa XIX wieku od Boppa i Humboldta, głównie młodogramatyków. Rozdział I I I (str. 73—134) przedstawia najnowsze wysiiKi nauki л л wieKu, zapoczątkowanej przez r . cle baussure a rozwiniętej przez fenologów. Rozdział IV (str. 135—200) jest samo­ dzielnie przemyślaną syntezą Milewskiego. Przy tak szeroko zakrojonym planie w ciasnych ramach 200 stronicowej książki nie mógł autor wchodzić w szczegóły w dy­ skusje i w historię badań. Daje zasadniczy zarys teorii języko­ znawstwa, wybiera do omówienia autorów najważniejszych, oryginalnych myślicieli, charakterystycznych dla epoki czy kierunku naukowego, lub stanowiących zwrot zasadniczy w historii badań. Wszystko inne pomija. Nawet w bibliografii dołączanej na końcu każdego rozdziału, aczkolwiek obfitej i tak zwanej ^rozumowa­ nej*, daje tylko wybór rzeczy najważniejszych, które przemilczeć nie sposób. I tak w r o z d z i a l e I omawiając poglądy na język szkoły indyjskiej (str. 7—11) wybiera najlepszą gramatykę Paniniego z IV w. przed Chrystusem, która w cień usunęła wszystkie po­ przednie i stała się wzorem następnych. Tę gramatykę szczegó­ łowo charakteryzuje, podkreślając jej główne zagadnienia: fone­ tykę, słowotwórstwo, alternacje, fleksję. Rozwój językoznawczej myśli greckiej przedstawia kilkoma uwagami o Platonie, Epiku­ rze, Arystotelesie, a bliżej charakteryzuje Dioniziosa Traka (170— 90 przed Chr.) i Apolloniosa Dyskolosa ( I I w. po Chr.), zwraca­ jąc szczególną uwagę na centralne zagadnienie Greków. I j . leorię *i < ф �311 części mowy. W szkole łacińskiej bliżej informuje o poglądach św. Augustyna na język, jako o najlepszym w starożytności ujęciu pod­ staw lingwistyki funkcyjnej. R o z d z i a ł I I omawia językoznawstwo XIX wieku, wyrosłe z odkrycia sanskrytu, które oprócz badań opisowo-normatycznych, uprawianych przed 1800 rokiem ma charakter przede wszystkim porównawczy i to w dwu aspektach: ewolucyjnym i funkcyjnym. Milewski wybiera tu postacie zasadnicze Boppa i Humboldta dla kierunku porównawczo-funkcyjnego, zaś Paska i Grimma dla kie­ runku porównawczo-ewolucyjnego, który stał się podstawą zało­ żeń szkoły młodogramatyków. Teorie i metody tej szkoły, założo­ nej głównie przez Schleichera, Rrugmanna, Delbriicka, Paula J l . f i l j p l 4 """"-b " Ć44ilAnnnl.ifl П Г 7 У 1 ndllJAZV ГП Я t p t ' i Я 1 i S t V P 7 n V ujmuje autor w postaci czterech zasadniczych dla ich badań pro­ blemów: 1) bezwyjątkowość praw głosowych, 2) analogia, 3) skła­ dnia, 4) semantyka. Problem f o n e t y k i historycznej obejmuje przede wszystkim teorię zmian głosowych, sformułowaną najle­ piej przez Grammonta. Chodzi tu o zmiany: a) niezależne, wywo­ łane głównie obcym substratem i b) zmiany zależne — bezpośre­ dnie, tj. asymilacja, dyferencjacja, interwersja i odpowiednie im zmiany zależne pośrednie, tj. dylacja, dysymilacja, metateza. Zmiany te Russelot i Meillet tłumaczą przede wszystkim prawem najmniejszego wysiłku, które jest hamowane przeciwnym pra­ wem: potrzebą jasności, przy czym za główny warunek zmian przyjmują przechodzenie języka z pokolenia na pokolenie. A n al o g i ą tłumaczą młodogramatycy większość odstępstw od praw głosowych, których działanie jest ograniczone w czasie i prze­ strzeni. Są to nowotwory analogiczne typu leksykalnego lub for­ malnego, których warunki powstawania najlepiej zestawił Brćal: zastępowanie typów skomplikowanych lub rzadkich przez proste lub bardziej wyraziste, jaśniejsze i częściej używane. S k ł a d n i ę pojmują młodogramatycy, głównie Delbrućk i Wackernagel, jako naukę o znaczeniu i ewolucji kategorii gramatycznych, które są odziedziczone z epoki kształtowania się języka, jako przejaw od­ powiednich kategorii psychicznych. Ewolucja tych kategorii jest �312 uwarunkowana: 1) dążnością do używania szczegółowych wykła­ dników morfologicznych, stąd np. łać. longior zmieniło się we franc. plus long, także 2) irradiacją, opartą o mechanikę asociacji i 3) absorbeją morfologiczną. S e m a n t y k a u młodogramatyków jest nauką o podstawowym i okazyjnym znaczeniu wyrazów (Paul), przy czym zmiany znaczeniowa, jak: rozszerzenie, zwężenie lub przenoszenie treści zależą (Meillet) od różnych czynników, пр.: zmiana pokoleń, rozbicie grup wyrazowych, zmechanizowanie uży­ cia wyrazu w zdaniach, zmiany kulturalno-cywilizacyjne i spo­ łeczne w życiu narodu, których wynikiem są różne zabarwienia w uczuciowej treści wyrazów. Stanowisko porównawczo-ewolucyjne w badaniach młodo­ gramatyków wyraziło się w dwu symbolicznie ujmowanych teonach: Schleichera Stammbaumtheorie i Johannesa Schmidta Wellentheorie, która jest konsekwencją poglądów H. Schuchardta o mieszanym charakterze języków. Badanie języka jednostek lub małych grup społecznych doprowadziło w wyniku do tzw. geo­ grafii językowej czyli dialektologii, objaśniającej przestrzenny roz­ wój właściwości językowych. R o z d z i a ł I I I książki Milewskiego przedstawia rozwój teo­ rii językoznawczej XX wieku głównie w okresie międzywojennym. O ile szeroko rozbudowane badania lingwistyczne młodogramaty­ ków miały charakter ewolucyjny, przyczynowy, indywidualisty­ czny i przyniosły wielkie zdobycze na polu historii i geografii form językowych, t j . w zakresie fonetyki, morfologii, semantyki i skła­ dni — to myśl językoznawcza XX wieku nawraca znowu do ba­ dań funkcyjnych, celowościowych, społecznych i fenomenologicz­ nych. Jest to do pewnego stopnia nawiązanie do poglądów myśli greckiej (Epikur), św. Augustyna, a przez stosowanie metody po­ równawczej do Boppa i Humboldta. Punktem wyjścia były wy­ siłki powiązania językoznawstwa z etnologią, psychologią i so­ cjologią, co młodogramatycy na ogół ignorowali. I tak Steinthal do­ wodzi, że język jest jednym z przejawów «duszy zbiorowej* spo­ łeczeństwa. Wundt opiera rozwój językowy o ogólną ewolucję psy­ chiki ludzkiej, przy czym przedmiotem jego zainteresowania nie są języki poszczególne, lecz język całej ludzkości, co znów Cassi- �313 rer naświetla w duchu filozofii Kanta, pojmując język jako jedną z form symbolicznych, przez którą duch ludzki uświadamia so­ bie świat i samego siebie. Syntezę etnologiczno-lingwistyczną two­ rzy P. W. Schmidt (1926), dążąc do powiązania rozwoju języków z rozwojem prakultur totemicznych, matriarchalnych i paster­ skich przez podkreślenie wpływu zmian kultury materialnej i spo­ łecznej na przeobrażenia lingwistyczne. Z tych szerokich założeń wyrosła synteza genewskiego l i n ­ gwisty Ferdynanda dc Saussure'a (1857—1913), która siała się pod­ stawą nowej sźkoly i wszystkich wysiłków teoretyczno-językowych okresu międzywojennego. F. de Saussure odróżnia język (la langue) od mówienia (la parole), co razem składa się na mowę (le lanciage). Jezvk iest «cześcia snołeczna mowy, zewnętrzna w stosunku do jednostki, która sama nie może go ani stworzyć ani zmienić», tylko musi się go nauczyć od otoczenia. Jest to «system znaków, których istotę stanowi związek znaczenia z obrazem akustycznym, przy czym obie te części znaku są w równej mierze natury psy­ chicznej*. Natomiast mówienie jest częścią indywidualną i chwi­ lową, przypadkową mowy. Badanie języka może być synchroni­ czne, gdy chodzi o przedstawienie systemu języka na podstawie elementów współczesnych, albo diachroniczne, oświetlające roz­ wój, tj. zmiany i substytucje systemu językowego. Ów system ję­ zykowy de Saussure pojmuje jako wzajemną zależność, przeci­ wieństwa i opozycje poszczególnych elementów języka, tj. fonemów, wyrazów i ich morfemów, a także całych kategorii grama­ tycznych. De Saussure stworzył nową metodologię lingwistyki, co pozwoliło uczniom jego ująć całość zjawisk lingwistycznych w ra­ my sześciu odrębnych dyscyplin: 1) fonetyka jako gałąź lingwistyki mówienia i 2) fonologia jako część lingwistyki języka — obie w zakresie nauki o formie mowy, 3) składnia poświecona mówie­ niu i 4) morfologia badająca stronę językową tej dziedziny — obie w zakresie nauki o treści intelektualnej mowy, 5) stylistyka lite­ racka, poświęcona mówieniu i 6) stylistyka lingwistyczna jako za­ gadnienie języka — obie w zakresie nauki o treści uczuciowej mowy. �314 Bliższe określenie charakteru tych sześciu dyscyplin nauko­ wych stanowi główną treść I I I rozdziału książki Milewskiego. 1) Fonetyka, gorliwie uprawiana przez młodogramatyków, w XX w. dzięki pracom ks. Rousselol i jego uczniów wyspecja­ lizowała swoje metody w osobnych pracowniach eksperymental­ nych; zadaniem jej jest badanie wszystkich właściwości głosek. 2) Fonologia natomiast bada tylko znaczące cechy głosek, tj. takie, które są podstawą opozycji znaczeniowych. Ten dział lingwistyki zapoczątkowany jeszcze przez J. Baudouina de Courtenay w 1870 r. został opracowany główmie przez Trubeckiego i jego współpracowników zgrupowanych w towarzystwo nauko­ we: «Cercie linguistique de Pragę». Trubecki ustala pojęcie fonemu jako 7psnńł reeh z których każda, istnieje, dzięki onozvcii do cechy przeciwnej jakiegoś innego fonemu. Ów zwarty system opozycji akustycznych jest systemem fonologieznym języka. Opozycje fonologiczne mogą być t) jednowymiarowe (p:b), lub wielowymiaro­ we (p:t), 2) proporcjonalne (p:b), lub izolowane (r:), 3) prywa­ ty wne (p:b), gradualne (a:o:u), lub ekwipolentne (p:t), 4) stałe (r:l) i fakultatywne (p:b). Otóż opozycje jednowymiarowe, propor­ cjonalne, prywatywne i fakultatywne tworzą korelacje lub związki korelacyj (p:p' — b:b'). Tak sformułowane cechy fonologiczne gru­ pują się na: 1) cechy konsonanlyczne, 2) wokaliczne, np. donio­ słość, wysokość tonu, rezonans nosowy, 3) cechy prozodyczne. Prócz tego w systemie języka odgrywają rolę pewne sygnały ję­ zykowe, wskazujące granicę między morfemami, wyrazami i zda­ niami, np. akcent wydechowy. Po badaniach systemu fonologicznego języków świata można spodziewać się trwałych wyników wiedzy ogólnojęzykowej także w zakresie ewolucji języka, która u fonologów nie ma charakteru mechanicznego, lecz celowościowy. tełeologiczny. 7 Obok fonologii sformułował Trubecki też zasady morfonologii jako nauki o grupach fonemów zdolnych do wzajemnej wy­ miany w obrębie jednego morfemu. 3) Nowe ujęcie stosunku składni do morfologii dał John Ries, wyróżniając w składni trzy główne zagadnienia: a) badanie grup wyrazowych, b) zdań i c) zespołów zdaniowych. �315 4) Przedmiot i zakres badań morfologii ustalił Ludwik Hjelmslev, jako badanie cząstek wyrazowych: a) semantemów o treści leksykalnej i b) morfemów określających stosunki, z któ­ rych zbudowany jest system językowy. Podstawowe znaczenie ma tu badanie kategorii przypadku i części mowy zarówno w każdym poszczególnym języku (gramatyka idiosynchroniczna), jako też po­ równawczo w zakresie języków świata (gramatyka panchroniczna). 5) Zakres badań stylistyki sprecyzował Bally; chodzi o ję­ zykową ekspresję impulsów emocyjnych i odwrotnie wpływ two­ rów językowych na uczuciowość. Stylistyka lingwistyczna bada «materię ekspresywmą mowy codziennej, tworzącą część integralna systemu języka*, i ten dział głównie interesował Bally jako też Meillet. Stylistyka literacka natomiast analizuje ekspresywność tekstów wybitnych pisarzy. W nowych czasach powstały tu dwie szkoły: a) psychologiczna (Croce, Vosler, Spietzer) badająca od­ rębne cechy autora czy epoki, jako wyraz ich właściwości psychi­ cznych; b) szkoła funkcyjna albo formalna bada strukturę samegodzieła jako całości, określa funkcję ekspresywną poszczególnych jego części, lub elementów językowych, np. wiersza (Winogradów, Żirmunski, Grammont). Osobno omówił autor książkę Btilera: «Sprachtheorie. Die Darstellungsfunktion der Sprache* (1934), opartą zarówno o tra­ dycje szkoły etnopsychologicznej, jak i de Saussure'a, przynoszącą pełną analizę funkcji znaków mowy, jako elementów systemu ję­ zykowego. Prócz samej analizy znaków mowy, Buler duże znacze­ nie przywiązuje do określenia konsytuacji (Zeigfeld) i kontekstu (Symbolfeld) jako tla (Umfeld) znaków mowy, które precyzują znaczenie wyrazów i zdań. R o z d z i a ł IV książki Milewskiego jest samodzielną kon­ strukcją teorii językoznawstwa. Autor porządkuje przedstawione w rozdziałach poprzednich doktryny i przedstawia samodzielną klasyfikację nauk lingwistycznych. Wychodząc z założenia, że lin­ gwistyka jest nauką o znakach mowy, wyróżnia przede wszystkim lingwistykę zewnętrzną «badającą oddzielnie poszczególne ele­ menty 13'ch znaków i na lingwistykę wewnętrzną, która analizuje �316 związek tych elementów ze sobą, związek formy i treści znaków mowy. W lingwistyce zewnętrznej wyróżnia autor trzy główne działy: 1) fonetyka, posługująca się metodami przyrodniczymi i eksperymentem w badaniu, 2) psychologia mowy badająca pro­ cesy psychiczne zachodzące u mówiącego, a w szczególności od­ chylenia od ustalonych norm językowych, 3) socjologia mowy, badająca przemiany językowe uwarunkowane kulturą i warun­ kami społecznymi. O wiele bardziej rozbudowana jest lingwistyka wewnętrzna. Zależnie od różnorodnej funkcji znaków językowych wyróżnia autor w ligwistyce wewnętrznej po pierwsze dwa działy: grama­ tykę i stylistykę. Pierwsza bada konwencjonalną stronę znaków, » » * -— - - —с 1—:',, ,i, ,— JV/*\KU Ч\ \ L I I , U l U g d 1U1 i u i l i \ ^ j u u u i u j a i u . i , kontekstu i konsytuacji. Po drugie ze względu na obiektywną lub subiektywną treść znaków, zarówno gramatyka jak stylistyka może być obiektywna lub subiektywna. Po trzecie w każdym z tych działów wyróżnia dyscypliny formalne i treściowe, którym przy­ pisuje ustalone tradycyjne nazwy. Więc gramatyka formalna to fonologia, — treściowa to morfologia, obie mogą być obiektywne lub subiektywne. Stylistyka formalna obiektywna to onomatopeika, zaś subiektywna to prozodia. Stylistyka treściowa obiekty­ wna to składnia, zaś subiektywna to tropika. Każda z tych dyscy­ plin lingwistyki zewnętrznej — z wyjątkiem chyba stylistyki su­ biektywnej — może w dalszym ciągu być (po czwarte): synchro­ niczna, tj. badać określone systemy, lub diachroniczna, co anali żuje przyczyny wewnętrzne ewolucji systemów. Wreszcie (po piąte) dyscypliny te mogą być szczegółowe, tj. dotyczyć jednego języka, łub ogólne, polegające na porównywaniu faktów z możliwie naj­ większej ilości języków. W ten sposób przez pięciokrotny podział dychotomiczny w dziale lingwistyki wewnętrznej wyróżnił autor razem teoretycznie możliwych 30 dyscyplin szczegółowych. Nie wszystkie jednak są w- dzisiejszym stanie nauki, jako też ze względu na swój materiał, równie daleko naprzód posunięte. Naj­ lepiej rozpracowana jest w nauce gramatyka obiektywna w dziale fonologii synchronicznej i szczegółowej. Słabiej znacznie przed­ stawiają się inne działy nauki. Dla ilustracji autor daje analizę 1J. ^JMClil 11U1111 �317 sonelów polskich z punktu widzenia stylistyki subiektywnej, więc ze stanowiska prozodii i tropiki. Tak wygląda w pobieżnym zestawieniu treść pierwszej czę­ ści książki Milewskiego (teoria językoznawcza). W części drugiej autor zapowiada bliższe rozwinięcie działu socjologii mowy w zagresie lingwistyki zewnętrznej, t j . głównie problemu ekspansji ję­ zyków. Część trzecia znów ma przynieść bliższe rozwinięcie kilku działów lingwistyki wewnętrznej, głównie gramatyki, tj. fonolo­ gii i morfologii, także składni i to z punktu widzenia głównie syn­ chronicznego i ogólnego. Centralnym bowiem problemem lingwi­ styki wewnętrznej, wedle autora, jest ustalenie drogą porównaw­ czą różnych typów systemów językowych. Wysoka wartość książki Milewskiego wynika przede wszyst­ kim stąd, że w sposób przemyślany, ale obiektywny zestawił w ca­ łość harmonijną rozwńj teoretycznej myśli językoznawczej, uła­ twiając czytelnikowi — niespecjaliście w zakresie językoznaw­ stwa ogólnego — zapoznanie się z bogactwem problematyki i me­ todologią tej nauki. Książka ta jest zatem bardzo dobrym podrę­ cznikiem, z którego się można wiele nauczyć. Obiektywizm autora daje gwarancję bezstronności w ocenie faktów omawianych. Książka mimo lo nie jest tylko eklektycznym zestawieniem teorii dotychczasowych, to nie kompilacja, a z drugiej strony autor szczę­ śliwie ustrzegł się ekskluzywnego wartościowania, przeceniania ja­ kiejś jednej wybranej czy modnej teorii. Jest to przemyślane ze­ stawienie dotychczasowych wyników nauki o teorii językoznaw­ czej. Autor wychodzi ze słusznego założenia, że «każda doktryna, która stała się podstawą pewnej szkoły lingwistycznej i w ten spo­ sób wykazała swą produktywność w zakresie konkretnych badań naukowych, nie może być ani odrzucona, ani przemilczana, lecz musi być włączona do systemu dyscyplin bądź lingwistyki, bądź którejś z nauk pokrewnych* (str. 135). Samodzielny wkład naukowy autora polega na uporządko­ waniu i sprecyzowaniu celów i metod poszczególnych dyscyplin, tak bardzo nieraz różniących się między sobą. Trzecią część tekstu �318 książki (rozdz. I V ) poświęcił autor wykładowi własnej konstruk­ cji systemu i definicji poszczególnych gałęzi lingwistycznych. Kla­ syfikacja przedstawiona jest jasno metodą dychotomiczną. Ter­ minologia częściowo tylko nowa, przejrzysta ułatwia orientację w materiale. Wydaje mi się, że ujemną cechą książki jest jej przesadna zwięzłość, co sprawia, że niektóre ujęcia autora trzeba czytać k i l ­ kakrotnie, nie dadzą się już dalej streścić. Ta niewielka ksią­ żeczka wymaga jednak dużo wysiłku od czytelnika. A niektóre punkty dla laika mogą się wydać wprost enigmatyczne. Szkoda пр., że autor nie rozwinął od razu szerzej swoich poglądów na składnię. Nie jest bowiem jasne, dlaczego składnię (jako naukę o stowotworstwie, semantyce i o grupach wyrazowycn; zanczyi całkowicie do działu lingwistyki wewnętrznej, w szczególności do stylistyki obiektywnej. W ogóle większa ilość przykładów ilustru­ jących pewne uogólnienia byłaby bardzo pożądana. Prawdopodob­ nie autor w części I swego dzieła świadomie pewne zagadnienia potraktował krócej, by wrócić do nich osobno w częściach na­ stępnych. Prof. Tadeusz Lehr-Spławiński w przedmowie dał prze­ gląd polskich prac naukowych z tego zakresu. Niewątpliwie książka Milewskiego jest wielkim krokiem naprzód, obejmuje bowiem ca­ łość zagadnienia. Byłoby może jednak pożyteczne, gdyby autor w większej mierze uwzględnił polski dorobek, omawiając poszcze­ gólne problemy, choćby w podobny sposób, jak to zrobił, przed­ stawiając problem dialektologii. Wreszcie szata graficzna książki jest zasadniczo bardzo schlu­ dna. Wydaje mi się. że byłby pożyteczny indeks nazwisk i ter­ minów na końcu, co ułatwiłoby korzystanie. Prócz tego autor w ca­ łej książce nie skorzystał np. z druku rozstrzelonego, nie wprowa­ dza żadnych podkreśleń w tekście, przez co tekst optycznie wy­ gląda dość monotonnie. Korekta druku jest bardzo staranna, spostrzegłem tylko ta­ kie niedopatrzenia. Na str. 83 wiersz 15 od góry: «czlonem utoż­ samiający zaś jest rdzeń» — powinno być «członem odróżniają­ cym*; str. 89 wiersz 7 od dołu: wmówienie jest jego częścią» — za­ miast «jest jej częścią*; str. 108 wiersz 18 od góry: «logicznie r ó - �зш norzędne cech» — zamiast «ró\vnorzędnych cech»; str. 123 wiersz 15/16 od góry: «podczas gdy lingwistyka Шегаска» — zamiast «stylistyka Шегаска»; str. 130 wiersz 10 od dołu: «ich konstytucja* — zamiast «konstytuacja»; str. 170 wiersz 14 od dołu: «musi pole­ ga* — zamiast «polegać». Tych kilka uwag, o ile znajdą uznanie u autora, łatwo mo­ żna wprowadzić przy niewątpliwie rychłym drugim wydaniu pod­ ręcznika. W niczym one nie umniejszają jego wielkiej wartości. Lublin, maj 1947. Władysław Kuraszkiewicz TADEUSZ LEHR-SPLAWINSKI, «О pochodzeniu i p r a o j c z y ź n i e S 1 o w i a n». Prace Instytutu Zachodniego. Nr 2. Poznań. 1946. 8°, str. 237, plansz 7. Książka prof. Lehra-Spławińskiego jest nową próbą rozwią­ zania tak spornego dotąd zagadnienia praojczyzny Słowian i ich pochodzenia. Autor, wybitny slawista, wyszedł w swoich rozważa­ niach od danych językoznawczych i one stanowią główny trzon jego dowodzeń. Zająwszy się naprzód w rozdziale I l - i m stanowi­ skiem języka prasłowiańskiego w indo-europejskiej rodzinie ję­ zykowej, dochodzi do wniosku, że język ten wykazuje o wiele silniejsze powiązania z grupą języków zachodnioindoeuropejskich aniżeli wschodnioindoeuropejskich. Stąd też praojczyzny Słowian szukać należy raczej na zachodzie. W rozdziale następnym I I I - i m zajął się rozpatrzeniem sze­ regu nazw geograficznych na przestrzeni między Łabą i Wołgą a na północ od linii Sudetów, Karpat i wybrzeży Morza Czarnego. Na 112 roztrząsanych nazw (gór, rzek, miejscowości) okazało się 16 indoeuropejskich, których jednak nie dało się zaliczyć do ja­ kiejś bliżej określonej grupy, 11 irańskich, 9 trackich, 17 bał­ tyckich, 14, które autor określa mianem weneckich, 20 słowiań­ skich, 8 germańskich, 16 nieindoeuropejskich, z czego 11 ma na­ wiązania do języków ugrofińskich, 5 zaś prawdopodobnie do ję­ zyka etruskiego. 7 �320 W zakończeniu językoznawczych rozważań nad owymi naz­ wami geograficznymi autor stwierdza, że same one nie dają do­ statecznych podstaw do ścisłego określenia zasięgu, a zwłaszcza chronologii poszczególnych nawarstwień etnicznych, bez czego nie można się obyć w rozwiązywaniu problemu pochodzenia i pra­ ojczyzny Słowian. Pomoc w tym wypadku znaleźć można jedynie w wynikach badań prehistorycznych. To też autor próbuje po­ wiązać fakty językoznawcze z faktami prehistorycznymi, poświę­ cając tym zagadnieniom cały obszerny rozdział IV. Uwagi na marginesie rozdziału ryczno-etniczne, str. 92—115. IV. Perspektywy prehisto- W nawiązaniach orehistoiYCzno-etnicznych cofa się autor aż do młodszej epoki kamiennej. To stanowisko jest niewątpliwie słuszne, gdyż w istocie w tej właśnie epoce poczęły się dokonywać i zarysowywać pierwsze zróżnicowania etniczne, a zatem i ję­ zykowe. Z kultur (w znaczeniu prehistorycznym) młodszej epoki ka­ miennej na terenach dorzeczy Odry i Wisły autor bierze dwie przecie wszystkim pod uwagę: prafińską, zwaną inaczej niezbyt zreszlą słusznie i szczęśliwie kulturą ceramiki grzebykowej, i cykl kullui wstęgowych. Z obiema kulturami wiąże nazwy nieindoeuropejskie, jakie występują na wymienionym obszarze t j . z kul­ turą ceramiki grzebykowej nazwy o nawiązaniach praugrofińskich. z kulturą zaś wstęgową nazwy o charakterze śródziemno­ morskim względnie etruskim. Dwie inne kultury neolityczne czasz lejowatych i amfor ku­ listych uważa autor za drobniejsze, nic odgrywające żadnej wy­ bitniejszej roli i nie pozostawiające trwalszych śladów w pra­ dziejach ziem polskich. Szerzej dopiero zajmuje się kulturą cera­ miki sznurowej, łączącej jej rozprzestrzenianie się z inwazją Indoeurope jeżyków, a jej nawarstwienie się na inne miejscowe kultury z ich indoeuropeizacją. Decydujące znaczenie w rozwoju stosunków etnicznych ma wedle autora nawarstwienie się indoeuropejskiej ceramiki sznu­ rowej na podłoże praugrofińskie (kultura ceramiki grzebykowej) 7 �321 od Odry poprzez dorzecze średniej i dolnej Wisły wzdłuż Bałtyku aż do zatoki Fińskiej i dalej na wschód do łuku Wołgi. To na­ warstwienie miało spowodować wytworzenie się zespołu etnicz­ nego prabaltoslowiańskiego czyli, jak go autor określa, protobałtyckiego, który później uległ rozbiciu na odwie odrębne już grupy prabałtycką i prasłowiańską. Rozbicie zespołu protobałtyckiego dokonało się już w ciągu epoki brązu. Zanim zajmiemy się dalszymi losami Praslowian i powią­ zaniami prehistoryczno-etnicznymi wysuwanymi przez autora, należy naprzód kilka słów poświęcić przedstawionym wyżej wy­ wodom odnoszącym się do młodszej epoki kamiennej na ziemiach w dorzeczu Odry i Wisły. Otóż stwierdzić należy, że stosunki kulturowe młodszej epoki kamiennej na ziemiach polskich zo­ stały przez autora zbyt uproszczone. Jest rzeczą oczywistą, że zaj­ mując się faktami rozgrywającymi się w ogromnej, bo około trzy i pół tysiąca lat liczącej przestrzeni czasu, a przy tym niejako na marginesie zasadniczych wywodów językoznawczych autor zmuszony byl przedstawiać zagadnienia w streszczeniu i dotykać tylko jego zdaniem najważniejszych i zasadniczych momentów. Jednakże uproszczenia te są może trochę za daleko posunięte, wskutek czego ważne i dużą rolę w stosunkach neolitu, a także i późniejszych na ziemiach naszych odgrywające kultury, zostały zaledwie wspomniane, a niektóre nawet zupełnie pominięte. Tak np. nie można uznać za słuszne twierdzenia autora odnoszące się do kultury czasz lejowatych jakoby przedstawiała ona drobniejszą i bez znaczenia ekspansję na ziemie nasze. Wprost przeciwnie kultura la jest przecież jednym z zasadniczych skład­ ników neolitu polskiego. Wykazuje ona dużą prężność, zajmuje cały prawie obszar ziem naszych, wywiera duży wpływ na kul­ tury z cyklu wstęgowych i odwrotnie, a wreszcie rozwija się przez cały prawie czas trwania młodszej epoki kamiennej. Pominą] autor zupełnym milczeniem kulturę pucharów dzwonowatych, która pojawia się u nas pod sam koniec młod­ szej epoki kamiennej i która także wywarła swój wpływ na kształtowanie się i rozwój późniejszych stosunków kulturalnych na ziemiach naszych. A z tą właśnie kulturą może byłoby słuszniej Luil. T. X X X V I I . 21 �322 połączyć owe nazwy nieindoeuropejskie o nawiązaniach nadśródziemnomorskich czy etruskich. Próba bowiem połączenia ich z kulturą ceramiki wstęgowej, jak to czyni autor, jest trudna do przyjęcia z tego choćby względu, że między pojawieniem się Etrusków i ich kultury, a kulturami z cyklu wstęgowych, istnieje gruba różnica chronologiczna, a także centra, na których kultury te się rozwijają, są dość od siebie odległe (Italia i środkowy bieg Dunaju). Co najwyżej możnaby tylko stwierdzić, że tak jedna jak i druga pochodzą gdzieś z dalekiego wschodniośródziemnomorskiego źródła, ale i tu pomijając już różnicę czasową, istnieje jeszcze i inna różnica a mianowicie, że w powstaniu kultury ceramiki wstęgowej zasad­ niczą rolę odegrał raczej pierwiastek miejscowy, zasiedziały, popaleolityczny, otrzymujący tylko silne podniety kulturowe z ja­ kiegoś ośrodka wschodniośródziemnomorskiego, może z jakąć małą przymieszką i ludnościową, gdy kultura Etrusków została w całości przyniesiona z zewnątrz, a później dopiero uległa sil­ nym wpływom greckim z południowej Italii. Natomiast kultura pucharów dzwonowatych wychodzi z pół­ wyspu pirenejskiego, gdzie wytworzyła się pod wpływami tzw. kultury Almeria, która jest tu kulturą obcą, przybyłą, jak pewne dane wskazują, znowu gdzieś z wschodniej części basenu śród­ ziemnomorskiego, skąd przybyli i Etruskowie. Kultura pucharów dzwonowatych występuje zresztą także na terenie Italii i na wy­ spach zachodniej części morza Śródziemnego. Połączenie więc nazw o typie etruskim z tą kulturą wydaje się może bardziej prawdopodobne aniżeli z kulturą ceramiki wstęgowej. Jeśli już mowa o nazwach typu etruskiego, to nasuwa się jeszcze jedna możliwość ich wyjaśnienia. Jest rzeczą zastanawia­ jącą, że prawie wszystkie nazwy tego typu grupują się na wschod­ nim Pomorzu w pobliżu ujścia Wisły, na terenie, który jest ośrod­ kiem powstania kultury pomorskiej we wczesnej epoce żelaza, na terenie, na którym pojawiają się owe zagadkowe popielnice twa­ rzowe. Pojawienie się popielic twarzowych, ze względu na pewne analogie z terenów italskich (kultura Villanova), nasuwa przypu­ szczenie o jakichś bliżej na razie trudnych do uchwycenia sto- I J �323 simkach pomorsko-italskich, które doszły tu może drogą morską. Czy zatem i owe nazwy nie pochodzą przypadkiem z tego samego czasu i źródła i czy nie są one jeszcze jednym świadectwem istnienia ścisłych i żywych kontaktów handlowych (bursztyn) i innych italsko-pomorskich? A teraz przejdźmy do kultury prafińskiej (kultury ceramiki grzebykowej), która w dowodzeniach autora zajmuje miejsce naj­ ważniejsze, najbardziej zasadnicze, na której autor opiera całą swoją konstrukcję. Otóż, jak już wspomniano, nawarstwienie się indoeuropejskiej kultury ceramiki sznurowej na podłoże parafińskie (ceram. grzebykowej) i połączona z tym indoeuropeizacją tego podłoża, miały spowodować powstanie grupy protobałlyckiej czyli 1 л 4-. 1 : ( i_j • Jednakże pogląd o zasadniczej roli kultury prafińskiej nie da się powstrzymać. Trzeba bowiem zdać sobie sprawę z charak­ teru tej kultury i jej śladów materialnych i zastanowić się, cz\ tego typu kullura mogła stanowić zasadnicze podłoże, na którym wytworzyły się i powstały nowe grupy etniczne. Wszak jest to najuboższa, najnędzniejsza, prymitywna kultura rybacko-myśliw ska, której przedstawiciele prowadzili koczowniczy żywot, wę­ drując w niewielkich gromadkach po rozległych borach, wzdłuż rzek i brzegów jezior, zatrzymując się na krótki, chwilowy pobyt w miejscach suchszych, na wydmach. Ślady owych obozowisk to kilka kruchych skorup z naczyń niezgrabnych, źle wypalonych i trochę pogubionych narzędzi krzemiennych. Czyż więc ludność, która tylko takie ślady po sobie zostawiła, można uważać za za­ sadniczy trzon potężnej grupy Słowian i Bałtów? Wydaje się to mocno nieprawdopodobne, zwłaszcza jeśli porównamy ślady ludności parafińskiej ze śladami choćby np. kultury czasz lejowatych, o której autor powiada, że stanowi drobną i bez znaczenia ekspansję nie zostawiającą trwalszych śla­ dów na naszym gruncie. A przecież po kulturze czasz lejowatych pozostały ślady dużych osiedli na lądzie i nawodnych, pozostały resztki osad obronnych, pozostały "liczne cmentarzyska (gdy np. grobu kultury prafińskiej z terenu Polski nie znamy dotąd bodaj ani jednego), pozostały ogromne z wielkim nakładem pracy bu7 21* �324 dowane groby megalityczne (kujawskie) wznoszone widocznie dia wybitniejszych osób (władców, coby świadczyło o istnieniu ja­ kiejś organizacji politycznej). Ludność kultury czasz lejowatych uprawiała rozległy handel, stworzyła ośrodki górnicze (Krze­ mionki w pow. opatowskim) i związane z górnictwem ośrodki przemysłowe, fabrykujące na eksport, miała nawet początki prze­ mysłu metalowego, uprawiała rolnictwo i hodowdę bydła. To samo a nawet jeszcze w większym stopniu stwierdzić trzeba odnośnie kultur z cyklu wstęgowych wożeśniej, aniżeli kultura czasz lejowatych u nas zadomowionych, zasiedziałych, tak bogatych, utrzymujących ciągłe i rozległe stosunki z połud­ niem i zachodem. •U7„i,„_ ł„^,„ —... _ i ,. „,...i.I...U,.... l.i,;.... w,;,,,!,.,, tu i rozwijają się przez cały długi kilkusetletni okres trwania młodszej epoki kamiennej, które tak liczne i bogate ślady po sobie zostawiły, a przyjmować i decydujące znaczenie przypisywać kul­ turze ubogiej, prymitywnej, zajmującej wyłącznie tereny puszcz i tylko z rzadka poza nie wychylającej się, po której pozostały bardzo nikłe i rzadko rozrzucone znaleziska. Wydaje się, że chyba raczej te pierwsze odegrały rolę znaczniejszą, zasadniczą, a nie kultura parafińska. Tezę zatem autora o roli kultury prafińskiej trudno będzie przyjąć i utrzymać. I jeszcze jedna uwaga, aby już skończyć z zagadnieniami młodszej epoki kamiennej. Chodzi tu o rolę kultury amfor kuli­ stych, która także nie jest taka mała i bez większego znaczenia dla naszych stosunków. Ekspansja kultury amfor kulistych, wy­ chodząca z tego samego mniej więcej ośrodka i tylko nieco od niej późniejszej kultury ceramiki sznurowej, sięgnęła dość da­ leko na wschód, w głąb Rosji i wywarła tam jak i gdzie indziej dość znaczny wpływ. Istnieją poważne dane, że kultura amfor kulistych stanowi pierwszą, słabszą falę indoeuropejskiej eks­ pansji, która przygotowała niejako grunt i ułatwiła ekspansję i szybką asymilację fali indoeuropejskiej następnej, wnet po niej następującej i dużo potężniejszej a mianowicie kultun ceramiki sznurowej. W dalszym ciągu swoich rozważań zajmuje się autor za- �325 gadnieniem rozbicia zespołu prolobałtyckiego tzn. wspólnoty prabałlycko-prasłowiańskiej na dwa odrębne zespoły prabałlycki i prasłowiański. Należy Lu zaznaczyć, że zdania prehistoryków zajmujących się tym zagadnieniem były często rozbieżne. Jedni z nich przyjmowali, że podział ów dokonał się w początkach epoki brązu z chwilą wyodrębnienia się tzw. kultury łużyckiej (przy czym kultura łużycka miała być wyrazem wyodrębnionych Prasłowian) inni przypuszczali, że wspólnota Bałto-slowiańska trwała nadal w postaci właśnie kultury łużyckiej i że dopiero we wcze­ snej epoce żelaza dokonanym został podział pierwotnej w spólnocy z chwilą powstania tzw. kultury pomorskiej (daw niej zwanej kul­ turą grobów skrzynkowych z urnami twarz owy mi). Z a ga dn i en i e stawało się jeszcze bardziej sporne i zagmatwane przez upor­ czywe, wbrew oczywistym dowodom, podtrzymywanie przez uczo­ nych niemieckich starej teorii Kossinny o rzekomo illiryjskim po­ chodzeniu kultury łużyckiej. Prof. Lehr-Spławiński usiłując te rozbieżne poglądy uzgodnić, wypracował jeszcze jedno odmienne rozwiązanie tego zagadnie­ nia. Mianowicie opierając się na kilku nazwach z pierwiastkiem wen- występujących na obszarach zajętych w czasach historycz­ nych przez Słowian, Illirów i Celtów przyjmuje, że jest to świa­ dectwem jakiejś wspólnoty trzech tych odłamków indoeuropejskich, której wyrazem materialnym jest początkowo tzw. kultura unietycka i rzekomo dalszy jej ciąg stanowiąca kultura łużycka. Temu dość niejasno przedstawiającemu się zespołowi, mającemu stanowić następną fazę wędrówek indoeuropejskich, wychodzącą z tego samego mniej więcej ośrodka co ekspansja kultury cera miki sznurowej, nadaje autor nazwę weneckiego. Nasunięcie się tej weneckiej fali indouropejskiej na teren protobałtycki miało spowodować rozdwojenie tego zespołu na Prasłowian i Prabałtów. Jak więc wynika z przedstawionych wyżej wywodów autora nie uważa on kultury łużyckiej za prasłowiańską. Idźmy jednak dalej za jego wywodami. We wczesnej epoce żelaznej wyodręb­ niają się z zespołu łużyckiego dwa nowe zespoły kulturowe tj. kultura pomorska i kultura tzw. grobów kloszowych, które autor uważa za twory odrębne. Ze zmieszania się tych dwóch kultur T T 7 �326 wyrosłych na podłożu łużyckim wytwarza się pod koniec środ­ kowego okresu żelaza kultura grobów jamowych, która jest do­ piero kulturą wyodrębnionych i całkowicie wykrystalizowanych Prasłowian. Na tym kończą się zasadnicze dowodzenia autora. Sprawy bowiem dalszego podziału Słowian na grupy wschodnią, zachodnią i południową już nie próbuje wyjaśniać. Przedstawione wyżej wywody nie rozwiązują jednak za­ gadnienia Prasłowiańszczyzny w sposób jasny i uzasadniony w oparciu o fakty prehistoryczne. W wielu bowiem punktach sta­ nowisko autora jest niejasne i bliżej niesprecvzowane. Niejasną jest przede wszystkim sprawa owego zespołu we­ neckiego, który ma sianowie, jakaś bliżej nieokreślona wspólnotę słowiańsko-celtycko-illiryjską. .lak wiadomo kultura łużycka jest potężnym zespołem kulturowym, znanym od środkowej epoki brązu (około 1300 przed Chr.), którego zasadniczy ośrodek roz­ woju leży w dorzeczach Odry i Wisły. W tym ośrodku rozwija się ona nieprzerwanie około 1000 lat. Z tego ośrodka wychodzi jej ekspansja na tereny sąsiednie, a wpływy jej sięgają bardzo daleko. Trudno się jednak zgodzić by z kultury łużyckiej wywo­ dzić było można lak Celtów, jak i Illirów. Owszem kultura łu­ życka lak na tereny celtyckie, jak i illiryjskie wywiera duży wpływ, ale podobne wpływy stwierdzić możemy także na tere­ nach np. germańskich (Dania, Skandynawia), dalej bałtyckich, trackich itd. i na odwrót inne ośrodki kulturowe wywierają rów­ nież swoje wpływy na kulturę łużycką. Także i połączenie kultury łużyckiej z kulturą unietycką, która dla pierwszej ma być rzekomo kulturą macierzystą, wydaje się mocno wątpliwe. Tezę o unietyckim początku kultury łużyc­ kiej ukuł osławiony królewiecki profesor, działający przedtem na Śląsku Bolko v. Richthofen, którą za nim bezkrytycznie pow­ tarzano. Richtholen rozpatrywał genezę kultury łużyckiej na cia­ snym śląskim podwórku na podstawie nikłych znanych mu wów­ czas materiałów. W świetle zaś nowych znalezisk sprawa genezy kultury łużyckiej przedstawiać się zaczyna całkiem inaczej i do­ tychczasowe poglądy będą musiały ulec rewizji. �327 Przeciw hipotezie autora, jakoby kultura łużycka była wy­ razem celtycko-ilłiryjsko-słowiańskiej wspólnoty, przemawia cho­ ciażby fakt, że w czasie rozwoju kultury łużyckiej ośrodki zarówno celtycki, jak i illiryjski są również już najzupełniej wykrystali­ zowane i najzupełniej od kultury łużyckiej różne. Ośrodek celtycki nad górnym Dunajem i górnym Renem już w ciągu starszej epoki żelaznej rozpoczyna przecież swoją ekspansję we wszyst­ kich kierunkach i nacisk plemion celtyckich i ich kultury jest także między innymi jednym_ z powodów- przemian, jakie w kul­ turze łużyckiej zachodzą. Wydaje się rzeczą dość dziwną, dlaczego kultura łużycka, J 1\УПГ7ара щ i łat- m v r a m i p 7Qn;grm Qm: r brort l/nltiiTV\wy т Я b v p W V - razem czegoś lak nieokreślonego, gdy wszystkie sąsiednie ośrodki kulturowe są bez większych wątpliwości identyfikowane z róż­ nymi ludami, jak Germanie, Trakowie, Bałtowie, Illirowie, Cel­ towie itd. Czyż nie nasuwa się tu najprostszy sposób rozwiązania, że są to juiż wyodrębnieni Prasłowianie? Czy nie przemawia bar­ dziej do przekonania wyjaśnienie pewnych łączności językowych słowiańsko-illiryjskich i celtyckich raczej, jako wyraz wzajem­ nych wpływów, będących wynikiem bliskiego sąsiedztwa. Wszak nawet owe nazwy z pierwiastkiem -wen, których nie ma znowu tak dużo, mogą pochodzić jeszcze z okresu praindoeuropejskiej wspólnoty, jak to zresztą wyjaśniał np. Rudnicki. Wskutek lego, że autor powiązał Prasłowian dopiero z kul­ turą tzw. grobów jamowych (nazwa także niezbyt słuszna, bo i tu są obok jamowych groby popielnicowe) nie bardzo wde, co począć z kulturą pomorską i kulturą grobów kloszowych i z kim je powiązać. Streszczając swoje wywody przy końcu pracy, uważa i te kultury za prasłowiańskie, choć jest w tym przecie niekon­ sekwencja. Nie było już jednak możliwości innych powiązań. Należy tu nadmienić, że kulturę grobów kloszowych i pomorską uważa autor za dwie odrębne kultury, choć z jednego podłoża łu­ życkiego wyrosłe. Wiele danych jednak przemawia, że mamy tu do czynienia z jedną tylko kulturą, używającą najrozmaitszych form grobu. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia należy zresztą już �328 tylko do piehistoryków i trudno było autorowi językoznawcy te rzeczy wyjaśnić. Jeśli chodzi o kulturę grobów jamowych to również zwrócić należy uwagę na pewne drobne zresztą nieporozumienia. Mówi bowiem autor raz o kulturze grobów jamowych, to znowu o kul­ turze przeworskiej, to wreszcie o grupie oksywskiej. Tymczasem trudno mówić o jakiejś kulturze przeworskiej. Jest to tylko połud­ niowa grupa kultury grobów jamowych, jak grupa oksywska grupą północną tej samej kultury. Może lepiej byłoby nawet uży­ wać takich określeń geograficznych aniżeli odmiejscowyeh, jak przeworska, oksywska, gdyż uniknęłoby się w ten sposób niepo­ rozumień, które i niektórym prchistorykom się przytrafiają. Podniesione wyżej wątpliwości wskazują, ze powiązania autora faktów językowych z faktami prehistorycznymi nie zawsze są szczęśliwe i bezspornie przyjąć się dające. Niemniej jednak próba podjęta przez autora wyjaśnienia całokształtu zjawisk po­ siada dużą wartość tym bardziej, że jeśli chodzi nawet o fakty prehistoryczne została bodaj po raz pierwszy na taką skalę wyko­ nana. A próba to nie łatwa, gdyż stosunki przedhistoryczne na ziemiach polskich są mocno zagmatwane i trudne do wyjaśnie­ nia. W każdym razie książka prof. Lehr-Spławińskiego stanowić będzie mocną i dobrą podstawę do podjęcia dalszych prób tego rodzaju. Wykazanie zaś, że praojczyzny Słowian szukać musimy na zachodzie a nie na wschodzie, jak to próbują dość niefortunnie wykazać uczeni niemieccy i niektórzy, nieliczni słowiańscy, jest bez wątpienia trwałym dorobkiem autora i nauki polskiej. Wresz­ cie należy tu jeszcze na zakończenie podkreślić, że praca prof. Т. Lehra-Splawińskiego stanowi dla piehistoryków, zwolenników tezy autochtonistycznej niemały triumf. Okazuje się bowiem, że i językoznawca doszedł w rozważaniach swoich do tej samej tezy. Różnice zaś w zapatrywaniach na szczegóły nie zmieniają w n i ­ czym ostatecznego wyniku. Stefan Nosek �329 PIGOŃ STANISŁAW, . G ł ó w n e p r o b l e m y l i t e r a ­ t u r y l u d o w e j * . Kraków 1947. Wyd. L. I . O. K. Biblioteka pi­ sarzy ludowych. Т. I , odb., 8°, str. 21. Nie tyle treść, co sam tytuł artykułu St. Pigonia zobowiązuje etnografa do zainteresowania się nim, są to bowiem rozważania z zakresu socjologii i historii literatury, dociekania nad przedmio­ tem i charakterem oraz celami literatury wiejskiej grupy społecz­ nej. Autor walczy o prawo określania jej mianem literatury ludo­ wej, a więc terminem mającym w etnologii zdefiniowane znacze­ nie. Obok terminu «lileratura ludowa* w sensie etnologicznym, ujmującego zespół utworów bezimiennych, h e z r z a s o w y r h . opar­ tych o przekaz ustny, wprowadza autor pojęcie literatury ludowej obejmującej utwory autorów chłopskiego pochodzenia, a więc określone co do miejsca, czasu a także osoby tworzącej. Dla roz­ różnienia proponuje autor wprowadzenie nazwy «literatura ludowa nowsza*, uważając za niecelowe określanie jej mianem «literaturv chłopskiej*, ze względu na wieloznaczność wyrazu «chłopski» w Polsce. W określaniu przedmiotu tak pojętej literatury ludowej wy­ klucza autor jako kryteria: 1) tematykę i wątki ludowe, 2) prze­ znaczenie dzieła, a więc twórczość popularyzatorską wsi, 3) spo­ łeczno-polityczną postawę dzieła. Nowsza literatura ludowa po­ wstaje wedle autora «przez lud, jest wytworem jego własnego wy­ siłku twórczego*, lub leż jest jej budowniczym i podmiotem. Po­ nieważ takie określenie nie jest zupełnie jasne, uzupełnia autor swoje dociekania twierdzeniem, że literaturą ludową jest twór­ czość utalentowanych, autentycznych chłopów, związanych bezpo­ średnio z ziemią-żywicielką. Drugą charakterystyczną cechą wedle autora ma być jej funk­ cja społeczna na wsi, jej rola «sumienia stanu wieśniaczego* opar­ tego o indywidualne władanie ziemią. Jest ona wytworem i wy­ razem tej grupy społecznej, sprawdzianem zaś jej wartości ma być «prawda człowieka wiejskiego*. Ocenę słuszności co do meritum sprawy pozostawiam histo­ rykom i teoretykom literatury, ograniczę się tylko do stwierdzę- �330 nia, że istotnie etnografia i etnologia liczyć się musi z uwielokrotnieniem terminu «literatura ludo\va». Samo zresztą pojęcie «ludu» jest dostatecznie w mowie potocznej bałamutne, raz jest to stan wieśniaczy, w innym wypadku «proletariat» (np. «Na barykady ludu roboczy*), kiedy indziej oznacza cały naród («Rota» Konop­ nickiej), tak że wątpliwy jest zysk w określaniu literatury środo­ wiska wiejskiego mianem literatury ludowej. Na koniec podkreślić muszę, że definicja autora odnosząca się do terminu «literatura ludowa* w sensie etnologicznym, nie we wszystkim oddaje nowoczesne poglądy na tę kwestię, wynika to jednak z drugoplanowości rozważań nad tym zagadnieniem oraz z chara.kte.i4i cale.fio artvkutu. Józef Gajek JÓZEF KOSTRZEWSKI, «K u 11 u r a p r a p o l s k a * . Prace Instytutu Zachodniego, nr t l . Poznań 1947. 8°, str. 605, 261 rycin. Druk. św. Wojciecha. 0 kulturze prapolskiej, tzn. o kulturze plemion, z których w zaraniu dziejów wytworzył się naród polski, w okresie czasu od V wzgl. VI wieku do końca X I wieku wiedziało się do niedawna niewiele. Wszak jeszcze do dziś bez mała w szerokich warstwach panują ogólne pojęcia o stanie kultury prapolskiej takiej mniej więcej, jakie wyrobić sobie można na podstawie «Starej baśni» J. I . Kraszewskiego, gdzie to przodkowie nasi żyją zaszyci w gęstych borach, posługując się w większości kamiennymi jeszcze narzę­ dziami i bronią, a jedynie z rzadka tylko przenika z Zachodu od Niemców znajomość nowych zdobyczy kultury. 1 nie można się dziwić nawet, że podobne pojęcia utrzymy­ wały się tak długo, gdyż i «oficjalna» nauka przez długi czas trak­ towała len okres pradziejów iście po macoszemu. Dopiero w ostat­ nich latach intensywnie prowadzone badania szeregu grodzisk i osad nieobronnyeh prapolskich przyniosły wiele nowych, bar­ dzo obfitych materiałów, stawiających kulturę prapolską w jakże odmiennym świetle, aniżeli to dotąd było nam wiadome. �Wynik tych właśnie ostatnich badań prehistorii, jak też i i n ­ nych nauk, zwłaszcza etnografii i językoznawstwa, przynoszących wydatne uzupełnienia dociekań prehistorycznych, przedstawia książka prof. J. Kostrzewskiego, dająca po raz pierwszy możliwie pełny obraz kultury prapolskiej. Książka składa się z trzech części (działów), na jakie zwykle kulturę dzielimy, t j . I . Kultura materialna (techniczna). I I . Kul­ tura duchowa (umysłowa) i I I I . Kultura społeczna. Dział I , kultura materialna, najobszerniejszy, bo zajmujący przeszło polowe książki, obejmuje 13 rozdziałów , przy czym roz­ działy większe podzielone są jeszcze na szereg mniejszych ustę7 P P " pńw * A 7 n n l-ei'3'Ягч vtTc.bn io j n n nr7air7irctni;ni i j Rn^rl-zioł 1 ~ „TTr-n4 ' —j i ludzie» stanowi niejako wstęp do przedstawienia kultury pra­ polskiej. Dopiero od rozdziału 2 rozpoczyna autor omawianie po­ szczególnych działów kultury materialnej. Rozdział 2 «Gospodarka» jest jednym z najciekawszych i bo­ daj najważniejszych. Zestawione bowiem przez autora wyczerpu­ jąco wyniki badań polskich, a także i niemieckich na prapolskich grodach pozwalają stwierdzić dziś ponad wszelką wątpliwość, że ludność prapolska utrzymywała się wyłącznie z rolnictwa i ho­ dowli bydła, łowiectwo zaś i rybołówstwo stanowiło przeważnie zgoła nieistotny dodatek. Wobec takiego stanu rzeczy, do ostat­ nich czasów utrzymujące się i szeroko popularyzowane poglądy badaczy niemieckich, jakoby ludność prapolska żyła tylko z ry­ bactwa i myśliwstwa, okazały się zwykłą fantazją i zmyśleniem. Po rolnictwie, ogrodnictwie i sadownictwie oraz hodowdi zwierząt domowych omówione jeszcze zostały dalsze działy go­ spodarki jak bartnictwo, rybołówstwo, łowiectwo wreszcie zbie­ ractwo. Dwa następne rozdziały przedstawiają przejawy osadnictwa (Rozdział 3) i związanego z nim budownictwa (Rozdział 4 ) , po­ czym omówiwszy sposoby odżywiania się (Rozdział 5) przechodzi autor z kolei do opisu odzieży (Rozdział 6), ozdób stroju (Roz­ dział 7), wreszcie hygieny (Rozdział 8 ) . Obszerny rozdział 9 dotyczy jednego z najbardziej interesu­ jących w materialnej kulturze prapolskiej działu, a mianowicie �332 rzemiosła. Znowu bowiem nauka niemiecka głosiła powszechnie, że rzemiosło na ziemiach polskich rozpowszechniło się i stanęło na odpowiednim poziomie dopiero po kolonizacji niemieckiej w X I I wieku. Tymczasem ostatnie badania terenowe przyniosły ogromne ilości materiału wykopaliskowego, pozwalającego stwier­ dzić, że rozliczne rzemiosła nie tylko znane były ludności pra­ polskiej, ale stały na bardzo wysokim poziomie, a co więcej, że ze względu na poziom wyrobów, musiały istnieć warstwy specjalistów-rzemieślników, gdyż trudno sobie wyobrazić, by tak dosko­ nałe wyroby wykonywane były przez niespecjalistów. Jeśli chodzi o rzemiosło, to wymienia autor rzemiosła zwią­ zane z obróbką drzewa, j a k ciesiołka, kołodziejstw^, bednarstwo, tokarstwo, wreszcie obróbkę kory i koszykarstwo, dalej obróbkę tkanin i skóry, jak tkactwo, krawiectwo, szewstwo i siodlarstwo,. wreszcie obróbkę kości i rogu, kamieniarstwo, garncarstwo, od­ lewnictwo i kowalstwo oraz zlotnictwo. W ostatnich czterech rozdziałach działu kultury material­ nej omawia autor górnictwo i hutnictwo (Rozdział 10), uzbroje­ nie (Rozdział 11), komunikację (Rozdział 12) i wymianę towarów «handel» (Rozdział 13). Dwa następne działy kultury, tj. kultura duchowa, i kultura społeczna, zostały już potraktowane znacznie krócej i stanowią ra­ czej kompilację danych językowych, etnograficznych i historycz­ nych, co zresztą stwierdza we wstępie sam autor. W tych bowiem działach kultury prehistoria, posługująca się przecież wyłącznie za­ bytkami z trudem tylko i w rzadkich wypadkach pewne zjawiska rekonstruować może i siłą rzeczy musi w znacznie szerszym za­ kresie oprzeć się na wynikach innych nauk. Z zakresu kultury du­ chowej jedynie tylko obrzędy związane z kultem zmarłych i pewne działy sztuki może prehistoryk badać na podstawie swoich ma­ teriałów. Dział I I Kultura duchowa składa się z 7 rozdziałów, w któ­ rych autor zajmuje się po kolei imiennictwem miejscowym (Roz­ dział 14), pogańskimi wierzeniami religijnymi i magią (Roz­ dział 15), początkami chrześcijaństwa (Rozdział 16), lecznictwem (Rozdział 17), kosmografią, kalendarzem, miarami i wagami (Roz- �333 dział 18), zdobnictwem i sztuką (Rozdział 19), wreszcie gędźbą. śpiewem, pląsami, grami i zabawami (Rozdział 20). W dziale I I I (kultura społeczna), najkrótszym, przedstawiono w 5 rozdziałach następujące zagadnienia: rodzina (Rozdział 21), ustrój społeczny i państwowy (Rozdział 24) i stosunki kulturowe z innymi ludami (Rozdział 25). Uzupełnienie treści książki stanowią obfite przypisy i trzy skorowidze: rzeczowy, nazw osobowych i nazwy miejscowych, wy­ konane bardzo starannie przez L. J. Łukę, i ułatwiające znako­ micie korzystanie z przebogatej treści książki. Należy wreszcie pod­ kreślić znakomity dobór obfitych rycin pięknie wykonanych, jak i staranne wydanie książki (dobry papier, duży, wyraźny krój : l i i i. i i • i^; Jak już wspomniano wyżej, najobszerniejszym i najbardziej oryginalnym jest dział I Kultury materialnej, choć i tu autor obfi­ cie korzysta z danych językoznawczych i etnograficznych (te ostat­ nie dostępne są dzisiaj różnego rodzaju badaczom zjawisk kultury dzięki znakomitemu dziełu M. Moszyńskiego «Kultura ludowa Słowian»). Wyzyskuje także wyczerpująco wszelkie dane, jakich dostarczają badania botaniczne i zoologiczne nad zna­ leziskami szczątków roślin i resztek kostnych zwierząt odkrytych w osadach prapolskich. Podając poza tym niemal bez reszty ma­ teriał prehistoryczny, jaki z tego okresu znamy (przy czym sporo tu materiału z własnych badań autora) dal nam autor po raz pierwszy przedstawienie całokształtu kultury materialnej prapol­ skiej tak obszerne i wyczerpujące. Także i przedstawienia kultury duchowej i społecznej mimo tego, że oparte są w przeważającej mierze na wynikach innych nauk, dokonane zostały w len sposób również po raz pierwszy. Z tego też powodu, że wyzyskano w książce i zestawiono tak bogaty materiał z różnych dziedzin wiedzy, korzystać z niej mu­ szą wszyscy interesujący się kulturą polską i lo zarówno prehistoryk i etnograf jak i językoznawca i historyk, nie mówiąc już o historyku kultury czy sztuki, ba nawet zoolog czy botanik. Ka­ żdy w niej znajdzie źródło obfitych informacji i podniet do dal­ szych badań. �Przedstawienie po raz pierwszy całokształtu kultury prapol­ skiej, jej niesłychanie żywych i bogatych przejawów, podanie wielu nowych, dotąd nieznanych materiałów, zebranie rozproszonych po licznych trudno dostępnych czasopismach i publikacjach, uporząd­ kowanie materiałów, jak i podanie wyczerpującej literatury w przypisach nie tylko uczonym, ale i szerokim warstwom społe­ czeństwa przez jasny i nadzwyczaj przystępnie ujęty wykład, — oto największe walory książki prof. J. Koslrzewskicgo, wypełnia­ jącej tak dotąd dotkliwą i przykrą lukę w naszej literaturze nau­ kowej. Stefan Nosek PIGOŃ STANISŁAW, «Z К o m b o m i w ś w i a t». Bibioteka dziejów i kultury wsi. Т. X. Kraków 1948. 8°, str. 288. Pamiętnikarskie wspomnienia młodości St. Pigonia, zrodzone w swym głównym zrębie w czasach wojny, podczas więziennych wieczorów wrocławskich, są nie tylko sięgnięciem pamięcią wstecz, ale i dojrzałym, wnikliwym obrazem ciernistej drogi chłopskiego dziecka do kultury i nauki. Jest rzeczą jasną, że główny lemat tej pełnej uroku książki luźno się wiąże z etnografią, nalomiast na­ kreślone w niej tło i dzieje przemian tradycyjnej kultury ludo­ wej tej części Podkarpacia zawierają wiele cennych materiałów etnograficznych, pokazanych w pełnej dynamice życia. Autorowi zresztą nie są obojętne problemy etnologiczne, co sam potwierdza w słowach: «Był to okres bliższych mych zainteresowań się etno­ logią, do których podnietę miałem także z uniwersytetu; nie na próżno kolegowałem z Franciszkiem Gawełkiem i w Bibliotece Ja­ giellońskiej wertowałem «Lud» lwowski... Chwytałem więc w pa­ mięci i z mojej także wsi obrzędy, a zwłaszcza pieśni ludowe. Ob­ chodziła mnie naturalnie przede wszystkim ich wartość literacka. Niestety nie zdobyłem się na systematyczne zebranie ich i spisa­ nie* (str. 256—7). Niemniej pierwsze dwa rozdziały tej książki, a mianowicie: «Moja wieś» i «Mój скип» wyrównują w części zobowiązania autora �335 wobec kraju lat dziecinnych. Oba rozdziały stanowią wartościową pozycję etnograficzną, która nie będzie mogła być pominięta w przyszłych monografiach Podkarpacia. Rozdział pierwszy zawiera w kolejnym układzie następujące zagadnienia: topografia wsi, zarys historyczno-osadniczy, rabacja, tradycje pańszczyźniane, przemiany kulturowe w ostatnim pół­ wieczu w dziedzinie rolnictwa, stroju, budownictwa, pożywienia. Następnie omawia autor zanikanie zwyczajów, takich jak wspól­ noty pracy, dożynek, rozluźnianie się więzi rodzinno-sąsiedzkiej. przyczyny tego i skutki, a dalej opisuje hierarchię wiejską, rolę emigracji zarobkowej, dworu i plebanii jako czynnika postępu, rolę prądów politycznych, wreszcie rolę szkoły, omawia też stosunki między wsią a miastem, kompleks niższości, typy wiejskie. W rozdziale drugim porusza autor zagadnienie tradycji i sto­ sunków rodzinnych na wsi, okolicznościowo wspomina o przę­ dzalnictwie. Charakteryzując ojca, omawia ciekawe zagadnienie społecznej roli kowali i rzemieślników we wsi oraz szereg zagad­ nień z zakresu kultury społecznej i duchowej komborniańskiego środowiska. Ciekawe również światło rzuca na rolę matki. Opisy faktów podane są przez autora w ciągłej postępowej zmienności: «Kombornia dzisiejsza w porównaniu z tą, jaką pa­ miętam w dzieciństwie, przedstawia stadium rozwojowe daleko posunięte*. W rezultacie zaś tracąc swój kształt staroświecki, two­ rzy powoli nową strukturę, pozbawioną jednak dawnej swoistej odrębności, toteż autor uważa za najbardziej znamienne zjawi­ sko pękanie więzi rodzinno-społecznych i idące za tym zbytnie indywidualistyczne rozproszkowanie, obok zaniku auLorytelów mo­ ralnych wsi. «Rozwoju wsi i przemiany oczywiście nic nie po­ wstrzyma, bo nie powstrzyma postępującego naprzód życia», wy­ raża natomiast autor słuszne wątpliwości, czy rewolucyjna linia rozwojowa zrywająca z dawnymi formami jest dla wsi korzystna, czy raczej wieś powinna być «organieznym rozrostem podnoszą­ cym i bogacącym swoistą kulturę ludu». Słuszna to i trafna dia­ gnoza przełomu w kulturze ludowej, zastrzeżenia autora warto wziąć pod rozwagę. Uczą one i etnografa, jak należy patrzeć na zjawiska kulturowe w chwili przełomu. Józef Gajelc �DR JULIAN ALEKSANDROWICZ, «Z zagadnień w s p ó ł c z e s n e j b i ok 1 i m a t у к i l e k a r s k i e j» («Wszechświat», 1946, I I I ) . Astrologia zdewaluowana do niedawna w nauce, tzw. «morowe powietrze*, przeczucia pogody i ludowe wróżby urodzajów bywają coraz częściej naświetlane przy pomocy nowoczesnego aparatu badawczego, przy czym uczeni dochodzą do interesujących wyników. Doc. dr Julian Aleksandrowicz stwierdza, że poznawa­ nie praw kosmicznych uczy szacunku do «dorobku dawnych po­ koleń, których obserwacja zjawisk przyrodniczych równie była by­ stra, jak nasza, jedynie we współczesnym ujęciu zdaje się być za­ mazana przez rysy odległej epoki. Również nie луо1по n a m j ^ r z u cać mądrości zawartej w tradycjach ludowych, jak i ludowej me­ dycynie, będącej wynikiem doświadczeń wielu pokoleń (wiara w zjawiska przyrodnicze, rokujące przebieg pogody czy urodza­ jów, wiara w złowróżbne komety itp.)». Astrologia, jako próba unormowania wpływu czynników kosmicznych i atmosferycznych na ustrój psychofizyczny człowieka, nie była, jak wykazują naj­ nowsze badania, «w głupstwa wywarzona kuźni* — jakby to po­ wiedział Mickiewicz słowami Śniadeckiego — ale jako nauka oparta na trafnych obserwacjach przyrodniczych, sięgała śmiało po ta­ jemnice, o których wyjaśnienie trudzi się dziś fizjologia i fizyka oraz meteoropatologia, klimatologia i prawnuczka starożytnej astrologii, bioklimatyka. e T Doc. dr Aleksandrowicz w badaniu wpływu makrokosmosu na organizmy żywe opiera się na wynikach prof. Ludomira Kor­ czyńskiego, który dojrzał u niektórych osób wielką wrażliwość na wpływy atmosferyczne (np. halniak) czyli meteorotropie i badał jej przejawy. Powołuje się na spostrzeżenia Rettmanna, który za­ uważył, że depresja psychiczna tych ludzi jest zależna od zmian w naczyńkach włosowatych przed burzą elektryczną. Meteoropa­ tologia liczy się dziś poważnie z tzw. «prawem serii* w zgonach i nagłych schorzeniach, a dr Aleksandrowicz twierdzi, że przyj­ dzie czas, kiedy rady bicklimatologa zasięgać będzie chirurg, «wyczi-kujący sprzyjającej aury dla zabiegu operacyjnego — niby śre- �337 dniowieczny wódz, pytający astrologa o szczęśliwą konstelację dla jego zamierzeń. On ostrzeże kardiologa przed niekorzystną sytua­ cją klimatyczną dla jego chorych, dzięki czemu zastosuje zaradcze środki. On ostrzeże ftizjologa o groźbie krwotoków płucnych. Ta profilaktyczna jego czynność więcej może przynieść nieraz cho­ rym pożytku, niż najbardziej wyszukane leki». Dziś uczeni nie lekceważą przedbakteriologicznych wiar w «morowe powietrze*, a w ślad za angielskim epidemiologiem w. X V I I Sydenhamem, prof. Kostrzewski nawołuje, by «nie lekce­ ważyć epidemiologicznego rozumowania*. Bakteriologia Pasteura i wynalazek mikroskopu elektronowego wykrywają zarazki cho­ robotwórcze, ale nie wyjaśniają epidemicznego nasilenia choroby. r wicz — równolegle z plamami na słońcu, które znów z drugiej strony wywierają wpływ na natężenie opadów, to wszystko czyn­ niki powiązane ze sobą korelacyjnie. W nich szukać należy tego tajemniczego «genius epidemicus* (termin Sydenhama). Wchodzą tu w grę i «promienie ziemne*, czynne nad podziemnymi źródłami i potokami, wywierające podobno ujemny wpływ na żywe ustroje, co eksperymentalnie stwierdzali: Jenny, Oehler, Staufler, Miescher, Schaaf i anatomopatolog Bietzke, posługujący się w swych badaniach pomocą różdżkarza. Ponadto czynniki kosmiczne. Duell dopatruje się zależności nasilenia zgonów w dwóch odległych mia­ stach, Zurychu i Koblencji, w pewnych okresach od eleklroinwazji, od rytmicznego zarzucania naszej planety przez cząstki pro­ mieni Alfa i zmian w ziemskim polu elektromagnetycznym — aż do burz elektromagnetycznych włącznie. Podobnie ma się sprawa ze współrzędnością stanów długo­ trwałej pogody lub słoty, których współzależność od rytmu nasi­ leń plam słonecznych stwierdził na podstawie materiałów z dwóch wieków Bruckner, a Edw. Stenz zaryzykował nawet twierdzenie, że istnieje zależność ruchów rewolucyjnych i wojen od maksymal­ nej plamistości słońca, którą w przeciągu półtora wdeku notowano w r. 1788, 1830, 1848, 1905, 1917, 1939. Doniosłe znaczenie dla ży­ cia posiadają promienie kosmiczne. Dzięki bowiem własnościom jonifikacyjnym wywierają one olbrzymi wpływ na organizmy i ich 1 Luil, Т. X X X V I I 22 �338 ustrój psychofizyczny. Ujemnie zjonizowane powietrze, jak stwier­ dzili to Dessauer i Czyżewski, «zwalnia ruchy oddechowe, obniża ciśnienie krwi, zwalnia tętno, powoduje obniżenie podstawowej przemiany materii, zwiększa zdolność zatrzymywania i odtwarza­ nia wrażeń wzrokowych i słuchowych. U meteoropatów oddycha­ nie ujemnie zjonizowanym powietrzem usuwa migrenę i wpływa dodatnio na samopoczucie*. Rozważania doc. dra J. Aleksandrowicza dotyczą nie tylko nowych horyzontów bioklimatyki lekarskiej. Są one bowiem po­ mocne również w ustalaniu pozytywnych dziedzin kultury ludowej. T. Seweryn ZAJĄCZKOWSKI WŁODZIMIERZ, « P r z y s ł o w i a , po­ w i e d z e n i a i f o r m u ł k i K a r a i m ó w t r o c k i c h . Myśl ka­ raimska. Seria Nowa, tom I I . 1946—1947. Odb. 8", str. 53—65. Krótka rozprawka W. Zajączkowskiego podaje we wstępie wyczerpującą bibliografię odnoszącą się do przysłowi ludów tu­ reckich, z uwzględnieniem zbiorów Karaimów krymskich, łuc­ kich i halickich, po czym autor uzupełnia materiały przyczynkiem własnym, zawierającym 35 przysłowi i 43 powiedzeń Karaimów trockich. Autor dochodzi do wniosku, że przytoczony materiał wiąże się ściśle, tak pod względem treści, jak i formy, z dorob­ kiem ludowej literatury tureckiej; świadczy o tym dwudzielność paralelnie zbudowanych zdań, obecność typowych rymów i aiiteracyj. Zwłaszcza owa dwudzielność zdań jest charakterystyczna dla starszej poezji ludowej tureckiej, co stwierdzają również bada­ nia T. Kowalskiego. Przytoczone w rozprawce przykłady wyka­ zują duże podobieństwa w treści do przysłowi Karaimów krym­ skich, halickich, łuckich i besarabskich Gagauzów, nawiązują równ.eż do przysłowiowych motywów Turków anatolijskich, azerbejdżańskich, turkeslańskich i Tatarów kazańskich. Nie brak też analogij do przysłowi arabskich i perskich. Kilkakrotnie też zestawia autor polskie przysłowia z materiałem Karaimów trockich i do7 �339 palruje się równań w następujących przykładach: karaim.: «Kto daje i odbiera, niech pocałuje psa w tyłek», polsk.: «Kto daje i od­ biera, ten się w piekle poniewiera*. Karaim.: «Każdy drapie swój strup», polsk.: «Każdy ma swego mola, co go gryzie*. Trafniejszą jednak pod względem formalnym analogię przedstawia przysłowie podane przez S. Adałberga w «Księdze przysłów* (str. 106): «Każdy drapie, gdzie go świerzbi*. Obie wersje trudno uznać za pokrewne, wiąże je jedynie wspólna myśl, brak natomiast wiązań formal.nostylistycznych. Warto natomiast zestawić kilka przysłowi o identycznej i n ­ tencji i wspólnych symbolach wyobrażeniowych np. karaim (nr 5): «Ryba od głowy (począwszy) cuchnie, polsk.: «0d głowy ryba ;u^L..:^ , (3. Aduibcig, j j u J ryba, nr o, sir. ivó). Karaim, (nr 19): «Zaproszonemu gościowi dużo trzeba*, polsk.: «Dla proszonego gościa wiele potrzeba*, (S. Adałberg, pod gość, sir. 155, nr 5 ) . Karaim, (nr 20): «Ręki której nie możesz ugryźć, ucałuj ją«. polsk.: «Całuj rękę, której ugryźć nie mo­ żesz* (S. Adałberg, str. 106). Karaim, (nr 23): «Kotka za drzwi, mysz z dziury*, poisk.: «Kot z domu — myszy na pokój (na stół)*, (S. Adałberg, pod kot, str. 232, nr 45). Odpowiedniki tego przysłowia istnieją również w językach łacińskim, francuskim, angielskim i niemieckim, (por. • I . St. Ryslroń, Przysłowia polskie, str. 18, oraz F. Seiler, Deutsche Sprichwórterkunde, str. 87). Karaim, (nr 24): «Dla kotki zabawa, dla myszy śmierć*, polsk.: «Kolowi żart a myszce śmierć* (S. Adałberg, pod kot, sir. 232, nr 37). Karaimsk.: «Rozlane mleko i psu i kotu», polsk, "•Na rozlane mleko pies i świnia lezie*. Dla trzech ostatnich przysłowi nie znalazł autor odpowiedni­ ków tureckich, natomiast przysłowia nr 5 i 20 posiadają swoje od­ powiedniki w literaturze starotureckiej. W pierwszym wypadku możnaby się liczyć z wpływami polskimi, w dwu ostatnich jednak mamy do czynienia z motywami wędrownymi. Rozwiązanie łych problemów w obecnym stanie wiedzy nie jest możliwe, dopóki paremiografia nie upora się z systematyką przysłowi, tak jak to się slalo z innymi gatunkami literatury ludowej opracowanymi 0 9 , �34U przez Antti Aarneo, Stitha Thomsona, a w Polsce przez J. Krzy­ żanowskiego. Na koniec należy podkreślić staranne wydanie tekstów ka­ raimskich w fonetycznej transkrypcji oraz tłumaczeń polskich, które umożliwiają studia porównawcze. Józef Gajek ETNOGRAFIA W PRODUKCJI FILMU POLSKIEGO. W epoce, kiedy ziemie nasze przemierzał z kosturem wę­ drowca w ręku Zorian Dołęga-Chodakowski poszukując «starożytności słowiańskich*, normalną formą utrwalania zebranego ma­ teriału Lyi opis I rysunek. Za czasów KoILcigd, Iiuiitiukkn,gu, czy Udzieli do dyspozycji etnografa stanęła kamera fotograficzna, zrazu ciężka i niezgrabna, która z czasem osiągnęła precyzje i roz­ miary dzisiejszych aparatów małoobrazkowych. Był to duży postęp w zakresie techniki zbierania materia­ łów ludoznawczych, gdyż klisza oraz soczewka fotograficznego obiektywu zastąpiła na zawsze wprawną rękę i oko rysownika. Dziś arsenal środków-, jakim rozporządzać może etnograf, wzbogacił się wydatnie. Nie ulega jednak wątpliwości, że wśród nowoczesnych środków, służących do utrwalania etnograficznych materiałów, na pierwsze miejsce wysuwa się film dźwiękowy. Dzięki niemu mamy możność pokazania nie tylko, jak dane zja­ wisko «wygląda», ale i jaki ma przebieg. Nic dziwnego, że wobec kolosalnych możliwości, jakie ma zastosowanie filmu w dziedzinie wiedzy o kulturze ludowej, oczy etnografa pilnie śledzą w szelkie próby, wiodące do stworzenia naukowego filmu etnograficznego. W Polsce pierwsze kroki w tym zakresie robiono już przed wojną. Jedna z wytwórni kręciła np. film w Łowickim przy udziale prof. E. Frankowskiego. Obecnie zanotować wypada nowe próby. W grudniu ub. r. Film Polski zobowiązał niektórych etnografów polskich do napisania scenariuszy z różnych dziedzin ludowej kul­ tury, które po nakręceniu miały być wyświetlane w ramach serii filmów naukowych. Dotychczas zrealizowane zostały trzy scenar �341 riusze: « Wielkanoc w Łowickim*, «Boże Narodzenie u Górali ślą­ skich* oraz «Zwyczaje rolnicze w Krakowskim*. Dzięki uprzej­ mości Dyrekcji Instytutu Filmowego w Krakowie grono etnogra­ fów krakowskich miało możność obejrzenia «Wielkanocy w Ło­ wickim* oraz «Zwyczajów rolniczych w Krakowskim*. Przed szczegółowym omówieniem obu filmów, należy kilka słów poświęcić rozważaniom na tematy ogólniejsze, związane z filmem etnograficznym. Wychodzimy z założenia, że celem na­ ukowego filmu etnograficznego powinno być pokazanie pewnego szerszego lub węższego wycinka z życia ludu, ilustrującego jego kulturę tradycyjną, gdyż ta właśnie kultura jest przedmiotem ba­ dań etnograficznych. Wiemy, że wieś polska od wybuchu I wojny i o n i u i u :— H t j i UiCgcł i t i i_łcllH\W • i 1UUI VIII 2 . —. : p i A L U U l d/.CillUlll, R I U K » llllCUZy i i l - nymi polegają na zanikaniu treści właściwych tradycyjnej «kulturze ludowej* i uleganiu przemożnym wpływom kultury miej­ skiej. Film etnograficzny jest dziś w dużej mierze filmem histo­ rycznym. Pokazuje nam zwyczaje, które niejednokrotnie są już przez lud zapomniane, narzędzia, które wyszły z użycia i stroje, których się (przynajmniej na codzień) nie nosi. Wobec nauko­ wego filmu etnograficznego musimy stosować te same kryteria, co wobec filmów historycznych. Musi on więc, poza walorami este­ tycznymi, oddawać wiernie ducha epoki, nie może zawierać ana­ chronizmów, musi dawać pełne złudzenie, że oglądamy rzeczywi­ ste życie z czasów, które minęły. Wymaganiom tym musi spro­ stać i scenarzysta, który daje roboczy projekt filmu, i reżyser, który ten projekt realizuje, i aktor, a wreszcie i rekwizytor, któ­ rego zadaniem jest nadanie filmowi właściwej «oprawy». Od scenarzysty wymaga się, żeby opracowywane dla potrzeb filmu zjawisko podane było w formie możliwie najpełniejszej. Musi tam być wiernie zachowana kolejność rozgrywającej się akcji, musi być uwzględniona związana z nią treść obrzędowa i zwyczajowa. Scenariusz musi, niejako na marginesie głównej akcji, dać reżyserowi możność pokazania krajobrazu właściwego danej okolicy, wyglądu wsi, architektury, wnętrza, strojów co­ dziennych i uroczystych, zajęć domowych etc. �342 Rola tła, na jakim rozgrywa sic akcja, stroju, czy jakichś mało zdawać by się mogło, ważnych rekwizytów, w filmie etno­ graficznym nabiera bardzo dużego znaczenia. Chałupa, czy żarna do mielenia zboża powinny w filmie «grać» na równi z aktorem. Niejednokrotnie, niby mimowolne podkreślenie jakiegoś drobnego szczegółu drugoplanowego, np. otwierania zamku drewnianego przy drzwiach, czy założenie siekiery między wystające węgły zrębu, lepiej podkreśla atmosferę właściwą danej wsi, niż, cała akcja filmu z najstaranniej wyreżyserowaną grą aktorów. Dzięki umiejętności operowania w filmie architekturą drewnianą, stro­ jem oraz masą drobnych rekwizytów — osiągnąć mogły swą wy­ soką w artość etnograficzną i estetyczną zarazem filmy takie jak np. «Janosik z frhowej» wyprodukowany przed wojną przez wy­ twórnie czeskie, czy niektóre filmy radzieckie (choćby «Świniarka i pastuch*). Przy pewnej dozie sumienności i wyczucia stworze­ nie odpowiedniej scenerii dla filmowania przewidzianej w scena­ riuszu akcji nie nasuwa większych trudności. Jeszcze w nawpół zurbanizowanych, podmiejskich wsiach polskich przy odrobinie staranności ze strony reżyseia można sfilmować obrazy, dające złudzenie, że rzecz dzieje się w zapadłej wiosce za siedmiu rzeka­ mi. Tam, gdzie osiągnięcie odpowiedniego efektu nie jest przy po­ mocy środków miejscowych możliwe, nie należy się cofać przed ma­ kietą, czy rekonstrukcją pod warunkiem oczywiście, że sporządzona zostanie na odpowiednim poziomie. Zagadnienie, kogo należy an­ gażować do gry w filmach etnograficznych, nie jest łatwe do roz­ strzygnięcia. Najprościej byłoby posłużyć się aktorami zawodo­ wymi. Niestety, aktorzy nasi nie umieją należycie wcielić się w po­ stać chłopa, tak że wszelkie znane mi z ekranu sceny wiejskie kwa­ lifikowały się właściwie do usunięcia. Pozostaje więc autentyczny chłop, który nie potrzebuje «grać», wystarczy, żeby «był sobą». Nie jest to jednak takie proste. Umiejętność swobodnego porusza­ nia się przed okiem obiektywu w obecności obcych ludzi, którzy komenderują, każą na zawołanie wykonać pewne czynności, czy manifestować pewne uczucia nie jest daną każdemu. Na wsi sporo mamy pierwszorzędnych talentów aktorskich, ale chcąc z nich korzystać, trzeba je umieć wyłowić spośród stokrotnie większej 7 �343 ilości ludzi, którzy przed obiektywem aparatu tracą głowę lub po­ ruszają się jak drewniane manekiny. Nad całością obrazu czuwa reżyser. Od jego kultury i su­ mienności zależy, czy film etnograficzny będzie arcydziełem (Ja­ nosik z Trhowej), czy tzw. w języku filmowców «szmirą». Zadaniem reżysera jest filmowa interpretacja scenariusza. Ze scenariusza naukowego filmu etnograficznego nie wolno reży­ serowi niczego istotnego wyrzucić. Obowiązkiem jego jest zgod­ nie z wymaganiami nauki dać całokształt zagadnienia. Może on jednak i powinien w czasie realizacji filmu charakterem zdjęć oraz przemyślanym rozplanowaniem metrażu bardzo wydatnie mo­ delować surowy materiał dostarczony przez scenarzystę. łości charakter bardziej popularny lub ściślej naukowy, może pe­ wne momenty uwypuklić, inne potraktować pobieżniej lub tylko zaznaczyć ich istnienie krótką migawką. Musi on dobrać odpo­ wiedni co do charakteru filmu komentarz słowny i dbać o utrzy­ manie równowagi między komentatorem a stroną muzyczną i efek­ tami dźwiękowymi. W rękach odpowiedniego reżysera tematy z zakresu trady­ cyjnej kultury ludowej stanowią niesłychanie wdzięczne tworzy­ wo. «Naukowy film etnograficzny* mimo swego «dokumentarnego» charakteru nie musi być koniecznie nudny i niestrawny dla prze­ ciętnego widza kinowego. Wprost przeciwnie. W ręku utalento­ wanego reżysera spoczywają nieograniczone wprost zasoby środ­ ków technicznych, ujęć, efektów , czy wręcz tricków, które pozwa­ lają etnograficznie wierny materiał podać widzowi w sposób i n ­ teresujący. Przykładem niech będą chociażby filmy popularno-naukowe z zakresu historii sztuki (film o katedrze w Pradze, czy rzeźbach Michała Anioła), w których rzecz tak na pozór sucha, jak analiza dzielą sztuki, bez akcji, bez udziału aktorów przeprowadzona jest w sposób przykuwający uwagę widza od pierwszej chwili do ostatniej. Odbieganie od prawdy i ścisłości dla rzekomego nadania f i l ­ mowi bardziej popularnego charakteru jest błędem podstawowym, 7 �344 odbierającym takiemu filmowi wszelką wartość naukową i dy­ daktyczną. Droga popularyzacji wiedzy przy pomocy filmu prowadzi tylko poprzez odpowiednie ujęcie, nigdy zaś przez pokazanie «efekcików» stojących w sprzeczności z wymaganiami naukowej pra­ wdy, czy duchem epoki. Naszkicowane tu po krotce wymagania, stawiane dobremu filmowi etnograficznemu, nie są bynajmniej «kajdankami», ma­ jącymi krępować twórczą pracę reżysera. Są to postulaty elemen­ tarne, które podczas produkcji filmów naukowych z innych dzie­ dzin wiedzy są już od dawna bez dyskusji realizowane. Cóż po­ wiedzielibyśmy, gdyby tak np. w filmie przedstawiającym cykl r « ? w f v i o w v tu^Unlta k a r m ^ T t u k a - . - n n l ; n 7 i n n mntvln—wvktnwnirirarm się wprost z jajka, gdyby na przepoczwarczenie «brakło rnetrażu», a gąsienica zajadałaby ze smakiem korzonek marchwi, gdyż w mo­ mencie filmowania nie było pod ręką listka kapusty? Podobne braki w filmie etnograficznym spotykają się z na­ szej strony z życzliwą pobłażliwością. Patrzymy na nie przez palce. Stanowisko takie przynosi w rezultacie dużą szkodę, gdyż dopusz­ cza do utrwalenia się w produkcji filmowej taniej łatwizny, obni­ żającej poziom i wartość naukową filmu etnograficznego. Przechodząc po tym wstępie do omawiania obydwu wyświe­ tlanych w Krakowie filmów, zastrzegam się, że pomijam celowo zagadnienia, tyczące się ich walorów estetycznych i momentów czysto technicznych. Na marginesie niejako pragnę podkreślić, że strona techniczna zdjęć poza paru niewielkimi usterkami jest bez zarzutu, zaś szereg obrazów oglądanych na obydwu filmach pod względem estetycznym stoi na bardzo wysokim poziomie. Nie da się niestety tych pozytywnych ocen utrzymać, gdy pa­ trzymy na filmy od strony czysto etnograficznej. Zacznijmy od analizy treser Zarówno film o zwyczajach wielkanocnych w Łowickim, j a k i o zwyczajach rolniczych w Kra­ kowskim odznaczają się dość przypadkowym doborem sfilmowa­ nych obrazów. W zwyczajach wielkanocnych położono główny na­ cisk na jednakową w całej Polsce, a z punktu etnograficznego �345 mniej ciekawą obrzędowość kościelną Wielkiego Tygodnia, nie pokazano natomiast robienia pisanek, czy papierowych wycina­ nek, którymi przed Wielkanocą zdobi się izby. W zwyczajach rol­ niczych z Krakowskiego darmo szukalibyśmy wiosennego zwy­ czaju obchodzenia pól, przepędzania chmur gradowych przy po­ mocy dzwonków loretańskich, czy też «opalania» zasiewów przy pomocy ognia przeniesionego z płonącego na Zielone Świątki stosu sobótkowego. Z braków tych (których rejestr można by rozsze­ rzyć), trudno jest czynić zarzut scenarzystom. W scenariuszu pun­ kty te były uwzględniane, jedynie w czasie realizacji pominięto te wszystkie momenty, których sfilmowanie nasuwało by nieco większe trudności techniczne lub pociągało za sobą wydatki f i ­ nansowe. Bardzo nierówno w obydwu omawianych filmach wykorzy­ stane zostały elementy, składające się na etnograficzne odrębno­ ści filmowanych regionów. W Łowickim np. szereg scen, zresztą zupełnie niepotrzebnych, nakręcono na tle pozbawionych wszel­ kiego wyrazu domków z przedmieść Łowicza, nie pokazano nato­ miast jedynej w swoim rodzaju chałupy włościańskiej z ciemnym zrębem pomalowanym na święta wapnem w białe kwiaty. W Kra­ kowskim architektura wsi uwzględniona została stosunkowo do­ syć szeroko, ale i tam nie widać świadomego posługiwania się nią w celu uzyskania pewnej zwartej całości kompozycyjnej i wy­ wołania odpowiedniego nastroju. Stosunek realizatorów filmu do ubiorów ludowych w oby­ dwu filmach odznacza się dużą niefrasobliwością. Aktorzy ubrani są raz w stroje ludowe, raz w tzw. «miejską tandetę* lub co gor sza, ani tak ani tak, tylko w jakieś ad hoc skomponowane unifor­ my, przypominające najbardziej ubiory organizacji młodzieżo­ wych (żeńcy w Krakowskim). Wszystkie te ubiory noszone są w dodatku z rażącą niekonsekwencją. Widzimy więc kobiety przy żniwach ubrane w kosztowne gorsety, siewców w błyszczących cholewach, starców ubranych po miejsku, a młodzież w strojach ludowych itp. Miarą ustosunkowania się realizatorów filmu do zagadnienia strojów ludowych w naukowym filmie etnograficz­ nym jest fakt, że nakręcono szereg zwyczajów i obrzędów w Lo- �wickim, w których aktorzy ubrani byli... w mundury'ochotniczej straży pożarnej. W dziedzinie doboru pozostałych rekwizytów nie widać ani próby dążenia do trzymania się w ramach kultury tradycyjnej. Fabryczny żelazny pług, brona, mechaniczny siewnik oraz bla­ szana trąba w dożynkowej kapeli stanowią próbkę, która mówi za całość. Gra aktorów jest bardzo nierówna. Widać, że nikt ich nie selekcjonował, ani poszczególnych scen z nimi należycie nie prze­ pracował. A szkoda. Wspaniała postać starego siewcy (n. b. nie­ potrzebnie wpleciona do filmu o obrzędach wielkanocnych) w Ło­ wickim świadczy najlepiej, jak doskonały materiał aktorski ukry­ wa *'ie У!а V ' i * j — " b^rd?^ Л/,К*а . g r a .mnys>—rerutniflśó—e let v p z n 1 wartość filmu. Z dwu omawianych filmów na ogół lepszą grę aktorską ma­ my w Łowickim. W filmie z Krakowskiego aktorzy grają raczej słabo. Ruszają się nieudolnie, bez przekonania i temperamentu. Nawet w takiej scenie, jak wywracanie dziewek przy sadzeniu ziemniaków, czy przy wiązaniu gospodarza powrósłami, nie ma życia. Słabą grę aktorską uwypukla jeszcze pretensjonalna kom­ pozycja scen zbiorowych, które nie mają w sobie nic naturalno­ ści i konsekwentnie «robione są na żywy obraz». W rezultacie widz zamiast ulegać złudzeniu, że ma przed oczyma wycinek co­ dziennej wiejskiej rzeczywistości, odnosi wrażenie, że przygląda się sztuce teatralnej, w której podają mu obraz chłopa w formie przestylizowanej. W niektórych wypadkach nienaturalnością gry i sztucznością obrazu rywalizować mogą «Zwyezaje rolnicze w Krakowskim* z «Halką» Moniuszki, nakręconą u nas przed wojną z Ladisem Kiepurą w roli głównej. Brak znajomości i wy­ czucia wsi ze strony realizatorów spowodował, że nie powstrzy­ mano się nawet od wkładki baletowej w formie typowego kra­ kowiaka estradowego z figurami wprowadzonego w scenie dożynków. 7 e Ł7 7 7 Gdyby oba omawiane filmy poddać pedantycznej analizie, przytoczoną listę potknięć i błędów można by pomnożyć wielo­ krotnie. Należy stwierdzić, że nie posiadają one charakteru f i l - �347 mów etnograficznych ani w płaszczyźnie ściśle naukowej ani po­ pularyzatorskiej. Filmów tych nie można w żadnym wypadku wprowadzać np. do szkól, gdyż od pomocy szkolnych wymagać musimy naukowego poziomu, którego te filmy nie reprezentują. Czemu tak się stało, nie trudno wyjaśnić. Produkcja filmów naukowych jest dziedziną bardzo specjalną. Pracy na tym polu nie podoła nawet najlepszy reżyser i operator, o ile nie posiadają gruntownej znajomości danej dziedziny wiedzy. Film etnograficzny niesłusznie jest w kołach fachowców f i l ­ mowych bagatelizowany, jako rzecz rzekomo łatwa. Wprost prze­ ciwnie, nierównie łatwiej nakręcić jest poprawny film z zakresu np. mikrobiologii, gdzie wszelkie trudności ograniczają się jedynie ao strony scisle technicznej, niż stworzyć poprawny film etno­ graficzny, który łączyłby walory estetyczne z naukową ścisłością, a równocześnie stanowiłby całość interesującą dla widzów, re­ krutujących się z najszerszych sfer społeczeństwa. Ażeby film taki utrzymał się na poziomie, wymaganym od filmów naukowych, konieczną jest przede wszystkim współpraca fachowych etnogra­ fów, którzy w czasie realizacji filmu mieliby w zakresie swych specjalności glos nie doradczy, ale decydujący. Rola reżysera w naukowym filmie etnograficznym ograniczyć się musi do czu­ wania nad estetyczną i techniczną stroną filmu, zaś strona rze­ czowa spoczywać musi wyłącznie w ręku fachowców . 7 7 Drugi warunek, umożliwiający produkcję filmów naukowych na należytym poziomie, stanowią środki finansowe. Nie można re­ żysera skazywać na posługiwanie się w filmie etnograficznym aktorem bezpłatnym, który ochotniczo zgłosił się «do filmu» lub został przez członków ekipy filmowej zwabiony namową. W ma­ teriale takim nie można dokonać należytego wyboru i nie można stawiać mu poważniejszych wymagań. Dostarczenie środków f i ­ nansowych w należytej ilości położy też kres kaleczeniu scenariu­ szów, podyktowanemu w wielu wypadkach momentami oszczęd­ nościowymi i wpłynie niewątpliwie na podniesienie «wystawy filmu», gdyż umożliwi należyty dobór odpowiedniej ilości kostiu­ mów i innych rekwizytów. T Wydatek poniesiony przez Film Polski na cele produkcji do- �348 brych, naukowych filmów etnograficznych w krótkim czasie przy­ niesie przedsiębiorstwu poważne zyski. Kopie filmów etnograficz­ nych znajdą życzliwe przyjęcie w szerokotaśmowych kinach oświa­ towych, a zredukowane na taśmę szerokości 16 mm wejdą na ekran kin szkolnych i świetlicowych. Ponadto pamiętać należy, że filmy z zakresu folklorystyki stanowią jeden z najbardziej na rynku międzynarodowym po­ szukiwany artykuł wymiany filmowej. Roman Reinfuss «POLISH PEASANTS COSTUMES*. Tuż przed samą wojną w r. 1939 ukazało się luksusowe wy­ dawnictwo, formatu dużego folio pt. «Polish Peasants Costumes*. Publikacja ta wydana przez C. Szwedzickiego w Nicei, jako jedna z tzw. Editions d'Art, następuje po wydanych poprzednio Sioux Indian Painting, Kiowa Indian Art, Pueblo Indian Pottery, — co nie pozostaje bez specjalnej wymowy. Książka, o której mowa, stanowi zbiór plansz robionych na podstawie malowideł i kolorowych rysunków Z o f i i S t r у j e ri­ sk i e j z serii strojów ludowych w Polsce. Zbiór len jest poprze­ dzony przedmową T a d e u s z a S e w e r y n a (przetłumaczoną na język angielski i francuski), wprowadzającą czytelnika po­ krótce w historię grup kostiumowych w Polsce, z podaniem ich ogólnej charakterystyki. Tak więc omawiane są stroje góralskie, krakowskie, śląskie, lubelskie, sieradzkie, łowickie, poleskie, kur­ piowskie, wileńskie, huculskie itd., ilustrowane odpowiednimi planszami. Barwnemu opisowi odpowiadają kolorowe tempery Stryjeńskiej, na których stroje i typy ludowe, wybitnie stylizo­ wane, pełne są rozmachu, niepozbawionego groteski. Znane zre­ sztą wszystkim z oryginałów, nie wymagają specjalnego omó­ wienia. W związku ,z techniczną stroną wydawnictwa, nadmienić trzeba, iż tablice kolorowe wykonane są wzorowo, z ogromnym nakładem pracy i doskonale sharmonizowane kolorystycznie. Za- �349 stosowano bowiem dwa typy plansz, z tym że jedne są wykonane ręcznie, drugie jako zwykłe reprodukcje kolorowe, w których drobne szczegóły też uzupełnione ręcznie. Plansze malowane ręcz­ nie, mają tło robione techniką prószoną (przez rozpylacz), a na tym malowane przez patron figury, z uzupełnieniem szczegółów, wykonanych cienkim pędzelkiem. Dlatego też ogólny nakład wy­ niósł raptem 400 egzemplarzy, stanowiąc przy zastosowaniu tej techniki, wydawnictwo luksusowe. Publikacja powyższa nie pretendując do wartości naukowej, spełnia bardzo dobrze zadanie popularyzacyjne wobec zagranicy, dla której Polska, to jeszcze ciągle kraj ,z pogranicza Siuksów czy innych czerwonoskórych. MICHAŁ JAGŁA, «C h ł o p s к a k u l l u r a — u w a g i n a d k r z e p n ą c ą k u l l u r a w s i » . Poznań 1938. Wielkopolski Zw. Młodzieży Wiejskiej. Stanowisko aulora slreszcza się w zdaniu: «Cały dotychcza­ sowy swój dorobek, oczywiście ten, jaki mu ukazali badacze miej­ scy w tej tzw. «kulturze ludowej*, wziął chłop dzisiaj na szuflę i począł miotać pod wrota postępu i zdrowo pojętej kultury i . . . okazało się, że w tej przez panów odchuchanej «kullurze ludowej* było mnóstwo plew, które poleciały z wiatrem*. Jakież to plewy? Stroje ludowe, «jaśnie panom pokłony wybijające śpiewki — te prymitywne na szkle malowane i z drzewa wyrzynane świątki — te wierzenia, cuchnące ciemnotą, zabobony, gusła — poddańcze zwyczaje i obrzędy, albo zgoła pogańslwa znamię jeszcze noszące*. «Wieś się tego «swojego» dorobku wstydzi — wypiera —• bez żalu go odrzuca*. Gdy w Nietążkowie na uroczystości nadania imienia Kaspro­ wicza Uniwersytetowi Wiejskiemu zespół uczennic tegoż uniwer­ sytetu wykonał inscenizację sobótek, — padły z tłumu uwagi, że młodzież «nawraca się do zabobonu*. �350 Aulor zadaje sobie pytanie, co do dziś pozostało z tej, jak pisze, «kulturki ludowej*. Wylicza więc: mazury, kujawiaki, kra­ kowiaki, obertasy, budownictwo góralskie, wreszcie «zostaną ponie­ które przecudne erotyki tchnące głębią uczucia i ujęciem głębokim, filozoficznym*. Na dowód słuszności swych twierdzeń przytacza jedną z takich pieśni: «Kochanie, kochanie — gorsze nad więzienie, Z więzienia wyjść możesz — z kochania broń Boże*. W tych «uwagach» nad krzepnącą(?) kulturą wsi wygłasza­ nych stylem kaznodziejskim, najwięcej dostało się strojowi ludo­ wemu: «Gdy ktoś zachwyca się pięknością wiejskiego stroju, czy obrzędu, otrzymuje zazwyczaj cierpką odpowiedź: Przecie lo slare — nan sie oe.woie. z r i a s p r z y s z e d ł n a ś m i e w a ć » , Stroi ludowy wcale nie jest piękny: to tylko panowie wmawiają w lud, chytrzesobie obiecując, że gdy lud w to uwierzy, T «Już nie będzie orłem wzlatał w górę, w słońce do w olności — już nie będzie duszy prościł, że się będzie ino stroić barwą oczy pańskie koić*. 7 r Te próbki najoezywistszych bzdur, demagogicznego tupetu i frazesu bez pokrycia dostatecznie charakteryzują autora. T. S'. JAN REYCHMAN, «Z n o w s z e j g r a f i с z ne j s 1 o-w а с к i e j». literatury e l n o- W okresie ubiegłej wojny literatura etnograficzna słowacka wzbogaciła się szeregiem nowych prac, które znacznie posunęły naprzód dorobek etnografii słowackiej. Dotychczas poza kilkoma pracami, jak Czecha Yaclavika czy Rosjanina Bogatyrewa — a więc autorów niesłowackich, choć piszących po słowacku — większość pozycji w etnografii słowackiej obracała się dookoła przyczynków czy też materiałów gromadzonych na sposób zna- �351 mienny dla X I X wieku i ogłaszanych głównie na łamach «Sbornika Slovenskej Muzealnej Spolećnosti». Obecnie tak pod wzglę­ dem melodycznym jak i wydawniczym nastąpił tu znaczny po­ stęp, który etnografię słowacką podniósł do poziomu nowoczesnego. Pozostaje to w związku z utworzeniem przy Maticy Slovenskej Sekcji Etnograficznej i wydawaniem «Narodopisnego Sbornika* pod redakcją fachową Rudolfa Bednafika i Jana Mjartana. «Narodopisny Sbornik» skupił większość ogłaszanych prac etnograficz­ nych. Potrzebom metodologicznym ogólnego rysu o etnografii za­ radzono przez przekład wydanej w r. 1928 pracy uczonego radziec­ kiego E. Kagarowa «Ulohy a metody etnografie* (Zadania i meu/uj minogi dLiij u . i ui uhim a i i c t w « i \ a i w . oiJÓi.» tum V, n i 1. Ogólne studium o antropologii Słowaków (i Bułgarów) dał prof. M. Popów z uniwersytetu w Sofii w tymże zeszycie «Xarod. Sbornika». Dużo studiów poświęcono kulturze materialnej. V. Prażak ogłosił ciekawe studium z zakresu budownictwa ludowego «Problem vzniku jednoposchodoveho domu v G i ć m a n o c h » (Problem po-, wstania jednopiętrowego domu w Cziczmanach). Dobre studium porównawcze typologiczne dal A. Polonec analizując «Detskć koHsky» (Kołyski dziecięce). Z teki pośmiertnej P. Sochania ogło­ szono «Vyroba 1'anu a konopi a ich vlastnosli» (Wyrób lnu i ko­ nopi i ich właściwości). Niemiecki profesor Br. Schier wykłada­ jący w czasie wojny na uniwersytecie w Bratysławie dał studium «U1 ako zdrój narodopisneho vvzkumu», kładąc badanie ula sło­ wackiego na szerokie tlo badań nad kulturą materialną ludów środkowo-europejskich. Wszystkie te cztery ostatnie prace dru­ kowane były w «Narodop. Shorn.» I . I I . Dwie rozprawki o sposobie przędzenia nici u Słowaków ogło­ sił etnograf węgierski Bela Gunda (tom V «Narodop. Shorn.») P. Kuruc opracował w artykule w I . V «Narodop. Sborn.» warze­ nie żywicy i jej użycie w Wyżnich Łapszach na Spiszu, a Fr. Stefunka opisał «Zbożne jamy» (Jamy na zboże na Zachodniej Sło­ wacji). �352 Z zakresu sztuki ludowej V. Prażak opracował «Talianskć ornamenty v slovenskej ludovej vyśivće» (1940) (Włoskie orna­ menty w słowackich wyszyciach ludowych), A. Guntherova-Mayerova, «Slovenska keramika», dała pogląd na słowacką ceramikę, ta sama autorka w opracowaniu zabytków artystycznych Orawy («Dejiny a supis vytvarnych pamiatok Oravy» w Sborniku Slov. Naród. Muzea, XXXVI, V I I , 1943) uwzględniła i pewne zabytki wiążące się ze sztuką ludową. r Z zakresu kultury duchowej wymienić należy obszerne stu­ dium M. Huski «Medzislovenske paralely lenorskeho cyklu», w którym autor zajmuje się motywem zmarłego brata względnie kochanka powracającego z za grobu. Autor analizuje szereg opo­ wiastek i piesm słowackich i kładzie je na szerokie tło ogolnosłowiańskie, uwzględniając przy tym i wpływ tego motywu na podobne wątki rumuńskie i węgierskie. Studium Huski drukowane jest w Narodopisnym Sborniku (1943). W drugim tomie tegoż Narodopisneho Sbornika (1941) A. Melicherćik umieścił fragment swej pracy o funkcji śpiewu wiej­ skiego pt. «Funkcne premeny v dnesnom dedinskom speve». Autor dzieli śpiew wiejski na dwie grupy: do pierwszej zalicza śpiew związany z obrzędami, do drugiej pozostały. Warto przy okazji wspomnieć, że wyszła włoska praca o sło­ wackiej pieśni ludowej, L. Salvini, «Canti popolari slovacchi», Rzym 1942. Analizując słowacką pieśń ludową włoski slawista zwraca uwagę na jej pokrewieństwa z pieśnią czeską, morawską i polską z jednej, a z pieśnią rumuńską (co wykazał już rumuński badacz Densusianu) z drugiej. Poza tymi pracami szereg mniejszych rozpraw z zakresu etnografii ukazało się w rozmaitych periodykach i tak np. w Sbor­ niku Slovenskej Muzealnej Spolećnosti ukazały się m. in. intere­ sujące rozprawy o kobzie, o flisactwie na Orawie i in., ale z po­ wodu rozproszenia po tych pismach, trudniej są one dostępne do ewidencji. W r. 1942 Matica Slovenska ogłosiła konkurs na monografie etnograficzne wsi. Pierwszą nagrodę uzyskał G. Horak za pracę �353 o wsi Pohorela (jest to zresztą pochodzenia polskiego wieś ukryta w Niżnich Tatrach). Nagrodzone prace miały być wydane. Nie mamy jednak wiadomości czy one rzeczywiście ukazały się dru­ kiem. Jan Reychman LITERATURA ETNOGRAFICZNA 1939—1944. WĘGIERSKA Z LAT Literatura etnograficzna węgierska, aczkolwiek mało dotąd u nas znana, posiada duże znaczenie dla całej etnografii słowiań—i—^дл i : 1 a i 1—'.—:—•—i-i—• • '-- - wpływy w kulturze tak materialnej jak i duchowej czy społecz­ nej są b. silne. Szereg zagadnień w zakresie etnografii ludów sło­ wiańskich sąsiadujących z Węgrami nie da się dziś opracować bez uwzględnienia literatury węgierskiej. Nie od rzeczy będzie więc podanie tutaj w krótkim przeglądzie tych dzieł z etnografii wę­ gierskiej z ostatnich lat, to jest z okresu, gdy wzajemna wymiana wydawnictw czy periodyków między Polską a Węgrami prawie nie istniała. W szczególności interesują nas zagadnienia, które wchodzą w zakres etnografii obszaru karpacko-naddunajskiego. Zagadnienia metodologiczne do zbierania przedmiotów z za­ kresu etnografii opracował Wł. Kovacs w wydanej w czasie wojny małej broszurze «A neprajzi gyujtćs modszere» (Metoda zbiorów etnograficznych), Budapeszt b. r. (ok. 1942). Całość etnografii węgierskiej objęło jeszcze przed wojną wy­ dane, ale niedługo przed wojną ukończone i mało u nas znane, ze wszechmiar godne uwagi zbiorowe dzieło pod redakcją E. Czako «Magyarorszag neprajza» (Etnografia Węgier), Budapeszt 1933— 1937. Tom I objął stroje, budownictwo i rzemiosło w opracowa­ niu Batkiego, Gyórffyego i Viskiego, tom I I gospodarstwo, myśliwstwo i sztukę dekoracyjną w opracowaniu Viskiego i Gyórf­ fyego, tom I I I kulturę duchową i poezję ludową w opracowaniu Berse-Nagy, Gyórgy i Horgana, wreszcie tom I V muzykę, tańce i obyczaje opracowane przez Barthę, Gyónyeya i Kodalyego. [.ud, T. X X X V I I 23 �354 W czasie wojny w ramach wielkiego zbiorowego wydawnictwa «A magyar muvelodes tórtenete» (Dzieje kultury węgierskiej) zna­ lazło się i miejsce na kulturę ludową mianowicie w rozdziałach «A magyar neprajza» (Etnografia Węgier) przez I . Gyórffyego «Magyar nepmuveszet>> przez K. Viski i «Magyar nepzene» (Mu­ zyka ludowa węgierska) przez L. Laithę (wszystkie Budapeszt 1940). Ogólny zarys etnografii Węgier dał w krótkim podręczniku J. Ortitay «Kis Magyar neprajz» (Mała etnografia Węgier), Bu­ dapeszt 1940. Cały szereg zagadnień z etnografii, przede wszystkim z kul­ tury materialnej ludu węgierskiego znalazło się w wydanych podГ7ЯЧ w r v i n v d w i V b i A m a c h nAsmiwtftvrh naiwifjfiiypgn <atnn— grafa węgierskiego I . Gyóffyego: «Magyar пёр — magyar fóld» (Budapeszt 1941) i «Magyar falu — magyar haz» (Budapeszt 1943). Jest to cały szereg rozpraw o osadnictwie, budownictwie, strojach, zwyczajach, ugrupowaniach etnicznych ludu węgier­ skiego, o targach, starych drogach, o tzw. «tanya» (osiedlach od­ rębnych na Alfóldzie), formach pasterskich, ze szczególnym uwzględnieniem najbardziej typowego obszaru węgierskiego, lo jest tzw. Alfóldu. Sztuce ludowej węgierskiej poświęcone jest dużo, bogato za­ opatrzone w ilustracje i w obfitą a dla nas cenną bibliografię dzieło J. Ortutaya «Magyar nepmuveszet» (Sztuka ludowa węgier­ ska), 2 tomy, Budapeszt 1942. Szereg zagadnień z zakresu sztuki ludowej, zdobnictwa, form zdobniczych zawiera nieco szeroko po­ myślana praca G, Luko «A magyar lelek formab (Formy ducha węgierskiego), Budapeszt 1942. Tenże Luko opracował dzieje zdob­ nictwa haftowego «A magyar himzomuveszet tórtćnete» (Buda­ peszt 1939) (O zastosowaniu tego wyszycia na kożuchach trak­ tuje ważna ze względu na ewentualne pokrewieństwa z na­ szymi haftami, wyszyciami, parzenicami itd., praca Gyórffyego «A ciffraszur», Budapeszt 1930). O stroju ludowym wyszła popu­ larna broszurka Szentivanyiego «Magyar mosoIy» (1942). O ele­ mentach tureckich w haftach węgierskich jest nowa rozprawa G. Palotay wydana i z tekstem francuskim: «Les elements turco- �355 ottomanes des broderies hongroises» (Budapeszt 1940); autorka stara się wykazać, że większość wzorów kwiatowych ornamen­ tyki haftowej pochodzi z okresu późnego kontaktu Węgrów z Tur­ kami, to jest z czasów panowania Turków na Węgrzech w X V I i X V I I w., uważa je zresztą za zapożyczone od innych ludów, z B i ­ zancjum, Persji, Egiptu, a nie rdzennie osmańsko-tureckie. O meblach ludowych wyszła nowa rozprawka J. Domanovszkyego «Magyar parasztbutor» (Budapeszt b. r. ok. 1942). Instytut Hungarystyczny przy Uniwersytecie budapeszteń­ skim wznowił w r. 1940 stare wydawnictwo zbioru poezji ludo­ wej pod nowym tytułem «Uj Magyar nepkóltćsi gyujtemeny». Bal­ ladę ludową opracowała E. Danos «A magyar nepballada» (Bui l a r u ł s z i .Ш2Ш Onmvimiri l'^m™ z Riiransza / n n l u r l n . Wpprv^ zebrane są przez St. Lano «Baranyai nepmesek», 1941. O pieśni ludowej węgierskiej jest mała nowa przeglądowa rozprawka w ję­ zyku niemieckim J. Petnekiego «Das ungarische Volkslied» (Bu­ dapeszt 1943) zaopatrzona w nuty wielu melodyj ludowych. Z zakresu muzyki ludowej godna uwagi w tym okresie jest rozprawka L. Laithy «Ujra megtalat magyar nepdalstilus» (Od­ naleziony styl węgierskiej pieśni ludowej*) w księdze zbiorowej ku czci Z. Kodalego pod red. B. Bundy «Emlekkónyv Kodaly Zol­ tan hatvanadik sziiletesnapjara», Budapeszt (1943). Materiały do. humoru ludowego zawierają ostatnio wyszłe Ortutaya «Trefaszavu Magyarok» (Budapeszt 1942) i A. Orboka «Erdely mosolya» (1942). Gry i zabawy opracowane zostały przez A. Lajosa «A magyar пёр jatekai* (Gry ludu węgierskiego), Bu­ dapeszt 1940. Zabobonom i lecznictwu ludowemu poświęcił ksią­ żeczkę L. Gyórgy «Nepi babonak ćs gyógymódok» (Budapeszt 1941). Całość znaczenia tradycji ludowej dla kultury narodowej ujęta jest w małej, ale treściwej rozprawce Gyórffyego «A ma­ gyar nephagyomany es a nemzeti muvelodes» (Węgierska trady­ cja ludowa a kultura narodowa), I I I wyd., Budapeszt 1939. Interesujące nas specjalnie związki etnografii węgierskiej ze słowiańską ujął w .małej rozprawce B. Gunda «Magyar szlav neprajzi kapcsolatok» (Związki etnograficzne węgiersko-słowiań­ skie) w zbiorowym dziele pod redakcją G. Szekfii «A magyarsag 23' �356 es a szlavok* (Węgrzy i Słowianie), Budapeszt 1942. Podstawą tych związków były z jednej strony tysiącletnie stosunki Węgrów ze Słowianami, poczynając od czasów gdy jeszcze nad Wołgą sty­ kali się Węgrzy z ludami słowiańskimi aż po współżycie ze sło­ wiańskimi sąsiadami na równinie panońskiej, z drugiej zaś strony ciągłe wędrówki różnych Słowian, ich przenikanie na terytorium rdzennie węgierskie oraz takie same wędrówki rozmaitych innych elementów przenoszących pierwiastki słowiańskie (o tych wędrów­ kach pisze osobno autor w osobnej, bardzo dla nas ciekawej rozpra­ wie « Wanderers of Carpathian Еигора» w wydawanym w języku angielskim kwartalniku Hungarian Quaterly V I , 1940). A więc Słoweńcy z komitatu Zalla nosili płótno na targi do Nagykani7 T S7Q SUnwQrv 7 Crnrnvrh -Wpffi^r p h r u i z i l i rux ^alvfh- Л^РГ^ГУРСЬ- -iakn płóciennicy, druciarze, olejkarze, z Galicji znów przychodzili bojkow ie («pojakok»). Jeśli chodzi o wpływy w zakresie kultury l u ­ dowej to typ pieca kuchennego, spotykanego w południowo-zachodnich W ęgrzech, uważany jest za typ słoweński. W północnych częściach Węgier' spotykamy znów w budownictwie wpływy sło­ wackie i ruskie. Wy stępujące w komitatach Szathmar i Bereg brogi na siano są np. owocem wpływów ruskich. Ze swej strony kul­ tura węgierska wywarła zaś wpływ na kulturę ludową sąsied­ nich Słowian. W Chorwacji wpływy węgierskie sięgają aż po Za­ grzeb. Na północy są pewne wpływy w zakresie .pasterstwa w Kar­ patach (o tych stosunkach mówi stara, ale u nas mało znana roz­ prawa Kniezsy «A tót es lengyel kóltózkódó pasztorkodas magyar kapcsolatai» w piśmie «Ethnographia», 1935). Ozdobne wyszycia z kożuchów wełnianych («ciffraszur») dostały się na Słowację i Podhale («cyfrowane portecki»). Silne wpływy uwidoczniają się w zakresie muzyki i pieśni ludowej ruskiej; motywy węgierskie występują nie tylko wśród Rusinów na południe od Karpat, ale i na północy. Z drugiej znów strony tzw. kołomyjka wywarła wpływ na muzykę ludową węgierską. r T Umyślnie nieco szerzej omówiliśmy rozprawkę Gundy, gdyż jest ona podstawą w dalszych badaniach etnograficznych sło­ wiańsko-węgierskich. Poszczególne fragmenty stosunków między Słowianami a W ę - �357 grami też znalazły swe odbicie: tenże sam autor B. Gunda opra­ cował «Ungarisch-kroatische volkskundliche Verwandschaft* w p i ­ śmie «Donaueuropa», 1943, nr 11. O wpływie południowo-słowiańskim na stroje ludowe w Sarkóz pisał E. Fel w piśmie «Dćlvideki Szemle*, 1943. W artykule «Szlovak nepviselet* w piśmie «Тйког» za maj 1942, J. Manga podkreślił, że badania Gyórffyego w zakresie stroju ludowego stwierdziły istnienie całego szeregu wspólnych pierwiastków między strojem ludu węgierskiego a po­ łudniowo-rosyjskiego; Gyórffy uważa je za pierwiastki bułgarsko-tureckie, które dadzą się zaobserwować i w stroju innych są­ siednich ludów słowiańskich. Okres pobytu wielkiej ilości Polaków jako uchodźców na zaznajomienie się z ludoznawstwem węgierskim. W języku pol­ skim wyszły w przekładzie T. Csorby «Węgierskie bajki ludo­ we* (Budapeszt 1941) oraz «Zbiór węgierskich pieśni ludowych* L. Horvatha-Palocziego, z nutami (Budapeszt 1941). Piszący te słowa na łamach dwóch zeszytów wydawanego dla obozów pol­ skich na Węgrzech powielanego czasopisma «Materiały Świetli­ cowe* (z 1 i 10 sierpnia 1942) omówił «Ludoznawstwo węgier­ skie wraz z ważniejszymi wskazówkami bibliograficznymi. Jan Reychman SPRAWOZDANIE Z ROCZNIKÓW «ANNALES LATERANENSb, ZA LATA 1939—1946. Najpoważniejszym i właściwie jedynie ściśle etnologicznym czasopismem włoskim, o ile się mogłem zorientować, są «Roczniki Lateraneńskie*, założone przez lego samego O. W. Schmidta, który wydaje «Anthropos». Dlatego uważam za pożyteczne dołączyć od siebie treść artykułów poszczególnych tomów «Annali Lat.» z okresu wojny, uwzględniając tylko etnologiczne: 1939: Laydevant P. Fr., «Inicjacja lekarza-czarnoksiężnika w kraju Basuto* (po francusku). �358 Arndt P., «I)ua Nggae, Najwyższa Istota w okręgu Lio — środk. Flores* (po niemiecku). Schumacher P., «System feudalny w Ruandzie» (po nie­ miecku). 1940: «Plastyka tubylców pn.-amerykańskich zbioru Ferd. Pettrich w Muzeum Laleran. z X V I I I w» (opisana po włosku). «Religia Vent rów (Gros Ventres) w Montana (plemion na zach. od Sioux)» (po angielsku) przez J. Cooper. «Przyczynek misjonarza jezuity włoskiego do poznania geo­ grafii i etnologii Ameryki pd. z r. 1693» — przez G. Rosso (po włosku). «Z okazji jednego szczególnego wzoru przemysłu żelaznego u Inkasów» G. Mazzini (po włosku). «Opis sumaryczny zbioru przedmiotów etnograficznych wy­ spy Bougainville* O'Reilly (po francusku). «Religijne wyobrażenia i kultura kilku szczepów pn.-zach. Australii w pięćdziesięciu legendach* Worms E. (po niemiecku). 1941: «Dokoła zagadnienia powstania społeczeństwa ludzkiego* (z punktu socjologii i etnologii) Cavazza F. (po włosku). «Zwyczaje chińskie* przy zaręczynach, małżeństwie, naro­ dzinach i w wychowaniu — Boucherie N. (po francusku). «Ruch Mambu w N. Gwinei, przyczynek do kwestii proroctwa na Melanezji* Hoeltker G. (po niemiecku). «Sło\vnictwo tkackie u Iloko* (Filipiny) Vanoverbergh M. (po angielsku). «Ava, Guayaki, Tobas» (tubylcze plemiona Paragwaju i pro­ wincji pobliskich), Mivaglia L . (po włosku). 1942: «Ponmiki zmarłych u plemion Bhils i innych w środkowych Indiach* Kopper W. (po angielsku). �359 «Uroczystości Goronara w australijskim Kimberley» Worms E. (po niemiecku — mowa o tajemnej instytucji mężczyzn, zwanej Goronara). «Rośliny i etnografia w kraju Basuto» Laydevant P. Fr. (po francusku). «Przyczynek do poznania niektórych punktów Buddyzmu Siamskiego* Schulien M. (po włosku). 1943: «Pojęcia duszy u Navaho» (India pn. Ameryki) Haile B. (po angielsku). «System Parak w wierzeniach i w kulcie u tubylców pn. wy­ brzeża N . Gwinei*" Meyer п . yjo шелиески). «Wakikouyous a wojna» Bugeau Fr. (plemiona wsch. brzegu Aryki, pomiędzy portem Mombasa a jez. Wiktoria) (po franc). «Hisloryczne podania niektórych grup szczepu Acioli» Boccassino (po włosku). 1944: «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). «(Plemiona) Luoz Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Kult Lionezów» (środk. Flores) Arndt P. (po niemiecku). «Pierwiastki obce w religijnej ideologii starożytnej Romy» Schulien M. (po włosku). 1945: «Rodzina w prawie tradycyjnym Albanii* Valentini Gius. (po włosku). «Małżeństwo u Gouraghes* (Etiopia) Pascal de Luchon (po (francusku). «(Plemiona) Luo z Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Etnograficzne szczegóły z N . Gwinei* Hoeltker G. (po nie­ miecku). �360 «Strój głowy i ubranie (szczepu) Koma na pograniczu etiopsko-sudańskim» Grottannelli V. L. (po włosku). «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). r 1946: «Zarys doskonałości Aryasura* Ferrari Alfonso (cenny art. ze względu na przytoczony w oryginale tekst sanskrycki — art. (po włosku). «Mistyka muzułmańska a mistyka indyjska* Moreno M. (po włosku). e. Bulanda T. J . T SPRAWOZDANIE Z RUCHU NAUKOW EGO W DZIEDZI­ NIE ANTROPOLOGII, ETNOLOGII I ETNOGRAFII PODCZAS WOJNY WE WŁOSZECH. 1. G r o n o n a u k o w c ó w . Prawie wszyscy antropologowie i etnologowie ocaleli w okresie wojny i większość z nich mogła powrócić, chociaż z pewnymi ograniczeniami, do swego zawodu profesorskiego i do swoich badań naukowych. Na liście ich wid­ nieją następujące nazwiska: P. Barocelli, R. Battaglia, R. Biasutti, G. A. Blanc, А. C. Blanc, R. Boccassino, M. Boldrini, E'. Cerulli, C. Conti Rossini, R. Corso, F. Frassetto, G. E. Genna, E. Graffi Behassi, P. Graziosi, L. Livi, С. Magnino, J. Pastore, R. Pettazzoni, M. Schulien, G. L. Sera, Sergio Sergi, Toschi, C. Tagliavini, X. Turchi, G. Tucci. Brak jeszcze kilku nazwisk innych; przytoczone wyżej wymieniają łych, których czynność naukowa już się zazna­ czyła po wojnie. Do Lej liczby przedwojennych badaczy naukowych doszły nowe nazwiska, jak M. F. Ganella (Uniw. Boloński), V. Grottanelli (Muzeum Pigorini w Rzymie), C. Massari (Un. Florencki), G. Natoli (Un. Messyński), R. Parenti (Un. Florencki), A. Sacchetti (Un. Rzymski), L. Vanicelli (Kat. Uniw. Mediolański). Dwu profesorów zmarło: Luigi Castaldi (Un. Genueński), 12 czerwca 1945 i Ugo Rellini (Un. Rzymski), 15 sierpnia 1943. �361 Trzej profesorowie przeszli w stan spoczynku z powodu wieku: Callegari, Farina i Beguinot. 2. T o w a r z y s t w a . «Włoskie Towarzystwo Antropologiczno-Etnologiczne» (prez. G. E. Genna) i «Włoski Instytut Antropo­ logiczny* (dawniej «Rzymskie Towarzystwo Antropologiczne*) były i są czynne nadal. 3. M u z e a i O d d z i a ł y U n i w e r s y t e c k i e . Włoskie muzea, zbiory i książnice, z małymi wyjątkami, wyszły z wojny nieuszkodzone. Tak przynajmniej wynika ze sprawozdań szcze­ gółowych odnośnie do Rzymu, Florencji i Bolonii. Nie otrzyma­ liśmy żadnych wiadomości co do Turynu i Padwy. Antropologiczny Instytut Uniwersytetu Rzymskiego doznał małych uszkodzeń wsku­ tek bombardowania, lecz w pełni prowadzi dalej swą działalność. Muzeum Etnograficzne Włoskie w Tivoli zostało częściowo znisz­ czone. Antropologiczny Instytut Uri i w. Neapolitańskiego poniósł następujące straty: uszkodzenia w zabudowaniach, wiele przyrzą­ dów zniszczonych lub rozkradzionych, niektóre dzieła zabrane z Biblioteki. 4. P u b l i k a c j e . a) Periodyczne i seryjne. Nie słyszy się o zupełnym zawie­ szeniu jakiegoś ważniejszego czasopisma antropologicznego czy etnologicznego w okresie wojny. W ychodziły zaś następujące: «Annali lateranensi* (Citta del Vaticano), vol. 4. 8, 1940—1945. «Archivio di antropologia criminale* (Milano) 1942. «Archivio per 1'antropologia e la etnologia »(Firenze) vol. 70—75, 1940—45. Via del Proconsolo 12. «Bolletlino di paletnologia italiana* (Roma) anno 7, 1943. «Rivista di antropologia* (Roma) vol. 33—34, 1940— 1943. S. A. S. Bollettino del Comitate internazionale per 1'unificazione dei metodi e per la sinlesi in antropologia, ugenica e bio­ logia* (Bologna) vol. 10—12, 1940—42. r b) Książki. Najobszerniejszym, chociaż pod względem war­ tości naukowej budzącym zastrzeżenia fachowców, dziełem zbio­ rowym z okresu wojny jest «Razze e popoli delia terra* 3 tomy, Turyn (U. Т. E. Т.). 1941—43, przez Renato Biasutti przy współ- �362 pracy Bartoli, Battaglia, Boccassino, Cipriani, Corso, Graziosi, Imbelloni, Muccioli, Puccioni, S. Sergi, Tagliavini i Vidossi. Z in­ nych publikacji to: Alberto С. Blanc, «Etnolisi» (Rivista di an­ tropologia, v. 33, 1940—42) i «Cosmolosi» (ibid. v. 34, 1942—43) — (bez większej wartości). V. L. Grottannelli i Klaudia Massari, «I Baria i Cunama e i Beni Amer» (R. Academia d'ltalia, v. 6. 1943, Roma — praca cenna, podaje wyniki badań przeprowadzo­ nych nad plemionami tzw. odpryskowymi (Splitterstamme) w Afryce pn. pomiędzy Galla a Sudanem). Giuseppe E. Genna, «I Seri e la loro costituzione scheletrica» Roma 1943. (Serowie i ich budowa szkieletowa) — prof. Genna (cieszy się wielką po­ wagą naukową jako antropolog). Sergio Sergi, «Craniometria f rraninorafia del primo naleantrnnn di Яяссппя store* Ricerche. di morfologia, 1944 (Pomiary i opis czaszki pierwszego człowieka paleolitycznego z Saccopastore). O innych dziełach wydanych względnie przygotowanych do druku nie dostarczono nam szczegółowych danych bibliograficz­ nych, jako to: Renato Boccasino o szczepach Acioli w Afryce pn., które autor zbadał; Enrice Cerulli, o religijnych rękopisach sta­ rej Abissynii; Giuseppe Tucci, o historii Tybetu; Luigi Yanicelli: a) o religii Lolo i b) o rodzinie chińskiej, z uwzględnieniem lu­ dów Miao, Tai, Katchin i innych pobliskich. Jak wszędzie, tak i we Włoszech trudności z uzyskaniem papieru są jedną z głównych przeszkód, iż wiele prac przygo­ towanych spoczywać musi w lekach naukowców. P. M. Schulien S. V. D. CARL WHITING BISHOP, . T h e . b e g i n n i n g s o f c i ­ v i l i z a t i o n i n E a s t e r n A s i a». Smithsonian Institut. Wa­ shington 1941, str. 15. Aby zrozumieć początki cywilizacji na Dalekim Wschodzie, należy je rozpatrywać pod kątem widzenia praw rządzących wszę­ dzie postępem kulturalnym, a także zwrócić uwagę na położenie geograficzne i stosunki pomiędzy poszczególnymi krajami. �363 Dwie były główne drogi lądowe pomiędzy Wschodem a Za­ chodem: jedna, łączyła północno-wschodnie Indie przez Burmę ъ zachodnimi Chinami, druga — sławny «korytarz stepowy* — biegła od Karpat i okolic Morza Czarnego poprzez prawie całą Azję. Wszystkie starożytne cywilizacje rozwijały się wzdłuż tych dwóch szlaków i miały bardzo podobne podłoże. Powstały one w północnej, umiarkowanej strefie Starego Świata i oparte były na znajomości brązu i miedzi, jednakowym budownictwie miast, używaniu pojazdów na kołach, hodowli tych samych zwierząt do­ mowych, uprawy pewnych roślin, zwłaszcza pszenicy i na mniej lub więcej rozwiniętym piśmie. W całej tej strefie, lecz nigdzie i n ­ dziej, znajdujemy ten sam podział na: epokę kamienną, brązu i żelo70 _ W okresie neolitu powstało we wschodniej Azji kilka ogól­ nych typów kultury, których ślady dziś jeszcze można dostrzec. Daleki Wschód miał w tych czasach styczność przeważnie z pół­ nocnymi częściami Starego i Nowego Świata. W spólnym narzę­ dziem dla tych stref był kamienny nóż w kształcie półksiężyca łub prostokąta, łuk o podobnej konstrukcji i zimowe mieszkania w do­ łach ziemnych. Podstawą wyżywienia było proso, a pod koniec tego okresu w centralnych Chinach ryż, obie rośliny musiały być przywiezione z Indyj, gdyż w tych okolicach nie znajdują się w sta­ nie dzikim. Jedynymi domowymi zwierzętami były świnie i psy, później owce i woły. Posługiwano się prymitywnymi, glinianymi naczynami. Religia była animistyczna, odbywały się orgie nawet z ludzkimi ofiarami, społeczność miała chaiakter matriarchalny. T W ostatnich wiekach trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem pojawiają się chińskie wazy gliniane z kolorowymi ozdobami, oraz drobne przedmioty z miedzi i brązu. W północno-wschodnich Chinach po okresie naczyń malowanych, z późnej epoki neolitycz­ nej, znajdujemy naczynia czarne, bardzo delikatne w wyrobie i or­ namencie. Wtedy też powstawały małe miasta otoczone ziemnym wałem. Po krótkim, niezbadanym dotąd okresie znajdujemy się nagle w epoce brązu o dość wysokim poziomie kultury, którego główną siedzibą było dorzecze żółtej Rzeki w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem. Pojawiają się tam po raz �364 pierwszy rzeczy znane już na Bliskim Wschodzie, jak пр.: uży­ wanie brązu dla celów wojennych, obrzędowych i zbytku, uprawa pszenicy, używanie wozu ciągnionego przez dwa konie w jarz­ mach, nowa architektura i dobrze wyrobiony system pisania. W tej epoce z dynastią Shang rozpoczyna się historyczne istnienie Chin. Królowie-kapłani czczą przodków i bóstwa, miasta stanowią jed­ nostki administracyjne, organizacja społeczeństwa jest patriarchalna. Pod koniec drugiego tysiąclecia dynastia Shang uległa na­ jazdowi ludów z Zachodu, zwanych Chou. Wódz ich ogłosił się królem północnych Chin, gdzie zaprowadził ustrój feodalny, siedmio-dniowy tydzień i eunuchów. Zaczęto wtedy budować wielkie groby dla znakomitych zmarłych. W V I I I wieku przed Chr. w y ­ cofali się do północnych centralnych Chin pod naporem Jungów, utracone zostało wtedy znaczenie polityczne, lecz na 500 lat po­ zostało kapłańskie. We wschodniej Azji epoka brązu trwała dłużej i była mniej rozwinięta niż na zachodzie. W pierwszej połowie pierwszego ty­ siąclecia powstało pasterskie koczownictwo. Przodkowie ludów za­ mieszkujących teraz środkową Azję nie używali zwierząt pociągo­ wych, chodzili piechotą, nie przyjęli od sąsiednich Chińczyków zaprzęgów konnych, prawdopodobnie z powodu zbyt niskiego stop­ nia kultury. Na Zachodzie żelazo zajęło miejsce brązu o wiele wcześniej niż w Chinach. Pol koniec panowania dynastii Chou upada feodalizm, dzięki powstaniu konnego wojska zaopatrzonego w luki na wzór północ­ nych nomadów; w tym samym czasie zostaje zaprowadzona gospo­ darka pieniężna, która wyparła niewolnictwo. Powstają państewka prowadzące pomiędzy sobą wojny, pomimo koniecznej potrzeby konsolidacji władz dla spraw inżynierii wodnej (opanowania po­ wodzi i nawadniania pól). Okres ten politycznie niestały przyczy­ nił się do rozwoju chińskiej cywilizacji, zwłaszcza w dziedzinie myśli. W ciągu I I I wieku przed Chr. powstał w północno-wschod­ nich Chinach wielki zdobywca i organizator Shih Huang T i . On to zjednoczył wszystkie chińskie państwa w jedno wielkie biuro- �365 kratyczne cesarstwo, którego sam był absolutnym władcą. Podobne systemy rządzenia powstały nie wiele wcześniej w Persji i I n ­ diach. Z założeniem cesarstwa cywilizacja Chin, która z czasem stała się cywilizacją całej wschodniej Azji, weszła na drogę swego wielkiego historycznego rozwoju. Broszura jest zaopatrzona w liczne fotografie i mapy. J. D. ALEŚ HRDLIĆKA, «T h e E s k i m o c h i l d». Smithsonian Institution, Washington 1942, stron 15. Eskimosi kochają swoje dzieci na równi z białymi, chociaż mniej to okazują, faktycznie jednak matka więcej musi im się poświęcać, gdyż w ciężkich warunkach życia na dalekiej Północy, mężczyźni są bardziej zajęci i cały obowiązek wychowania po­ tomstwa spada na matkę. Jak długo dziecko eskimoskie jest zdrowe, sprawia mało kłopotu. Każda Eskimoska lubi mieć jak najwięcej dzieci, toteż rodziny są bardzo liczne. Najwięcej Eski­ mosów czystej krwi jest w okolicach rzeki Kuskokwim, jest ich tam około 4 tysięcy; przeciętnie na każdą kobietę wypada 6,2 dzieci żywo urodzonych. Z wprowadzeniem europejskiej pomocy me­ dycznej ludność rozrasta się, pomimo periodycznych okresów śmiertelnych epidemii influenzy, gruźlicy i innych chorób przy­ wleczonych przez białych. U Eskimosów dziecko rodzi się zazwyczaj bez fachowej po­ mocy. Zachowało się w iele starych obyczajów w odniesieniu do matki i dziecka przy urodzeniu. Eskimosi mają jednak dużo zdro­ wego rozsądku i nauczyli się wiele w tej dziedzinie tak od Ro­ sjan, jak i od Amerykanów. Dzieci są zazwyczaj pucułowate i zdrowe, przeważnie trochę cierpliwsze i spokojniejsze od na­ szych. Gdyby nie mniej lub więcej brązow a cera i charaktery­ styczna zmarszczka przy wewnętrznym rogu oka (epicanthus), mało by się różniły od białych niemowląt. Matka nosi je ze sobą w szędzie w kapturze swojej «рагка», a w domu leżą one na skó7 7 7 7 7 7 r �366 rach lub kocach. Gdy są chore, reagują bardzo dobrze, tak samo jak matki, na tran i inne lekarstwa. Dawniej, gdy tylko dziecko* miało kilka ząbków dawano mu do gryzienia kawałeczki mięsa, teraz udzielają w szkołach fachowych wskazówek co do karmie­ nia, wobec czego śmiertelność ulega zmniejszeniu. Wykształcenie zaczyna się wcześnie; matka lub babka uczą dziewczynki obowiązków domowych, ojciec lub wuj zaprawiają chłopców do wioślarstwa, polowania i zakładania sideł. Nie umieją oni pływać, gdyż woda jest za zimna, natomiast świetnie obcho­ dzą się ze wszelkiego rodzaju łodziami, wyrabianymi przeważnie ze skóry, rzucają oszczepem i harpunem, gdyż strzelanie z łuku jest rzadko używane i to tylko na lądzie. Dzieci rzadko bywają karane, nie nadużywają bowiem nigdy dużej wolności i swo­ body, a poza tym istnieje także dyscyplina grupowa. Od 3 czy 4 lal zaczynają już być pomocą w domu, mimo to jednak nie są przepracowane i mają wiele czasu na wesołe zabawy. Strojenie dzieci ogranicza się tylko do dziewczynek, polega ono przeważnie na paciorkach noszonych na szyi lub wplatanych we włosy, szczy­ tem elegancji jest tzw. «рагка» (suknia) z białej skóry renów ze wspaniałym futrzanym kapturem. Dzieci lubią bawić się z psami zwłaszcza ze szczeniętami i nie boją się tych groźnych zwierząt, bywają one jednak nawet i dla nich niebezpieczne, gdy np. dziecko wśród nich upadnie, a nie nadejdzie szybko pomoc. Potrafią rozedrzeć je w kawałki, zupełnie jak wilki. Młodzież rozwija się jak u nas i wiek dojrzewania jest mniej więcej ten sam, wtedy kończą się zabawy i zaczyna się pracowite życie. Okres ten obchodzono dawniej wybijaniem jednego lub wię­ cej przednich zębów, -zwyczaj ten jednak zaginął już prawie na Alasce. Młodzi chłopcy są przystojni, odważni, ruchliwi, dziew­ częta często bardzo ładne, skromne, nieśmiałe. Często wychodzą za mąż za białych, a dobrze wychowane i wykształcone np. w Mo­ rawskim Sierocińcu nad rzeką Kuskowim, są bardzo poszuki­ wane jako żony, nieraz zdarza się, że wielu konkurentów czeka aż panna szkolę ukończy. Zdrowe eskimoskie dzieci są szczęśliwe i miłe, łatwo przy­ wiązują się do nauczyciela, nie są bynajmniej głupie ani tępe, �367 gdy opanują pierwsze trudności językowe, robią duże postępy w naukach. Śmierć starszego i zdrowego dziecka jest szczerze opła­ kiwana, lecz nie wylewnie; gdy matka nie może mieć już więcej dzieci, bierze sierotę na wychowanie, aby tym sposobem zapełnić puste miejsce w domu. Wiele jest ciekawych szczegółów życia i specjalnych oby­ czajów u Eskimosów, które należałoby zebrać, tym bardziej że ulegają one szybko wpływom cywilizacji i nabierają coraz wię­ cej nowoczesnych form życia. Broszurka jest ilustrowana ładnymi fotografiami dzieci eski­ moskich w różnym wieku. n • C a n a d a ' s I n d i a n p r o b l e m s * by Diamond Jennes, Chief, Division of Antropology, Natonal Museum of Canada. From the Smithsonian Report for 1942, pages 367—380 (with 4 plates). United States, Government Printing Office, Washington 1943. Na wstępie dzieli autor Kanadę na 4 rejony: 1) Kanadę wschodnią Wielkich Jezior, 2) prerie, 3) zbocza gór ku Pacyfi­ kowi i 4) daleką północ. Każdy z tych rejonów ma inny klimat, florę i faunę i różnice te odbiły się wydatnie na indiańskich mie­ szkańcach Kanady: różnią się oni między sobą trybem życia, orga­ nizacją społeczną i wierzeniami, a także ustosunkowaniem do cy­ wilizacji europejskiej. Europejczycy zastali na wschodzie Kanady: 1) wędrownych Algonkinów nad morzem i na wyżynach między Quebec i Ontario, oraz 2) na wpół osiadłych lwlniczych Irokezów na południu On­ tario i wzdłuż rzeki św. Wawrzyńca. Irokezi przybyli tu na 3—4 stuleci przed podróżą J. Cartiera (1535) w górę rzeki św. Waw­ rzyńca prawdopodobnie z południa Pensylwanii lub dorzecza Ohio, gdzie od południowych sąsiadów nauczyli się uprawy zboża, gro­ chu, dyni i tytoniu. Uprawą roli zajmowały się kobiety, męż­ czyźni zaś polowali i łowili ryby w pobliżu swych lepianek. Ko­ czowniczy Algonkini, zajmujący się polowaniem i traperstwem, 7 �368 stronili od Irokezów, choć często wymieniali u nich futra na zboże i tytoń. — W X V I w. przybywają tu brelońscy, baskijscy i portugalscy rybacy i handlarze skór. Przynoszą ze sobą na­ rzędzia żelazne i broń, czym przyczyniają się do zmiany gospo­ darki plemiennej Indian. Na tle rywalizacji w handlu skórami między Algonkinami a Irokezami wybuchają raz po raz wojny, które sprawiają, że Irokezi z doliny rzeki św. Wawrzyńca stają się śmiertelnymi wrogami Irokezów .z Ontario i Algonkinów. W czasie wojen kolonialnych Irokezi zdobyli się szybko na zor­ ganizowany w nich współudział, co dało im po skończeniu tych wojen nowe uprawne tereny i częściową autonomię. Algonkinom brak było zdolności zjednoczenia się, nie odegrali więc w tych wojnach większej roli. Jeśli chodzi o postęp knltiirqlnv TnHian wschodniej Kanady, to w najlepszej sytuacji znaleźli się Algonkini. Pierwsi biali osadnicy na tych terenach, Francuzi, niewiele różniący się trybem życia od Indian jeszcze w X V I I w., odsepa­ rowani od Starego Świata i nie zamierzający doń powrócić, wcho­ dzili w .związki małżeńskie z Indiankami zwłaszcza kształconymi w szkołach misyjnych. Zarówno mieszańcy z tych małżeństw, jak i Indianie wzięli udział w budowaniu kolonii. Niektórym grupom indiańskim oczywiście nie podobała się praca na fermach, woleli uprawiać dawny koczowniczo-myśliwski tryb życia. Ich to potom­ kowie zajmują dziś rezerwaty i włóczą się po północnym Ontario i Quebec'u. Na preriach zastał młody Kelsey w r. 1690 tylko Blackfoolow i Gros Ventre'ow. Blackfoot'owie na początku X V I I I w. dostają konie z pd.-zach. Stanów Zjednoczonych oraz strzelby z nad Za­ toki Hudsona. Polowanie na bawoły, będące podstawą ekono­ miczną plemienia, jest udogodnione. Ъ tej racji sąsiednie plemiona Sarcee. Cree i Assiniboine wnikają w terytorium Blackfoofów i żą­ dają od nich większych udziałów w polowaniach na bawoły. Pre­ rie stają się terenem walk. Plemiona organizują się na sposób woj­ skowy, zmieniają obyczaje, odzież, nawet religię. W jednakowych warunkach geograficznych i ekonomicznych plemiona zaczynają prowadzić jednakowy tryb życia (wspólny zwyczaj «tańca słońca», cenne lekarstwa każde z odmiennym rytuałem). Europejczycy �369 wchodzą w głąb prerii, stada bawołów niszczeją (ok. r. 1879). Na­ stępuje w życiu Indian zwrot: polowania na bawoły, z miłym po nich próżnowaniem ustają, Indianie biorą się do pogardzanej pracy na fermach. Liczebność ich maleje. Taki spadek liczebności zaznacza się wszędzie, gdzie niecywilizowane ludy zetkną się nagle z cywilizacją europejską; brak ze strony Europejczyków ustalenia podstaw ekonomicznych tych ludów , obniżenie ich spo­ łecznego stanowiska i niedostateczne pożywienie powodują znisz­ czenie poczucia godności, obniżenie moralności, brak celu życia i ambicji życiowych. Jest to wina europejskich władców, którzy najczęściej eksploatując, niczego w zamian nie dają. — Blackfoot'owie przetrzymali lepiej wstrząs gospodarczy tale samo, jak inne plemiona wyżynne, które dziś wvkazuia odoorność na cho­ roby i stały wzrost populacji mimo, że warunki ekonomiczne "w rezerwatach są jeszcze dalekie od zadowalających. Autor stwierdza, że, jak wszędzie tak i w Kanadzie pod euro­ pejskimi rządami, powodzi się ludom rolniczym lepiej, niż koczu­ jącym. Ważną również jest rzeczą umiejętna administracja, której celem powinno być danie rządzonym ludom przywódców, którzy by potrafili zdobyć wśród rodaków zaufanie i prowadzić ich ku lepszej przyszłości. Rolniczy Irokezi lepiej się mieli, niż koczu­ jący Algonkinowie. Mądrzy przywódcy-ideaiiśei, jak Józef Brani u Irokezów i Crowfoot u Blackfoofów, potrafili uchronić swoje na­ rody od zagłady. «Siła odrodzenia czy podnoszenie się ludzi leży w nich samych, a nie poza nimi». Wybrzeże Pacyfiku ma łagodny klimal i bardziej niż inne części Kanady urozmaiconą florę i faunę. Ludy, które tu przy­ były przeważnie г południowej Alaski, zdołały rozwinąć stosun­ kowo wysoką kulturę. Już przed przybyciem Europejczyków mieli tu Indianie oryginalne drewniane budownictwo. Domy niezwy­ kłych nieraz rozmiarów, ozdobione olbrzymimi rzeźbionymi fila­ rami (słupy «totem») jeszcze dziś się tu spotyka. Obfitość żywno­ ści, zwłaszcza łososi, czyniła życie łatwym. Rozwinęły się takie sztuki, jak malarstwo, rzeźba w drzewie, muzyka, dramat. W y ­ soko siało tkactwo. Ludność dzieliła się na szlachtę, gmin i nie­ wolników (jeńcy wojenni i ich potomkowie). Przybycie Europej7 Lilil. T. N X X V I 1 24 �370 czyków spowodowało całkowity przewrót w życiu Indian. Lekce­ ważenie społecznych rang przez białych, zniesienie niewolnictwa^ ograniczenia w rybołówstwie, sprowadzenie metalowych narzędzi i naczyń, w końcu rozwój mechaniki w w. XIX postawił Indian w zupełnie innych warunkach życiowych. Czerwoni wynajmują się do pracy u Europejczyków. Dawny podział społeczny zostaje zastąpiony innym: sięgający zamierzchłych czasów zwyczaj urzą­ dzania wspaniałych uczt (potlatches), będący przywilejem szlachty, staje się teraz środkiem do uzyskania szlachectwa. Ludzie ciężko pracują po to tylko, by zyskać popularność i uznanie przez urzą­ dzanie przyjęć na 3—4 tysięcy ludzi na przeciąg 7—8 dni! Rząd zakazał tych potlatches i od razu tempo życia Indian opadło. Za­ brakło ambicvi życiowych, przerwano tradycjonalny postęp. Cześć Indian zabrała się do uprawy roli, inni od zbierania owoców i chmielu, do rybactwa lub do robót w portach, tartakach i do innych zajęć. Zetkniecie się ludzi, tkwiących jeszcze w epoce ka­ mienia, z cywilizacją europejską było zbyt nagle. Choroby euro­ pejskie dziesiątkowały Indian, liczebność ich malała przerażająco. Rozrzuceni w terenie, różniący się między sobą nawet językiem, bez jakiegokolwiek bodźca, bez przywódcy, niezjednoczeni — giną. Gdyby byli rolnikami w czasie zetknięcia się z cywilizacją euro­ pejską, los ich byłby zupełnie inny. Dorzecza Mackenzie i Yukonu oraz północne Ontario i Que­ bec mają surowy klimat. Podstawą życia tamtejszej ludności był jeleń wędrujący pojedynczo po leśnych przestrzeniach, dający nie tylko pożywienie i odzież, ale i material na namioty. Polowanie na niego było trudne, rybołówstwo także niełatwe, Indianie więc głodowali. Niebyło lu jednak wojen. Spokój ten .zniweczyło przy­ bycie handlarzy futer w X V I I i X V I I I w. Plemiona Cree i Chipewyan, dążąc do zmonopolizowania handlu futrami, prowadzą mordercze wojny z Żółtymi Nożami, Logribami i Indianami z gór­ nego biegu Mackenzie, przerwane w X V I I I w. epidemią czarnej ospy. W pierwszej połowie X I X w. walki znowu się wzmogły. Obecnie od stu lat panuje spokój, istnieją instytucje handlowe i misje, komunikacja powietrzna i wodna ułatwia dostęp do tych terenów, ale stopa życiowa Indian się nie podnosi. Są niedożywieni �371 i podatni na choroby, zwłaszcza gruźlicę. Przed rządem stoi za­ danie podniesienia moralności tych Indian i danie im odpo­ wiedniego dla ich zdolności zatrudnienia, by umożliwić ich re­ generację. Wybrzeże arktyczne Kanady zajmują Eskimosi, różniący się mocno od innych autochtonów Ameryki. Gęstość zaludnienia tych terenów jest słaba: od wschodniej Syberii po Grenlandię — 38.000 Eskimosów. Ciężkie warunki bytowania wpływają na ich wielką śmiertelność. Uzbrojone załogi statków wiclorybniczych, przybywających do Zatoki Hudsona i północnej Alaski od dru­ giej polowy XIX w. przyczyniły, się wydatnie do zmniejszenia populacji, ale nie wpłynęły na zmianę trybu życia tubylców. Więk­ szy wpływ wywarli handlarze futer: dzięki nim Eskimos zmienił ubiór ze skóry jelenia na wełniany i bawełniany, zaczął jadać po­ trawy mączne. Brak higieny i niewystarczające odżywianie wpływa ujemnie na liczebność Eskimosów, prawdopodobnie bardziej na dalszej północy. Wyłoniły się i są dyskutowane dwa systemy rządzenia l u ­ dami stojącymi na niskim stopniu cywilizacyjnym: system pole­ gający na odosobnieniu administrowanej jednostki etnicznej i sy­ stem «drzwi otwartych* dążący do jej zasymilowania. I jeden i drugi może znaleźć skuteczne zastosowanie, ale skuteczność ta zależna jest od rozmaitych warunków. Duńczycy na przykład rządzą Grenlandią w myśl zasady «Grenlandia dla Grenlandczyków», dając jej oficjalny eskimoski język w urzędzie i szkole, — i populacja jej stale wzrasta (dziś jest lam pizes.zlo 17.000 Eskimosów). Japonia odosobniła u siebie Ajnów, Wielka Brytania swoich Naga w Assam, Belgia Pigmejów w Kongo, Południowa Afryka Buszmenów i częściowo Bantów", a Australia rozważa możliwości segregacji swoich czarnych. Odo­ sobnienie bvwa niekiedy aktem humanitaryzmu ze strony białych, czasem jest stosowane ze względów ekonomicznych. Rezultaty ta­ kiego odosobnienia nie zawsze są dodatnie. Jeśli chodzi o zamknięcie Indian w rezerwatach, to nie dąży się tu do zniszczenia ich kultury. Chodzi tylko o to, by usunąć z form ich życia te cechy, które przeszkadzają im w postępie kul7 24* �.372 luralnym. Popiera się ich dążenia do podniesienia poziomu eko­ nomicznego i wzmaga się ich aktywność kulturalną. Co do Eskimosów kanadyjskich, to są oni w innych warun­ kach, niż Eskimosi w Grenlandii. Są przede wszystkim mniej liczni, mają częstszy kontakt z cywilizowanym światem, dlatego segregacja ich czy odosobnienie jest niemożliwe. «Muszą oni uto­ nąć czy rozpłynąć się w lali cywilizacji*, muszą się zmieszać z białymi i w przyszłości dzięki temperamentowi Eskimosów, na który tak mało sie zwraca uwagi, amerykańska Arktvda będzie zamieszkana przez «dzielnych pionierów noszących w swych ży­ łach krew eskimoską, lecz mówiących po europejsku*. Tadeusz Brajerskl FRANCES DENSMORE, «T h e s t u d y of I n d i a n s i c». Smithsonian Institution Washington, 1942, str. 27. m u- Autor poświęcił kilka lat studiowaniu muzyki Indian. Na Aystępie opisuje, kto i w jaki sposób te badania przed nim pro­ wadził, począwszy od r. 1880, gdy trzeba było ze słuchu zapi­ sywać melodie. Dopiero z wynalazkiem fonografu i możności na­ grania melodii i utrwalenia jej na płytach rozpoczęła się nowa era w tej dziedzinie. Densmore Fr. opisuje aparaty wszelkich typów i różne metody ich używania, następnie jak się przedsiawia praca w ierenie, do której niezbędny jest dobry tłumacz, który by poza doskonałą znajomością narzeczy Indian władał także po­ prawnie językiem angielskim, aby móc jak najdokładniej oddać w tłumaczeniu myśl i słowa pieśni. Trzeba także znaleźć odpo­ wiednich śpiewaków i zyskać ich zaufanie, co nie zawsze jest łatwe, a nieraz pociąga za sobą niemiłe konsekwencje. Autor opi­ suje, że sam miał kiedyś w Washingtonie odczyt o muzyce Indian i udało mu się nakłonić kilku śpiewaków, aby przy tej sposob­ ności odtworzyli pieśni używane celem uzdrawiania chorych pod­ czas ceremonii tzw. Wielkiego Leczenia. Skutek był laki, że przy­ godny szef tej grupy po powrocie do domu został wykluczony z rady starszych, a gdy zaraz polem stracił żonę, wspólplemieńcy �373 uznali, że jest lo kara za odtwarzanie narodowej ceremonii reli­ gijnej dla przyjemności białych. Wobec takiego stanowiska zdo­ bycie niektórych materiałów związanych z pewnymi zabobonami lub wierzeniami napotyka na wielkie trudności, zwłaszcza jeżeli się nie chce sprawić przykrości swoim czerwonoskórym przyja­ ciołom. Bardzo ważną jest sprawa urządzenia odpowiedniego «studio», gdyż poza warunkami akustycznymi chodzi także o to, aby śpiewak czul się dobrze i swobodnie. Np. pewien stary śpiewak zgodził się śpiewać tylko w rzadkim lasku, gdzie widok był otwarty, aby mieć pewaiość, że go nikt nie podsłuchuje. Muszą się oni także nauczyć odpowiedniego modulowania głosu (nie wy­ dawania chara к I eryl vc.zn v r h okrzyków Y uzvwania akompania­ mentu bębna czy grzechotki, aby odbiór był jak najlepszy i utrwalił tylko melodię, nie zagłuszoną akompaniamentem. Dużą trudno­ ścią zazwyczaj jest sprawa wynagrodzenia, niektórzy śpiewacy bardzo się' drożą; raz w czasie wielkiej suszy, jeden z nich żądał 50 dolarów za odśpiewanie pieśni, która bezsprzecznie sprowadzi deszcz, nie dostał ich jednak i susza trwała dalej. Autorowi chodziło głównie o zebranie pieśni starych nie b ę ­ dących teraz w użyciu. Są to przeważnie takie, które za pomocą czarów usuwają choroby, znają je już tylko staruszkowie o bar­ dzo nieraz słabych głosach, co znowu pracę utrudnia. Rzadko tra­ fiają się kobiety śpiewaczki, czasami tylko biorą udział w chó­ rach, siedząc w tyle i śpiewając o oktawę wyżej. Popularne są kołysanki i piosenki miłosne, pierwszymi mężczyźni gardzą, są one zresztą bardzo proste i monotonne. Piosenki miłosne śpie­ wano dawniej, używając przy tym czarów , aby dopomóc intrydze miłosnej. W ogóle jednak wszystkie szczepy twierdzą, że okazy­ wanie swoich uczuć miłosnych za pomocą pieśni zostało wpro­ wadzone przez białych, wobec tego pieśni lego rodzaju są źle widziane przez starsze pokolenie. Słowa nowoczesnych pieśni za­ zwyczaj wykazują brak uszanowania dla kobiet, w przeciwień­ stwie do dawnych. Objaw len wynika z ogólnej zmiany zwy­ czajów i rozpoczął się z chwilą, gdy młodzież przestała szanować autorytet starszych w sprawach miłosnych. 7 7 7 �374 W dawnych czasach wierzono, że pieśni powstają w snach, wobec tego pochodzą ze źródeł nadprzyrodzonych i odśpiewywa­ nie ich było związane z czynnościami o mocy nadprzyrodzonej. Pieśni taneczne są późniejsze i mają mniejsze znaczenie. Zdrowie, żywność i bezpieczeństwo były najważniejszymi sprawami dla dawnych Indian, a śpiew był uważany za najlepszy sposób za­ pewnienia ich sobie, toteż wszelkie obrzędy odnosiły się prze­ ważnie do dwóch pierwszych. Jest do dziś wielu tzw. «kkarzy» wśród mężczyzn, oraz wśród kobiet, którzy chętnie pozwalali na­ grywać swoje pieśni, «aby, jak mówią, Indianie mogli być lepiej zrozumiani przez białych». Jeden z nich Sydny Wesley, zwany «Zabija Sam» w znaczeniu, że nie daje się przez nikogo zastąpić w żadnej trudnej sprawie, odtworzył pieśń w której była mowa o nienawiści do «Folanche i Hispano», co jest godne uwagi, ze względu na to, że stosunki plemienia Choctaw (z którego pocho­ dził) z Francuzami skończyły się w r. 17G3 a z Hiszpanami jeszcze dawniej. Sam nie rozumiał ani słów ani treści, odśpiewywał tylko rytmicznie sylaby, tak jak go nauczono. Najpopularniejsze pieśni, które sprowadzają deszcz lub proszą o dobry zbiór cukru. Ple­ miona żyjące w dolinach proszą o powodzenie w łowach na ba­ woły. Wszystkie szczepy mają też swoje pieśni wojenne. Pieśni danego plemienia dają przekrój jego kultury, tak więc najwięcej pieśni obrzędowych znajdujemy wśród plemion, gdzie wszystkie ceremonie stoją na wysokim poziomie, wśród plemion żyjących w okolicach obfitujących w roślinność, a co za tym idzie, w zioła lecznicze (najwięcej jest pieśni leczniczych). Tam gdzie jest dużo zwierzyny, pieśni są przeważnie związane z łowami. Pieśni Indian tracą na wartości, gdy są oderwane od ich życia, toteż muzyka ich jest ważnym przedmiotem badań etnologicznych. Indianie mają ogromną skalę głosu, mężczyźni dochodzą do e wielkiego, często też się zdarza, że kobieta wyśpiewa e trój kreślne. W dalszym ciągu autor opisuje techniczną stronę utrwalania nagranych pieśni na płytach i związane z tym trudności, aby jak najdokładniej oddać wszystkie tony i półtony. �375 Instrumenty muzyczne służą przeważnie do akompaniowa­ nia śpiewu, z wyjątkiem fletu, na którym młodzi ludzie czasami grywają wieczorami, lub gwizdka używanego przy niektórych ce­ remoniach lub przy leczeniu chorych. Cztery są rodzaje indiań­ skich instrumentów muzycznych: bębny lub tym podobne, grze­ chotki, flety i gwizdki, każdy ,z nich ma jednak kilka odmian, a wykonane są z materiałów dostępnych w danej okolicy. W Mu­ zeum Narodowym Stanów Zjednoczonych znajduje się piękny zbiór instrumentów. Zw\kłe bębny wyrabiane są przez szczepy, dla których skóra sarn lub jeleni jest dostępna. Papagowie uży­ wają płaskiego kosza odwróconego dnem do góry, uderzając weń dłonią. W stanie Washington używano w tym samym celu dłu­ giego pudła, na kir-пути с'ягЫп kilku mpżrzyyn kopiąc, bosymi piętami i uderzając pięściami. Często zwykła deska wzniesiona trochę ponad ziemię, klaskanie w dłonie lub tupanie nogami za­ stępują z powodzeniem odgłos bębna. Grzechotki mogą być w for­ mie woreczków napełnionych kamyczkami lub grudkami gliny lub też np. skorup żółwi lub różnych gadów związanych razem i przymocowanych do kolana tancerza. Flety są podobne do euro­ pejskich, średniowiecznych fletów, najbardziej typowy jest flet wykonany z miękkiego drzewa o równych słojach z dowolną ilo­ ścią otworów, w tym celu używana także bywa trzcina, a w ostat­ nich czasach lufy od strzelb lub rury metalowe. Gwizdki są wy­ rabiane ze skrzydłowych kości ptaków lub z drzewa, bywają prze­ ważnie krótkie. W ostatnim rozdziale autor wylicza szczepy i plemiona, z których udało mu się zebrać charakterystyczne pieśni. Z paru tysięcy nagranych pieśni w lalach 1907—1941 ogólna liczba 2.632 została utrwalona na płytach. W zakończeniu autor przedstawia swój system analizy pie­ śni pod względem muzycznym, podkreślając, że celem jego pracy było zachować przeszłość, utrwalić teraźniejszość i przygotować drogę dla przyszłości. J. D. �376 P. H. BUCK — HIROA TE RANGI, . A n to P o l y n e s i a n A n t h r o p o l o g y * . Introduction Każdy etnolog przeczyta z niezwykłym zadowoleniem książkę Hiroa Te Rangi (Piotr H. Buck) «An Introducton to Polynesian Anthropology*, wydaną na Hawaii w przysłowiowym u nas Ho­ nolulu w r. 1945. Autor, z pochodzenia" Hawajczyk, z europejskim wykształceniem, podpisujący się dla Europejczyków jako Piotr Buck, jest dyrektorem sławnego już dzisiaj w świecie naukowym «Bishop Museum* w Honolulu. We wstępie swego niedużego zresztą, lecz bardzo cennego dzieła, podaje jego genezę. Zajęcie Mikronezji i innych wysp Pa­ cyfiku przez U. S. A. po pokonaniu Japonii otwarło amerykańskim towarzystwom naukowym pole do szerokich badań. 11 sierpnia 1944 r. trzy towarzystwa naukowe — National Research Council, The Social Research Council, American Council of Learned Societes utworzyły komitet, celem ocenienia pracy naukowej czte­ rech dziedzin, mianowicie przyrodniczej, biologicznej, socjologicz­ nej i humanistycznej odnośnie do Polinezji, Melanezji, Mikro­ nezji, Filipin i w miarę możliwości Indonezji. Co do Polinezji ustalił przewodnik komitetu Herbert E. Gre­ gory następujące zagadnienia do opracowania: «Studia funkcjo­ nalne i psychologiczne na Polinezji*, «Zagadnienie przyległości kultur (acculturation) na Polinezji* i «Wychowanie na Poli­ nezji*. Te trzy kwestie mają się składać na tom, oceniający etno­ logię Polinezji. Do pracy tej zaproszono cenionego Te Rangi H i ­ roa. Odpowiedział na zaproszenie, wydając dzieło pod wspom­ nianym wyżej tytułem, które stanowi wprowadzenie do zamie­ rzonego tomu o polinezyjskiej etnologii. Schemat dzieła Hiroa jest następujący: podaje najpierw uwagi ogólne o Polinezji i ludzie polinezyjskim na podstawie spra­ wozdań badaczy Pacyfiku, dzieł innych pisarzy o Polinezji i ba­ dań «Bishop Museum*. Bibliografie dzieli zatem na trzy grupy: literatura o pierwszych podróżach i wyprawach ułożona chronolo­ gicznie, poczynając od wyprawy Mendańa w r. 1595 do wypraw pierwszej połowy wieku XIX; następuje lista dziel innych pisa- �377 rzy, omawiających już to w całości już to w części Polinezję i wreszcie przytacza prace wydane przez «Bishop Museum*. W dalszej części swego dzieła omawia indywidualne grupy lub wyspy Polinezji, zaczynając od wschodnich, poprzez północne do południowych. Uwagi ogólne o danej grupie wysp i ich miesz­ kańcach poprzedzają listę bibliograficzną, podawaną według wy­ żej ułożonego schematu co do ogólnej literatury o Polinezji, za­ tem sprawozdania pierwszych podróżników, dzieła innych pisa­ rzy i publikacje «Bishop Museum*. Załącza także sprawozdania o wyspach poza Polinezją, któ­ rych mieszkańcy mówią językiem polinezyjskim. Podział szczegółowy dzieła tak się przedstawia: ' •)-• - . ' l ' "_'~Г JO-H-l^i > W Podział wysp. 2) Polinezyjczycy: Dawny mieszkaniec Polinezji — Szlak wiodący na Polinezję — Kultura Polinezyjska. 3) Badacze europejscy Pacyfiku: Magelan, Loyase, Saavedra, Gaelano i inni; Meńdana. 4) Europejskie odkrycia na Polinezji: przez Mendańa, Quiros, Boenechea, Maurelle le Maire i Schollten, Tasman, Roggeveen, John Byron, Wallis, Carteret, Bougainville, Cook; późniejsze od­ krycia. 5) Późniejsi pisarze: pierwsi koloniści, misjonarze, kupcy, urzędnicy, inni pisarze, rodzimi informatorzy, rodzime tubylców rękopisy, tłumaczenia i objaśnienia, opublikowane teksty rodzime, towarzystwa etnologiczne na Polinezji. 6) Bishop Museum: jego powstanie: «Bernice Pauahi Bishop Museum* na Hawai w Honolulu jest pamiątką po księżnej Pauahi (1831—1884), ostatniej z rodziny Kamehameka, naczelników Ha­ waii. Założone przez jej męża, Karola Reed Bishop (1822—1915), który przez blisko lat 50 odgrywał dużą rolę w życiu publicznym tychże wysp. Muzeum to jest poświęcone starożytnościom Poli­ nezji i jej pokrewnym wyspom, etnologii i naukom przyrodni­ czym. Zbiory obejmują głównie Polinezję (z N. Zelandią i Melanezję, N. Gwineę i Australię). 1 �378 Dwa okresy posiada w swej historii dotychczasowej «Bishop Museum*. I . Od 1889—1919, który jest czasem organizowania muzeum i gromadzenia materiałów. I I . Następny okres przynosi tej instytucji sławę międzyna­ rodową. W tym okresie zostaje ono afiliowane do Uniwersytetu w Yale. Organizuje wyprawy na statku «Tanager» w 1923 — na okręcie «Whipporwill» 1924, na statku «Kaimiloa» w dalszych la­ lach. W r. 1926 fundacja Rockefellera wzbogaca materialne zasoby Muzeum. Wyprawy podjęte ze subsydiów Bishop Museum zbadały wyspy «Society», Samoa, Cook, Tuamotu, Mangarevan, Mikro­ nezji, Chatham, Niue, Manua, Wschodnie. W r. 1920 nawiązuje Bishop M. współpracę z Amerykańskim Muzeum Przyrodniczym. Ustanawia stypendium dla studenta-etnologa, który jako asystent Muzeum zostaje wysyłany dla badań a r c h e o l o g i c z n y c h na jedną z wysp Hawaii. Od r. 1920 Bishop Museum pracuje wraz z Uniwersytetem Hawaii. Przy poparciu tegoż Muzeum wydano następne cenne dzieła: «Hawaiin Dictionary* (1921) — «Ancient Hawaiian Music* (1923— 1924) — «The Canoes of Oceania* (1936). Bishop Museum podjęło zwiedzenie muzeów etnologicznych w Europie i Ameryce, i sporządziło katalog zdjęć z tychże muzeów. Publikacje Bishop Museum: do г. 1945, do 31. V I I I . wydało 12 tomów pamiętników, 186 biuletynów, 18 tomów prac okoliczno­ ściowych, 36 specjalnych publikacyj. 7) Literatura o Polinezji: a) dawne sprawozdania z podróży, b) ogólne dzieła o Polinezji (67 pozycyj od r. 1803—1943), c) publikacje Bishop M. (9 pozycyj od r. 1900—1944). 8) Wschodnie wyspy: a) wstępne uwagi, b) dawni podróżnicy, c) inni pisarze (14 pozycyj od r. 1866—1935), �379 •d) Bishop M. publikacje (3 pozycje od r. 1935—1940). Mangarevan: podobnie jak wyżej schemat a), b), c) inni p i ­ sarze (10 pozycyj, od r. 1835—1938); d) publikacje Bishop M. (2 pozycje r. 19138 i 1939). Pitcairnt: a), b), c) 9 pozycyj, od 1817—1936; d) В. M. 1 po­ zycja 1929. Tuamotus: a), b), c) 7 pozycji od 1874—1940; d) 10 poz. od 1933—1937. Marquesas: a), b), c) 18 poz. od 1843—1938; d) 8 poz. od 1923—1925. Wyspy Australijskie i Rapa: a), b), c) 8 poz. od 1829—1933; d) 5 poz. w 1930 i w rękopisach. Wy^m^-«Snnipi-у». o) M , n) \Я ?d ISJO—1^44; d) 8 poz. od 1927—1932. Cook W. Grupa niższa: a), b), c) 21 poz. od 1866—1940; d) 5 poz. 1924—1944. Cook W. Północne: a), b), c) 6 poz. od 1867—1941; d) 7 poz. od 1932—1938. Wyspy Kkwatorial: a), b), c) 4 poz. od 1896—1927; d) 3 poz. od 1925—1934. Samoa: a), b), c) 17 poz. od 1866—1938; d) 6 poz. od 1921-1941. Tonga: a), b), c) 11 poz. od 1810—1941; d) 12 poz. od 1922—1940. Niue: a), b), c) 5 poz. od 1902—1924; d) 1 poz. w 1926. Tokelau: a), b), c) 4 poz. od 1846—1923; d) 1 poz. w 1937. Futuna i Alofi: a), b), c) 7 poz. od 1838—1915; d) 2 poz. w 1936 i 1945. Uvea: a), b), c) 6 poz. od 1838—1932; d) 2 poz. 1937 i 1945. Wyspy Ellice: a), b), c) 9 poz. od 1871—1931. Hawaii: a), b), c) 65 poz. od 1816—1944; d) 49 naz. od 1899—1943. Wyspy Chatham: a), b), c) 3 poz. od 1893—1942; d) 2 poz. w 1923 i 1928. Nowa Zelandia: a), bV c) 112 poz. od 1835—1943. �380 Wpływy Polinezji na Wyspach Melanezji: a), b), ć) 26 poz. od 1891—1943. 9) W n i o s k i : o kullurze materialnej — o organizacji spo­ łecznej — o religii — o antropologii fizycznej — o muzyce — o wpływach polinezyjskich na zewnątrz — o metodzie historycz­ nej — o metodzie funkcjonalnej i psychologicznej — o przyległościach kulturalnych — studia topiczne. Warto zapoznać się z oceną etnologa wybitnego, tym cen­ niejszą, że przystępuje on do badania krajów egzotycznych be/ zakładania okularów Europejczyka czy Amerykanina, ale bezpo­ średnio oczyma tubylca patrzy i osądza kulturę swoich stron ro­ dzimych. IT D 7 Л ' Г 1 E. Bulanda 1. J. ALFRED METRAUX, « E a s t e r I s l a n d , From the Smith­ sonian Report for 1944 with 4 plates. Washington 1945. Bezdrzewna, wulkaniczna skała, zaledwie 13 mil ang. długa, a 7 szeroka, pomału pożerana przez fale i zagubiona w wielkich pustkowiach Oceanu Spokojnego — odległa o 2 tys. mil do wy­ brzeży Chile i 1500 mil od najbliższego archipelagu Polinezji — to jest Wyspa Wielkanocna, najbardziej osamotnione miejsce kie­ dykolwiek zamieszkałe przez człowieka. Dziś żyje na niej garstka tubylców (450 ludzi), przeważnie metysów, w większości trędowa tych, pod rządami Chile. Są to jedyni potomkowie ludu, który po­ zostawił po sobie ślady jednej z najbardziej oryginalnych cywili­ zacji świata. Wyspa została odkryta w r. 1722 w niedzielę Wielkanocną przez Holendrów, którzy roznieśli po świecie tajemnicze opowie­ ści o opuszczonej wyspie, strzeżonej przez olbrzymie posągi ka­ mienne, zbyt ciężkie i wielkie, aby mogły być wykonane garstką żyjących tam tubylców. Wszystkich następnych badaczy uderzał tak samo kontrast pomiędzy starożytną wspaniałością a nędzą i opuszczeniem teraźniejszym. W pierwszej połowie XIX w. przed­ siębiorczy łowcy wielorybów uprowadzili z wyspy część mieszkań- �381 с ów, со na długie lata utrudniło białym dostęp do niej, ale przy­ wieźli także ciekawe okazy sztuki, które znajdują się w muzeach w Cambridge i Salem. Poza różnymi rzeźbami w drzewie i ka­ mieniu są dwie postacie wykonane z kory wypchanej trzciną, po­ kryte malowanymi wzorami, bardzo pięknie i precyzyjnie wyko­ nanymi, które przedstawiają tatuowanie używane jeszcze sto lat temu. Są to zabytki skądinąd nie znane, a mogące się równać je­ dynie ze sztuką Markezańczyków. W r. 1859 Peruwiańczycy napadli na wyspę, porwali króla, wielu kapłanów i wiele setek członków wyższych i niższych klas, których wywieźli jako niewolników na wyspy peruwiańskie. Więk­ szość z nich w krótkim czasie wymarła, a pięciu pozostałych przy życiu, wróciło na francuskim statku, przywiozło ze sobą zarazki ospy i gruźlicy, które w krótkim czasie zdziesiątkowały mieszkań­ ców tak, że łączność pomiędzy dawnymi i nowszymi czasami zo­ stała zupełnie zerwana. Tajemnica Wyspy Wielkanocnej pogłębiła się jeszcze gdy w r. 1864 dotarli tam pierwsi francuscy katoliccy misjonarze. Na pytania o pochodzeniu tajemniczych posągów dostawali tylko nie­ jasne odpowiedzi, świadczące o bardzo słabej tradycji wiążącej ich z przeszłością. Obecna nędza i nieświadomość tubylców pod­ kreśliła jeszcze zagadkę minionej cywilizacji, której niemymi świadkami zostały tylko olbrzymie posągi, mauzolea i inne piękne zabytki. W tedy ludzie nauki rozpoczęli badania. Ale jak dotąd nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, kto i kiedy stworzył te zabytki, jaki potężny lud zamieszkiwał dawniej wyspę i co lak nagle prze­ rwało prace zakrojone na lak wielką skałę? Symbolem tajemnicy są posągi i one to uczyniły wyspę sła­ wną na całym świecie. Lecz może jeszcze bardziej zagadkowe są drewniane tabliczki, pokryte drobnymi wycinanymi znakami, zna­ lezione u tubylców w polowie zeszłego wieku. Powstaje pytanie czy są to hieroglify, które zawierają opisy przeszłości? Wszystkie próby rozszyfrowania tych znaków zawodzą. Parę lat temu węgierski ję­ zykoznawca odkrył pewne podobieńslwo pomiędzy tymi znakami a nieodczytanymi jeszcze hieroglifami, pochodzącymi z doliny Indu 7 7 T �382 sprzed 5 tysięcy lat. Gdyby rzeczywiście oba pisma były spokre­ wnione, nowe światło padłoby na mroczną przeszłość Pacyfiku. Rządy francuski i belgijski zorganizowały ekspedycję nau­ kową na Wyspę Wielkanocną i po śmierci pierwszego jej kierow­ nika autor zajął to stanowisko. Opisuje on swoje pierwsze wraże­ nia gdy statek zarzucił kotwicę w stolicy wyspy, która przypom­ niała mu żywo rybackie wioski na wybrzeżach Bałtyku. Z waha­ niem używa słowa «tubylcy*, gdyż od pierwszego wejrzenia nie miał wątpliwości, że w ich żyłach płynie krew Europejczyków. Je­ dni wyglądali na Francuzów, inni na mieszkańców Hamburga lub Londynu, lecz zarazem było coś egzotycznego w tych postaciach 0 czarnych, kędzierzawych włosach, żywych oczach i wysokich czołach. Późniejsze badania wykazały, że tylko jedna trzecia obec­ nych mieszkańców może się р« г.сл\ cić polinezyjskim pochodze­ niem i to nie zawsze stwierdzonym. Należy stanowczo, według autora, rozwiać teorię, jakoby obecni mieszkańcy byli zdegenerowani i nie mieli nic wspólnego z ludem, który rzeźbił posągi i rytowal tabliczki, — przeciwnie są oni nawet pod pewnym wzglę­ dem zdolni. W ciągu 6 miesięcy spędzonych na wyspie autor po­ dziwiał ich niezwykłe zdolności asymilowania i polem dostoso­ wywania zdobytych wiadomości do zmiennego trybu życia, jest to jeden z czynników, dla których stara kultura szybko zanika. Cho­ ciaż są oni najbardziej odosobnionymi ludźmi na świecie, miesz­ kańcy Wyspy Wielkanocnej wciąż poszukują nowych pojęć, no­ wych zwyczajów, ale także i nowych występków. Gdy tylko się spo­ strzegli, że cudzoziemcy interesują się małymi, rzeźbionymi w drzewie figurkami, które dowodzą wielkiego artyzmu przodków, 1 płacą za nie mydłem lub ubraniem, zaczęli podrabiać je setkami bardzo niedbale, twierdząc, że to zupełnie wystarcza, gdyż i tak otrzymają swoją zapłatę, a o to tylko im chodzi. Ten instynkt han­ dlowy przyczynił się do utrzymania przy życiu kilku starożytnych przemysłów. Poza tym są oni nadzwyczaj sprytnymi złodziejami, tak na mniejszą jak na większą skale. Rząd angielski, który wy­ dzierżawi! od Chile wyspę dla hodowli owiec, ma z tym złodziej­ stwem nieustanne kłopoty, a taka jest solidarność rodowa, że o wykryciu złodzieja nie ma mowy. Obok lego jest to lud spokojny, Э �383' żyjący z płodów ziemi bujnie rosnących na żyznej wulkanicznej glebie. Nie mogą jedynie wyprodukować ani mydła, ani ubrania. Chociaż nie można zdobyć żadnych danych co do przeszłości tego ludu, folklor jest tu bogaty. Legendy i opowieści wspominają tu o ludożerstwie. Nie odkryto jednakże nic, co by świadczyło o kul­ turze wcześniejszej niż polinezyjska, język jest czysto polinezyj­ ski, bez żadnych domieszek. Zwalczając teorię, że wyspa jest pozostałością jakiegoś za­ ginionego kontynentu, autor stwierdza, że ma ona wyraźne pocho­ dzenie wulkaniczne i to nie zbyt dawne. Co prawda, wybrzeża jej są stale zmywane falami oceanu i nawet w ostatnich dziesiątkach lat, dzięki temu podmywaniu kilka posągów, które stały na wy­ sokiej skale, wpadły do .mnr.ia . },ąci-gdyby ten napór był rzeczy­ wiście tak silny, to świątynie wzniesione na samym wybrzeżu nie byłyby się doczekały czasów dzisiejszych. Utrzymywała się też le­ genda o triumfalnej drodze, wiodącej w ocean, do, być może, ukry­ tych tam wspaniałych zamków (Atlantyda), przy bliższym bada­ niu okazało się jednak, że jest to szeroka struga lawy, która wpły­ nęła do morza. Te wszystkie legendy nie znalazły naukowego* potwierdzenia. Tajemniczym pozostaje nadal fakt, że tak ma­ leńka wysepka jest pokryta wielkimi posągami, z których nie­ jedne mają 30 do 40 stóp wysokości i ważą po kilka ton. Mimo całego swego sceptycyzmu autor przyznaje, że gdy je po raz pierw­ szy zobaczy], opanowało go uczucie bezbrzeżnego zachwytu i zdzi­ wienia. Mało jest widoków na świecie, mówi, robiących większe wrażenie niż widok, można by powiedzieć, kamieniołomu posą­ gów na stokach wulkanu Ranoraraku. Miejsce o nastroju złowro­ gim. Na poły skruszały wulkan, olbrzymie skały wznoszące się wprost z morza, ponad nimi śliczne zielone pastwiska, a blisko wulkanu, jakby strzegąca kamieniołomu cała armia olbrzymich kamiennych posągów, rozrzuconych w malowniczym nieładzie. Większość ich stoi dumnie, inne są częściowo za'sypane usuwa­ jącym się gruntem. Widoczne są tylko głowy jakby jakiegoś prze­ klętego ludu, żywcem zakopanego przez lotne piaski. Za rzędami stojących posągów, na stokach wulkanu jest 150 posągów niewy­ kończonych. Gdziekolwiek rzucić okiem, wszędzie wzrok spoczywa �384 na niewykończonych rzeźbach. Górskim wyniosłościom nadano ludzkie kształty. Otworzono jaskinie, w których spoczywają po­ sągi, jak średniowieczne sarkofagi w kryptach katedralnych. Dłuto artystów w gorączce wykorzystania miękkiego, górskiego «tufu» nie oszczędziło prawie żadnego miejsca. Jest coś niesamowitego w tym opuszczonym warsztacie pracy z rozrzuconymi nieżywymi olbrzy­ mami. Na każdym kroku przechodzień potyka się o zniszczone ka­ mienne młoty. Wydaje się, że robotnicy opuścili kamieniołomy na święto tylko, jakby mieli jutro powrócić do pracy. Zdaniem autora najbardziej zagadkowym jest problem nagłego przerwania tak gi­ gantycznej pracy. Nasuwa się natychmiast myśl jakiejś nieprze­ widzianej katastrofy, jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, które nagle zburzyło pracowite życie mieszkańców. W umysłach tubyl­ ców utrzymuje się przekonanie, że przyczyną tego były czary. Istnieją legendy na ten temat. Autor wątpi w możliwość rozświe­ tlenia kiedykolwiek tej tajemnicy. Niewykończone posągi są ol­ brzymie, jeden ma 60 stóp wysokości. Niektóre umieszczone były w takich miejscach, skąd niemożliwością było je wydobyć. A może te olbrzymy miały na zawsze pozostać w swych grobach? Dwa są rodzaje posągów: jedne, które jeszcze stoją przy kra­ terze lub u stóp wulkanu Ranoraraku, i te, które wznosiły się na «ahu» czyli cmentarzu. Chociaż jedne i drugie są wykonane z tego samego kamienia i mają ten sam typ, warto jednakże podkreślić pewne różnice. Cmentarzyska znajdowały się w określonych od­ stępach wzdłuż wybrzeży, okalając wyspę. Były to olbrzymie bu­ dowle o dziwnym planie. Niekształtne w zasadzie kupy kamieni tych wielkich mauzoleów nabrały pewnych form przez okalający je mur, zwrócony zawsze frontem do morza, zbudowany z regu­ larnych bloków skalnych, starannie dopasowanych i pięknie wy­ gładzonych. Za tymi murami jest równa przestrzeń i skłon zasy­ pany rumowiskiem. Na centralnej części fasady stały rzędy po­ sągów, zwrócone twarzami do wewnątrz, a na skłonie grzebano zmarłych. Posągi te przedstawiają olbrzymie popiersia o nieproporcjonalnie wielkich głowach w stosunku do reszty ciała. Tyl głowy jest zupełnie plaski, co z pionową linią uszu nadaje głowie plaski kształt. Brwi wyraźnie zaznaczone sterczą ponad owalnymi �385 oczodołami. Nos długi, koniec lekko zadarty, szerokie nozdrza, wą­ skie wargi wydęte jakby w pogardliwym uśmiechu, ramiona lekko zgięte, ręce przylegają do piersi, a poniżej brzucha posąg jest ucięty. Tamte posągi, w głębi wyspy, mają te same rysy, lecz bez oczo­ dołów, jak w nowoczesnych rzeźbach, na których jest tylko zarys brwi i spłaszczone policzki. Te posągi są zakończone olbrzymimi kołkami, które były wpuszczane w ziemię. Na innych wyspach Polinezji znajdują się podobne posągi i mauzolea, lecz Wyspy Wielkanocne należy postawić na pierw­ szym miejscu co do ilości jak i wielkości. Na wyspie znajdują się posągi wszędzie, nawet w miejscach prawie niedostępnych. Nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, w iaki O L <nn«óh Ш7^лги;7ппп X to—П1ЬГ7ЛПП1Й . c i ę ż a r y J ^ J 7 iprltipi J strnny O wyspy na drugą, zważywszy że «tuf», z którego są wykonane, jest stosunkowo miękki, więc łatwo było je uszkodzić lub nawet po­ łamać. Wydaje się to tym bardziej skomplikowane, że wyspa jest zupełnie pozbawiona drzewa i wszelkiego materiału do robienia sznurów. Toteż na te pytania tubylcy odpowiadają: «Król Tuu-koihu, wielki czarownik, poruszał je słowem ust swoich». Jaki jest wiek tych posągów? Niektórzy autorowie twierdzą, że istniały już 1000 lat przed Chrystusem, inni, że 10 tysięcy. Autor jednak, biorąc pod uwagę miękkość kamienia i częste gwałtowne deszcze z jednej strony, a z drugiej ostrość rysów i widoczne jesz­ cze znaki uderzenia młotów uważa, że nie mogą one mieć więcej jak 500 do 600 lat. Niemniej od posągów interesujące są drewniane tabli­ czki, o których była mowa powyżej. Ponieważ wyspa jest bezdrzewna, wykonane one były jedynie z drzewa naniesionego przez fale. Tak zwane «hieroglify» wycinane na nich zębem rekina, są to realistyczne rysunki ludzi, zwierząt itp. i figury geometryczne, wykonane bardzo artystycznie i delikatnie, prawdziwe prymitywne arcydzieła. Pismo biegnie z góry na dół i z dołu do góry, lecz trzeba tabliczkę za każdym razem odwrócić. Niestety teraźniejsi mieszkańcy Wyspy nic o nich powiedzieć nie mogą, tym mniej od­ czytać znaki, twierdzą tylko, że tabliczki są zaczarowane i powo­ dują śmierć. Wszelkie próby odczytania pisma dotychczas zaw'Oi.uii. т. xxxvir 25 �dziły. Autor zbija twierdzenia jakoby te fzw. hieroglify miały j a ­ kikolwiek związek z pismem z doliny Indu i wysuwa nową teorię: tubylcy nazywają tabliczki «kochau rongorongo*, co znaczy «batuta mówcy», wobec tego były one prawdopodobnie jedynie trzy­ mane w reku przez mówcę w czasie jego przemowy; może daw­ niej miały one znaczenie mnemotechniczne, lecz z biegiem czasu zatraciły je, a znaki stały się jedynie ozdobą. Na zakończenie autor dochodzi do następujących wniosków. Wyspa została odkryta przez mieszkańców Polinezji pomiędzy po­ łową X I I a końcem X I I I wieku po Chr. Można to w przybliżeniu ustalić według listy królów, których było 25—30, zaczynając od Hotu-matua, który założył dynastię, i o przybyciu którego zacho­ wały sie dość dokładne i zgodne onowieści 7. ipon « т » : м-;*»™; X t' J <- ił czasu pochodzi kultura innych wysp Polinezji, której tło jest po­ dobne do kultury W yspy Wielkanocnej. Skądże więc pochodzą mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej? Wiele jest podobieństwa między nimi, a innymi ludami Polinezji, o których wiadomo tylko bez wątpienia, że pochodzą z Azji. Mo­ żliwe, że Hotu-matua, odkrywca Wyspy Wielkanocnej, był kró­ lem jakiegoś niezwyciężonego ludu, który na odludnej wyspie zna­ lazł schronienie wraz z resztką swoich poddanych. Te zagadkowe zabytki są świadectwem piękna i wielkości cy­ wilizacji, nie mającej sobie podobnej, a wykazują zarazem żywot­ ność i zuchwałość ludu, który opanował te, jakby się zdawało, najszczęśliwsze kiedyś wyspy świata. T HERBERT W. KRIEGER, «P e o p 1 e s of t h e P h i l i p p i ­ nes*. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 80. Filipińczyk ze swoją drobną budową, niskim wzrostem, zgrab­ nym ciałem i brązową skórą jest członkiem szeroko rozpowszech­ nionej rasy wschodnio-azjalvckiej, zamieszkującej południowe Chiny, półwysep Malajski, Sumatrę, Jawę, Borneo i całą Indo­ nezję. �387 Hiszpanie wkrótce po zdobyciu Filipin podzielili ich ludność na: Negrito (pygmei), Indios i Moros. Indios, lud spokojny, rol­ niczy, pogański, zamieszkiwał wybrzeże i doliny wyspy Luzon i wyspy Yisayan, został wkrótce nawrócony na chrześcijaństwo. Moros, mahometanie, piraci, polujący na niewolników, agresywni, koczownicy, zajęli wyspy Jolo, Mindanao, wybrzeże wyspy Mindoro, Lubang i zatoki Manilskiej. Malajczycy, osobny lud, są bar­ dzo nieliczni na Filipinach, Morowie przyjęli od nich sposób ży­ cia, religię i arabski alfabet. Hiszpanie w roku 1565 nazwali część wysp Indonezyjskich Filipinami, na cześć Filipa I I . Wysp tych jest ogółem 7.083, naj­ większe z nich są Luzon i Mindanao, ogólna liczba mieszkańców wynosi 16,350.000. W roku 1896 wybuchło powstanie przeciwko Hiszpanom i Filipiny przeszły pod panowanie Stanów Zjedno­ czonych, a w r. 1935 Manuel Quezon został naznaczony pierw­ szym prezydentem Filipin; po 10 latach Stany Zjednoczone miały opuścić bazy wojskowe. Filipiny są piątym na świecie producentem złota, eksportują cukier, tytoń, orzechy kokosowe, konopie manilskie, a importują ryż i żywność w ogóle. Rozwijają się ogromnie pod względem eko­ nomicznym, drogi, mosty, porty i środki transportowe są zupeł­ nie zmodernizowane. Flora i fauna Filipin jest zbliżona do azja­ tyckiej, a brak wielkich ssaków , znajdujących się np. na Borneo, dowodzi, że wyspy te nie były połączone z lądem stałym. Ludność zachodnich Filipin, za wyjątkiem Negritos, jest bezsprzecznie mongoloidalna, o brązowej skórze i prostych włosach, na wschodzie zaś są czarni, o szerokich nosach i krętych włosach. Filipiny są jakby podzielone na zachodnie i wschodnie przez góry ciągnące się z północy na południe; góry pochodzenia wulkanicznego, po­ siadające około 20 mniej lub więcej czynnych wulkanów, częste są trzęsienia ziemi. Tajfuny zdarzają się na północnych i central­ nych wyspach, klimat jest podzwrotnikowy, chociaż w górach pół­ nocnego Luzonu mrozy nie należą do rzadkości. Gęstość zaludnie­ nia jest różna: lam gdzie ryż może być uprawiany tylko na te­ renach sztucznie nawadnianych, ludność jest bardzo gęsta, gdyż system nawadniania wymaga współpracy wiełu ludzi, natomiast 7 �w wyżej położonych okolicach ludność jest rzadsza. W ostatnich dziesiątkach lat warunki sanitarne uległy dużej poprawie, znikły prawie zupełnie cholera, ospa i trąd, tak samo śmiertelność dzieci zmniejszyła się z 80% do 60%. Największa z wysp Luzon z wielkim ruchliwym portem Ma­ nilla (623.326 mieszkańców) ma najbardziej mieszaną ludność z powodu dużej ilości cudzoziemców: Chińczyków, Japończyków i Amerykanów. Kolonia hiszpańska jest liczna i zwarta. W typie fizycznym tubylców można odróżnić dużą domieszkę krwi hisz­ pańskiej. Magellan dotarł do wschodnich Filipin w r. 1521, zastał tam już rozwinięty handel, czego dowodem było posiadanie wag, odważników i miar. Za jego pobytu 800 Filipinos przyjęło chrzest. Od tego czasu Manilla stała się centrum handlów уш did Dalekiego Wschodu, tam zawijało wiele statków chińskich i japońskich, przy­ wożąc towary. Dzieło chińskiego autora z r. 1205 zawiera opis Ne­ gritos: «ludzie mali o krętych włosach, którzy budują sobie gnia­ zda na drzewach, z gęstwiny strzelają do przechodniów, wobec czego są niebezpieczni*. Japończycy przyjeżdżali tu głównie szu­ kając starych chińskich waz glinianych. Wpływ religii i kultury mahonietańskiej nie był głęboki, zaznaczył się tylko w udoskona­ leniu broni. Silne natomiast były wpływy pochodzące z Indyj: w języku znajduje się dużo słów mających swe źródło w sanskrycie, system pisania jest podobny do hinduskiego, tak samo sztuka obrabiania metalu, motywy dekoracyjne oparte na kwiecie lotosu i inne zjawiska kulturalne są bezsprzecznie oznakami wpływów hinduskich sprzed 2000 lat. Droga ich może nie była bezpośred­ nia, lecz przeszła przez Borneo i Jawę, gdzie były kolonie hindu­ skich i mahometańskich Malajów. Malajczycy, których należy odróżnić od tzw. rasy malajskiej, pochodzą ze wschodniej Sumatry, założyli oni w r. 1160 miasto Singapore. Wybrzeża cieśniny Malakka są kolebką Malajczyków, stąd rozeszli się na północ, wschód i południe, przyczyną tego było z jednej strony pojawienie się Islamu w XIV wieku, którego misjo­ narzami stali się Malajczycy, z drugiej ścisły ich kontakt z Por­ tugalczykami, którym służyli za tłumaczy. Mowa Malajczyków jest mieszana, znajdują się w niej pierwiastki sanskryckie, arabskie, �389 perskie, hinduskie, portugalskie, holenderskie, angielskie, hiszpań­ skie i chińskie. Jest około 5 mil. Malajczyków, żyjących w Indiach Wschodnich. Filipińczycy, z wyjątkiem odłamu Moros, żyjących na wyspach Sulu, są rasowo i geograficznie Indonezyjczykami, nie zaś Malajczykami. Nazwa Moros pochodzi od Hiszpanów, którzy walcząc z wpły­ wami mahometańskimi w Hiszpanii i Marokku spotkali się z tymi samymi przeciwnikami na wyspach Filipińskich i nadali im to samo miano. Historia i narodow ość Moros pochodzi od czasów Abu Hakr, mahometanina, urodzonego w Mecce w V w. Założył on now e królestwo, budował meczety, zaprowadził Koran, język arabski i mahampianiłm borHgn—y/czcśni^ posiadali oni prawo, rząd, alfabet i system wykształcenia. Z zawodu rybacy, równie sprawni na lądzie jak na morzu, budowali łodzie, którymi w dalekie strony wywozili perły, zamieniając je na inne towary. Dzięki tym podró­ żom zdobyli rozległą wiedzę, którą wykorzystali do budowania fortec i sporządzania broni palnej, podbijając pogańskich sąsia­ dów. Nie tylko mosiężna armata, ale i proch były dumą zawsze gotowych do walki wojowników, toteż piraci zostali wytępieni do­ piero w polowie XIX wieku. r ? Negritos uchodzą za najdawniejszych mieszkańców Filipin, wliczając do nich wszystkie grupy posiadające przymieszkę ich krwi, liczba ich nie przekracza 30 tys. Charakteryzuje ich mały wzrost (przeciętnie poniżej 145 cm), kręte włosy, czarna skóra i n i ­ ski stopień kultury. Z ludami Melanezji łączy ich czarna skóra, gdyż posiadają szerokie głowy w przeciwieństwie do Negritos afry­ kańskich. Zamieszkują oni zalesione górskie tereny, rozrzucone i niedostępne, najliczniejsi są oni na wyspie Luzon, gdzie też k u l ­ turalnie stoją najwyżej. Żyją przeważnie w stałych, samowystar­ czalnych grupach spokrewnionych rodzin, dzieląc czas pomiędzy polowanie, uprawę kukurydzy, tytoniu i jarzyn, zbierając płody leśne, które im służą jako towar wymienny z ludami wybrzeży. Język ich jest mieszany, posiada zawsze domieszkę sąsiedniego. Najniżej stojące grupy żywią się bananami, orzechami kokoso­ wymi, wężami i krokodylami. Rzadko kiedy potrafią coś porząd­ nie uprawiać, gdyż będąc ludem wędrownym nie chcą się na jea- �ш nvm miejscu doczekiwać zbiorów. Poza psami nie hodują żadnych zwierzą! domowych. Domy ich są to budowle wzniesione na pa­ lach, na których ułożone są gałęzie i rodzaj strzechy, ścian bocz­ nych nie ma, maty służą za posłania. Utrzymują ogniska dla cie­ pła i ochrony przed owadami, często śpią w gorącym popiele tych ognisk; stąd noszą na sobie ślady oparzeń. Do krzesania ognia uży­ wają rodzaju piły wykonanej z bambusu. Gotują jedzenie w wy­ drążonych łodygach bambusu, które w ogóle służą jako wszelkiego rodzaju naczynia. Nędzne odzienie wyrabiają z wewnętrznej czę­ ści kory palmowej. Jedyną słabą oznaką sztuki są skromne ozdoby na naczyniach. Ciała zdobią bliznami powstałymi od na­ cięć skórv bambusowymi nożami, na nogach noszą obrączki z ple­ cionej świńskiej sierści. Ostrzą sobie zęby. Bronią są łuki i za­ trute strzały, a także siekiery do odrąbywania, głów ludzkich, któ­ rych poszukują. Wielożeńslwo jak i rozwody nie istnieją wśród nich zupełnie. Religijnych ceremonii podobno nie posiadają, jak też nie wierzą w czary, można powiedzieć, że są realistami. Bam­ bus jest używany do wszelkiego rodzaju wyrobów, począwszy od mostów aż do instrumentów muzycznych, tak samo łyko palmy «rartan» służy do wszelkich wiązań i zastępuje gwoździe. Typo­ wym dla Filipińczyków jest dom budowany na palach mający tylko dach, służy on jednej lub kilku rodzinom, czasami całej wsi. Igoroci z okolic górskich żyją w gęsto zabudowanych miastach lub wsiach. Niezbędnymi budynkami wtedy są: 1. kamienny dziedzi­ niec, gdzie odbywają się narady starszych, 2. niski, długi budy­ nek, którego jedna część służy jako sala narad w porze deszczo­ wej, druga do narad tajnych i jako cmentarz dla głów ludzkich zdobytych na wojnach; 3. niski, długi budynek, gdzie dziewczęta muszą zawsze nocować i 4. taki sam budynek dla chłopców, nie­ żonatych mężczyzn i wdowców. Wszystkie te zabudowania są oto­ czone częstokołem, na którego pale przy odpowiedniej ceremonii wbijają głowy swych ofiar, na czas dłuższy lub krótszy zależnie od stanowiska tak ofiary jak i zabójcy. Broń ich jest bardzo pry­ mitywna. Najbardziej rozpowszechniony jest łuk i zatrute strzały, których koniec odpada i pozostaje w ranie, powodując szybką śmierć. Najsilniejszą trucizną jest sok z drzewa «upas», używane �391 są także sfermentowane liście ananasu i jad niektórych zwierząt. Poza tym posługują się bronią rzutową, oraz wszelkiego rodzaju bumerangami i dzidami. Znają także wiatrówki sporządzone z bambusu, z których strzały są wyrzucane za pomocą silnego dmuchnięcia; do obrony używają drewnianych tarcz. Filipińczycy odżywiają się przeważnie ryżem, kukurydzą i słodkimi ziemniakami, uprawiają też trzcinę cukrową, tytoń, ba­ nany i jarzyny. Wiele bardzo jest drzew o jadalnych owocach, lecz niektóre z nich, jak np. doskonałe «mango» jest tak delikatne, że nie nadaje się zupełnie na eksport. Łowy dostarczają im zwie­ rzyny, chociaż mięsa jedzą mało, więcej natomiast ryb. Mleko «carabao» bardzo tłuste używane jest tylko dla dzieci i jako lekar­ stwo. Wyrabiają winu ż. »Окц"раГш, racząc się nim tylko w czasie jakichś uroczystości i to umiarkowanie. Bardzo zajmujący jest problem językowy, gdyż na wyspach Filipińskich istnieje 87 różnych narzeczy, z których każdy posiada własne słownictwo i mniej lub więcej bogatą literaturę. Niewąt­ pliwie niedostępność okolic górskich i brak komunikacji przyczy­ niły się do rozwoju zupełnie odmiennych narzeczy. Pomimo ze­ wnętrznych pozorów okazało się, że są one gramatycznie podobne nie tylko pomiędzy sobą, ale i do narzeczy używanych na Borneo, Celebes i w ogóle w Indonezji, mają więc to samo źródło języ­ kowe. Gdy Hiszpanie przybyli na Filipiny, zastali tam już pismo «syllabary», obecnie nawet do pisania w narzeczach używany jest alfabet arabski. Literaturę stanowią wiersze, pieśni, genealogie i opisy czynów przodków. Większość wykształconych Filipińczy­ ków zna język hiszpański i własne narzecze, chociaż angielski jest językiem oficjalnym i szkolnym, hiszpański jest popularniejszy. W prymitywnym filipińskim społeczeństwie najmniejszą jed­ nostką administracyjną jest wieś «barrio», składa się ona z 10 do 1.000 domów. Jedna wieś jest zwykle oddzielona od drugiej po­ lami ryżowymi. Mieszkańcy sąsiedniej wsi są uważani za cudzo­ ziemców i często stan wojenny pomiędzy nimi jest nieustanny. .Za krzywdę wyrządzoną jednostce mści się cała wieś. «I)ato» — szef bania jest wybierany na podstawie osobistych zalet lub ma­ jątku. Organizacja jest feodalna; społeczeństwo dzieli się na cztery �klasy: dato — najwyższy stopień, do drugiej należą ci, co nie płacą; dato podatków, lecz służą jako wioślarze lub wojownicy; trzecia klasa składa się z wyzwolonych niewolników, którzy muszą speł­ niać cięższe prace niż wolno-urodzenj i ostatni wreszcie, niewol­ nicy. Ci pochodzili z jeńców wojennych, którym darowano życie, lub dostawali się do niewoli na skutek długów, np. umierająca z głodu rodzina dostawała trochę niełuskanego ryżu jako pożyczkę od bogatego sąsiada, nie mogąc długu spłacić z powodu narasta­ jących procentów stawała się niewolnikami, co przechodziło na dzieci. Obchodzono się jednak dobrze z tymi niewolnikami, zali­ czając ich ostatecznie do członków rodziny. Jednym z powodów nieustannych wojen jest cześć, jaką by­ wają utoczeni ci, klóizy mieli powodzenie w bilwach, nazywano ich «mangani» i mieli oni prawo do noszenia specjalnego stroju, którego kolor i okazałość zależne były od ilości zdobytych głów ludzkich. Gdy chodziło więc o zdobycie głowy, nie robiono żad­ nej różnicy pomiędzy wojownikiem a dzieckiem lub starcem. W niektórych okolicach Luzonu przy budowie nowego domu ko­ nieczne były głowy ludzkie, aby zakopywać je pod słupami na szczęście. Obecnie głowy te zastępuje się czerwonymi szmatami. U niektórych szczepów nie można było szczęśliwie rozpocząć sa­ dzenia ryżu bez poprzedniego zdobycia kilku ludzkich głów. Cza­ sami jednak wystarczyło obcięcie uszu ofiary, czasem pęk włosów, którego używano do ozdób. Obecnie jednak zdobycze te zostają za­ stąpione odpowiednią sumą pieniężną. Ludność Filipin jest mniej więcej w 95% chrześcijańska, z nowoczesnymi poglądami na świat, w przeciwieństwie do ho­ lenderskich Indii Wschodnich, gdzie 95% ludności jest wyznania mahometańskiego. Mieszkańcy centralnego Luzonu, wybrzeża i miasta Manilla pierwsi przyjęli katolicyzm. Pomimo jednak 300-letniego wpływu religii i kultury zachodniej zachowało się wiele dawnych wierzeń, jak np. cześć dla duchów przodków, no­ szenie amuletów i czary. Istnieją też legendy odnoszące się do stworzenia świata i człowieka. Wiara w duszę nieśmiertelną jest bardzo dawna, i co za tym idzie, wiara w nagrodę i karę wieczną. Książka wydana w 1942 r. jest bogato ilustrowana fotogra- �393 fiami i zaopatrzona w cztery map*. wykazujące: 1. rozmieszcze­ nie szczepów na wyspach Filipińskich, 2. gęstość zaludnienia w r. 1939, 3. okręgi etniczne na południowo-zachodnim Pacyfiku i 4. mapę językową. 7 n JOHANNES MARINGER, «M e n s с h e n o p f e r i m B e s t a t u n g s b r a u c h A l t e e u r o p a s » . Anthropos 1942—1945, str. 1—113. , \\ Johannes Maringer w swojej ciekawej i bardzo potrzebnej pracy pt. «Menschenopter im bestattungsbrauch Alteeuropas» (An­ thropos, rok 1942—45, str. 1—113) podjął się przedstawienia cało­ kształtu wiadomości, które jak dotychczas przeważnie były oma­ wiane i dyskutowane w najrozmaitszym związku. Uwzględniając wyniki prehistorii, wiadomości przekazane nam przez historyków starożytnych, dawne legendy (przede wszystkim starogermańskie) ild. zobrazował autor właściwie cały problem z podkreślenia godną na ogół wstrzemięźliwością w wy­ ciąganiu wniosków niedostatecznie opartych na znanym w tej chwili materiale źródłowym. Wiadomości dotyczące krajów pozaeuropejskich czy to h i ­ storyczne czy zaczerpnięte z współczesnej etnografii, którymi po­ sługuje się bardzo ostrożnie, służą jako dodatkowe, możliwe do przyjęcia wyjaśnienia w tych wszystkich, dość zresztą licznych wypadkach, dla których nie wystarczają źródła europejskie. Jak wiadomo, niejednokrotnie dyskutowano nad pytaniem, czy jest rzeczą metodycznie właściwą posługiwanie się materia­ łami współczesnej etnografii i wynikami etnologii, zwłaszcza kra­ jów geograficznie odległych, dla wyjaśnienia np. przed - i wczesno historycznych zagadnień europejskich? Tak np. Hans Schreuer opowiada się przeciwko temu w swo­ jej tak nader ciekawej i cennej rozprawie pt. «Das Recht der Toten. Eine germanitische Untersuchung». Rozprawa ta została ogło­ szoną w r. 1916 w Zeitschrift f. vergleichende Rechtswissenschaft 7 7 4 �i posiada bardzo duże znaczenie zarówno dla historyków prawa, kultury, jak i etnologów i socjologów. Wręcz przeciwnego zdania bronił nie mniej poważny badacz Fryderyk Schwenn w pracy «Die Menschenopfer bei den Griechen und Rómern» ogłoszonej w r. 1915 (Religionsgeschichtl. Versuche шгс! Yorarbeilen. Tom 15, Giessen). Uzasadniając swoje odmienne w tym względzie zapatrywa­ nia z Scheuerem powołuje się H. Maringer na zdanie autora ob­ szernej dwutomowej «Nordische Altertumskunde» Sofusa Mullera, która w przekładzie niemieckim ukazała się już w lalach 1897—98. Bez wątpienia mimo całego postępu nauki i dzisiaj jeszcze pozostaje zawsze aktualne zdanie Mullera: «Próba wytłumaczenia jest jedną z głównych dróg archeologii przedhistorycznej. Musimy się często do niej uciekać, gdyż na razie materiał jest pełen luk. Nieodzowną jesl zatem dla wyjaśnienia nieznanych odległych cza­ sów pomoc, jaką może nam dać porównanie z historycznymi i egzotycznymi ludami*. Jak w tylu innych- wypadkach zreszlą i tułaj pytanie nie powinno brzmieć «czy», ale «jak» należy się posługiwać analo­ giami i porównaniami. Za tym opowiedział się także stanowczo, jak się od H. Maringera dowiadujemy, uzasadniając obszernie swoje zdanie ostat­ nio i W. Schmidt w pracy pt. «Vólkerkunde und Urgeschichle in gemeinsamer Arbeit an der Aul'liellung allester Menschheitsgeschichte». Niestety praca ta nie jesl mi dotychczas znaną, ponie­ waż została ogłoszoną w latach 1941 i 1942 w Mitteilungen der Nalurforschenden Gesellschaft w Bernie. Jak wynika z tego, co Maringer przytacza. Schmidt uważa za właściwy następujący sposób postępowania: «Najpierw każda z obu nauk winna ustalić stan faktyczny na swoim własnym gruncie, swoimi środkami i metodami*, następnie zaś: «Każda z nich jeżeli posługuje się materiałem drugiej nauki, powinna zwracać uwagę na oznaczenie jego wieku przez nią ustalonego*. Tych wskazówek p. Maringer siara się przestrzegać w całej swojej pracy. �395 Tytuł pracy «Menschenopfer im Bestattungsbrauch» jak i konsekwentne używanie pierwszego terminu w dalszym ciągu, rodzi jednak pewne wątpliwości. Autor zresztą w tym względzie sam przypomina (sir. 13, n. 14): «Wobec ogólnej niepewności w ustaleniu pojęcia ofiary proponuje Schwenn, by na razie za­ miast o ofiarach z ludzi (Menschenopfer) mówić raczej o rytual­ nym zabójstwie (riluelle Menschenlótung)». Zapewne samego pojęcia ofiary nie można ostatecznie zde­ finiować, chociaż zgodność jest tu znacznie większa, aniżeli np. gdy chodzi o pojęcie religii. Nie możemy w tej chwili naturalnie omawiać tutaj całej problematyki pojęcia ofiary, którą tak obszernie z natury rzeczy zajmuje się historia porównawcza religii. W każdym razie, jeżeli chodzi o ofiary z ludzi, określane jako «Menschenopfer», «sacrifice humaim», «human sacrifice*, to od dość -dawna zacieśnia -się używanie tego terminu. Okazało się to słusznym nic tylko ze względu na potrzeby religioznav>stwa, ale i historii porównawczej prawa. I lak np. Wiktor Calhrein w tak bardzo obszernym dziele pl. «Die Einheit des sittlichen Bewusstseins der Menschheit, eine ethnographische Unlersuchung* (3 tomy, Fryburg w Br. 1914) od­ różnia bardzo dokładnie miedzy «Menschenopfer», a «T6tung von Menschen, die den Yerstorbenen ins Jenseits begleiten sollen». Podobnie ujmuje tę sprawę M. G. Foucart w swojej bardzo ciekawej «Histoire des religions et methode comparative* (2 wyd. Paryż 1912, sir. 376 п.). Groby przedhistoryczne i wczesnohisloryczne nie mogą nam ujawnić motywów tak bardzo ważnych dla ujęcia rzeczywistego znaczenia tych zagadnień ze stanowiska badacza kultury i religii. Również zgoła nie wystarczające są pod tym względem przekazy historyczne autorów starożytnych. Trzeba, jak wiadomo, przyj­ mować bardzo ostrożnie podawane przez nich tłumaczenia tych zjawisk nie tylko, gdy mówią o współczesnych im ludach «barbarzyńskich*, ale i własnej, zwłaszcza odleglejszej przeszłości. Je­ żeli zaś chodzi o najstarsze pomniki literackie, lo wobec licz­ nych przeróbek, jakie one przechodziły przed ostatecznym utrwa- �leniem w piśmie, to nastręczają się innego rodzaju trudności. Nie­ raz jest wątpliwe, a może nawet niemożliwe ustalenie, jakiej epoce należy przypisać zachowane, a interesujące nas szczegóły.. Z reguły trudno się zorientować, czy pewne zwyczaje i praktyki były powszechne, czy też właściwe tylko pewnym kołom społecz­ nym lub stanowiły rzadkie wyjątki. Trzeba przyznać, że autor bierze to wszystko pod rozwagę, wskazując nieraz na nastręczające się badaczowi trudności i wąt­ pliwości, które ostatecznie są niemożliwe do rozwiązania. Ta wspomniana już na wstępie ostrożność w wydawaniu sądów sta­ nowi nietylko bardzo dodatni rys całej pracy, ale budzi równo­ cześnie w czytelniku duże zaufanie do wywodów autora. PizejizysLy ukiad pracy stanowi dalszą bardzo dodatnią jej cechę. Po krótkim, ale pełnym treści wstępie, w którym poruszono ogólnie zagadnienie ofiar z ludzi w starożytności europejskiej, a następnie zagadnienie ofiar w zwyczajach pogrzebowych, oraz po pewnych uwagach natury melodycznej przechodzi autor (sir. 13) do właściwgo tematu. Rozpoczyna od zapoznania nas ze wspólnym pochówkiem mężczyzny z kobietą. Obszernie w tym rozdziale omawia przede wszystkim ofia­ rowanie wdowy. Rozważa cały problem opierając się zrazu wy­ łącznie na prahistorii, a to od młodszej epoki żelaznej począwszy, przechodząc następnie do czasów wczesno-historycznych. Kolejno zapoznajemy się z tym zwyczajem u Słowian, Bałtów, Germa­ nów i in. Nie wiadomo tylko dlaczego cofa nas od str. 27 wstecz i zapoznaje z dawniejszą (przedrzymską) epoką żela.zną (Trako­ wie i Scyci, Grecy i Rzymianie itd.), pniem z epoką brązową, a wreszcie kamienną. Wszystko to doprowadza autora do następujących wniosków (str. 25 i п.): «Zjawisko ofiarowywania wdowy stanowi nieza­ przeczalny fakl w Europie wczesno i przedhistorycznej. W prze­ ciągu półtora tysiąca lat od około r. 1000 przed narodzeniem Chry­ stusa, aż do roku 500 po narodzeniu Chrystusa ten krwawy zwy­ czaj odzwierciedla się w źródłach historycznych, a to: opisach podróży, kronikach, opracowaniach historii, w pieśniach i poda- �397 niach. Znaleziska grobowcowe łych czasów potwierdzają często te świadectwa literackie. Przy tym wykopaliska mogły nam po­ twierdzić istnienie tego zwyczaju w starej Europie poprzez czasy przedrzymskiej epoki żelaznej i brązowej aż do późniejszej młod­ szej epoki kamiennej (spate Jungsteinzeit), a więc w każdym ra­ zie do około 3000 przed narodzeniem Chrystusa. Seria wykopalisk następnie się urywa. Nieliczne podejrzane (co do swojej istoty) znaleziska ze starszej epoki kamiennej mogłyby być zwiastunami późniejszego zwyczaju. Napewno jednak nie pozostają z nim w .związku historycznym*. Na podstawie zarówno materiału wykopaliskowego, jak i przekazów literackich p. Maringer przypuszcza, że zwyczaj zgła­ dzania wdów: «nie był nigdy właściwym zwyczajem ludowym, lecz stanowił zawsze specjalność szlachty, szczególne prawo pew­ nych rodów, lub panów warstwy wojowników (herrische Kriegerschicht)* (str. 56 i str. 109). Niewątpliwie mogło tak być, ale trzeba zaznaczyć, że przed­ stawiony przez autora materiał w tym wypadku nie upoważnia do takiej pewności. Bardzo natomiast słuszną jest uwaga (str. 58): «Jest bez­ względnie błędnym łączenie zabijania wdów — jak i w ogóle ofiary z ludzi — z ludami najniższego rozwoju kulturalnego. Z materiału wypływa raczej jasno, że pojawia się to wszystko dopiero na wyższym stopniu rozwoju kulturalnego. Przełamanie tego zwyczaju następuje później przez potęgę wyższego stopnia uobyczajnienia, ale może bardziej przez zmianę wiary odnoszą­ cej się do śmierci. Musimy przyjąć, że niektóre ludy zwłaszcza klasyczni Grecy i Rzymianie doszli do tego już wcześnie o własnych siłach. Jest jednak wiadome, że dopiero przez potęgę chrześcijań­ stwa zwyczaj ten został przełamany u północnych Germanów, Sło­ wian i Bałtów*. W ustępie następnym (str. 65 do 75) mamy przedstawione ciekawe zagadnienie zaślubin z umarłym. Jak wiadomo np. w Chi­ nach, co prawda w formie niekrwawej, .zwyczaj ten utrzymał się bardzo długo. �398 Pomijając mniej ciekawe opisy (str. 75 do 82) przechodzimy do rozważań na temat mordowania jeńców (Gefangenenopfer). Obszernie zajmuje się nim także H. Pinard de la Boullaye w drugim tomie swego podstawowego dla religioznawstwa dziele pt. «L'elude comparee des Religions» (4 wyd. Paryż 1929). I tak np. (str. 60—61) czytamy: «Jeżeli się chce, to nic łat­ wiejszego, jak sporządzenie obszernej syntezy ofiar z ludzi w ciągu wieków. Ale czyż można tolerować przedstawianie wszelkiego za­ bójstwa człowieka, jako ofiarę z człowieka? Można zabijać swoich bliźnich z powodu apetytu na ludzkie mięso: jest to .kanibalizm, ale nie religia. Można ich zgładzać, jak np. starvch rodziców, zachowując przy tym różne formy, czy to żeby ich uwolnić od niedomagań i cierpień, albo by oswobodzić szczep od zbytecznych gąb: będziemy mieli do czynienia tutaj ze współczuciem, egoizmem albo poli­ tyką. Można ich zabijać celem zapewnienia sobie środka przez straszną, a zatem skuteczniejszą procedurę — przewidywania przy­ szłości, albo zmienienia losu: będą to praktyki wróżbiarskie albo czarodziejskie. Mogłoby to być także religią, gdyby starano się uprzedzić gniew jakiegoś boga, wydzielając mu dobrowolnie jego część. Można zgładzać z powodu żałoby. Jednak lego rodzaju zwy­ czaj obejmuje kilka motywów. Może nim być przesądna obawa celem ułagodzenia cienia .zmarłego, albo także przywiązanie, pra • gnienie zapewnienia mu w przyszłym życiu możliwości prowadze­ nia porządnego życia, wreszcie i dzika zazdrość pragnąca zapobiec, by jego wdowa lub kobiety nic wstąpiły w inne związki. Można także mordować bez wyboru jeńców wojennych, już to z powodu brutalnego uczucia zemsty lub przezorności politycz­ nej, wreszcie z bardzo różnych motywów religijnych. Także i religia może — a ten wypadek szczególnie rzuca się w oczy w starym Meksyku — organizować periodyczne ofiarowa­ nie jeńców, niewolników i dzieci z równoczesnym celem: adoracji, ubłagania, ekspiacji i dziękczynienia. r �399 Czyż naprawdę nie istniałaby jak tylko jedna etykieta dla tak różnych praktyk, które rozpościerają się od rytuału kulinar­ nego, aż do aktu ściśle religijnego? Autor zresztą to wszystko wie, czego dowodem nie tylko wspomniany już cytat zdania Schwenna, ale i niejedna uwaga w dalszym ciągu pracy. Tak np. (str. 58): «Pozostaje jeszcze py­ tanie o ile zgładzanie wdów wolno nam określać, jako ofiarę z l u ­ dzi. Jeżeli la praktyka wypływa z troskliwości o nieboszczyka, bez wątpienia nie należy ona do zakresu religii, lecz do opieki nad zmarłymi, do zwyczajów. Z drugiej strony niejedno wskazuje przy tym na ofiarę. Z pewnością oznacza ona pozbycie się prawdziwej wartości a nawet najwyższej ziemskiej wartości, to jest życia, które •7Asi5«ip »«i«»ezoiie dł-a. bsgcś innego .-Nic jest przecież koniecznym zacieśnianie przy ofierze jej pojęcia do boskiej istoty ze względu na przyjmującego. Sądzę przeciwnie, że można je rozciągać na wszelką islolę ponadludzką. Często zaś nieboszczyk, zwłaszcza bu­ dzący grozę, wydawał się żyjącym, jako istota ponadludzką. Po­ dobnie w czasach brutalnego, despotycznego ducha musiał męż­ czyzna stać ponad kobietą, jako pewnego rodzaju wyższa istota, której cały cel bytu rozpływał się w jej małżonku, jej panu i władcy, jakoby w jej bogu. Wolno nam zatem przy starszej brutalniejszej formie mówić o ofiarowaniu wdowy. Ten charakter ofiarny podkreśla analogia do ofiar zwierzęcych, które występują lakże niekiedy w znalezi­ skach. Zapewne w późniejszej, dobrowolnej formie występują na czoło bardziej osobiste motywy, jako to: pragnienie szczęścia, cza­ sem bohaterska miłość i wierność, ale także pożądanie sławy i ko­ bieca próżność. Mimo to jest faktem niewątpliwym, że w gruncie rzeczy kobieta zostaje poświęconą pożądliwości mężczyzny. Jej samoofiarowanie i jej pędzenie ku śmierci podobne jesl przecież do religijnego obłędu*. Musze powiedzieć, że powyższe tłumaczenie trudno uznać za całkowicie przekonywujące. Materiał najdawniejszy np. jaki nam p. Maringer przedstawia nie uzasadnia podług mego wraże­ nia dostatecznie poglądu, jakoby śmierć wdowy początkowo z re­ guły była przymusowa, a później z reguły dobrowolną. Zresztą �400 nie to jest przecież rzeczą zasadniczą, gdyż w ustalonym pojęciu, ofiara może być zarówno dobrowolną, jak i niedobrowolną. O isto­ cie rzeczy sianowi komu zostaje złożoną. Motyw wierzeniowy sam przez się, do którego należy bezprzecznie dzielenie z nieboszczy­ kiem i pozagrobowego losu nie wystarcza. Naturalnie zdaję sobie sprawę, że ze względu na posiadany materiał postępowanie podług wspomnianych wskazówek Pinarda nastręczałoby wiele i niezwykłych trudności. Naturalnie różne mogą być tego powody, ale szczególnie ze stanowiska wierzeniowego ważnym jest dosyć rozpowszechnione przekonanie, że pomordowani jeńcy będą w życiu pozagrobowym niewolnikami zwycięzców . Taka wiara utrzymuje się bardzo 7 ^AAW^W, ±*)j. u. uv.iiuanuv> puinuLiiv tu. .liitui^ 11111 \1111 lj. .иаил»,^. nam przypomina (str. 83): «Bizantyjczyk Leon Diakon potwierdza to wyraźnie odnośnie Normanów w państwie Wschodnio Rzym­ skim. Ci zwykli podług zwyczaju ojczystego najczęściej zarzynać jeńców wojennych i spalać razem ze swymi zmarłymi. Sami na­ tomiast nie dopuszczali, żeby ich brano do niewoli. Jeżeli nie było już widoków ocalenia, popełniali samobójstwa, gdyż inaczej mu­ sieliby służyć w Hadesie zwycięzcom*. 7 7 Jak już zresztą dawniej wykazał L. Malten w ogłoszonym w r. 1924 Leichenspiel und Totenkult, rzymskie walki gladiato­ rów pozostają długo w związku z obrzędami pogrzebowymi. Bardzo krótko omówiono (str. 86 do 88) zwyczaj składania zbrodniarzy w ofierze. 7 Na podstawie pracy V. Amiry, «Die germanischen Todesstrafen» przypomina autor: «że podług prawa slarofryzyjskiego i dolnosaskiego morderca powinien był zostać pogrzebany pod swoją ofiarą». Dodaje przy tym: «jest rzeczą ciekawą, że takie samo po­ stanowienie znajduje się także w jednym prawie starochińskim». Zupełnie przekonywującym jest zapatrywanie p. Maringera (str. 86—88): «ale bez wątpienia w tym rodzaju kary tkwi jeszcze głębszy sens wierzeniowy. Nie wystarczało samo przez się, że morderca płacił życiem za życie, lecz równocześnie miał przez pochowanie ze swoją ofiarą stać się jej niewolnikiem w życiu �401 przyszłym. Ten los oznacza sam przez się najgorszą karę, ponie­ waż wydawał mordercę nieuniknionej zemście swej ofiary*/ Sądzę, że tym bardziej taki pogląd możemy przyjąć, ponie­ waż sakralny charakter kary śmierci nie ulega już dzisiaj wątpli­ wości, co zresztą łączy się z sakralnym charakterem prawa starogermańskiego. Odnośnie tej communis opinio, o której autor nie wspo­ mina, posiadającej obszerną literaturę, czytamy np. u SchróderaKunssberga, «Lehrbuch der Deutschen Rechtsgeschichte* (Berlin— Lipsk 1932), str. 826: «Zbrodniarz przekonany i znajdujący się w ręku sędziego, stawał się co do swego życia łupem bogów i był przeznaczony na śmierć ofiarną z ręki kapłana lub przez wydanie —~ i .1JAU11A AAclllAA _ T~.l V. 1 UCLiiitAlY •• , W 1, VAUAV 4. LŁAAY ЛЛ U l U ^ U \ 1— lAA^, I l l U ^ l ~ł„.i I I J l i u V I L l ł v. nany, dopóki bóstwo zapytane o swoją wolę nie oświadczyło, że ofiara jest mu miłą». Dosyć długo nie umiano sobie w ogóle wyobrazić kary śmierci o' charakterze niesakralnym. Świadczy o tym np. prawo nordyckie epoki frankońskiej w przeciwieństwie zresztą do po­ łudniowo germańskiego. Ponieważ dawna forma wykonywania wyroków przez skła­ danie zbrodniarza bóstwu na ofiarę, nie była po przyjęciu chrze­ ścijaństwa do utrzymania, porzucono w ogóle karę śmierci, zastę­ pując ją niedającym się odkupić wyjęciem z pod ochrony prawnej. W bardzo jasny i wyczerpujący sposób (str. 107 do 112) poprzedzony krótkim zestawieniem równoległych zwyczajów poza europejskich (sir. 102 do 107), streszcza i ujmuje p. Maringer wy­ niki swej pracy. Sam zwyczaj określa jako globalny (sir. 102), chociaż bynajmniej nie powszechny. Poza Europą, w której jest on szeroko przyjęty, istnieje i w innych częściach świata. U niektórych ludów, jak np. Greków i Rzymian (np. zgładzanie wdów) zanika on bardzo wcześnie, u innych ludów europejskich trwa dłużej, a nawet bardzo długo, ho aż do wieku XIV. W Chinach istnieje ten zwyczaj do końca X V I I wieku, jeszcze dłużej w Korei, Indiach, Japonii itd. Przy­ pominam harakiri marszałka Nogi na grobie cesarza Mutsuhhy. W Mezopotamii starożytne wykopaliska w summeryjskim Lud. T. X X X V I I 2) �402 Ur i Kisz ujawniły nam, jak liczne rzesze (do 74 osób) towarzy­ szyły niekiedy królom w zaświaty, zabezpieczając im tam na­ leżny tryb życia. Najstarszy z tych grobów pochodzi z około roku 3300 przed narodzeniem Chrystusa. Z opanowaniem kraju przez Semitów zwyczaj ten nagle ustaje. Babilończycy i Asyryjczycy nie znają go, chociaż poza tym szalują niekiedy bardzo szczodrze ofiarami z ludzi na cześć bogów. Wreszcie silnie podkreśla autor ponow nie (str. 109), że po­ czątku tego zwyczaju nie należy szukać na niższych stopniach roz­ woju kulturalnego, lecz przeciwnie, na wyższych. Jego zaś za­ nik zależy przede wszystkim od zmiany pojęć o życiu pozagrobo­ wym, które, możemy jeszcze dodać, pociąga za sobą i zmianę pojęć ? Kończąc moje uwagi nad pracą p. Maringera muszę jeszcze raz podkreślić bogactwo jej materiału informacyjnego, ostrożność w formułowaniu sądu i jasność wykładu. Posiada ona poważną w artość nie tylko dla etnologów, ale i dla historyków religii i prawa. •. г u IŁ r Leon Hawan «D i e S a m m 1 u n g В a r b i i t a 1 i e n i s с li e г V o 1 к sl i e d e r » . Von Vittorio Santoli, Florenz. Zeitschrift fur Volkskunde, 48 Jhrg., 1939, Neue Folgę, Bd. X. Berlin 1939—40. Autor, który od 1927 r. współpracuje z Barbim nad przygo­ towaniem wydania «Zbioru pieśni ludowwch M. Barbiego», po­ daje historię powstania tego zbioru, jego zawartość, osiągnięte re­ zultaty i problemy, które przy układaniu zbioru się wyłoniły lub silnie zarysowały. Początki tego zbioru pieśni, który dziś stanowi zasadniczą część włoskiego skarbca poezji ludowej, sięgają swymi początkami r. 1887. Urodzony w Sambuco, w górach Pistojezji, gdzie bardzo żywa jest wymiana między półn. Włochami i Toskaną, położył Barbi przede w'szystkim nacisk na badanie tych okolic. Już w roku 1895 mógł dać nie tylko krytyczny opis ludowej poezji tego terenu, �403 ale także poruszyć szereg podstawowych zagadnień odnoszących się do historii poezji ludowej we Włoszech. Przekonany o koniecz­ ności zbierania jak najliczniejszych wersji, rozszerza teren zbie­ ractwa daleko poza Toskanę, chociaż zbiór swój nazywa stale «zbiorem pistojezyjskich pieśni, nawet jeszcze w rozprawie «О h i ­ storii poezji ludowej we W łoszech», w której porusza w orygi­ nalny sposób główne zagadnienia poezji ludowej, jakie nasunęły się krytycznemu oku badacza w 30 lat po ukazaniu się prac N i ­ gry i D. Ancony. Jakkolwiek Zbiór Barbiego jest rezultatem 50letniej pracy zbierackiej w Toskanie, zawiera on także cenny ma­ teriał z wielu innych okolic, szczególnie z Friaulu i Emilii. Jest od­ biciem nie tylko toskańskiej, ale także — jakkolwiek mniej wy­ raźnym — tradycyj większej części Włoch. T Fakt, ze w Zbiorze Uarmego i oskana jest najsiiniej repre­ zentowana, jest raczej dodatnim momentem, gdyż w ludowej l i ­ teraturze Toskana zajmuje centralne miejsce. Różne rodzaje poe­ zji, jak np. tzw. «Rispotto» powstały tamże i dopiero stamtąd roz­ powszechniły się w środkowych, północnych, a także południowych Włoszech. Tu też jest bardzo żywe «stornello», najkrótsza i naj­ młodsza forma jednostrofowej pieśni lirycznej. W Toskanie zbie­ gają się inne, poważne formy poezji, jak: epiczno-liryczne pieśni typu francuskiego, powtarzające się pieśni (iteratywne) i «vilotta». Toskana jest kolebką «cantari», których zależność od ustnej tradycji z jednej, a wpływ na ustną tradycję z drugiej strony, pozostawia jeszcze temat do badań. Gdy w r. 1927 Barbi zdecydował się przy pomocy Santoliego rozpocząć publikowanie swego zbioru i podjął przerwaną przez wojnę działalność zbieracką, rezultaty były bardzo pokaźne. To dowodzi, że zawsze jeszcze można dużo zebrać, jeśli się metody­ cznie i wytrwale postępuje. Jednym z najważniejszych rezultatów, do których doszedł Barbi, jest stwierdzenie, że owe liryczno-epiczne pieśni, które do­ tychczas uważano za wyłącznie albo prawie wyłącznie właściwe dla północnych terenów, występują także i w Toskanie. Tym sa­ mym upadła granica południowego rozprzestrzenienia epiczno-lirycznej pieśni typu francuskiego, przeprowadzona analogicznie do 26* �404 granicy między gallo-italskimi a toskańskimi narzeczami. Tym sposobem poezja ludowa została uwolniona z ciasnego kręgu za­ leżności od narzeczy. Jej zasięgi wybiegają poza granice językowe i etniczne. Zbiór Barbiego zawiera pieśni opowiadające, których naj­ bardziej tradycyjną formą, a zarazem najpiękniejszą, jest pieśń epiczno-liryczna pochodzenia francuskiego. Należy przyjąć jako pewnik, że powstała ona nie wcześniej, jak w XV w. Dotychczas wiązano ją z północnymi Włochami, w rzeczywistości jednak za­ domowiła się ona od przeszło 4-ch wieków w Toskanie i tam jest również rozpowszechniona — jakkolwiek w znacznie mniejszej mierze, — na południu i na wyspach. Przeprowadzane badania nad formami metrycznymi różnych rodzajów tej pieśni wyjaśnią zagadnienie jej migracji. Przeprowadza się drogą starannej ana­ lizy bogatego materiału badania nad genezą, rozprzestrzenieniem i żywotnością innych pieśni oraz nad formą lirycznego strombotto. Trzecią grupą prawdziwie tradycyjnego rodzaju są pieśni wy­ liczające i powtarzające się (iteratywne). Dziś często fragmenta­ ryczne i na najniższy stopień zesunięte, tak, że służą dzieciom do zabaw, były one w zasadzie przez zbieraczy zapoznane i szerego­ wane między rymy dziecięce, pieśni liryczne lub opowiadające. Jest zasługą Barbiego. że podniósł znaczenie tego rodzaju pieśni i poświęcił im uwagę, na jaką zasługują. Pieśni te mają odległą tradycję. Np. spór między matką a córką o wybór męża sięga nie­ przerwaną tradycją w średniowiecze. Największą i najcenniejszą część Zbioru Barbiego stanowią epiczno-liryczne pieśni, rispetti i stornelli oraz pieśni wyliczające i iteratywne. Obok nich. jako u ludu najwięcej rozpowszechnione, należy postawić rymy łańcuszkowe, rodzaj, który oprócz dowcipnych i żartobliwych zszeregowań słów dla dorosłych, stanowi większą część właściwych pieśni dziecięcych. I tutaj zebrał Barbi teksty, sięgające również kilku stuleci wstecz. Wystarczy wspomnieć «uno, duo, tres», pieśni występujące już w w. XV, których Barbi zebrał 64 wersje. Niemniej uwagi, jak tym trzem wielkim grupom śpiewanej poezji i rymom łańcuszkowym, poświęcił Barbi nawpół ludowej �405 poezji, czyli lz\v. poezji mieszanej tradycji (tj. ustnej, rękopiśmien­ nej i drukowanej). Oprócz materiałów przekazywanych ustnie, zebrano tu teksty pisane i drukowane w dawnych i nowszych cza­ sach. Ze względu na małą troskę, jaką poświęcano przechowy­ waniu ludowych książeczek i ulotek, niewiele się z nich docho­ wało. Materiał ten jest bardzo ciekawy także dla filologów. Nie­ które przykłady z tej grupy wchodzą również w dziedzinę zwy­ czajów i obyczajów. Zbiór Barbiego zawiera wreszcie liczne zagadki i przysło­ wia. Badania porównawcze nad przysłowiami mogą rzucić światło na niektóre dziedziny kultury duchowej. Zagadki, które dzisiaj cip w ł a t n n ć p i t i rtvipri а кшЛук bvlv ro/rvvvka ctprczvph 7 я - slugują jako małe, ale ciekawe świadectwa historyczne na szczegółowsze badania, niż dotychczasowe. Gdy zbiór Barbiego zostanie w całości opublikowany, da ja­ sny obraz historii wielkich prądów poezji ludowej we Włoszech i tradycji poszczególnych pieśni, dla badaczy zaś w innych kra­ jach będzie niewątpliwie cennym przyczynkiem dla studiów po­ równawczych. „ G. rrenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b022e84071ecaee4a1bf9476138161.pdf bf8a189ded14c74386c96ff7711001fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4379 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.101 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za okres I-III. I A 1964 Wystawa podlaskich dywanów zjazdy dwuosnowowych, zorganizowana W lutym odbył się w Skoczowie przez Muzeum w Białymstoku ze zjazd t w ó r c ó w ludowych regionu zbiorów w ł a s n y c h , czynna była w cieszyńskiego, zorganizowany przez styczniu w Łodzi. miejscowy Klub Propozycji i Sko­ * czowskie Zakłady Filcowe. Uczest­ niczyło w nim ponad 80 t w ó r c ó w oraz wielu działaczy regionalnych. Muzeum Wojewódzkie w L u b l i ­ nie zorganizowało z okazji 20-lecia Polski Ludowej i Roku Ziemi L u ­ Wystawy belskiej objazdową w y s t a w ę sztuki Na terenie woj. łódzkiego zor­ ludowej, przeznaczoną dla Ziem ganizowany został z inicjatywy Zachodnich. Wystawa zawiera WRN wielki konkurs sztuki ludo­ przeszło 300 eksponatów z dziedzi­ wej z okazji 20-lecia Polski Ludo­ ny tkactwa, s t r o j ó w ludowych, wej. W konkursie, przeprowadzo­ zdobnictwa wnętrza, rzeźby i cera­ nym w poszczególnych powiatach miki. Pierwsza ekspozycja wysta­ przez prezydia P R N i muzea tere­ wy odbyła się w lutym w Racibo­ nowe, uczestniczyli twórcy ze rzu. wszystkich r e g i o n ó w znajdujących * się na terenie w o j e w ó d z t w a . Ter­ min nadsyłania e k s p o n a t ó w upłynął C P L i A urządziła w lutym wy­ z końcem marca. Eksponaty w y r ó ż ­ s t a w ę swych w y r o b ó w w katowic­ nione na konkursach powiatowych kim Pałacu Młodzieży. Przeważają­ zakwalifikowane zostaną na wy­ cą ilość eksponatów stanowiły wy­ stawę wojewódzką. roby artystów i rzemieślników l u ­ dowych, pochodzące z różnych re­ * gionów. W y s t a w ę rzeźb Zygmunta S k r ę * towicza (ze wsi Worowo, pow. Ł o ­ bez, woj. Szczecin) zorganizowały Wystawa prac tkaczki i hafciarki w styczniu Towarzystwo Przyjaciół warmińskiej Józefy Izdebskiej Sztuk Pięknych i C P L i A w war­ otwarta była w P D K w Elblągu w szawskim salonie wystawowym marcu. Wśród eksponatów wysta­ Towarzystwa. Katalog wystawy wy zwracał u w a g ę kobiecy strój wydany przez C P L i A , w formie warmiński oraz dekoracyjne maty składanki z wkładką, zawiera krót­ ze s ł o m y i trzciny. Po objeździe kie noty — biograficzną oraz i n ­ Powiśla i Wybrzeża wystawa ma formującą o charakterze t w ó r c z o ś ­ być przeniesiona do domu Izdeb­ ci Skrętowicza i 2 fotografie. skiej w Jodłowniku, gdzie C P L i A projektuje urządzenie stałej wysta­ * wy żuławskiej sztuki ludowej. Z końcem ubiegłego i w począt­ ku br. Muzeum w Łęczycy zorgani­ * zowało objazdową w y s t a w ę sztuki ludowej ze zbiorów własnych. Po­ Staraniem Klubu Przyjaciół kazano eksponaty z dziedzin cha­ Związku Podhalan w Stanach Zjed­ rakterystycznych dla twórczości l u ­ noczonych, w Domu Podhalańskim dowej regionu łęczyckiego: rzeźbę, w Chicago zorganizowana została tkaninę, wyroby z wikliny. Wysta­ wystawa sztuki podhalańskiej. Po­ wa eksponowana była kolejno w kazano stroje ludowe oraz wyroby kilku wsiach. Kierowniczka Mu­ drewniane, zdobione snycerką. Wy­ zeum, Jadwiga Grodzka, w y g ł a s z a ­ stawa połączona była z kierma­ ła na wystawie prelekcje p o ś w i ę c o ­ szem. ne sztuce ludowej. W m i e j s c o w o ś ­ * ciach, gdzie mieszka wielu t w ó r ­ ców ludowych (np. w Świdnicach), W Rochester w stanie New York prelekcje łączone były ze spotka­ niami, w czasie których opowiadali (USA) otwarto w styczniu, stara­ oni o swej twórczości. Wszystkie niem Polskiego Towarzystwa Nau­ te imprezy b y ł y wykorzystywane kowego, w y s t a w ę polskiej sztuki przez nauczycieli na lekcjach wy­ ludowej. Na w y s t a w ę złożyły się chowania plastycznego. Niektóre tkaniny, stroje ludowe, wycinanki, wypowiedzi zostały nagrane na taś­ ceramika i drzeworyty. m ę magnetofonową dla celów dy­ * daktycznych. * W Muzeum im. Wyczółkowskie­ _ Pokonkursowa wystawa wyro­ go w Bydgoszczy otwarta była w bów kowalstwa ludowego Kielec­ marcu wystawa białoruskiej sztu­ czyzny, eksponowana z końcem ub. ki użytkowej, na której pokazano roku w Kielcach, pokazana była w m. in. ludowe tkaniny dekoracyjne, styczniu br. w Radomiu (por. „Kro­ wyroby ceramiczne i snycerkę w nika", nr 1/1964). drzewie. Konferencje, K Różne Trzy spośród czterech nagród przyznanych przez W R N w Łodzi w dziedzinie upowszechnienia k u l ­ tury za rok 1963 przypadły w udziale artystom ludowym. Otrzy­ mali je: Józefa Chaładaj — tkaczka ze wsi Monice, pow. Sieradz, wycinankarka Franciszka Burzyńska ze wsi Błędów, pow. Łowicz, oraz regionalny Zespół Pieśni i Tańca z Dobronia. * Dr Wacław Korabiewicz prze­ kazał Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie kolekcję eksponatów tradycyjnej murzyń­ skiej sztuki ludowej, zebraną w czasie wyprawy do Ghany. W ko­ lekcji znajdują się rzeźby, ozdoby stroju, amulety, instrumenty mu­ zyczne i sprzęty. * Muzea etnograficzne z Nowego Jorku i Brukseli z a m ó w i ł y ostatnio w C P L i A kopie sprzętów ludowych, składających się na urządzenie izb chłopskich z różnych regionów Polski, w krakowskim Muzeum Etnograficznym. Będą one wykorzy­ stane do ekspozycji w z a m a w i a j ą ­ cych muzeach. * W Piotrkowie Trybunalskim C P L i A urządziła pawilon z ludo­ wymi wyrobami regionalnymi. Przeważają tkaniny łowickie, opo­ czyńskie i świętokrzyskie, wycinan­ ki łowickie, iłżecka ceramika. Sprzedawane są tam r ó w n i e ż w y ­ roby ludowe z innych regionów. Kilkakrotnie już cytowaliśmy w „Kronice" szczególnie jaskrawe błędy i nieścisłości informacji o sztuce ludowej, ukazujących się w prasie. W ostatnim kwartale, obok powtarzających się często b ł ę d ó w w podawaniu nazwisk i nazw miejscowości, znalazły się infor­ macje, dowodzące, iż autorzy ich nie zadają sobie trudu weryfiko­ wania materiałów: „Zielony Sztan­ dar" z dn. 4.III. w artykule: Dobre dni polskiej sztuki ludowej jako najstarszego pracującego wycinankarza wymienia Jana Dobrzyńskie­ go z Grabowa, zmarłego przed dwo­ ma laty, zaś „Trybuna Mazowiec­ ka" z dn. 20.111. w artykule: Kur­ piowska sztuka znana na kontynen­ tach świata wymienia „wydmuszki o kształtach przypominających l u ­ dzi i zwierzęta" — w rzeczywistości nie w y s t ę p u j ą c e przecież nie tylko na Kurpiach, ale w ż a d n y m innym regionie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a38cc2b63a6e4e5f92c93586d3ff465.pdf 34e8c4d4b3860c5b15291e28f9282dcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3641 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3418 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.80 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S OF J a r o s ł a w K r a w c z y k " T H E H E A D UPON W H I C H A L L T H E ENDS O F T H E W O R L D A R E C O M E " This article is an attempted analysts of the famous description of Leonardo's "Mona Lisa" by Walter Pater (1839 1894), the most known representative of the English "aesthetic movement". In his "purple passage" (1869), to use the British expression, the image of the Florentine burgher's wife changes into a symbol of mysteriously smiling womanhood, which continues to rule our imagination. The majority of heretofore interpretations deduces the "purple passage" from nineteenth-century French literature and connects it with the Romantic femme fatale who emerges from the texts of Gauthier and Flaubert. Krawczyk does not question the aptness of this procedure but tries to widen the horizon of the interpretation and to discover new points of reference, disclosing the whole gamut of intellectual inspirations of English aesthetic thought. In the firsi place, he draws attention to a fact, previously ignored by literature on the subject, that Pater's text is strongly enrooted in the description of the Gioconda proposed by Giorgio Vasari. The author demonstrates the manner in which Vasari's dry notes were transformed by the poetic imagination of Pater into a vision of secretively smiling womanhood, making it possible to characterize the key narrative mechanisms of "aesthetic critique". By following the trail of various "cryptoquotations". which Pater skillfully concealed in the rhythm of the "purple passage", Krawczyk maintains that the final shape of the description of the Gioconda was decided by two rather astonishing narrative tricks. The first was an attempt at applying in contemporary art critique figures borrowed from ancient rhetorics, primarily that of interprctatio. which consists of collec­ ting synonymous expressins. The second trick was to try to base a descrip­ tion of a work of art on the narrative pattern of a mythological legend, in this concrete case the archaic model of the "Homeric Hymn to Demeter" (sixth-seventh century B.C.) whose fragmentary translation was presented by Pater in his essay entitled "Demeter and Persephone" (1875). According to this interpretation, the "purple passage" should be regarded as a totally conscious and extremely effective attempt at creating an artistic myth. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e / ON T H E " E P I T A P H A N D S E V E N SPACES" A N I N T E R V I E W WITH J A C E K SEMPOLIŃSKI One of Poland's greatest contemporary painters discusses his part in the unusual exhibition organized by Janusz Bogucki and Nina Smolarz and entitled "Epitaph and Seven Spaces" (held in the "Zachęta" showroom and the State Ethnographic Museum in Warsaw in 1991). Sempoliński stresses the fact that the display testified to a new anthropological approach to the artwork and creativity as such. The interview concentrates on problems of creativity, the tasks of the artist, the concept of the work of art and the relation between art and the sacrum. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z EMMAUS TOOMUCHORTOO L I T T L E F R E E D O M ? A N I N T E R V I E W WITH J A N U S Z B O G U C K I AND NINA S M O L A R Z Janusz Bogucki and Nina Smolarz arc the authors of several celebrated exhibitions which were frequently held in special interiors, for example, in churches, and which even if they look place in museums, were characterized by an a ttempt at transcending museum space and the notion of a work of art (exhibit) as "a thing to be displayed". Their purpose was always to present certai n supreme values of an anthropological nature (in the wide meaning of the word, which includes religious merits). The authors speak about the premises of their successive exhibition, held in the Benedictine Emmaus monastery in Prague (The symbolic meaning of this name refers to the meeting on the road to Emmaus, described in the Scriptures). It is devised as an encounter of East and Central European artists in the newly emergen! reality, and was to be accompanied by inter-disciplinary meetings (for financial reasons, the whole undertaking will probably not lake place). Referring to their earlier exhibitions, the authors point to the constant motif of the labirynth (nota bene, this was the title of one of their exhibits in 1989), since their intention is more to initiate and awaken a new perception and experience than merely to show a certain reality. As a result of the sometimes encountered charges of manipulating wiih works of art. the interview also deals with the problem of the artist's freedom. The authors claim that within their projects, connected with the premises of the exhibitions, the artists are always granted unhampered expression. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i V A R I A T I O N S ON AN I M A G E A N D T H E A T R I C A L S P A C E BY A N D R Z E J M A J E W S K I The text discusses an exhibition which was held in the Wielki Theatre in Warsaw in 1992, and which featured the works of A. Majewski, a stage designer connected with this theatre for the past thirty years. The exhibition is an example of the obliteration of boundaries between particular realms and means of expression (stage design, plastic work, theatre without actors, installations), encountered increasingly frequently. In a presentation of the exhibition, shown against a wider background of Majewski's accomplish­ ments, the author distinctly accents its personal character, which is the outcome of the artist's personality and imagination. 80 ARTICLES R o c h S u l i m a ON D Y I N G SYR I N A (MERMAIDS) J RIBUTION T O T H E SEMIOTICS O F DEATH ' Syrena (mermaid) (the mythical figure of a mermaid is dispfi coats of arms of Warsaw) is the name of the first automobile i produced in Poland. The original models were handmade in 19 production was inaugurated in 1958. One could say that the si the vehicle was more symbolic than technological and incompi other car. In the 1960s and 1970s a Syrena was the sign of so (i.a. from the village to the town). It became one of the few \qM private properlv and provided a sphere for i apacious nietitTjjll myths (numerous local jokes were based on a play on words). T}%M of this make abandoned on the streets of various towns were pulled apart in a search for spare parts. In 1991 an American of Polish descent bought such an al Syrena. He decorated it with colourful graffiti and an inscription^™ the side read "Time Capsule 1991-2016"; the signatures addcjiM included that of the mayor of Gdańsk. Finally, the car found n J » Gilmore Car Museum. The idea of a time capsule was imitateclH other Polish towns. The symbolic dimension of the uulomoSfl testified by its "deaths". Several cases of "ritual" destruction in |".J noted. The article is supplemented by texts by Michat LuboraddS Syrena: Dates, Events, Comments", which presents technical dataj commentaries and press cuttings concerning the "new boitfM "Sidewalk-Parking Lol Compositions", a report from [he exhibafl a brief list of descriptions of Syrenas abandoned in dilTereiu csM \\ arsav. frSf s J a c e k O l ę d z k i I N S U L A T O R S (ON T U R N I N G T H E B R l J F U T U R E INTO ASHES) Anatol Karoń executes original sculptures from matches. Them^Ł these compositions is poor since the artist is interested onlyL potential, the possibility of making something out of nothings! nothing hence his choice of matches. Karoń regards his sculpM closely allied with statues despite their fragility and tempotST maintains (hat they express the idea of statuesqueness. Their n p B refer to other works (philosophical, htcray or paintings). In ( S i opinion, an artist's independence is expressed in his ability BP convincingly about the fascination of his milieu, generation Smt with the application of unconventional means. T a d e u s z C h r z a n o w s k i A B O O K L E T F R O M T H E EAg TERRITORIES This is a presentation of "The Bell of St. Peter" (BaranowicafJ a bibliophilic rarity written by Father Karol Żurawski at the timcBa held the post of vicar in (he parish of Baranowicze. The reasotj interest in the booklet are primarily the wooduets made by its i l l illustrations or the legend. Naivete and a certain degree of sterMBa combined with an independent imagination which (ranslaled the^J plot into an equally romantic vision. M i c h a ł G ł o w a c k i S E V E N T E E N VISITS WITH S K I R l H Wacław Sk irzyński (1912-1991) was oneofthe most renow ned aB the so-called Sierpce centre of folk sculpture and one of the mospfl contemporary sculptors in Poland. He came from a poor farrnjafl selT-taught. Skirzyński worked in wood and produced predonłj images of the Holy Virgin, Christ and the saints ("persons") ( f j figures of kings, rejecting all deviations from iconographif "Seventeen Visits" is an extremely honest description of the COSH subsequently, a sui generis friendship established between <J collector fascinated with Skirzynski's works, and the withdrawajH Icam much about the later's psyche as well as the complicated motlB of the former. The text is completed with reminiscences by \W Dowlaszewicz. K o n s t a n t y L e l i w a S l o t w i r i s k i "THE CATEC'HISlajH LIC1AN SUBJECTS: Concerning Their Rights and Obligation*] 1 the Government. Manor and Themselves" (I932) The published fragments of the "Catechism" comprise a doctffj original as was its author. K. Slotwihski resigned from pursuing* the Austrian administration because he wanted to sport a bushy n* forbidden to Austrian civil servants. He was a wellread man, a paBjj a devoted social worker. The outcome of the latter passion "Catechism" in which he tried to make, as simply as possible. thepJJ aware of the fact that they remained under the special caflf™ authorities. Particular chapters contain quotations from the BiblM intention was to indicate the natural quality of such phenomena asfl taxes, military service and other duties towards the manor aitf] Writing a work which was supposed to prevent evil in the rutin! Slotwiriski unconsciously produced a terrifying book, in place^ grotesque, and an involuntary but even more eloquent satin* prevalent social relations. A n t o n i K r o h is the editor of the^| the author of an appendix. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cda0fc2bd8847ff0816984347897153f.pdf 987e4b0335627b7bd7137afed77b1a5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4374 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 - strony tytułowe Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • f ; SZTUKI P O L &Kł E J AKADEMII •••• N AÔK • ' • • ' • ' ¡ 1 9 64 RO rar 4 ä ^ % i 2 P M ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ • .- i Jagte* P-'ï^éfl u , ml* liuiniii i i # ., ..I'm • ; • lira'P' ^^•PSg i *^ * »- ..... si^^^^^^^cS ^ IMP'"'"'*!! • V ; ; ; • : . .' • •'• : : :; NR 2 �T R E S C Franciszek Pabich Madonna w filigranach pomorskich Anna Damrosz Artystyczne tkactwo ludowe z Porządzia (Puszcza Biała) 87 Wawrzyniec Makuch — świątkarz z Mikluszowic 95 WSPOMNIENIE . 59 Chałupa tkacka z okolic Krosna Przyborowski . . Czajkowski Józef . . Jerzy 79 POŚMIERTNE Dr Tadeusz Delimat (1920—1964) 100 KRONIKA 101 SUMMARY O F A R T I C L E S 102 PE3KJME 103 Na okładce: Znak wodny z Madonną na rękopisie z 1693 r. Papiernia Lipusz. Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: Koziołki, kute w żelazie, wym. 6,5 X 14 cm. Wł. Muz. Jelenia Góra. Fot. Jan Swiderski. �u, KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XVIII 1964 NR 2 polska sztuka ludowa tlliillM w. �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, z a ­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunezyńska, mgr Wacław Sułkowski, redak­ tor techniczny: Maria K l u kowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N. Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i adminisitr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, nil. Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bf6b2120c83e3b0a38296a237f37794.pdf b3c91f544408a0c57633aa4a1d812230 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2905 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.146 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLIII • 1989 • Nr polska sztuka ludowa W R O C Ł A W — ZAKŁAD NARODOWY W A R S Z A W A — K R A K Ó W — IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO G D A Ń S K — Ł Ó D Ź POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Jacek Olędzki Wojciech J. Burszta Aleksander Jackowski Antoni Kroh Mirosława Drozd-Piasecka Barbara Fatyga, Jadwiga Siemaszko Feliks Dudkiewicz Anna Milewska-Młynik SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Miracular Consciousness From Local Folklorism to „National" Post-Folklorism When Does Folk Art Cease to Be Folk. The Juror's Dilema Paszyn Seventeen Years Later Folk Art in the Eyes of the Inhabitants of Warsaw 147 158 165 171 174 Why to Go for Triobrandy A Short Description of my Life and Work Feliks Dudkiewicz 177 183 187 . 191 191 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura. Jacek Olędzki, Mieczysław Po­ rębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y . Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82269495730340871f3d1118d7fa8f79.pdf f1c79306d4a8305e3a471229f7e1eada Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3096 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2900 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.562-568 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES Summary of articles ne authority, aiming at getting h i m acquainted progressively deeper w i t h those secrets of the art of life that w o u l d n o t be available to h i m w i t h o u t the intermediation of those w h o had been chosen by the Muses and A p o l l o . Jerzy D a n i e l e w i c z Table Initiations - Reflections on the Greek symposton T h e feast (repast), and i n particular that part w h i c h followed the m a i n course (sympósion), occupies a special place i n the c u l t u Zbigniew re of the ancient Greece. D u r i n g the archaic and classical epochs, Benedyktowicz To Render the Mystery Cbser. An Interview with Wlodzimierz niewslu Sta- w h i c h are best k n o w n to us today, a series o f features can be observed, w h i c h allow us to juxtapose and compare the sympósion w n h Asked about his plans the artist develops the m o t i f o f further religious rituals and analyse i t as an esoteric i n s t i t u t i o n , a selected stages of a trip to Greece and the sources o f the drama. H e analy- society w i t h i n w h i c h special norms and customs applied (what is ses the figure of Euripides, w h i c h w i l l comprise the focal p o i n t o f particularly notable being the i m p o r t a n t role o f homosexual rela- a consecutive theatrical project. I n response to a question concer- tions between m e n ) . I n the course of i n i t i a t i o n , features and quali- n i n g the significance of his cooperation w i t h Jerzy G r o t o w s k i , dra- ties respected i n the Greek polis were formed, attributes particular- matic departure and the f o u n d a t i o n o f his o w n theatre, he outlines ly cultivated by the aristocracy, since the sympósion derives many the differences between the Grotowski theatre and „Gardzienice", o f its qualities from the period when the nobility held a d o m i n a n t and describes his last meetings w i t h J. Grotowski. position i n the army, where the event functioned as an anstocratic m i l i t a n ' " c l u b " . I n the colourful "sympotic space" there was a place n o t o n l y for entertainment, but also for paideia; an i m p o r t a n t i n - Mariusz G o l a j ''Memrnorphoses" - an Actor's strument for the latter being poetry, for the performance of w h i c h Notes Collected reflections by one of the "Gardzienice" actors referring to work o n The Golden a sympósion created b o t h a background and an o p p o r t u n i t y . Ass. Wlodzimierz Tomasz Lengauer Dionysis Kourotrophos! Rodowkz "Onou Orchests" - the Dance of the Ass. About Work on "Meta- ece and the Cult of Initiations of Male Youth in Ancient Gre- Dionysis T h e characteristic feature of the Greek Dionysus (one o f many, morphoses" T h e author - one of the co-creators and leading actors of the to speak candidly) is his appearance i n female disguise and i n a fe- "Gardzienice" group - tells about behind-the-scenes aspects and male form. Due to his character, the god is described as dimorplius. the history of a spectacle. T h e titular spectacle, w h i c h undergoes T h i s is n o t merely a matter o f fantasy among poets or mythographs an e v o l u t i o n , is the very essence o f a m u l t i - m o t i f project, the but is an element of the rich Dionysian mythology. T h e Dionysian extract of years o f arduous work, wanderings d o w n assorted cul-de¬ rituals show such behavioural examples o f his worshippers, i n -sacs, and the discovery i n oneself and others certain places that w h i c h the traditional distinction between the sexual roles o f male would have never been revealed w i t h o u t this adventure. Frequen- and female is n o t observed. O n the other h a n d , it is well k n o w n tly, completed and well-devised episodes were rejected because that a blurring of the border between sexes and a ritual transve- they d i d n o t contain the element of " l i f e " . T h e process o f creation stism occur i n many i n i t i a t i o n rituals ( w h i c h is best proven by so- was always dominated by openness towards the unbridled imagina- me marital rituals) connected w i t h y o u t h , or rather w i t h reaching t i o n and creativity of each o f the actors-authors, combined w i t h full social maturity. complete trust towards the ultímate decisions o f the director. O f Dionysian rituals, such character is most discernible i n the feast i n Pattai as described by Pausanias ( V i l 19.1-20.2). I t was assigned the category of a y o u t h i n i t i a t i o n ritual by Gerhard Baudy. Krystvna Battel Even before this, a t t e n t i o n was d r a w n t o the possibility of asso- Poets' Paideia T h e range of use of die multi-semantic Greek term paideia has ciating the genesis of tragic choirs w i t h the i n i t i a t i o n o f youth been limited here to the exclusively educational meaning, and he- Uohn W i n k l e r ) . T h i s view is rather slenderly based and i t was not re i t means simply: " e d u c a t i o n " " u p b r i n g i n g " or " f o r m i n g " . T h e accepted by the world o f science, but the relationship o f Dionysus expression "Poets' paideia" included i n the title of the paper reflects to the i n i t i a t i o n o f y o u t h seems, nonetheless, very close. the dichotomy, so characteristic of the residents of the ancient T h e point is that Dionysus neither looks after the upbringing Hellas, the discrepancy of their views on issues connected w i t h the processes, nor has any noticeable relation w i t h sexual maturiry process of artistic creation, being discernible i n attempts to expla- among boys (as does A r t e m i s i n respect of girls), so i t is n o t clear i n the very nature of the poet's profession and its being special in why this god should be related to the social maturity of y o u t h . comparison w i t h other aspects of h u m a n activity, and i n definition Such a relationship seems obvious w i t h Hermes and Herades (phy- o f the artists' mission towards the reader that relates to the for- sical fitness, labour and combat), possible and probable w i t h A p o l - mer's creation. T h e correlation of this diversity is the t w o f o l d path lo (upbringing, education, the character o f A p o l l o as the original along w h i c h the poetic paideia is produced, i n w h i c h the artist/cre- deity of the fratría), however, the relation of Dionysus w i t h m a t u - ator is on the one hand a recipient o f education, being on the other rity o f young people may evoke reactions of surprise. the author of the upbringing process. It seems that the answer to the question about the nature o f T h u s , i n the first part o f the paper the issues discussed will be and reasons for this relationship should be sought first of all i n the the m a i n aspects related to the rationally inexplicable - i n the Gre- very character of Dionysus as an ambivalent, ambiguous and very eks' o p i n i o n - m o m e n t w h e n one actually becomes a poet, and al- often deceitful deity o f the transition stages, a deity w h o himself d i - so presented w i l l be the epic and lyrical incarnation of the topos - sturbs and restores the worldly order. Dionysus embodies the so called Dichierweihe, along w i t h the richness of its initiatory shows to his worshippers the hazards o f the savage w o r l d , and, at and mystic references. T h e second part of the dissertation w i l l con- the same time he shows the ways to c o n t r o l and use t h e m . There- sider matters connected w i t h the poetic docere (teaching). These fore he is also the god of social maturity, w h i c h should be develo- are understood as the stimulation o f the auditor, assisted by a d i v i - ped by young people, realising its disadvantages and the danger of 562 and �SUMMARY OF ARTICLES the stale i n w h i c h its basis can become weakened. Thus, Dionysian and the Odyssey). T h e authot also ponders whether and to what rituals may also symbolise the p a t h young people follow appro¬ extent i t w o u l d be sensible to speak about spirituality i n O l d Gre¬ aching maturity, and how through the ritual distortion of n o r m a l i - ek music considering that the modern division i n t o material and ty they may affirm its televance. A l s o i n this way Dyonisus may be spiritual values has little i n c o m m o n w i t h Greek mentality, and considered a deity of kourotrophos type. bluts the perception of its specificity. Lech T n c i o n k o w s k i The Demeter Mysteries Lesrek K o l a n k i e w i c z m Attica (The Lykomidai Rituals m Phyla - between Initiation and Mystery) Polish Spectacles and the Religion of Dionysus T h e problems broached i n the text are situated along the bor- A n c i e n t authors frequently mentioned the mysteries w h i c h t o - derline between religious studies and theatrology. T h e i r p o i n t of ok place i n the clan sanctuary of the L y k o m i d a i i n the A t t i c de- departure consists of t w o issues: the problematic nature o f ancient me o f Phyla. T h e mysteries were held i n t w o temples located i n Polish deities and the ideological and staging aspects of Dziady a single holy circle: the first w i t h altars of A p o l l o Dionysodotes, (Forefathers' Eve), the arch-drama by A . Mickiewicz. By resorting A r t e m i s Selasphoros, Dionysus A n t h i o s , N i m p h a i Ismenidai and to the classical tripartite division of Indo-European mythology de- Ge (Megale theos); the second temple contained altars o f Deme- vised by Dumezil, the author reconstructed, upon the basis of ter Anasidora, Zeus Ktesios, A t h e n a T i t h r o n e , Kore Protogone a meticulous analysis of O l d Polish literature, the pantheon o f Sla- and Semnai T h e a i . T h e presence of numerous deities is connec- vic deines, indicating the incompatibility of the tripartite division ted by the idea of the i n i t i a t i o n of young people via wine and dan- i n relation to Polish mythology. Emphasis is placed o n the distinc- ce. T h e whole ceremony was sreeted by Demeter and Zeus as the tive presence i n Slavonic beliefs o f deities protecting the spirits " i n guardians of the welfare of the c o m m u n i t y . O w i n g to their archa- the other w o r l d " . ic charactet the Phyla mysteries seem to be inscribed i n t o a more T h e author paid special attention to connections between Po- general scheme l i n k i n g an i n t r o d u c t i o n i n t o the mystery of life lish annual rites associated w i t h the wintet-spring cycle (the mar- and death w i t h the i n i t i a t i o n rituals. Just as engrossing is the h i - ked role played by women) and the A t h e n i a n festivities i n honour story of the L y k o m i d a i clan and sanctuary. T h e hall o f i n i t i a t i o n of Dionysus. L. Kolankiewicz claims that A . Mickiewicz conducted (telestetion) was the c o m m o n property o f genos L y k o m i d a i . B u r n t numerous parallels both w i t h the Greek Anthesteria and d o w n by the armies o f Xerxes (480 B. C.) it was rebuilt and deco- k n o w n from descriptions o f ethnographic exotica: "he suddenly d i - rated w i t h murals by Themistocles, a member of the clan (478¬ scerned Greek and A f r o - A m e r i c a n rites i n his o w n county"- T h e 472). W r i t i n g s of the gnostic Sethian sect tecall that d u r i n g the w r i t i n g of Dziady is comprehended as a myth-creating process. T h e rites Roman era the walls of the portico featuted a m u r a l depicting hero of the drama, "the H e r o of the Poles", is a mythical hero, Phaos chasing Phykola (gnosric i n t e r p r e t a t i o n or impact?). D u - combining the ideas of rebirth, salvation and redemption. ring the f o u r t h century B.C. Methapos, w h o came from Phyla, „rev i v e d " the celebtated mysteries i n A n d a n i a by i n t r o d u c i n g the m y t h of the Messenian origin of the rituals performed i n A t h e n s T h e L y k o m i d a i chanted O r p h i c songs d u r i n g the rituals i n c l u ding hymns to Eros ascribed to Pamphos and Orpheus as well as a hymn to Demeter w r i t t e n by Mousaioa As a boy Euripides se- rved i n the sanctuary as a cupbearer p o u r i n g wine for the d a n - cers T h e possible impact o f the theology of the P h y l i mysteries upon his hymn to the M o t h e r i n the tragedy H e l e n * remains wi¬ t h i n the sphere of suppositions Krzysztof R u t k o w s k i P r * t n and Rite. The world and Tradition a c c o r d i n g to Mickiewicz T a l k i n g of transfer of ttadition takes us back to the Bible, and i n particular ro Genesis and the m y t h of A d a m and Eve about the creation o f the body, the soul and the language. T h e mystic Jewish tradition, but n o t only Jewish, paid special a t t e n t i o n at the bodily genesis of cognition, seeking the reflection of all intellectual activity i n bodily activities. Even the most absttacth/e logical categories have their roots i n the somatic structute of the h u m a n being. Transfer of tradition " f r o m hand to h a n d " - as Mickiewicz said at the College de France - i n other words contact of the living w i t h Giovanni Cerri Ancient Greek Poems on Nature and Mysteries' the dead, or the Dziady (a distant L i t h u a n i a n equivalent of H a l l o - Rituals Careful reading o f some fragments by Empedokles and of "the ween - translator's note) celebration - w o u l d be based on a care- I n t r o d u c t i o n " by Parmenides proves beyond doubt that their po- ful, modest reinterpretation of the promise included i n the first Bo- ems about natute were, to a certain extent, related to local rituals; ok of the O l d Testament and reading of the story about God's bo- that is, respectively: w i t h the famous Demetrian mysteries i n A k r a - dily sacrifice, confirmed by the Evangelists. gas (and, perhaps, also i n T h u r i o i ) and i n Eleia. Speaking more precisely - the doctrines o f these philosophers o n the elements and Zbigniew Taranienko existence should be ptesented simultaneously b o t h as an interpre- The Golden Ass of "Gardzienice" t a t i o n of divine systems and o f m y t h i c a l tales specifically characte- - the Uncovering of the Face of Greece ristic of these sanctuaries and riruals. I n this manner one can e n v i - A reflection by an expert o n the theatre and culture concerning sage, as far as archaic Greek culture is concerned (or at least at so- The Golden Ass - the most recent spectacle staged by "Gardzieni- me of its sites, particularly i n Sicily and i n Greater Greece), a pic- ce". T h e p o i n t o f departure of the spectacle, its fire-matter is music ture of a perfect harmony between scientific research and religious - discovered and reconstructed musical fragments from the f i f t h beliefs - a harmony reached t h r o u g h the technique of theological century B. C . to the t h i r d century A . D . I n this case, the Metamor- re-interpretation. Assumptions f o u n d i n some fragments of Xeno- phoses by Apuleius was only an inspiration, a pretext for a new con- phanes' works seem to be aimed i n a similar direction. struction, and the spectacle is by n o means a theatrical replica of the classical text. Warren D. Anderson The Ethical and Spiritual Aspects of Ancient T h e a u t h o t maintains that i n The Golden Ass Staniewski creGreek Music ated his o w n m y t h , produced i n a creative dialogue w i t h Gteek tra- The author discusses only t w o , briefly o u t l i n e d aspects o f an- d i t i o n . T h e " u n c o v e r i n g o f the face of Greece" is simultaneously cient Greek music, namely, its spiritual and ethical dimensions. the unveiling of oneself. The Golden Ass is certainly not a contem- Scarce preserved fragments entitle us to surmise that one of the so- porary version o f a mystery, but rather a dialogic paideia. Staniew- cial functions of t r a d i t i o n a l Greek songs was the transmission o f ski d i d n o t propose a mystery i n i t i a t i o n , but disclosed living tradi- motal ditectives and teachings (cf. suitable fragments of the Iliad t i o n and showed the paths leading towards i t . 563 �SUMMARY OF ARTICLES Dariusz Kosinski forms, to consttucting a chain of pictures (metaphors) giving rise From, In-between and Towards. val, Krakow "Mysteries and Initiations" Festi­ to dramatic tension. Thus, very m u c h i n a way similar t o N o dra­ ma, the dramatic text aims not so m u c h at the reconstruction of 2000 O n e o f the more significant topics discussed during the Myste¬ events, but father at compressing images and metaphors i n t o a se­ ries and Initiations Festival was the botderline between the theatre quence that ultimately culminates at the " b r e a k t h r o u g h " o f the f i ­ and the spectacle, o n the one hand, and religion and the rite, o n nal scene. I n terms of performance technique, the used method se­ the other h a n d . Key importance is ascribed to the mystery compre­ ems to follow the rule of jo-ha-kujo-ha-ku hended (following the example of Wlodzimierz Staniewski) as ment-rapid c l i m a x ) , as devised by Zeami. Strong prevalence of m u ­ a phenomenon possessing two aspects: esoteric (religious) - i n t e n ­ sic over semantics can be observed i n the formation o f the t w o the­ ded for the initiated, and exoteric (spectacular), addressed to the atrical forms, and i t is music, intricate i n theatre material, and not (introduction-develop­ viewets. T h e reference of this d e f i n i t i o n to t w o events w h i c h took the literary text that gives the basic meaning t o what the audien­ place i n the coutse of the Festival - the Santeri ritual and the ce perceives. Music precedes and articulates all theatte language. W h i r l i n g Dervish ceremony - demonsttates the diverse determi­ T h i s factor once again influences actor's work o n himself (the ro­ nants and ambiguities associated w i t h the presence o f the traditio­ le), since he has to concenttate simultaneously o n r h y t h m , b u i l ­ nal mystery w i t h i n an alien cultural context. O n the other h a n d , d i n g the metaphor, and dialogue w i t h objects (partners and objects Metamorphoses, featured by the "Gardzienice" Centre o f Theatrical in his memory/imagination). Practices, proves to be a successful attempt at creating a "new my­ stery" - a spectacle built by theatrical means which revitalise t h o ­ T h e outcome changes the whole paradigm of the presence of dramatis perscmae (scattered throughout the material). se values that comprise the core of West European cultute. Trust and a Return to the Beginning. P i o t r M a c h u l talks w i t h Festival. "Mysteries and Initiations" A panel discussion w i t h the participation of Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobro¬ M a c i e j R y c h ł y about W o r k o n Music to Carmina Burana and Me­ tamorphoses wolski, Ireneusz Guszpit, Wieslaw Juszczak, Tomasz Kubikowski, For past several years Maciej Rychły has been responsible for Wtodzimierz Lengauer, Czestaw Robotycki, Richard Schechner, the music i n the spectacles staged by "Gardzienice" theatre, i.e. Wlodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko and Lech T r z c i o n - Cannina Burana and Metamorphoses. I n the interview, M . Rychły kowski presents rhe assorted motifs of his collaboration w i t h the W l o d z i ­ A discussion c o n d u c t e d by specialists i n ancient Greece, my­ mierz Staniewski group, drawing a t t e n t i o n to the fact t h a t the po­ steries, religion, and the anthropology o f the theatre. T h e topics i n t of departure was music played jointly after a spectacle, i.e. the include the Eleusian mysteries (L. T r z c i o n k o w s k i ) , and the en­ Gathering - one of the basic artistic practices of the "Gardzienice" grossing i n t e r p r e r a t i o n motif i n Bacchantes, theatre. From the very beginning, the "Gardzienice" G r o u p was i n ­ the most Dionysian tragedy by Euripides from the viewpoint of wisdom, sophia; being terested i n various types o f music - folk, Russian O r t h o d o x liturgy, wise is associated w i t h the r e t e n t i o n of m o d e r a t i o n , sophronein mediaeval and classical Greek. M . Rychły underlines the fact t h a t ( W . Lengauer). A n i m p o r t a n t m o t i f is the d i s t i n c t i o n between the "Gardzienice" is primarily a musical theatre, a feature unnoticed by theatre and the n t u a l , the possibility of the "unbelievers" or the many critics. H e pays particular a t t e n t i o n t o the music used i n Me­ " u n i n i t i a t e d " taking part i n a culturally alien rite, w i t h emphasis tamorphoses, and refers t o work w i t h H o w a r d Brenton and the Roy­ placed o n the ethics o f viewing a rite u n i n t e n d e d for "outsiders". al Shakespeate Company, as well as the Excursion to Egypt, work T h e discussion frequently refers t o the A f r o - C u b a n Santeria w i t h the actors during rehearsals, and attempts at reconstructing ritu­ al, seen o n the previous day and performed by a specially i n v i t e d music recorded o n stone and papyri. Finally, M . Rychły recalls the C u b a n ensemble. relation between the music of ancient Greece and Arabia, the the­ ory o f r h y t h m , and the so-called h u m a n second. W o r k o n every "Gardzienice" spectacle changes not only the Michael Lambert Ethics m Classical Athens and Traditional African Ethics: the Her- musical material, but also the actors' training and dramaturgy. T h i s neither a revolution nor an e v o l u t i o n . " T h i s is trust and a re­ meneutic of Shame and Guilt A text read at che i n t e m a r i o n a l Mysteries and Initiations Festival t u r n to the beginning" - M . Rychły declares. (Cracow 2000). T h e author embarked upon an attempt at contras­ t i n g t w o ethical systems o f the ancient A t h e n i a n s and contempo­ Jan Stesrewski rary Africans by asking whether upon the threshold of a new m i l ­ Music of Greek Antiauity, "Gardzienice" and Macie; Rychły l e n n i u m we are capable of learning something from a comparison T h e "phonosphere" (the sound and musical aspects) of the pertaining to individualism and communitarianism, w h i c h could spectacle Metamorphoses, staged by the theatre i n Gardzienice, is prove helpful for shaping a new ethic of tolerance and sensitivity. the w o r k of Maciej Rychły. Its extraordinariness consists of the fact A discussion of the way i n w h i c h such essential moral feelings as that this is by no means a simple attempt at recreating ancient shame and guilt f u n c t i o n i n those societies i n w h i c h the c o m m u ­ Greek music upon the basis of extant sources, but a c o m b i n a t i o n nity is mote i m p o r t a n t t h a n the individual, and i n those where the o f o l d Greek material, musical archaisms and O r i e n t a l themes situation is the opposite. (mainly Balkan), preserved i n oral t r a d i t i o n and invented by the composer. T h e phonosphere of Metamorphoses can and should be Jadwiga M . Rodowicz considered w i t h i n the context of antecedents (such as historicism. The Song as a Nucleus of the Actor's Work on Stage Orientalism and folklorism) and as an artistic proposal. T h e article aims at the comparison between the techniques A Dance with Tradition as if with the Francois used i n the traditional Japanese N o theatre and i n contemporary Vase. A Conversa­ work conducted by Staniewski w i t h his actors i n the "Gardzienice" t i o n about "Gardzienice" and Metamorphoses w i t h the participation Centre for T h e a t n c a l Practice, centred around building the the­ o f Krystyna Bartol, A n n a W y k a , Zbigniew Benedyktowicz, Jerzy atre language (the actor's expression) o n the basis of the song. T h e Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Dariusz Kosiń­ fundamental component is the "song-like phrase" (Polish: xa- ski, Tomasz Kubikowski, Wlodzimietz Langauer, Czesław Robotyc­ regarded as equal to the ku element i n N o . T h e bigger unit k i , Tomasz Rodowicz, Maciej Rychły, Wlodzimierz Staniewski, is a whole song (poem), w h i c h serves b u i l d i n g the dialogue betwe­ Zbigniew T a t a n i e n k o , Lech T r z c i o n k o w s k i , Magdalena Bartnik, en actors o n stage, while the exchange of songs leads, i n b o t h Agata Zyglewska and Paweł Passini, ipiew), 564 �SUMMARY OF ARTICLES A n account of the conversation held at the beginning of this main theme of the lecture is local history, i m p o r t a n t events and year i n Gardzienice. T h e participants continued certain motifs from celebrities w h o had lived i n or passed t h r o u g h Gardzienice as well a panel discussion i n Cracow, but primarily focused on three issues: as the wartime history o f the local Jews. 1. M y experiences of cooperation w i t h ..Gardzienice"; 2. O p i n i o n s and declarations about Metamorphoses; Carol Martin i . T h e significance and role of i n i t i a t i o n and mysteries i n c o n ­ Another Kind of temporary culture. Metamorphosis A very personal and emotional attempt at deciphenng the T h e speakers emphasised the relation between tradition and "Gardzienice" version of Metamorphoses, w h i c h the author perce­ contemporaneity, folk and ancient culture, the anthropology o f ives primarily as a play about the restoration of memory. T o re­ culture, hermeneutics and the theatre. member means to lament. M o u r n i n g is a way o f reviving the exi­ stence of someone or something w h i c h died and is lost. Metamor­ phoses bring back t o life the vital experiences o f the ancient Greek Agata Z y g l e w s k a "A Dance with Tradition...". Commentary to Some Topics theatre. T h e author deliberates o n the aptness of the thesis proposed by Discussed during tlte Panel A polemic w i t h certain statements made during a discussion pa­ Wlodzimierz Sraniewski, w h o maintains that the spirituality of nel held after the Cracow festival "Mysteries and I n i t i a t i o n s " ; the Eastern Europe is closer t o the archaic Greek traditions t h a n the discussion took place i n the Centre o f Theatrical Practices i n Gar­ Western w o r l d . She tries t o understand why the prewar Jewish dzienice and concerned the A f r o - C u b a n Santeria cult ritual pre­ world, at first glance so close t o the Poles, has not, so far, become sented during the "Mysteries..." a living part of our memory; and why we had not embarked upon the task of collective m o u r n i n g . Howard Brenton Give the Donkey Roses Jacek Dobrowolski T h e comments and impressions of the literary director o f the Metamorphoses and Misunderstandings Royal Shakespeare Company concerning his several-year long co­ operation w i t h Wlodzimierz Stamewski and the A reply t o Carol Martin's critique of ignoring the influence o f "Gardzienice" Jewish culture by Gardzienice i n their latest performance Metamor­ Theatrical Society i n connection w i t h a spectacle based on The phoses and basing it o n Greek culture instead. T h e critique is a m i ­ Golden Ass by A p u l e i u s . Unfortunately, due t o financial reasons sunderstanding as Greek drama inspired Polish theatre m u c h m o ­ the jointly prepared staging was never realised. The original artic­ re than Jewish prototheatrical Chassidic influence, or Purim festi­ le appeared i n Hot Irons. Diares. Essays, Journalism, vals. Also Chassidic music and dances d i d n o t influence Polish folk L o n d o n 1998. music a n d dances. Q u i t e o n the contrary it was Polish folk music Zbigniew T a r a n i e n k o (krakowiak and mazurek dances) that influenced Jewish musi­ Twenty Years of cians. T h e only musical Jewish influence i n popular music was that "Gardzieruce" A summary of the m a i n motifs of a book concerning the "Gar­ o f klezmer city folk music i n the 19th and 20th c. dzienice" Centre of Theatrical Practice. T h e author reconstructed i n detail the activity o f the Centre f r o m its first theatrical underta­ Gardzienice Stories, prep, by A r k a d i u s z C h o l e w a kings to most recent spectacles. H e recalled the beginnings of the Collected material concerning assorted Gardzienice stories, i n ­ "Gardzienice" ventures (Excursions, Gatherings, Training and Work­ shops) and presented briefly the origin and elementary meaning of cluding statements made by local residents about the history o f Gardzienice village. successive spectacles (The Evening Spectacle, Sorcery, The Life of Awakum the Priest, and Carmina Burana). Jacek Dziekan Z. Taranienko tried to justify the thesis that despite numerous opinions the "Gardzienice" phenomenon is primarily theatrical. Esoteric Privacy. On Ways of Budding "Personoe Dramatis" "Carmina Burana" at the "Gardzieruce" Centre of Theatrical in Practices A special part is played by t w o elements: the new, "organic" c o n ­ I n his reflections o n the p h e n o m e n o n of a c t i n g i n Carmina ception of acting and the distinctive presence of music and songs. Burana the author compares ways i n w h i c h the actot is guided by A further characteristic feature o f "Gardzienice" is the ecological Jerzy G r o t o w s k i and Włodzimierz Staniewski. T h e former accen­ dimension o f its activity: " T h e ensemble cultivates the ecology of tuated the process of bringing forth a different " I " of the actor, the body and the spirit, focused on theatrical practice via creativi­ w h i l e the latter tries t o c o n f r o n t the actor's privacy w i t h the re­ ty, realised i n the ptesence of the Earth and the Sky, all the phe­ ality o f art. nomena of N a t u r e , animals and plants. I t evokes the spectacles, te­ aches how to notice oneself, the others and all that w h i c h surro­ unds us - the Theatre and, simultaneously, the w o r l d " . W l o d z i m i e r z StaniewsW Director's Notes: "The Life of Avvakum the Priest", "Carmina Bu­ rana", -'Metamorphoses" T h e director's remarks and commentaries about the above l i ­ Alison Hodge Whdzimierz Stamewski: "Gardzienice" and the Naturalised Actor T h e original article appeared i n Twentieth Century Actor sted spectacles. Tra­ ining (ed. by A l i s o n Hodge, Routledge 2000). The author considers the specificity of work w i t h an actor i n the "Gardzienice" Centre A r o u n d "The Life of Awakum the Priest". M o n i k a K u b a t talks to Jerzy N o w o s i e l s k i of Theatrical Practices, where he is subjected to a specific training, T h e interview w i t h Professor Jerzy Nowosielski is composed of a "naturalisation" l i n k e d w i t h contact w i t h the natural e n v i r o n ­ a thematic collection of questions, all of w h i c h focus o n the icon, m e n t and native culture, based o n the principle of musicaliry and but aim towards the theatre. T h e icon is a living image, brimming mutuality. w i t h light and suffused w i t h mysticism and the spirit, but also w i t h pathos (suffering) and h u m a n drama. I t contains the frenzied ge­ stures of the prophets and decipherable traces of m a n . Professor Lucjan Swietlicki From the History of Nowosielski envisages creativity as something quite unexceptional, Gardzienice A lecture given for students o f the Academy o f Theatrical Practices i n Gardzienice by a teacher - historian from Piaski. T h e 565 a way of living, and the ever subconscious realisation o f classical tradition. �SUMMARY OF ARTICLES Monika Kubat "Gardzienice" theatrical workshops and seeing the Gardzienice Sacral Space and Theatrical Space Cosmos, composed, i . a. of the three last spectacles: Avakum, Car- T h e presented symbolic ot liturgical space serves the discovery, mma Burana and Metamorphoses. w i t h i n the experiences and forms o f the theatre, o f the sacrum cha­ racteristic for each o f the arts. T h e theatrical space of The Life of Awakum P r z e m y s ł a w Sieraczyński the Priest is a devised liturgical space. T h e space of the Taming the Actor theatre - the site o f the spectacle - intermingles w i t h the space of T h e author interviewed up to twenty inhabitants o f Gardzieni­ liturgy on assorted levels, and transmits tension between that ce. H i s text presents and discusses their statements reflecting as­ w h i c h is secular and that w h i c h is sacral. I n its r h y t h m , variability sorted attitudes towards actors o f the Centre o f Theatrical Practi­ and multi-level nature of events Russian O r t h o d o x liturgy is very ces, reactions t o spectacles and the degree o f the identification of close t o the theatrical spectacle. the ..natives" w i t h the once „alien" arrivals. Despite certain c r i t i ­ cal opinions, the theatre presumably became for many of the resi­ Mira Zelechower-Aleksiun dents of Gardzienice an i m p o r t a n t part of their local identity. Cosmos-Gardztenicc an exhibition displayed i n the Miejska My - Our Gardzieruce, Mariusz G o l a j Records from a Gardzienice Cottage Gallery i n W r o c l a w i n 1995, launched the stage design space enti­ tled Cosmos, realised i n Berlin at the Theater der W e l t i n the church o f St. M a t t h e w (1999). Inspired by Wlodzimierz Staniewski, A description of the life and theatre career of a "Gardzienice" actor. the interior of the basilica was arranged i n such a way as to feature the Gardzienice mist-enshrouded meadows, resounding w i t h the Tomasz Rodowicz echoes o f spectacles cteated from the very beginning o f the ensem­ O n the Ambiguity ble, such as A w a k u m and Cumuna Burana. I n his loose notes the actor ponders the borderline of art and re­ Together w i t h musi­ cians from the Bieszczady Mrs., the actors ended the meeting by of Connections between A r t and Sacrum ligion, and the possibility o f the existence o f the t w o orders. dancing together w i t h the audience. Part o f the space was devoted to an exhibition of paintings by Mira Zelechower-Aleksiun, a friend Wojciech Michera and collaborator of "Gardzienice"; the displayed works comprised Tradition and Contemporaneity. The Actor simultaneously a backdrop for the presentation of the spectacles. A discussion of the relation between tradition and contempora­ Each evening, this space was utilised in a different manner. neity. T r a d i t i o n denotes c o n t i n u u m and persistence, but also seve­ rance, "betrayal" and unavoidable change. I n relation to tradition contemporaneity must either assume the stand of a ruthless guar­ Agata Zyglewska Academy of Theatrical dian or opt for a hermeneutic, interpreting attitude. I n the first Practices A synthetic description of the emergence and activity of the part o f the text the author applies as the model of the phenome­ Academy of Theatrical Practices at the „Gardzienice" Theatre. n o n i n question one o f the scenes i n Agamemnon by Aeschylus: the A brief presentation of differences between t w o consecutive two¬ description of the fire telegraph made by Clytemnestra. N e x t , he -year courses held at the Academy demonstrates the trend of the inscribes i n t o this model artistic (musical and theatrical) attempts latter's e v o l u t i o n . at "reviving t r a d i t i o n " , the reconstruction o f forgotten performan­ ce models. Finally, by referring t o texts by H a n n a h A r e n d t and Je­ M a r i a Fogler an Beaufret, he considers the i m p o r t a n t caesura i n the history of The "Gardzienice" Centre of Theatrical Practices as an Example of European culture: the transition from Greek t o Latin, pondering the difference between the Greek and L a t i n conception of "activi­ Hermeneutic Activity in the Theatre W i t h Gadamer's definition of hermeneutics conceived as the art t y " as well as presenting the concealed existential meaning of La­ of explanation, direct communication, and the overcoming of the t i n words derived from ago, agere, egi, actum, and, primarily, the spiritual distance between people and epochs as the point of departu­ word actor. re, the author demonstrates that "Gardzienice" could be treated as an example of the hermeneutic theatte. T h e Centte conducts a "trans­ Albert Hunt lation" of traditional culture (currently, also antiquity) into the lan­ „Gardzienice". A n Introduction guage of theatrical staging by perceiving the "monuments" of that culture as still topical carriers of all-human values and meanings. T h e original version has been published i n English i n Arts A r ­ chives, Exeter 1993 Piotr Machul Gardzienice. Little Dictionary of Terms of the "Gardzienice" cal Practices {rough Centre of Theatri­ W l o d z i m i e r z S t a n i e w s k i in Conversation with Peter H u l t o n A slightly alteted and abbreviated conversation held by W l o ­ version) A n attempt at preserving the terminology used by the "Gar­ dzimierz Staniewski and Peter H u l t o n concerning the philosophy, dzienice" artists, endowed w i t h the "lightness of metaphor", as well sources o f inspiration and prime motifs o f the work pursued by as scientists observing and describing the undertakings o f the gro­ „Gardzienice". T h e original version has been published i n English up. " K o n t e k s t y " publish only select lexemes, for example: " e t h n o - i n Arts Archives, Exeter 1993 -oratorium", "ejaculatory prayers", or "the G a t h e r i n g " . T h e pre­ sented text is a fragment of a larger whole; the Dictionary is n o t Excerpts from notes on book about "Gardzieruce" by Z. Taranienko a collection o f definitions that may serve as a foundation for descri­ bing the " p h e n o m e n o n " o f Gardzienice. From its very outset the Zbigniew T a r a n i e n k o Staniewski Theatre has evaded all classifications. H o w I wrote "Gardzienice..." A unique self-reflection and hermeneutic of the author's book Villain Docolomansky about "Gardzienice": Gardzienice. Praktyki teatralne Włodzimierza God Lives m Poland Staniewsktego (Gardzienice. T h e Theatrical Practices of Włodzi­ A synthetic statement concerning the "Gardzienice" phenome­ mierz Staniewski, L u b l i n 1997). T h e presented publication is the n o n w r i t t e n by a young Slovak director after participating i n the outcome of years-long interest i n the work pursued by the Centre, 566 �SUMMARY OF ARTICLES as well as conversations w i t h the actors and the creator, aimed at Krystyna Duniec bringing forth the methodological premises of the undertakings of The Non-existent Generation. The Young Theatre o/the 1990s T h e text discusses the young Polish theatre represented by A n ­ the theatrical group, engaged i n trying t o solve anew the problems of acting, rhe borderline between reality and non-reality, or langu­ na Augustynowicz, Agnieszka Glińska, Grzegorz Jarzyna age. T h e purpose was to create a borderline, dialogic work i n Krzysztof W a t l i k o w s k i . H a v i n g rejected the conception of the the­ and w h i c h assorted voices supplement each other. T h e authot conscio­ atre conceived as a political f o r u m , a national vocation and great usly assumed the role o f a subject influencing the object of the stu­ ideas, the contemporary theatre seeks new ways of speaking about dies, thus becoming, for all practical putposes, the " m i d w i f e " o f the w o r l d . I n an epoch of great political, social and moral transfor­ Staniewski's aestherics, its " a u t h o r " i n t e n t upon translating the l i ­ mations it inscribes the w o t l d into a patadigm of daily life and pri­ ving work i n t o the w o r d . T h e book contains different types of nar­ vacy, and refers t o a hero w i t h whose problems the young membet rative - n o t only documents conceived as available source mate­ of the audience may identify himself. Augustynowicz creates a the­ rial, but also methodological ascertainments motivated by means atre delving i n t o the problem of social violence, Glińska opts for of philosophical opinions concerning the state o f contemporary art subtle psychodtamas, W a r l i k o w s k i wishes to ptoducc a theatte and the methods of its examination. which would "get under the skin", w h i l e Jarzyna maintains that the theatre is supposed to " v o m i t reality". T h e present-day theatte is Błażej Matusiak O P ruled by physiology, t h y t h m , and the body, and the contemporary Wine from the Broken Vase drama is no longer supported by transcendence, and Maciej Rychły: Metamorphoses. Music of Ancient metaphysics or a cohesive system o f values, but reflects difficulties w i t h establi­ Błażej Matusiak regards the recording made by „Gardzienice" shing interpersonal ties and moral relativism. Greece t o be truly extraordinary, and best chatactetised by such terms as „a w i l d element, a distinctive r h y t h m " . Some of the compositions bring t o Maria Prussak m i n d children's c o u n t i n g rhymes. Matusiak wrote: „Lyrical and Between Fredro and Słowacki hieratic chants, cries and whispers, together w i t h heavy breathing T h e article considers the structure o f the verse i n Wesele (The treated as another musical mean - all this brings „Gardzienice" Wedding) close t o experiments conducted by M e t e d i t h M o n k " . T h e „Gar­ anings essential for the whole work. Wesele, w r i t t e n i n irregular by Stanisław Wyspiański and ensuing additional me­ dzienice" record intoxicates like excellent wine. verse, is dominated by the trochaic octosyllable, although the lattei does not produce . uniform pattern. I n differentiating the me­ Lidia Kuchtówna tre Wyspiański referred t o manners of rendering speech r h y t h m i ­ The Diplomatic Mission of Karol Frycz m the Far East cal, vividly marked i n litetaty and theatrical tradiüon, and predo­ 1919 Karol Frycz (1877-1965), painter, graphic minantly t o Fredro's verse i n Zemsta (Reprisal) and the mystical artist, author of posters and caricatures, a representative of the ap­ dramas by Słowacki. I n the Wesele text we may easily observe how In September plied and sacral arts, and stage designet, was nominated membet o f Ftedto's r h y t h m , prevailing i n the opening scenes o f the first act, a Polish diplomatic mission as a press attache (the plenipotentiary gtadually changes i n t o Slowacki's r h y t h m from Sen srebrny Salomei Salomeą) in Siberia and the Far East was Józef Targowski). From February to (The Silver Dream of A p r i l 1920 the mission was active in H a r b i n , and from 1920 addi­ part of Dziady (Fore/athers' Eve), discernible i n the first scenes w i t h w i t h certain teferences to the second tionally i n Shanghai. I n August 1920, the Polish legation i n T o k y o the Strawman. I n this way, Wyspiański included i n t o his play a dia­ initiated diplomatic relations between Poland and Japan. W h i l e m logue w i t h the tradition o f the Romantic drama, existing i n the n i ­ China Frycz published polemics w i t h the Bolshevik press and repel­ neteenth-century theatre due to Ftedro and i n literary me mory led anti-Polish attacks. I n Japan, he gave a series of lectures about thanks to Słowacki. A t the same time, he confronted the different Poland at the universities o f Kyoto and T o k y o . H e penetrated the visions o f the w o r l d occurring i n the texts by those authors and i n mysteries of the Far East and became acquainted w i t h the Chinese the consciousness of the spectators ot his drama. and Japanese theatre. His diplomatic mission, which came t o an end i n February 1921, was described i n more t h a n seventy articles. Adam Nawierski Wegajry - between Theatre and Ritual? Comments on the Jerzy S . W a s i l e w s k i A Descnption of China. of the Spectacle "Ludus The Travelling Margin Paschalis" T h e author considers the relation between the theatre and the Ethnologist T h e account as the last and most pleasant part of the journey, ritual. His description o f Ludus Paschalis, shown i n the cathedtal ba­ on par w i t h preparations for an expedition. B o t h pleasures overlap. silica i n Kielce (27 May 2001) by the Schola of the Wegajry Rural The preparations involve hearing someone's reports, reading de­ Theatre, expresses doubts as regards the possibility o f recreating scriptions made by predecessors, and building one's o w n imagery a ritual. T h e form o f the mediaeval liturgical drama, envisaged as upon their basis. A f t e r all, the reason for travelling lies i n the wish a bridge leading to the ritual sources o f the theatre, reveals its small to check our earlier images. W e set o f f because we feel the need to capacity - quite possibly, the reason lies in the ontological divergen­ react to this personal signal, to respond t o individual challenges, ce between the essence of Christian liturgy and theatrical ventures. and to heed a vocation even if its source might seem suspicious. Aleksander Jackowski "The Sun wi/l Faint from Sudden Fear... " - The Apocalypse accor­ Aleksander Jackowski ding to Chdmowsk M y Map of the Country and Environs T h e author is a member of a jury established by the Foundation Józef Chełmowski is the authot of the remarkable ApocaIyp.se of C u l t u r e for the Small Fatherlands C o m p e t i t i o n , whose purpose Panorama, painted i n the course of three years o n six scrolls 55 me­ is the appreciation o f assorted local social and cultural initiatives. tres long and 79 c m high (1992-1994). T h e artist translated the T h e text describes several o f the most interesting awatded propo¬ Revelation of St. John i n t o the language o f images, numbering each sals; at the same time, it presents localities visited upon o t h e t oc­ scene and adding brief information about its contents. T h e a u t h o t casions. T h e contemporary image overlaps w i t h reminiscences o f claims t h a t The Apocalypse past sojourns i n places essential fot the history of Poland: Warsaw, k i n d . T h e work is based o n a translation from the Greek by Cze­ Bydgoszcz, Oświęcim, T r e b l i n k a , Jordanów-Wysoka, sław Miłosz. Chełmowski, a farmer from the Tucholskie Forest, is Nadrzecze, Rzepczyno and Stockholm. contains the whole theology of m a n ­ also a folk naive theologian, philosopher, paintet and sculptor. 567 �SUMMARY OF A R T I C L E S Aleksandra Melbechowska-I.uty reflection, concentration and c o n t e m p l a t i o n . T h i s is the theme o f The Dcxjmsduy of Polish Artists the engraving Solo (Melancholy) and a small o i l composition depic­ A n e x h i b i t i o n entitled TJie L d l l Judgment, held in Warsaw at ting Saturn measuring the Earth w i t h a compass (1873-1883). So­ the t u r n o f 1999, was inspired by the end o f the m i l l e n n i u m and by lo (1861), inspired by Durer's Melancholy I, deals w i t h the fate and Hans Memling's The Last Judgment, featured at the N a t i o n a l M u ­ c o n d i t i o n of Polish society prior t o the outbreak of the Uprising o f seum. T h e works of eight artists were displayed i n four galleries: i n 1863. I n Saturn t h e fundamental question are two elements ste¬ the "Kordegarda" Gallery Magdalena Abakanowicz showed twen­ ering life, and identified as theory and practice, c o n t e m p l a t i o n and ty headless Marching h u m a n figures. T h e walls of the "Pokaz" Gal­ activity, as well as the antonyms of, and links between ideas. Solo lery were covered w i t h a "frieze" composed o f drawings, engra­ and Satum-ihe Geometrician are allegorical portrayals o f t h i n k i n g vings, collages and posters by Eugeniusz Get Stankiewicz, all repre­ creatures, immersed i n melancholy reflection and shown as an senting remarkable workshop mastery. T h e " S t u d i o " Gallery featu­ apology of "degraded c o n t e m p l a t i o n " . red numerous canvases by Edwatd D w u r n i k , imbued w i t h kindly or scathing irony, the grotesque and mockery, as well as large instal­ Andrzej Pieńkos lations by Izabella Gustowska - Travelling (recalling the scales car­ The Vtkanic ried by the Archangel M i c h a e l ) , and seven expansive canvases by A n analysis of the enormous popularity o f the phenomenon and Gabriela Morawetz, portraying a magnified m a n - p h a n t o m . Jerzy image of the erupting volcano (Vesuvius, Etna) i n eighteenth-cen­ Spectacles of Nature in Modem A r t Kalina used the walls o f the " T e a t t A k a d e m i i " Gallery for creating tury art. T h e author places this phenomenon against t h e back­ an imposing spectacle o f the performance art genre - man's jour­ ground o f the Enlightenment-era " c u l t u r e o f the spectacle", i n ney towards the gates o f H e l l , Purgatory and Heaven along steps w h i c h a special part was performed by catastrophic spectacles sta­ glowing w i t h b u r n i n g fires. T h e same gallery also displayed works ged by N a t u r e . by Zuzanna Janin - installations and paintings made of fragile ma­ T h e execution o f volcanic eruptions was very frequently c o n ­ terial, and Jacek Sempoliński, w h o showed mysterious portraits nected w i t h research expeditions, and aesthetics became an unex­ and self-portraits expressing inner dramas, concealed desires, and pected ally o f scientific studies. Artists often discover the purely "man's struggle"; his intimate sketches o f nudes contrasted w i t h aesthetic qualities o f natural phenomena, a tendency which could self-portraits, offering penetrating testimony of absolute humanity. be comprehended as compensation o f the progressing waning o f the sacrum i n European sensitivity. T h e m o t i f o f the erupting volcano rapidly grew banal, and i n Aleksandra Melfeechowska-Luty A n Apology of Degraded Contemplatum. the course of the nineteenth century became part of popular visu­ On T w o "Melancholies" al p r o d u c t i o n . fr* Cyprian Norwid Cyprian N o r w i d (1821-1883), Polish poet, playwright, prose writer, theoretician o f art, t h i n k e r , painter, draughtsman, graphic Jacek Jan Pawlik S V D artist and sculptor was one o f the greatest national men o f letters The Puppet in Burial Rites and, at the same time, a creator enrooted i n European tradition Burial rites are regarded as one o f the culturally richest ritual and contemporaneity. Since 1842 N o r w i d lived abroad: i n Italy, practices, w h i c h frequently d o n o t end w i t h the funeral itself, but Germany, Belgium, England, the U n i t e d States, and, longest of all, are c o n t i n u e d . Frequently, i n the course of further rites, the pup­ in France. I n his oeuvre the word and the image - i n their intellec­ pet becomes a substitute o f the body and resembles the deceased, tual and spiritual dimension - merge i n t o a cohesive entity, prtxiu- e. g. a photograph replaces the face. T h e author compares the use cing a unique symbiosis o f the arts. M o t i f s and key-words used i n of puppets i n burial rites i n a number o f cultures from different prose penetrate the plastic arts. Here we encounter galleries o f parts o f the w o r l d : t h e Luiseńo Indians (California), the Basari characters (sages, prophets, etc.), images o f ruins, eschatological (Togo), the N e w a r i (Nepal), and the Sulawesi (Indonesia), as well motifs, the figure o f the Crucified, and personifications o f death as the c u l t o f the dead i n M e x i c o . T h e puppet does not merely and Satan. O n e of the prime motifs was the concept of melancho­ emulate the deceased, but is frequently identified w i t h h i m and ly, associated w i t h despair and depression, but also w i t h reticence, treated as his soul or other component. 568 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db22c00c902247173a8a034fd40aa18e.pdf 01fa1e19c5da9592c96f9d9006e52ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2901 Title A name given to the resource Teksty dotyczące teatru i antropologii teatru publikowane dotychczas w "Kontekstach" ("Polskiej Sztuce Ludowej") / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.569 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTROPOLOGIA TEATRU W KONTEKSTACH Teksty dotyczące teatru i antropologii teatru publikowane dotychczas w „Kontekstach" („Polskiej Sztuce Ludowej") n r 1-4, Joanna Walaszek, Dwie „Nastazje' Andrzeja Wajd-* Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasatniro Bando. Filipowna Tamasaburo Bando Jan Berdyszak, Teatr - <„Teutr'V Marcin Giżycki, Performance art dzisia,: perspektywa amerykamku Janusz Byszewski, Obok edukacji i sztuki Leszek Kolankiewicz, Raport z Holsiebro (Przygotowany w Katedrze Kultury Polskiej przez studentów) Halina Wałaszewska. Raport z warsztatów leatralnych Leszka Mądzika (w Łucznicy) 1987 Zbigniew Raszewski, Weryfikacja czarodzieja n r 1-2, n r 3-4, 1995 Magdalena Saganiak, Makabra w mistycznym teatrze Juliusza Słowackiego Wiesław Juszczak, Realizm i liturgia. Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" ElioLt 1988 Krzysztof Renik, Obrzęd i teatr n r 3-4, 1991 Mircea Eliade, ..Marebilo". Rytuał i teatr Gerardus van der Leeuw, Święta gra Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik, Włodzimierz Pawluczuk, O teatrze. Zapis rozmowy Leszek Kolankiewicz, Teatr zarażona etnologią biura Bohannan, Szekspir w buszu Michael Gibson, A/ryku Brooka Kazimierz Braun, Święta księga Mahabluirata Andrzej Seweryn, Aktor w teatrze wyobraźni. O „Mahahliaracie" Petera Brooka [rozmawiają Zbigniew Benedyk.owicz, Aleksander Jackówski, Sławomir Sikoral Andrzej Seweryn, Z dziennika Zbigniew Taranienko, Odczynianie Mata. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Gardzienke, soboia-niedz.ela 27-28 kwietnia 199! r. Dariusz Czają, Krajobraz Z Tobiaszem Czesław Robotycki, Byłem w Gardzienkach Mariusz Ciolaj, Dawno temu w „Gardzienkach" Jadwiga Rodowicz, Nie cytat lecz inspiracja Michał Klinger, Podróż do klaszum, Św. Onufrego u ' dniu jego święta f24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo narodu) Krzysztof Czyżewski, List z podroży Krzysztof Czyżewski. Wojciech Szroeder, Podróż TU wschód pogranicze-sztuk, kultur, nowiów' Tadeusz Kornaś, Wacław Sobaszek. „węgajly" Jacek Dobrowolski. A kapela karuzela Wacław Sobaszek, Ewolucja teatru wiejskiego Zbigniew Osiński, Mieczysław Limanowski dzisiaj Mieczysław Limanowski, Rok paliki i dusza Zbiorowa Seweryn A . Wislocki, Jędrzej Ciermalc i jego teatr ludcmy Maria Fiderkiewicz. „Herody" na deskach teatru Dormana Eugenio Barba. Trzeci brzeg rzeki Bożena Dudko, „Uciska nas ten but", czyli o Teatrze 8-go dnia Wojciech Krukowski, Teatr w teatrze życia. Akademia Ruchu Roman Wozniak, W obszarze sacrum Hanna Kirchner. Ludwik Hering i Teatr Osobny Ludmiła Murawska. Jak ro się zaczęto Magdalena Smeder, „Betlejem, Golgota, Bastylia i pusty pokój" Zbigniew Taranienko. Od początku do „Brzegu". Rozmowa z Leszkiem Mądzikiem Zbigniew Taranienko, C e l n i k " - opis spektaklu Katarzyna Walewska, „Dwa teatry": psychodrama analityczna a teatr otwarty Ludw,k Stomma, J: O, czyu ludzie jak bogowie Joanna Hubner-Wojciechowska, Mityczna i magiczna geneza tańców dworskich Zbigniew Taranienko. „Brzeg" - op.s spekiaklu Henryk Jurkowski, O książce Marka waszkiek „Dzieje teatru lalek w Polsce" Anna Schiller, Dedykacja n r 2/1993 Zbigniew Raszewski, Z Raptularza (Twórczość a wirtuozeria, wblnośc i samowola inscenizatora) Eugenio Barba, Czterech widzów Marcin Jarnuszkiewicz, O teatrze i wokół teatru (rozmowa prowadzona przez Aleksandra Jackowskiego) n r 1-2, 1996 Roman Woźniak, Przestrzeli w teairze przestrzeń teatru Jacek Ostaszewski, O muzyce w teatrze nr 1, 1998 Tradycja i „Pogranicze". Z Krzysztofem Czyżewskim, dyrektorem ośrod­ ka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" rozmawia Tadeusz Komaś Beata Wilgosiewicz. O potrzebie poznawania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej z<emi. Działalność Fundacji „Muzyka Kresów" Chodzimy po świecie i pytamy - et. I - Z Janem Bemadem rozmawia Be­ ata Wilgosiewicz Chodzimy po świecie i pytamy - « . I I Z Moniką Mamińską rozmawia Beata Wilgosiewicz Danuta Kuźnicka, Strategie dekmi.smkjoni.styczne w i,iscenizacjach /«!skich nr 2, 1998 Błazen. Z perspektywy kilku świauw. Z Khalidem Tyabji me tylko o te­ atrze rozmawiają Jola Cynkuris, Dagnoslaw Demski i Sławomir Si­ kora Kirsten Hastrup, Poza amropobgia. Antrofxdog jako przedmiot przedsta­ wienia dramatycznego Barbara Myerhoff, Przekształceni świadomości w przedstawieniach rytu­ alnych, k i l k i myśli i probkmów Leslie Du S. Read. Początki teatru w Afryce i w obu Amerykach Henryk Jankowski, Lalki w rytuale nr 3-4, 1998 Lech Sokół, Henryk Ibsen - mit osobisty Krystyna Duniec, Ibsen w Teatrze Telewizji nrl-2, 1999 Przedmioty w teatrze Tadeusza Kantora Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów Edyta Bielawska, Aparat /otogra/iczny - karabin maszynowy z przedswwienia „Wiehpole, Wielopole" Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu „Niech sczezna artyści" Dorota Nowak, Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Tadeusza Kimiom „Wielopole, Wklopole" Anna toboda. Obrus z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" Dominika Rembelska, Opis postaci Wuj Stasia Zesłankę ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" Igor Gorzkowski, Drezynka w spekutkłu Tadeusza Kamom „Nkch scze­ zną artyści" Marta Krysryna Tylkowska, Katarynka Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" Muzyka i dźwięk w przedstawieniach Kantora. Rozmawiają Tomasz Do­ browolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kleczkowski n r 4, 1999 Henryk Jurkowski, Lalki i rtutski w sercu afrykańskkgo ar 1-4, 2 0 0 0 569 Anna Micińska, U źródeł czystej formy U c h Sokół, „Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza teatru �% Polska Sztuka Ludowa | KONTEKSTY CULTURAL ANTHROPOLOGY • ETHNOGRAPHY • ART 2001, V o l . L V N o 1-4 (252-255) Index 169403. ISSN 11 łC 6142. ['n, e 48 : l INSTX1 I ' I T ( >F -\K I POLISH A C A D E M Y OF SCIENCES Contents ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ WŁODZIMIERZ STANIEWSK1 WŁODZIMIERZ STANIEWSK1 MARIUSZ GOŁAJ TOMASZ RODOWICZ KRYSTYNA BARTOL JERZY DANIELEW1CZ WŁi tDZIMIERZ LENGAUER LECH TRZCIONKOWSKI GlOYANNI CERRI WARREN D, ANDERSON LESZEK KOLANK1EWICZ KRZYSZTOF RUTKOWSKI ZBIGNIEW TARANIENKO DARIUSZ KOSIŃSKI KRYSTYNA BARTOL, JERZY DANIELEWICZ, Introduction To Render the Mystery Closer. A n Interview with Włodzimierz Staniewski After Two in the Morning. Notes Notes from Courses wirh Students in the Chair of Polish Culture at Warsaw University "Metamorphoses" - an Actor's Notes Onou Orchesis - the Dance of the Ass. About Work on "Metamorphoses" Poets' PaiJei a Table Initiations - Reflections on the Greek Symposion Dionysis Kourotrophos? Initiations of Male Youth in Ancient Greece and the Cult of Dionysis The Demeter Mysteries in Attica. The Lykomidai Rituals in Phyla - between Initiation and Mystery Ancient Greek Poems on Nature and Mysteries' Rituals The Ethical and Spiritual Aspects of Ancient Greek Music Polish Spectacles and the Religion of Dionysus Poetry and Rite. The Word and Tradition according to Mickiewicz The Golden Ass of "Gardzienice" - the Uncovering of the Face of Greece From, In-between and Towards. "Mysteries and InitiationsFestival, Krakow 2000 Festival "Mysteries and Initiations". A panel discussion 4 6 12 34 39 4S 50 56 63 84 94 104 107 120 128 132 142 JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, WIESŁAW JUSZCZAK, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, RICHARD SCHECHNER, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MICHAEL LAMBERT JADWIGA M . RODOWICZ PIOTR MACHUL JAN STĘSZEWSK1 JAKOB ULLMAN ZOFIA KAŁKUS Ethics in Classical Athens and Traditional African Ethics: the Hermeneutic of Shame and Guilt The Song as a Nucleus of the Actor s Work on Stage "Trust and a Return to the Beginning". Piotr Machul talks with Maciej Rychły about Work on Music to "Carmina Burana" and "Metamorphoses" 160 Music of Greek Antiquity, "Gardzienice", and Maciej Rychły A Letter to Tomasz Rodowicz A Bound-up M a n 190 192 193 570 16S 180 �I KRYSTYNA BARTOL, ANNA WYKA, " A Dance with Tradition as if with the François Vase". ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, JERZY DANIELEWICZ, A Conversation about "Gardzienice" and "Métamorphoses" JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, DARIUSZ KOSIŃSKI, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, TOMASZ RODOWICZ, MACIEJ RYCHŁY, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MAGDALENA BARTNIK, AGATA ZYGLEWSKA, PAWEŁ PASSINI AGATA ZYGLEWSKA A Commentary to Some Topics Discussed during the Panel: " A Dance with Tradition..." WŁODZIMIERZ LENGAUER A Postscript about the Bloody Sacrifices or" the Greeks (in Response to Jacek Dobrowolski) HOWARD BRENTON Give the Donkey Roses ZBIGNIEW TARANIENKO Twenty Years of "Gardzienice" ALISON HODGE Włodzimierz Staniewski: "Gardzienice" and the Naturalised Actor LUCJAN ŚWIETLICKI Gardzienice's Tales CAROL MARTIN Another Kind of Metamorphosis JACEK DOBROWOLSKI Metamorphoses and Misunderstanding ARKADIUSZ CHOLEWA Gardzienice's Stories WŁODZIMIERZ STANIEWSKI „Carmina Burana" - Screenplay JACEK DZIEKAN Esoteric Privacy. On Ways of Building Personae Dramatis in 194 240 242 244 258 269 280 288 292 295 322 325 "Carmina Burana" at the „Gardzienice" Centre of Theatrical Practices WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Director's Notes MONIKA KUBAT Around "The Life of Awakum the Priest". Monika Kubat 328 331 talks to Jerzy Nowosielski MONIKA KUBAT Sacral Space and Theatrical Space MIRA ŻELECHOWER-ALEKSIUN Cosmos-Gardzienice AGATA ZYGLEWSKA Academy of Theatrical Practices • • • Academy of Theatrical Practices. Information on Lectures (1997-2000) MARIA FOGLER 346 352 354 356 The "Gardzienice" Centre of Thearrical Practices as an 362 Example of Hermeneutic Activity in the Theatre Little Dictionary of Terms of the „Gardzienice" Centre of 366 PIOTR MACHUL Thearrical Practices (rough version) PAWEŁ PASSINI Fragments of Reports TOMEK KUBICKI The Gardzienice ABC TOMEK KUBICKI, JOANNA WICHOWSKA Reports and Poems VIUAM DOĆOLOMANSKY God live in Poland VILIAM DOĆOLOMANSKY Replies to rhe Inquiry-sheet PRZEMYSŁAW SIERACZYŃSKI Taming the Actor MARIUSZ GOŁAJ Records from a Gardzienice Cottage TOMASZ RODOWICZ On the Ambiguity of Connections between Art and Sacrum WOJCIECH MICHERA Tradition and Contemporaneity. The Actor ALBERT HUNT Gardzienice. A n Introduction PETER HULTON Gardzienice. Włodzimierz Staniewski in Conversation with 380 382 384 386 392 397 401 407 413 418 422 Peter Huhon PAWEŁ GOŹLIŃSKI, GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI, Press Excerpts JANUSZ R. KOWALCZYK, KRZYSZTOF MIKLASZEWSKI ZBIGNIEW OSIŃSKI 571 on "Gardzienice" by Z. Taranienko 435 �ZBIGNIEW TARANIENKO How I Wrote "Gardzienice"... • • • List of lengthy Texts on "Gardzienice" • • • Information on "Gardzienice" Foreign Tours BŁAŻEJ M ATUSIAK OP Wine from the Broken Vase DARIUSZ CZAJA Music of Greek's Shadows WŁODZIMIERZ STANIEWSKI "Metamorphoses or Golden Ass". Synopsis LIDIA KUCHTÓWNA The Diplomatic Mission of Karol Frycz in the Far East JERZY s. WASILEWSKI A Description of China. The Travelling Ethnologist ALEKSANDER JACKOWSKI My Map of Country and Environs KRYSTYNA DUNIEC The Non-existent Generation. The Young Theatre of the 1990s MARIA PRUSSAK Between Fredro and Słowacki ADAM NAWIERSKI "Węgajty" - Between Theatre and Ritual? Comments on the 439 448 449 450 452 455 458 472 482 49 3 498 504 Margin of the Spectacle "Ludus Paschalis" ALEKSANDER JACKOWSKI „The Sun will Faint from Sudden Fear..." - The Apocalypse 506 according to Chelmowski ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY A n Apology of Degraded Contemplation. On Two ALEKSANDRA Melancholies by Cyprian Norwid MELBECHOWSKA-LUTY The Doomsday of Polish Artists ANDRZEJ PIEŃKOS The Volcanic Spectacles of Nature in Modern Art JACEK JAN PAWLIK SVD The Puppet in Burial Rites Notes on the Authors Anna Micińska - Obituary Stanisław Dobrowolski - Obituary Summaries of the Articles Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" na rok 2001 roczna - 48 zl Wpłaty na prenumeratę przyjmują: AMOS, Warszawa, Zuga 12, tel. (0-22) 834-65-21 Konto: P K O B P S.A. 1 Oddział Warszawa nr 30 10201013 122640143 „RUCH" S.A. w Warszawie, 00-958 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33, tel. (0-22) 841-40-31 konto: P K O S.A. V I I o/Warszawa nr 12401109-10014974-2700-401112-001 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki („RUCH" S.A.). Druk; P L A T A N Kryspinów 256, 32-060 Liszki 512 526 536 544 554 560 561 562 �