8
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef237f69df6131c0562e2988828abe97.pdf
5fdd65df4850ddcd56105b520ec4129e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2931
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2735
Title
A name given to the resource
Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem "daje do myslenia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.29-36
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Robotycki, Czesław
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Czesław Robotycki
CO KAPLICA NA DŁUGICH MŁAKACH POD TURBACZEM
„DAJE DO MYŚLENIA"
Tytuł zapożyczony c z ę ś c i o w o o d Paula R i c o u e r a
1
zapowiada
nie t y l k o czysto teoretyczne rozważania o s y m b o l u . Jest t o a n o n s
interpretacji, której p r z e d m i o t e m jest materiał e m p i r y c z n y zebrany
sposobem najbardziej klasycznym dla e t n o g r a f i i . M a t e r i a ł y t e , t o
między i n n y m i , zbiór w y p o w i e d z i o t y t u ł o w e j kaplicy, w o k ó ł
której p o w s t a ł a już legenda. Z a s t o s o w a n i e d o nich w y k ł a d n i
symbolicznej przełamuje, nie pierwszy już raz, k ł o p o t y etnografii
z o d c z y t y w a n i e m t e k s t ó w kultury.
Kłopoty, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m , p o l e g a ł y g ł ó w n i e na t y m , że
po pierwsze, myślenie s y m b o l i c z n e d o s t r z e g a n o t a m t y l k o gdzie
— j a w i ą się nadal j a k o coś n a d d a n e g o , a b s t r a k c y j n e g o , n i e
r z e c z y w i s t e g o , literackiego. Co w i ę c e j , ó w m a r t w y skansen
traktuje się j a k o s k o ń c z e n i e p o z n a n y . S y m b o l nadal — jak dla
M o s z y ń s k i e g o — (z p e r s p e k t y w y takiej ' e m p i r y c z n e j ' a n e g d o t y
cznej, nie w y c h o d z ą c e j poza ś w i a t w i o s k i N. i i n f o r m a t o r a X.,
e t n o g r a f i i ) jest c z y m ś p r z y n i e s i o n y m 'z g ó r y ' przez interpretatora.
D l a t e g o największą zasługą Eliadego jest, w m o i m p r z e k o n a n i u
t o , że j e g o prace znoszą ó w sztucznie p o g ł ę b i o n y przez naukę
p o d z i a ł na c z ł o w i e k a p r y m i t y w n e g o i c y w i l i z o w a n e g o , nie zacie
rając p o m i ę d z y n i m i różnic, w s k a z u j ą , że myślenie s y m b o l i c z n e
jest z a r ó w n o udziałem ' c z ł o w i e k a p i e r w o t n e g o ' , p s y c h o p a t y ,
dziecka i p o e t y , członka s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j i p r z e d s t a w i c i e
la c y w i l i z a c j i m i a s t a . . . "
2
szło o „ n i e l o g i c z n y " ś w i a t m a g i i , a p o d r u g i e , c o
wynikało
z pierwszego, nie d o p u s z c z a n o m o ż l i w o ś c i s y m b o l i c z n e j p e r c e p
M i m o tak s u r o w e g o osądu e t n o g r a f i i autor c y t a t u p r o p o n u j e
cji i s y m b o l i c z n e g o k o m u n i k o w a n i a się „ l u d z i p r o s t y c h " . Istotę
rozwiązanie p o z y t y w n e . Z a w i e r a się o n o w p o d k r e ś l e n i u zasług
sporu z t a k i m i p o s t a w a m i zawiera tekst Z b i g n i e w a
Benedyk-
Eliadego, ale też w j e g o
(Benedyktowicza)
p r z e k o n a n i u , że
t o w i c z a , z w o l e n n i k a interpretacji s y m b o l i c z n y c h charakteryzują
istnieje „ e m p i r i a s y m b o l u " . Jest nią j e g o
c y c h , j e g o z d a n i e m , w ł a ś n i e podejście a n t r o p o l o g i c z n e . Pisze o n
i w i e l o w a r s t w o w o ś ć . Przejdźmy w i ę c d o p r z y k ł a d u .
3
W G o r c a c h na p o l a n i e D ł u g i e M ł a k i
między i n n y m i :
„...Nadal — za M o s z y ń s k i m — r o z w i ą z a ń , rozstrzygnięć i o d
powiedzi na pytanie czy c h ł o p (rsp. c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y ) może
myśleć s y m b o l i c z n i e p o s z u k u j e się na g r u n c i e e m p i r y c z n y c h
badań t e r e n o w y c h z w i a d o m y m s k u t k i e m , n o b o jeśli nie padnie
w „ a u t e n t y c z n e j " w y p o w i e d z i i interpretacji s ł o w o s y m b o l (a
raczej nie pada) t o znaczy, że g o t a m nie ma. W t e n s p o s ó b
utrzymuje się o w ą przepaść p o m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a r c h a i c z n y m
a człowiekiem współczesnym, chłopem d a w n y m a chłopem
w s p ó ł c z e s n y m . Cała strategia t a k i c h w s p ó ł c z e s n y c h , e m p i r y c z
nych b a d a ń , o p a r t y c h j e d y n i e na uzyskanych w w y w i a d z i e
explicite w y r a ż o n y c h przekonaniach ( w i e r z e n i a c h , s ą d a c h ) , g u b i
częstokroć ó w w y m i a r s y m b o l i c z n e g o d z i e d z i c t w a , każe trak
t o w a ć je często z g ó r y j a k o m a r t w y skansen, n a s t a w i o n a j e d y n i e
na u c h w y c e n i e t e g o c o o d e ń różne, i n d y w i d u a l n e , o r y g i n a l n e
i j e d n o s t k o w e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że z tej p e r s p e k t y w y s y m b o l
i symbolistyczne interpretacje — jak d a w n i e j u M o s z y ń s k i e g o
II. 1-5
schroniska
na T u r b a c z u )
od
1979
polisemantyczność
(20 minut drogi
r o k u stoi kaplica
od
różnie
n a z y w a n a : „ k a p l i c a pasterska", kaplica „ p a p i e s k a " , „ p a r t y z a n c
k a " , „ p o d T u r b a c z e m " . P o s t a w i o n a na u s k o k u , na w y ż s z y m
skraju p o l a n y o p o ł u d n i o w e j ekspozycji w i d o c z n a jest z daleka
z r ó ż n y c h stron na tle ściany lasu.
Rzut przyziemia, f o r m a oraz w y s t r ó j k a p l i c y mają przemyślany
p r o g r a m i d e o w y . Każdy f r a g m e n t w y w o ł u j e d a l e k o idące asocja
cje, być może o d b i e g a j ą c e o d intencji b u d o w n i c z y c h i f u n
d a t o r ó w . A l e przecież rzecz t o n o r m a l n a w
odbiorze
treści
s y m b o l i c z n y c h . Tak się składa, że istnieje pełna w y k ł a d n i a treści
i d e o w y c h k a p l i c y o d d a j ą c a zamierzenia jej t w ó r c ó w . Znalazłem ją
o p u b l i k o w a n ą w d r u k u u l o t n y m ( n a k ł a d 4 5 0 egz.) w y d a n y m
przez Komisję T u r y s t y k i Górskiej PTTK. Tak w i ę c na razie nie
trzeba korzystać z p o m o c y h e r m e n e u t y , by p r z e d s t a w i ć s z c z e g ó -
Kaplica. W i d o k z zewnątrz
29
�ł o w o obraz o b i e k t u , który m n i e zainteresował; m a m y o t o w y k ł a d
na P o d h a l u . Nad k o n a r a m i — krzyż z polskiej szabli i b a g n e t u .
nię „ w z o r c o w ą " ;
Całość s y m b o l i z u j e Polskę — hełmy, broń — w a l k ę o Nią, f i g u r k a
M a t k i Boskiej — J e j opiekę nad t y m i , którzy o Polskę w a l c z y l i .
„ . . . B o g u na c h w a ł ę
W pień ze z n a k i e m Polski walczącej s k r ę p o w a n y
Ojcu ś w i ę t e m u ku radości
kolczastym
d r u t e m o k u p a c j i w b i t e są trzy bagnety najeźdźców: n i e m i e c k i ,
G ó r o m na urodę
s o w i e c k i i s ł o w a c k i ( n i e w i e l e o s ó b w i e obecnie, że w r a z z N i e
T u r y s t o m ku p o ż y t k o w i
m c a m i o d p o ł u d n i a uderzyły d y w i z j e s ł o w a c k i e , które o k u p o w a ł y
W c z e r w c u br m i n ę ł o 1 0 lat o d p o w s t a n i a w G o r c a c h na Polanie
Spisz i O r a w ę ) . Z b o k u umieszczono v o t u m g o p r o w c ó w — czar
wkomponowana
ną d r e w n i a n ą pietę, następnie jest tablica upamiętniająca p o b y t
w gorczański krajobraz przy ż ó ł t y m szlaku, na p ł d - w s c h . o d
papieża J a n a P a w ł a II w N o w y m Targu dnia 8 c z e r w c a 1 9 7 9 r.
schorniska na T u r b a c z u , w o d l e g ł o ś c i ok. 2 k m . Została z b u d o w a
oraz epitafia p o ś w i ę c o n e k o l e j n o tragicznej śmierci: — W o j c i e c h a
R u s n a k o w e j kaplicy. Jest ona
harmonijnie
na 1 9 7 9 roku i o f i a r o w a n a p a p i e ż o w i j a k o w o t u m w d z i ę c z n o ś c i ,
Ruge, który zginął w katastrofie lotniczej w K l i k u s z o w e j R d z a w c e
z okazji I pielgrzymki Ojca Ś w i ę t e g o J a n a Pawła II d o Polski
— oraz h i m a l a i s t ó w : Eugeniusza Chrobaka, M i r o s ł a w a
a konkretnie d o N o w e g o T a r g u . Kaplica jest z b u d o w a n a na planie
—
krzyża Virtuti Militari o w y m i a r a c h 7 x 7 m. W szczytach kaplicy
— ' Z y g a ' , W a c ł a w a Otręby, którzy zginęli w maju 1 9 8 9 r o k u
'Falco', Mirosława
Gardzielewskiego, Andrzeja
Dąsała
Heinricha
na zewnątrz znajdują się cztery orły — każdy z innej e p o k i
w czasie w y p r a w y na M o u n t Everest. Inicjatorem a zarazem
historycznej — w r a z z d a t a m i . O d z a c h o d u — orzeł z c z a s ó w króla
fundatorem
Stanisława A u g u s t a i rok 1 7 7 2 (I rozbiór P o l s k i ) , o d p ó ł n o c y
s p o ł e c z n y o p i e k u n z a b y t k ó w na P o d h a l u , Spiszu i O r a w i e , przez
— orzeł II Rzeczypospolitej
w i e l e lat kustosz M u z e u m
i rok 1 9 3 9
(wybuch
II
wojny
k a p l i c y jest Czesław
Pajerski z N o w e g o
Regionalnego w
Nowym
Targu,
Targu.
ś w i a t o w e j ) , o d w s c h o d u — orzeł p i a s t o w s k i i rok 1 9 4 4 (akcja
Kaplica znajduje się na j e g o polanie. Przy jej b u d o w i e p r a c o w a l i :
'Burza' i w k r o c z e n i e l-szej A r m i L W P ) a nad w e j ś c i e m d o kaplicy
Jan
orzeł z c z a s ó w Kazimierza W i e l k i e g o z p o d w ó j n ą datą 1 0 7 9
d r e w n o z w ł a s n e g o lasu. Stefan M r u g a ł a , J ó z e f Sułka, J a n
N i e m i e c - W a c h w r a z z s y n a m i , który r ó w n i e ż
ofiarował
(męczeńska śmierć Św. S t a n i s ł a w a , biskupa K r a k o w a ) . Rok 1 9 7 9
B a t k i e w i c z , cieśla Bartłomiej C z u b e r n a t i i n n i , w s z y s c y p r a c o w a l i
( p o w s t a n i e kaplicy w o b e c n y m kształcie. B e l k o w a n i e d r z w i daje
społecznie. W p o b l i ż u jest później w y s t a w i o n y p o l o w y ołtarz
rysunek s t y l i z o w a n e g o orła, k t ó r e g o k o r o n ę s t a n o w i o r n a m e n t
e k u m e n i c z n y , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o są umieszczone krzyże:
z popiersiem o b e c n e g o papieża i napisem 'Pasterzowi pasterze'
k a t o l i c k i , p r a w o s ł a w n y i s y m b o l p r o t e s t a n t y z m u . Został w y b u d o
a d r z w i zamyka się na ł a ń c u c h z k ł ó d k ą tak p r z e p r o w a d z o n y , że
w a n y na 6 0 0 - l e c i e p o w s t a n i a obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w
orzeł jest zakuty t y m ł a ń c u c h e m — jest w n i e w o l i . Na w i e ż y c z c e
skiej w roku 1 9 8 2 .
jest umieszczony znak Polski Walczącej. Ołtarz s t a n o w i bryła
granitu o w a d z e
2 ton
sprowadzona
specjalnie
z Tatr
tak
B e z p o ś r e d n i o za kaplicą stoi d r e w n i a n a s t y l o w a d z w o n n i c a
w y s o k a na o k o ł o 15 m. D z w o n jest z a w i e s z o n y p o d zadaszeniem
u l u b i o n y c h przez Ojca Św. W kaplicy znajdują się liczne pamiątki
z g o n t u , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o jest u m i e s z c z o n y orzeł l e g i o n o
sakralne i nie t y l k o . Najważniejsza z n i c h t o kapliczka partyzancka
w y . U p o d n ó ż a leży głaz z w y r y t y m n a p i s e m : ' C z ę s t o c h o w s k i e j
w i d o c z n a za ołtarzem, w y s t a w i o n a na t y m miejscu znacznie
jasnogórskiej naszej K r ó l o w e j 1 3 8 2 RP 1 9 8 2 ' .
wcześniej, która znalazła się w obrębie o b e c n e j kaplicy. P i e r w o
W p o b l i ż u znajduje się leśna D r o g a K r z y ż o w a z o r y g i n a l n ą XIV
tna kapliczka — jest t o w y s o k i pień smreka o trzech k o n a r a c h
Stacją złożenia d o g r o b u , a r ó w n o c z e ś n i e c h y b a
— konary są przykryte h a ł m a m i polskiej p i e c h o t y i kawalerii
w Polsce p o m n i k i e m ofiar Katynia. Jest t o d u ż y b r z o z o w y krzyż,
z 1 9 3 9 roku oraz s p o d M o n t e Cassino. M i ę d z y konarami stoi
s p o d k t ó r e g o w z n o s z ą się z ziemi trzy b e t o n o w e d ł o n i e s y m
gliniana figurka M a t k i Boskiej Leśnej — w y k o n a n a przez n o w o
bolizujące o b o z y Kozielsk, O s t a s z k ó w i Starobielsk.... o d p r a w i a
tarskiego ceramika p. J a n a R e c z k o w s k i e g o — ta M a t k a Boska
ne są regularnie M s z e ś w i ę t e w sezonie l e t n i m i z i m o w y m oraz
czczona przed w o j n ą przez ludzi l a s ó w g o r c z a ń s k i c h w czasie
inne n a b o ż e ń s t w a o charakterze p a t r i o t y c z n o - h i s t o r y c z n y m . . . "
w o j n y wzięła p o d s w o j ą opiekę żołnierzy o d d z i a ł ó w l e ś n y c h ,
b o w i e m Gorce przez całą o k u p a c j ę s t a n o w i ł y c e n t r u m partyzantki
30
Wychodząc
z oczywistego
pierwszym
założenia, że p r o g r a m
4
ideowy
k a p l i c y z r e a l i z o w a n y przez t w ó r c ó w i j e g o recepcja przez o d -
�M
•
3
�6
II. 6, 1 0 W n ę t r z e k a p l i c y
w i e d z a j ą c y c h ją ludzi m o g ą się rozmijać, s p r ó b o w a ł e m
od
t w o r z y ć ich sądy w y k o r z y s t u j ą c p o d s t a w o w ą m e t o d ę e t n o g r a f i
O t o w i ę c jeszcze j e d n a sytuacja p o d o b n a d o t e j , którą w c y t o
w a n y m w y ż e j artykule o p i s u j e Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z .
czną: w y w i a d y t e r e n o w e — pamiętając przy t y m o w s z y s t k i c h
S ą d y o k a p l i c y określa k o m p e t e n c j a k u l t u r o w a t y c h , którzy je
zastrzeżeniach Z b i g n i e w a B e n e d y k t o w i c z a . W y w i a d y te, p r o w a
wyrażają. Z r ó ż n i c o w a n i e s t o p n i a k o m p e t e n c j i oznacza się, m i ę
dzone przez badaczy, miały f o r m ę luźnej r o z m o w y , jak się w y d a j e
dzy i n n y m i , przez miejsce zamieszkania, w y k s z t a ł c e n i e i w i e k .
w sytuacji sprzyjającej w y n u r z e n i o m i a s o c j a c j o m , t o jest p o mszy
W p r z y p a d k u r o z m ó w c ó w s p o d Turbacza badający mieli
świętej p o d kaplicą, w ś r ó d jej u c z e s t n i k ó w .
5
D e c y d u j ą c się na
czynienia z mieszkańcami
Podhala
(Nowy
Targ,
do
Kowaniec,
zgromadzenie t a k i e g o materiału m i a ł e m przekonanie, że d i a l o g
K l i k u s z o w a , O b i d o w a , L u d ź m i e r z ) , z mieszkańcami miast z p o ł u
o rzeczach n i e u c h w y t n y c h jest rodzajem w z a j e m n e g o p o b u d z a
d n i o w e j Polski ( C h r z a n ó w , B i e l s k o - B i a ł a , K r a k ó w ) i z W a r s z a w y .
nia w y o b r a ź n i i późniejsze s p r a w o z d a n i a są t a k i e g o d i a l o g u
Ich w y k s z t a ł c e n i a , r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n e g o , nie można w i ą z a ć
d o k u m e n t e m , a w i ę c nie są t y m c o c h c i a ł b y osiągnąć „ t r a d y c y j n y
z miejscem zamieszkania. Na przykład przedstawiciele Podhala
etnograf".
mieli w y ż s z e w y k s z t a ł c e n i e t e c h n i c z n e , byli rzemieślnikami i r o l
Na marginesie d o d a m , że p o d o b n y ,
pionierski
naówczas,
d i a l o g p r o w a d z i ł w latach trzydziestych M i e c z y s ł a w Gładysz,
s o n d u j ą c poczucie estetyczne Górali Ś l ą s k i c h .
6
Na c o i n n e g o
n i k a m i . M i e s z k a ń c y miast t o u c z n i o w i e l i c e ó w
ogólnokształ
c ą c y c h , nauczyciele, t e c h n i c y itp. W i e k b a d a n y c h w a h a ł się
m i ę d z y 17 a 5 0 r o k i e m życia.
j e d n a k n a s t a w i o n y , s w o j e w y n i k i p r ó b o w a ł później o b i e k t y w i z o
Informacje o niektórych wskaźnikach kompetencji kulturowej
w a ć w d u c h u zaleceń s w o j e g o mistrza Kazimierza M o s z y ń s k i e g o .
nie służą dalej d o w o d z e n i u j a k i c h k o l w i e k korelacji m i ę d z y n i m i
32
�a m o ż l i w o ś c i a m i myślenia s y m b o l i c z n e g o . Ta o g ó l n a charak
w a r i a n t ó w , nawiązujących do partyzanckich m o t y w ó w , powiada
terystyka p o w i n n a w y s t a r c z y ć za s t w i e r d z e n i e , że p o d T u r b a c z e m
się, że kapliczkę p o s t a w i l i górale, konspiracyjnie w n o s z ą c p o
spotykają się ludzie najróżniejsi, kaplica d o s t ę p n a jest dla każ
trzebne d o b u d o w y kamienie w plecakach ( n o t a b e n e — kaplica
dego a jej s y m b o l i c z n e znaczenia każdy m o ż e z d e k o d o w a ć na
jest d r e w n i a n a ) . I n n y jeszcze w a r i a n t j a k o f u n d a t o r ó w w y m i e n i a
swój s p o s ó b .
Z w i ą z e k P o d h a l a n , p a r t y z a n t ó w , i ... Z B O W i D . W k o ń c u o d n a j
Oto na p o z i o m i e a p o k r y f ó w w y j a ś n i a j ą c y c h p o w s t a n i e kaplicy
o d n o t o w u j e m y trzy różne w e r s j e a j t i o l o g i c z n e , r o z w i j a j ą c e w ą t k i
związane z p o s t a c i a m i ś w . S t a n i s ł a w a m ę c z e n n i k a , J a n a Pawła II
i bohatera z b i o r o w e g o — p a r t y z a n t ó w .
d u j e m y wersję w s k a z u j ą c ą na b u d o w n i c z e g o : „ k a p l i c ę Pajerski
postawił", (porównaj wykładnię wzorcową).
W l i c z n y c h w a r i a n t a c h a p o k r y f ó w o p o w s t a n i u kaplicy m ó w i
się o niej j a k o o v o t u m z w i ą z a n y m z w y b o r e m papieża — Polaka
Najuboższa t r e ś c i o w o jest wersja pierwsza, która w i ą ż e p o
l u b z J e g o w i z y t ą na P o d h a l u . Kolejne wersje z w i ą z k ó w postaci
prostu p o w s t a n i e k a p l i c y z 9 0 0 . rocznicą męczeńskiej śmierci
J a n a Pawła II z kaplicą p r z y p o m i n a j ą t o , że przyszły papież
Stanisława biskupa.
( p o d o b n o ) często t u p r z e b y w a ł , t u kiedyś ukazała M u się Matka
Legenda partyzancka ma w t y c h o k o l i c a c h g ł ę b o k i e zakorze
nienie. Stąd wersje, że kaplica stoi w m i e j s c u
kapliczki partyzanckiej, d o d a j e się w
wcześniejszej
i n n y c h w a r i a n t a c h , że
postawionej w 1 9 4 4 r o k u , że znajduje się t a m „ M a t k a
Boska
Gorczańska" — p a t r o n k a p a r t y z a n t ó w . W j e d n y m z c i e k a w s z y c h
Boska. J u ż j a k o papież p o b ł o g o s ł a w i ł t o miejsce przelatując
h e l i k o p t e r e m nad G o r c a m i w d r o d z e d o N o w e g o T a r g u .
Rozmaitość znaczeń s y m b o l i c z n y c h o d c z y t y w a n y c h przez o d
w i e d z a j ą c y c h kaplicę w G o r c a c h można p o g r u p o w a ć w ciągi
s k o j a r z e n i o w e w y w o ł y w a n e przez poszczególne jej fragmenty.
II. 7 D r o g a k r z y ż o w a z g r o b e m k a t y ń s k i m , przy kaplicy, stan z 1 9 8 4 roku
33
�Rzut przyziemia o d c z y t y w a n y jest j a k o krzyż, krzyż Virtuti
Zbigniew Benedyktowicz. Pogrupowałem wszak warianty aj-
M i l i t a r i , krzyż Virtuti M i l i t a r i dla Ojca ś w i ę t e g o . Kaplica na t a k i m
tiologiczne
planie t o s y m b o l z w y c i ę s t w a chrześcijaństwa w Polsce. Krzyż
o percepcji kaplicy i jej otoczenia. Postępując dalej w t y m d u c h u
o r a m i o n a c h 7 x 7 m e t r ó w oznacza d o s k o n a ł o ś ć .
d o interpretacji, w której zaznaczyć trzeba istnienie specyficznej
Orły: z datami historii P o l s k i — t o znaki jej d z i e j ó w , w k o r o n a c h ,
i wersje asocjacji, u p o r z ą d k o w a ł e m
inne
relacje
sprzyjającej, folkloryzacji zdarzeń i miejsc, atmosfery.
bo takie b y ł y przed w o j n ą kiedy s t a w i a n o kaplicę. Dla i n n y c h są
Gorce i w i o s k i otaczające t o p a s m o górskie b y ł y w czasie II
znakami Polski w o g ó l e . Orzeł na d r z w i a c h w k a j d a n a c h t o Polska
w o j n y ś w i a t o w e j zapleczem dla s i l n y c h u g r u p o w a ń A K , z k t ó r y c h
w niewoli.
część działała dalej p o 1 9 4 5 r o k u . T u m i a ł o bazę u g r u p o w a n i e
Kapliczka partyzancka w e w n ą t r z kaplicy: hełmy na k o n a r a c h t o
„ O g n i a " . N i e w ą t p l i w i e jest w i ę c t u istotna „ t r a d y c j a partyzanc
atrybuty partyzanckie l u b , w innej w e r s j i , t o hełmy f r a n c u s k i ,
k a " heroizująca o d d z i a ł y i postaci ich d o w ó d c ó w , szczególnie
angielski i rosyjski, które należały d o t y c h , na k t ó r y c h p o m o c
słynnych, znanych z pseudonimów „ O g n i a " , „Harnasia" i innych.
liczono w 1 9 3 9 r o k u . W jeszcze innej wersji t o h e ł m y żołnierzy
0 ile d o n i e d a w n a o f i c j a l n i „ l i t e r a c i " i „ h i s t o r y c y " ( w rodzaju
polskich z września 1 9 3 9 , s p o d M o n t e Cassino i Berlina. B a g n e t y
M a c h e j k a , W a ł a c h a , Czerniaka) t w o r z y l i czarną legendę „ b a n d " ,
w b i t e w pień „ k a p l i c z k i p a r t y z a n c k i e j " oznaczają leśnych ż o ł
t o w folklorze m i e j s c o w y m ich c z ł o n k o w i e i p r z y w ó d y u c h o d z ą za
nierzy, a l b o — w s k a z u j ą trzy s t r o n y ś w i a t a , w k t ó r y c h u k r y w a ł się
postacie „ j a n o s i k o w e " . W latach o s i e m d z i e s i ą t y c h , na przykład,
„Ogień".
k o l p o r t o w a n e b y ł o na P o d h a l u w t z w . „ d r u g i m o b i e g u " w y d a w
W e w n ą t r z kaplicy r o z p o z n a w a n e są n a d t o epitafia partyzanc
n i c t w o o J . Kurasiu, „ O g n i u " , p o d z n a c z ą c y m t y t u ł e m Zginął
Polskę
kie i „ g o p r o w s k i e " .
W o t o c z e n i u b u d o w l i o d w i e d z a j ą c y w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y
bez komunistów.
za
Nie t r u d n o dziś o c e n i ć , że nie b y ł o t o
rzetelne o p r a c o w a n i e historyczne. Nie w d a j ą c się w m e r y t o r y c z
charakter ołtarza p o l o w e g o o s ł o n i ę t e g o d a c h e m z trzema krzyża
ną j e g o ocenę, w i e m że w o d b i o r z e s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a ł o
mi. D r u g i m c z y t e l n y m e l e m e n t e m otoczenia jest d r o g a k r z y ż o w a ,
j a k o p r z e c i w s t a w i a j ą c e się f a ł s z y w y m f a k t o m , t w o r z ą c t y m sa
szczególnie stacja g r o b u Chrystusa, która dla w i e l u znaczy też
m y m legendę p o z y t y w n ą .
p o m n i k katyński. Trzy d ł o n i e w y s t a j ą c e z ziemi
oznaczają trzy
o b o z y : w K a t y n i u , Starobielsku i O s t a s z k o w i e . . . " P o w i a d a się też,
Podobnie folklorotwórcze
były
wizyty
Papieża w
Polsce.
P o w s t a w a ł y l u b b y ł y p o w t a r z a n e w ó w c z a s na P o d h a l u — jak
że „...grób taki jak dla Chrystusa był k o ń c e m ich d r o g i , ich
1 w całej Polsce — pieśni, wiersze, o d ż y w a ł y profetyczne wizje,
m ę k i . . . " , „ d r o g a k r z y ż o w a jest w l e s i e " m ó w i inna interpretacja,
krążyły n i e z w y k ł e o p o w i e ś c i . Na P o d h a l u ś p i e w a n o P a p i e ż o w i :
bo „ l a s był d r o g ą p a r t y z a n t ó w , trzeba umieć ją odnaleźć na
drzewach...".
Przybywający na n a b o ż e ń s t w a na R u s n a k o w ą Polanę t w i e r
dzą, że msza ś w i ę t a ma tutaj dla n i c h większą w a r t o ś ć , s z c z e g ó l
... Tysiąc r o k ó w m y czekali,
Ciebie m y się d o c z e k a l i !
7
Później krążył p o Polsce w o d p i s a c h wiersz z a t y t u ł o w a n y Do
nie przeżywają ją w o t o c z e n i u gór i przyrody. W i e l u lepiej czuje
sosny
( o d c z u w a ) g d y „ t r z e b a t u d o j ś ć " . N i e z w y k ł y nastrój ma zwłasz
Paweł II Papież". Tekst t e n t o s f o l k l o r y z o w a n a wersja u t w o r u
i wyobrażenia
uczestników
o p a t r z o n y datą „ 1 9 8 5 r o k " i p o d p i s a n y :
Stefana W i t w i c k i e g o —
cza „ p a s t e r k a " i n a b o ż e ń s t w a r o c z n i c o w e .
Odczucia
polskiej
mszy ś w i ę t y c h
oraz
polskiej
na
obczyźnie.
8
p o e t y r o m a n t y c z n e g o — Do
Był
on
dodatkowo
„Jan
sosny
zaopatrzony
t u r y s t ó w w ę d r u j ą c y c h t a m t ę d y szlakiem, z r e f e r o w a ł e m s p o s o
w komentarz, iż wiersz napisał Papież g d y zasadził w
waty
bem bliskim raczej etnografii
kańskim
sosnę
34
i folklorystyki —
stwierdziłby
ogrodzie
podarowaną
Mu
przez
górali
�—
w
by
nie
Nowym
tęsknił
Targu
za
Podhalem.
utwierdziła
Wizyta
wśród
Jana
Podhalan
Pawła
niczym
II
nie
zmącone przekonanie, że jest O n g ó r a l e m , ergo, „ s w o i m " , „ i c h
papieżem".
w a ż dzięki f a k t y c z n e m u u c z e s t n i c t w u w jej s p r a w a c h znosi
w s z e l k i dystans, który b y ł b y siedliskiem o b c o ś c i , i n n o ś c i , w r o g o
ści. Pozostałe znaki nie mają już p o d o b n e j n o ś n o ś c i , w każdym
razie nie będą miały jej same przez s i ę . . . "
1 2
Powie w i ę c folklorysta l u b e t n o g r a f s u m u j ą c p o w y ż s z e : o d
Nie można przy t y m n i k o m u zarzucić n i e w ł a ś c i w e g o o d c z y t a
kryliśmy i w y j a ś n i l i c z y n n i k i , które w p ł y n ę ł y na m o t y w a c j e t y c h ,
nia. Kto u ż y w a s y m b o l u , k o n d e n s u j ą c e g o treści i poruszającego
co s p o w o d o w a l i , że o t o o d dziesięciu lat w k u l t u r o w y m pejzażu
w y o b r a ź n i ę , nie g w a r a n t u j e sobie p o p r a w n o ś c i o d b i o r u . W t y m
Podhala istnieje kaplica p o d T u r b a c z e m . P o d o b n i e
sensie b a g n e t y w b i t e w pień kapliczki w s k a z u j ą bezmiar obszaru
zapewne część p r z y b y s z ó w
odczuwa
i t o m o ż e mieć w p ł y w
na
ich
gdzie u k r y w a ł się heros m i e j s c o w y , „ O g i e ń " , ale są też żelazem
skojarzenia. D o d a ć też m o ż n a , że przy całej o r y g i n a l n o ś c i realiza
w b i t y m w ciało ojczyzny. D l a t e g o też p o w i n n o się podkreślić, że
cji pomysłu ma o n s w o j e a n a l o g i e w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze t y p u
w w y p o w i e d z i a c h r o z m ó w c ó w nie m a m y d o czynienia z w a r i a n
l u d o w e g o . J a k o przykłady służyć m o g ą k o ś c i ó ł z „ M a t k ą Boską
t a m i t e g o s a m e g o — jak t o się m ó w i w f o l k l o r y s t y c e w o d
Kleberczyków", p a n o r a m a o b r o n y W i z n y , p o m n i k
legionisty,
9
niesieniu d o l o k a l n y c h i n w a r i a n t ó w — j e d n e g o tekstu.
Czy
O d c z y t y w a n i e ( h e r m e n e u t y k a ) s y m b o l u może g o poszerzać."
po t y m uznać rzecz za już w y c z e r p a n ą ? A n t r o p o l o g i a p r o p o n u j e
P r z y p o m i n a m interpretację rzutu przyziemia kaplicy: krzyż. Krzyż
krok następny, k t ó r y należy u c z y n i ć z p o m o c ą h e r m e n e u t y k i ,
Virtuti M i l i t a r i , V i r t u t i . . . dla papieża, z w y c i ę s t w o chrześcijaństwa
wykorzystując ją na ile t o m o ż l i w e .
w Polsce. A l e też w z i ę t a g l o b a l n i e s y m b o l i k a kaplicy, jej wnętrza
i pomniki l u d o w e w o g ó l e — badacze n o t u j ą takie z j a w i s k o .
10
Maria J a n i o n napisała kiedyś, że w czasach t r u d n y c h i przeło
i otoczenia o d c z y t y w a n a i rozumiana była j a k o zbiór z n a k ó w
m o w y c h dla n a r o d u , uczestnicy społecznej k o m u n i k a c j i w trakcie
o p i s u j ą c y c h tragedię Ojczyzny ( h e ł m y , orły, droga k r z y ż o w a ) .
porozumiewania się c h ę t n i e j p o s ł u g u j ą się s t e r e o t y p a m i , a sztuka
G d y ma się p r z y s w o j o n y w s p ó l n y system s y m b o l i c z n y — g d y
popada w banał, b o w i e m potrzeba raczej z n a k ó w i f o r m dla idei
i pojęć nie zaś n o w y c h r o z w i ą z a ń a r t y s t y c z n y c h .
11
Dziesięciolecie
1 9 7 9 — 1 9 8 9 okazało się w n a j n o w s z e j historii Polski okresem
przełomu, w k t ó r y m s p o l a r y z o w a n e s p o ł e c z e ń s t w o z j e d n o c z y ł o
się przeciw t z w . „ w ł a d z y " p o d w s p ó l n y m z n a k i e m „ S o l i d a r n o
porzuca się s t a n o w i s k o w i d z a
1 4
— m o ż l i w a jest relacja her-
meneutyczna.
s y m b o l integruje różne płaszczyzny — kosmiczną, t e o l o g i
czną, a n t r o p o l o g i c z n ą , egzystencjalną, scalając wszystkie te
p o z i o m y nie stapia ich w j e d n o . . . "
1 5
ś c i " . Opierając się później presji jaką w o b e c n i e g o z a s t o s o w a ł a
Taka natura s y m b o l u p o z w a l a p o ś w i ę c i ć kaplicę p a p i e ż o w i
„ w ł a d z a " , d o p r o w a d z i ł o ostatecznie d o jej u p a d k u . W t a k i c h
i n a r o d o w i . Papieża p o z w a l a postrzegać j a k o „ s w o j e g o " i r ó w n o
w a r u n k a c h treści i idee w y p o w i a d a n o w s p o s ó b jaki przedstawiła
cześnie reprezentanta
to Maria J a n i o n . N o ś n i k a m i t y c h treści b y ł y znaki z w i ą z w a n e
i s y m b o l i c z n y sens J e g o n i e z w y k ł e j postaci w umieszczonej na
z tradycją n a r o d o w ą . Z tej sfery p o c h o d z ą s y m b o l e , które „ d a j ą d o
k a p l i c y d e d y k a c j i : „ P a s t e r z o w i — pasterze". Tak też o d c z u w a j ą
pewnej d u c h o w o ś c i , widzieć
fizyczny
myślenia" także w p r z y p a d k u k a p l i c y s p o d Turbacza. O n e są
mistykę gór i ich hierofaniczny w y m i a r c i , którzy uważają, że g d y
czytelne. Pisze hermeneuta:
trudzą się z d o b y w a j ą c w y ż y n y idąc na mszę p o d Turbacz, t o
Poza kręgiem w i a r y i m u r e m ś w i ą t y n i relacja h e r m e n e u t y c z na pojawia się t y l k o w g r a n i c a c h ' O j c z y z n y ' i w sferze p a t r i o t y z
mu: każdy jej ' s y n ' o ż y w i a n y ' u c z u c i e m ' p a t r i o t y c z n y m ' c h w y t a
w lot' wszystkie ' z n a k i ' p r z e m a w i a j ą c e d o ń w jej i m i e n i u , p o n i e
o d b y w a j ą też d r o g ę d u c h o w ą ( „ m s z a ma t u większe z n a c z e n i e " )
b o p o w t ó r z ę za ś w . A u g u s t y n e m :
„...Sercem w s t ę p u j e m y na w y ż y n ę i ś p i e w a m y pieśń s t o p n i .
O g n i e m T w o i m — o g n i e m d o b r y m — pałamy i idziemy. W górę
idziemy ku p o k o j o w i J e r o z o l i m y n i e b i a ń s k i e j . . . "
16
„ Ż y c i e s y m b o l i c z n e " k a p l i c y p o d T u r b a c z e m przekroczyło już
intencje jej t w ó r c ó w . W kaplicy p r z y b y w a w c i ą ż n o w y c h e l e m e n
t ó w : e m a l i o w a n a tablica w b i a ł o - n i e b i e s k i e pasy z trójkątem
i literą „ P " w j e g o p o l u , z w i e ń c z o n ą d r u t e m kolczastym, portret
M a x y m i l i a n a K o l b e g o , ryngrafy M a t k i Boskiej, figurka Chrystusa
F r a s o b l i w e g o , różańce, sznury s z t u c z n y c h korali, krzyżyki, szarfy,
plakietki z r a j d ó w t u r y s t y c z n y c h , szkolne tarcze, pęki kluczy, j a k o
dekoracje — d z b a n k i , h u b y , kłosy zbóż, ż y w e i suszone k w i a t y ,
liście, w r z o s y i t d . W s z y s t k o t o razem z w y p o s a ż e n i e m z n a n y m już
z „ w y k ł a d n i w z o r c o w e j " t w o r z y coraz bogatszy w y r a z i atmosferę
s y m b o l i c z n ą kaplicy. Jest to...
„ . . . także c h w i l a , kiedy s y m b o l e nakładają się na siebie. W t y m
miejscu zatrzymuje się hermeneutyka — niechaj przemawiają
symbole..."
1 7
Wskazałem p o w y ż e j
na p e w n e m o ż l i w o ś c i
interpretacyjne
sygnalizując t y m s a m y m p r o b l e m ogólniejszy, związany z o d
c z y t y w a n i e m t e k s t ó w s y m b o l i c z n y c h . W o d k r y w a n i u ich s e n s ó w
trzeba brać r ó w n o c z e ś n i e p o d u w a g ę kilka rozwiązań. W o m a
w i a n y m p r z y p a d k u m a m y d o czynienia z „interpretacją w z o r
c o w ą " oddającą intencje t w ó r c y o b i e k t u , z tekstami l e g e n d o
w y m i , jakie krążą o kaplicy, z interpretacjami t u r y s t ó w i uczest
n i k ó w n a b o ż e ń s t w i wreszcie z niniejszym tekstem. Każdy z nich
istnieje dzięki i n n y m k o m p e t e n c j o m . Łącznie p o w s t a ł a
więc
struktura s y m b o l i c z n a , w i e l o k r o t n i e z a k o d o w a n a , p o d a t n a na
dalsze inne jeszcze interpretacje.
Nie m o g ę się w i ę c p o w s t r z y m a ć by nie dorzucić propozycji
jeszcze j e d n e g p o d c z y t a n i a . T y m razem poprzez skojarzenia jakie
p o d s u w a p e w i e n tekst literacki. J u ż o n sam może być kluczem
interpretacyjnym:
„...ściany c h l e w i k ó w , k o m ó r e k i b u d y n k ó w w s z y s t k o było
p o m a l o w a n e farbami o l e j n y m i , a j e d e n obraz przechodził w d r u g i
c h o c i a ż n i e w i e l e miały ze sobą w s p ó l n e g o . . . A t u , proszę p a n ó w ,
m a m y k u c h n i ę — w o ł a ł koźlarz — w c h o d z ą c t y ł e m d o pomiesz
czenia. Tutaj w s z y s t k o m a m y p o m a l o w a n e : nie t y l k o ściany
35
�i sufit, ale i szafy i t o nie t y l k o na z e w n ą t r z , ale i w e w n ą t r z .
Ściany k u c h n i lśniły jak w n ę t r z e pieczary. S m u t n i mężczyźni
c a ł o w a l i ciężarne k o b i e t y , w tle b o d ł y się r o g a m i białe w o ł y , nad
ł ó ż k i e m kięczała m ł o d a kobieta i myła w w o d z i e strumyka f l a k i .
a w z d ł u ż szpaleru w i e r z b j e c h a ł m u z y k a n t z z a r z u c o n y m na ramię
h e l i k o n e m na rzemieniu... Proszę z w r ó c i ć u w a g ę na t e n kredens,
obrazy mają t u s w ó j ciąg dalszy w e w n ą t r z kredensu i ciągną się
zeń na z e w n ą t r z — uśmiechał się pan Z e r k o . . . "
1 8
PRZYPISY
1
P. Ricouer, Egzystencja
i hermeneutyka.
Warszawa 1985
( w y d . 2 ) s. 5 8 — 7 5
Z. B e n e d y k t o w i c z , Symbol
w etnografii,
„ P o l s k a Sztuka
L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 nr 3, s. 1 4 7
Tamże, s. 1 4 8
T. Kochański, Kaplica na Turbaczu.
B i u l e t y n OTG PTTK na
T u r b a c z u , l u t y — październik 1 9 8 9 ( d r u k u l o t n y ) .
W g r o m a d z e n i u m a t e r i a ł ó w brali udział s t u d e n c i uczestnicy
k o n w e r s a t o r i u m jakie p r o w a d z i ł e m w r o k u a k a d . 1 9 8 8 / 8 9
M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo
drzewne na Śląsku, Kra
k ó w 1 9 3 5 , tenże, Zdobnictwo
metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1 9 3 8
K. Ł o z i ń s k a , „Więc oto idzie papież słowiański...
„Roman
t y c z n e t ł o m i t y c z n e g o w i z e r u n k u J a n a Pawła I I , „ P r a c e Etno
g r a f i c z n e " Z N U J z. 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 9
Tamże, s. 41
A . J a c k o w s k i , Ryszarda
Chlebowicza
panorama
obrony
2
3
4
9
8
7
8
9
36
Wizny, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 9 : 1 9 8 5 nr 1/2, s. 4 5 — 5 8 ,
A . M a ł e t a , Ludowy pomnik legionisty,
„ P o l s k a Sztuka L u d o w a "
R. 3 5 : 1 9 8 1 , nr 1 / 4 , s. 1 5 1 — 1 5 5
A . J a c k o w s k i , Pomnik ludu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R.
3 5 : 1 9 8 1 nr 3 / 4 , s. 1 3 1 — 1 5 0
M . J a n i o n , Czas formy otwartej. W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 1 3 4
S. C i c h o w i c z , Cóż po hermeneucie
w czasie biedy
Polska
Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 7 3
Ricouer, o p . c i t , s. 6 6 — 6 8
Tamże, s. 6 9
B e n e d y k t o w i c z , Symbol...,
s. 1 4 8 , Ricouer,
Egzystencja...,
s. 6 8
Ś w . A u g u s t y n , W y z n a n i a , X I I I , 9 ( t ł m . Z. K u b i a k ) .
Ricoeur, o p . cit., s. 1 4 6
B. Hrabal, Bambini di Praga 1947 ( w : ) t e g o ż , Lekcja
tańca
dla starszych i zaawansowanych,
P I W W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 8 3 — 8 6
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 8
1 7
1 8
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8666438e8f1ef8b015f08b9bf8c63411.pdf
e652de5a7e7868cfba344b7148560cce
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2698
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2509
Title
A name given to the resource
Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.80-90
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Oziewicz, Marek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Co można znaleźć w szafie?
Światy równolegle Kronik narnijskich C. S. Lewisa
(cz.I)
Marek Oziewicz
W niniejszej pracy zajmiemy się kwestią równoległych
wszechświatów w Kronikach narnijskich CS. Lewisa, a do
kładniej: analizą tematyki przejścia z jednego świata do dru
giego. W tym celu przyglądniemy się zarysowywanemu
przez autora statusowi tych światów oraz ich czasoprzestrze
ni. Postaramy się zlokalizować miejsca styku tych rozmai
tych światów, a następnie zbadać mechanikę przenikania bo
haterów z jednego do drugiego. Dokładne i jasne ujęcie tego
tematu będzie wymagało precyzyjnych definicji pojęć, który
mi będziemy się posługiwać. Bez wątpienia bowiem kwestia
różnych światów w dziele literackim ma tak szeroki zakres np. można ująć ją z perspektywy stref liminalnych, z perspek
tywy mitologii (w przypadku Lewisa szczególnie mitologii
celtyckiej) itd. - że każda kolejna próba analizy tego tematu
wymaga jak największej precyzji terminologicznej. Dlatego
też, świadomi faktu, że niektóre używane przez nas pojęcia
funkcjonują w pracach różnych autorów w innych konte
kstach znaczeniowych, będziemy starali się dokładnie zdefi
niować każde z nich.
W Kronikach narnijskich pojawia się kilka różnych świa
tów: kształtowana na wzór rzeczywistości realnej Anglia
(ukazywana w krótkich ujęciach począwszy od 1900 г., do
późnych lat czterdziestych naszego wieku); Narnia i otacza
jące ją krainy odwiedzane przez ludzkich bohaterów w róż
nych okresach swego istnienia, od powstania do zagłady; kra
ina Aslana (stanowiąca przedsionek do świata Aslana), leżą
ca na pograniczu świata Narni, ale praktycznie z niej niedo
stępna; obumarły świat Charnu; czy las między światami miejsce znajdujące się ponad czasem. Światy te możemy
podzielić na dwa rodzaje. Pierwsze to takie, do których moż
na przedostać się (lub z nich powrócić) jedynie dzięki magii.
Nazwiemy je tutaj światami równoległymi. Takimi światami
będą względem siebie np. Anglia, las między światami, Na
rnia, Charn czy kraj Aslana (z pewnymi zastrzeżeniami).
1
Drugą grupę stanowią światy, które istnieją w obrębie te
go samego wszechświata i do których można dostać się bez
pomocy magii, lecz po prostu podróżując do nich w jednej
czasoprzestrzeni: kopiąc dziurę w ziemi lub żeglując poza
znane morza. Z jednej strony moglibyśmy użyć w stosunku
do nich miana krain, ale o ile określenie to pasowałoby np. do
Kalormenu, Samotnych Wysp, Telmaru czy północnych kra
jów zamieszkanych przez olbrzymów, nie w pełni oddawało
by status Krainy Bizm czy Królestwa Otchłani, rządzących
się zupełnie innymi prawami niż pozostałe, współistniejące
z nimi światy. Rzeczywistości te nazwiemy zatem światami
80
wtórnymi, bowiem: czasami różnią się one między sobą tak
znacząco, że nie sposób sprowadzić ich statusu do rozmai
tych krain tego samego świata, natomiast istnienie ich wszy
stkich uwarunkowane jest przez poszczególne światy równo
ległe, w obrębie których się znajdują. Takimi światami wtór
nymi będą więc np. poszczególne wyspy napotykane przez
Wędrowca do świtu w jego podróży, Kalormen, Telmar, Kra
ina Bizm, Królestwo Otchłani, Archenlandia itd.
Motyw istnienia światów wtórnych przewija się w litera
turze światowej od początku jej istnienia. Nawet jeszcze
w obrębie tradycji ustnej stanowił on jeden z nieodzownych
elementów większości opowieści. Od niepamiętnych czasów
bajarze wprawiali swych słuchaczy w zachwyt, opowiada
jąc im o przedziwnych wydarzeniach z przeszłości i krai
nach leżących daleko za horyzontem. Opowieści te nabiera
ły rozmaitego charakteru - niektóre stawały się mitami, inne
urastały do poziomu legend, jeszcze inne określano mianem
baśni. Niemniej jednak wszystkie krainy (lub według naszej
terminologii: światy wtórne) wspominane w tych opowie
ściach (np. platońska Atlantyda, tajemnicze wyspy odwie
dzane przez Odyseusza, cudowny dwór króla Artura, dziwne
krainy opisane przez Marco Polo, wyspa Robinsona Crusoe
czy kraina Liliputów Swifta) znajdowały się w obrębie pew
nej geograficznej całości, tzn. na Ziemi (za horyzontem, za
górami, za morzem, na końcu świata) lub przynajmniej
w naszym wszechświecie (na księżycu lub rzadziej na in
nych planetach). Odległość dzieląca nas od nich była albo fi
zyczna, albo czasowa, albo fizyczno-czasowa. Fizyczną
można było zmierzyć i czasami nawet pokonać. Nawet bo
gowie mieszkali na Olimpie, czyli w obrębie naszego świa
ta, choć śmiertelnicy nie mogli dostać się do ich siedziby.
W tym drugim wypadku, gdy odległość była czasowa, świa
ty wtórne należały do odległej przeszłości, jak np. dwór
króla Artura. Gdy odległość była zarówno fizyczna, jak
i czasowa opowieści o tych światach przypominały Platoń
ską historię Atlantydy. W każdym z tych przypadków jednak
świat wtórny mieścił się gdzieś w otaczającej nas, trójwy
miarowej rzeczywistości. Mieściły się w niej nawet naj
śmielsze fantazje literackie. Zupełnie inaczej było ze świata
mi równoległymi.
Idea światów równoległych - czyli innych wymiarów
przestrzenno-czasowych - pojawiła się w literaturze świato
wej dopiero niedawno. Choć niektórzy myśliciele przeszłości
zastanawiali się nad istnieniem wyższych wymiarów, prak
tycznie aż do połowy dziewiętnastego wieku panowało prze
konanie, że świat ma jedynie trzy. Przekonanie to sankcjono2
�wane było geometrią euklidesową, na fundamencie której po
wstała i opierała się cała nauka, filozofia i sztuka Europy.
To oczywiste, mawiał Euklides, że punkt jest bezwymiarowy.
Linia ma jeden wymiar: długość. Płaszczyzna ma dwa wymiary:
długość i szerokość. Bryłę cechują trzy wymiary: długość, szero
kość i wysokość. I w tym miejscu grecki uczony się zatrzymał.
Nie ma obiektów czterowymiarowych. Te poglądy znalazły
odzwierciedlenie w filozoficznej myśli Arystotelesa, który
pierwszy wyraził pogląd, że czwarty wymiar przestrzenny nie
może istnieć.
1
Filary klasycznej geometrii euklidesowej runęły w 1854 r.
Za sprawą Georga Bernharda Riemanna, który podczas swo
jego wykładu habilitacyjnego przedstawił teorię wyższych
wymiarów. Narodziny geometrii riemannowskiej miały
olbrzymi wpływ na przyszłość nauki i sztuki. Nie wdając się
w jej matematyczne i fizyczne implikacje, należy zauważyć,
że teoria wyższych wymiarów Riemanna rozbudziła tak wiel
kie namiętności, że wkrótce weszła na stałe do literatury, da
jąc początek niezliczonej już dziś ilości utworów klasyki
dziecięcej (Piotruś Pan, Alicja w krainie czarów, Kraina Oz),
fantastyki naukowej (począwszy od Wehikułu czasu) i fanta
styki baśniowej (Tolkienowskie Sródziemie, czy Lewisowska
Narnia). Już w 1884 ukazała się pierwsza powieść poruszają
ca kwestię istnienia różnych wielowymiarowych światów za
tytułowana Flatland: A Romance of Many Dimensions by
a Square, którą napisał duchowny Edwin Abbot. Jak zauwa
ża Kaku, dzięki wielkiej fascynacji czytelników wyższymi
wymiarami, książka odniosła w Anglii natychmiastowy suk
ces, a przed 1915 ukazało się dziewięć jej kolejnych wzno
wień. W swojej książce Abbot dowcipnie obnażył ograniczo
ność i zakłamanie osób, które nie przyjmowały możliwości
istnienia innych światów oraz skrytykował bigoterię i ciasno
tę poglądów, powszechnych w wiktoriańskiej Anglii. Znacze
nie książki Abbota polegało na tym, że była ona pierwszą, po
wszechnie czytaną popularną pozycją o wizycie w wielowy
miarowym świecie, a jego opisy psychodelicznej podróży Pa
na Kwadrata do krainy przestrzeni były matematycznie po
prawne. W 1894 ukazała się następna wpływowa książka:
Wehikuł czasu Herberta George'a Wellsa. Spopularyzował on
w nauce pogląd, że czwarty wymiar może być również cza
sowy, a nie wyłącznie przestrzenny. Wkrótce potem powstała
Liłith George'a McDonalda (w którym to utworze spekuluje
on na temat tego, czy niebo znajduje się w czwartym wymia
rze) oraz Alicja w krainie czarów i Alicja po drugiej stronie
lustra Lewisa Carolla. Caroll pierwszy wykorzystał ideę cię
cia Riemanna jako bramę i przejście między światami. W Ali
cji po drugiej stronie lustra cięciem Riemanna, które łączy
krainę czarów z Anglią, jest lustro. W pierwszej z Kronik narnijskich Lewisa funkcję tę pełni szafa.
Podsumowując: o ile idea światów wtórnych obecna była
w literaturze od niepamiętnej przeszłości, to koncepcja świa
tów równoległych pojawiła się dopiero niedawno. I choć na
ukowe aspekty tej teorii - zwanej teorią hiperprzestrzeni będą jeszcze przedmiotem badań matematyków i fizyków
przez wiele lat, nie ma żadnych wątpliwości, że teoria ta za
domowiła się w literaturze fantastycznej i baśniowej. Jed
nym z bezpośrednich tego dowodów są Kroniki narnijskie C.
S. Lewisa.
W niniejszej pracy skoncentrujemy się na stworzonych
przez Lewisa światach równoległych, z pominięciem świa
tów wtórnych. Chociaż opisy światów wtórnych są bardzo in
4
5
teresujące, a ich rzeczywistość często przesiąknięta magią,
nie będziemy zajmować się kwestią, w jaki sposób można się
do nich dostać, gdyż sprowadziłoby się to do analizy geogra
ficznej tych światów. Zajmiemy się raczej magicznym prze
nikaniem z jednego świata do drugiego na poziomie światów
równoległych. Analiza taka wymagać będzie zdefiniowania
pojęć 'magiczne przenikanie' oraz 'świat równoległy'.
Świat (lub wszechświat) równoległy zdefiniowaliśmy już
po części powyżej, ale warto uczynić to dokładniej na przy
kładzie Kronik namijskich. Każdy twórca literatury fanta
stycznej posługuje się bowiem własnym rozumieniem kon
cepcji światów równoległych, a stąd istnieją różne jej warian
ty. Dla Lewisa światy równolegle - a przynajmniej te, które
odnajdujemy w kronikach - charakteryzują się dwoma cecha
mi: są hipotetycznie prawdziwe i mają wzajemnie nieprzystawalną czasoprzestrzeń.
Hipotetyczna prawdziwość przedstawionych przez Lewi
sa światów to propozycja autora w jego dialogu z czytelni
kiem; jest kwestią ich konsensusu. W zależności od punktu
odniesienia można bowiem traktować światy przedstawione
w Kronikach namijskich na dwa sposoby: wychodząc z za
łożenia, że niepodważalną, obowiązującą rzeczywistością
(usankcjonowaną historią oraz naszym codziennym doświad
czeniem) jest w całym cyklu Anglia, można uznać wszystkie
pozostałe światy za drugorzędne - będące wytworami fanta
zji autora. Tym samym status Narni, Kalormenu, Charnu czy
krainy Aslana zostaje zrównany. Światy równoległe i światy
wtórne sprowadzone zostają do wspólnego mianownika, a ich
rzeczywistość, tzn. realność, zakwestionowana. Można jed
nak potraktować zarysowaną przez Lewisa wizję rozmaitych,
istniejących obok siebie światów hipotetycznie. W takim uję
ciu wszystkie one są hipotetycznie prawdziwe - Anglia (czy
ogólnie mówiąc, świat naszego codziennego doświadczenia)
jest tylko jednym z wielu równorządnych światów. Realność
danego świata zależy od punktu odniesienia. Ten, w którym
się znajdujemy, wydaje się nam bardziej prawdziwy niż po
zostałe, bowiem nasze doświadczenie ograniczone jest tylko
do niego, a o tych innych nie wiemy nic.
Te dwa różne sposoby traktowania rozmaitych światów
Kronik namijskich warunkują dwa, zupełnie różne sposoby
odbioru całego cyklu. Gdy odmówimy realności Narni i in
nym światom - czy to z powodu ich magii, której nasz zdro
wy rozum nie jest w stanie przyjąć, czy to z jakiegokolwiek
innego powodu - Kroniki jawią się wtedy jako czysta rozryw
ka, a zawarta w nich głęboka treść moralna zostaje odsunięta
w sferę fantazji autora; w obszar, który nie ma nic wspólne
go z realną rzeczywistością naszego życia. Gdy zaś pozosta
niemy otwarci na hipotetyczną prawdziwość tych światów co nie oznacza oczywiście zaakceptowania ich natychmiast
i bez zastrzeżeń - wówczas odkryjemy, iż opisane w Kroni
kach wydarzenia zawierają głębokie przesłanie moralne i fi
lozoficzne, które możemy odnieść do siebie. Ogólnie
mówiąc, przygody dzieci w Narni stają się wówczas obrazem
odysei ludzkiego życia ku duchowemu spełnieniu; nabierają
wymiaru archetypalnego.
Taką interpretację wydaje się sugerować sam autor. Posłu
gując się rozmaitymi środkami, daje nam do zrozumienia, że
aby doświadczyć pełnego efektu Kronik, nie wolno z góry
kwestionować realności przedstawionych w nich wydarzeń.
Lewis pokazuje jednocześnie, że jest to trudne zadanie. Nasz
intelekt wzbrania się bowiem przed zaakceptowaniem istnie81
�nia czegoś, co pozostaje poza domeną naszego bezpośrednie
go doświadczenia, a sama wiara wypływająca z serca w nie
których przypadkach może okazać się naiwna i ślepa. Lewis
nie oczekuje od swych czytelników ani jednego, ani drugie
go; wybiera drogę środka - czujący intelekt. Wielokrotnie
pokazuje, że poleganie jedynie na rozumie jest w istocie
ograniczeniem. Lewis kwestionuje ideę płytkiego, ograniczo
nego pojmowania otaczającej nas rzeczywistości sprowadza
jącego cały świat do percepcji zmysłowej, „niezmiennych
praw", „naukowej interpretacji" i źle pojmowanego „zdrowe
go rozsądku". Wbrew powszechnemu dla społeczeństwa in
dustrialnego przekonaniu o mocy rozumu, Lewis pokazuje,
jak mało w istocie wiemy o świecie i jak łatwo wpadamy
w pułapkę banalnych, pseudonaukowych wyjaśnień. Gdy na
przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci rozma
wiają z profesorem Kirke, pytając go o zdanie odnośnie do
twierdzeń Łucji o świecie, który znajduje się w szafie, jego
odpowiedzi całkowicie burzą ich pozornie racjonalne rozu
mowanie:
6
...A więc przynajmniej czasowo, zanim nie uzyskamy jakichś
nowych danych, musimy założyć, że [Łucja] mówi prawdę.
Zuzanna popatrzyła na niego [Profesora] uważnie, ale wyraz
jego twarzy nie wskazywał na to, że żartuje.
- Ale jak coś takiego może być prawdą? - spytał Piotr.
- Dlaczego o to pytasz?
- Z jednego powodu - odpowiedział Piotr. - Jeżeli to praw
da, to dlaczego każdy, kto wejdzie do szafy, nie znajduje tego
kraju? Chodzi mi o to, że tam naprawdę nic nie było, kiedy zaj
rzeliśmy do środka; nawet Łucja nie twierdziła wówczas, że jest
inaczej.
- A co to ma do rzeczy? - zapytał znowu Profesor.
- Ależ, Panie Profesorze, jeżeli coś jest prawdziwe, to musi
być prawdziwe zawsze!
- Musi? - raz jeszcze zapytał Profesor i Piotr nie wiedział,
co na to powiedzieć.
7
Podobnie płytkie - w obliczu rozmowy z Ramandu, isto
tą stojącą powyżej hierarchii istot śmiertelnych - okazuje się
rozumienie rzeczywistości, jakie reprezentuje Edmund.
- Jestem Ramandu. Ale widzę, że patrzycie po sobie tak,
jakbyście nigdy nie słyszeli tego imienia. I wcale się temu nie
dziwię: czas, w którym byłem gwiazdą, przeminął dawno temu,
zanim ktokolwiek z was pojawi! się na tym świecie. Od tego cza
su zmieniły się wszystkie konstelacje.
- Ojej! - zawołał Edmund, wciągnąwszy głęboko powietrze.
- On jest EMERYTOWANĄ gwiazdą!
- Czy już nie jesteś gwiazdą? - zapytała Łucja.
- Jestem gwiazdą w stanie spoczynku, moja córko - odpo
wiedział Ramandu. [...]
- W naszym świecie - odezwał się Eustachy - gwiazda jest
olbrzymią kulą płonącego gazu.
- Nawet w waszym świecie to, o czym mówisz, mój synu,
nie jest gwiazdą, lecz jedynie tym, z czego jest zrobiona.
8
Lewis sugeruje, że postrzeganie świata jedynie w oparciu
o rozum i wyjaśnianie jego praw w kryteriach naukowych
często okazuje się zawodne. Dzieje się tak, ponieważ nasza
wiedza jest ograniczona i nieustannie się zmienia. Jedne
twierdzenia - z pozoru niepodważalne w danej epoce - zała
mują się w obliczu nowatorskich myśli następnych pokoleń.
Jeżeli zatem nawet nasze doświadczenie ukazuje historyczną
zmienność naukowych praw, upieranie się przy tym, że nie
które z nich stanowią ostateczność, wydaje się co najmniej
naiwne. Dzięki temu tak jasnemu i logicznemu wywodowi,
wplecionemu w narrację i zilustrowanemu rozmaitymi przy
82
kładami, Lewis zdaje się skłaniać czytelników do zajęcia
otwartej postawy wobec światów i wydarzeń, które opisuje.
Hipotetyczne traktowanie światów opisanych w Kronikach
narnijskich nie wymaga jednakże ich bezkrytycznego przyję
cia - należy po prostu pozostać na nie otwartym.
Jednak nawet to otwarcie jest dla nas trudne. Lewis zdaje
sobie z tego sprawę i aby ułatwić nam zajęcie takiej postawy,
posługuje się narracją. Na początku naturalnie identyfikuje
my się z bohaterami, którzy kwestionują realność innych
światów, a w miarę jak oni przekonują się o niej, także i my
stajemy się bardziej skłonni do zajęcia postawy otwartej.
W reakcjach bohaterów Lewis pokazuje nasze własne ograni
czenia i uprzedzenia. Trudno nam zaakceptować hipotetyczność światów równoległych, pociąga to bowiem za sobą
uznanie, że nasza rzeczywistość jest (lub może być) równie
realna jak rzeczywistość tych innych światów. Wszystko za
leży od punktu odniesienia.
Zasada ta działa jakby w dwie strony. My nie wierzymy
w istnienie innych światów, a mieszkańcy innych światów
w istnienie Ziemi. Gdy Łucja po raz pierwszy odkrywa Narnię
pozostałe dzieci nie wierzą w jej opowieść, bowiem nie mie
ści im się w głowie, że może istnieć jakaś odrębna rzeczywi
stość poza Anglią - światem ich codziennego doświadczenia.
- Nie, Piotrze, nie wymyśliłam tego - powiedziała Łucja.
- To jest zaczarowana szafa. W środku jest las, i pada śnieg,
i tam jest Faun i Czarownica, i to się nazywa Narnia, a jak nie
wierzycie, to idźcie i sami zobaczcie.
Dzieci nie wiedziały, co o tym sądzić, ale Łucja była tak
wzburzona, że wszyscy wrócili do pustego pokoju. Łucja pierw
sza podbiegła do szafy, otworzyła drzwi i zawołała:
- A teraz wchodźcie do środka i sami zobaczcie!
- No i co, głupia gąsko - powiedziała Zuzanna, wsadzając
głowę do środka i rozchylając futra - to przecież jest zwykła sza
fa. Popatrzcie, tu jest tylna ściana.
Potem każdy po kolei zaglądał do środka, rozchylał płaszcze,
i - cóż, wszyscy - łącznie z Łucją - mogli sobie obejrzeć naj
zwyklejszą w świecie szafę. Nie było ani lasu, ani śniegu, tylko
tylna ściana szafy ze sterczącymi z niej hakami. Piotr wszedł do
środka i zabębnił w nią pięściami, aby upewnić wszystkich, że
jest to tylko zwykle, twarde drewno.
- Znakomity kawał - powiedział po wyjściu z szafy. - No,
Łusiu, naprawdę udało ci się nas nabrać. Prawie ci uwierzyli
śmy.
9
Podobnie jest z Telmarami, którym Asian polecił zgroma
dzić się przy Brodzie Beruny po obaleniu króla Miraza i prze
kazaniu władzy Kaspianowi i mówiącym zwierzętom. Asian
opisał Telmarom historię ich rasy, ich pochodzenie, a następ
nie zaproponował wszystkim, którzy nie chcą zaakceptować
nowego porządku w Narni, powrót do świata ludzi, skąd po
chodzili ich przodkowie. „Na te słowa połowa Telmarów
wszczęła tumult, wykrzykując piskliwie: - Sami widzicie!
A nie mówiliśmy? Chce nas pozabijać, chce nas zgładzić z te
go świata!". Telmarowie nie znają żadnego innego świata
poza Narnią, którą podbili wiele wieków wcześniej. Nie pa
miętają nawet swej ojczyzny -Telmaru, choć wiedzą, że ona
gdzieś istnieje. Natomiast istnienie jakiegoś innego świata,
w innej czasoprzestrzeni, jest dla nich niewiarygodne, nawet
jeśli na własne oczy widzieli „cud" przeniesienia jednego
z nich w inny wymiar.
10
[Żołnierz] wyprostował się i wszedł przez Drzwi.
Wszystkie oczy były w nim utkwione. Wszyscy widzieli trzy
drewniane tyczki, a pomiędzy nimi drzewa, trawę i niebo Narni.
�Widzieli mężczyznę, między tyczkami, a potem - w jednej sekun
dzie - j u ż go nie było.
Z drugiego końca polany, gdzie zgromadzona była reszta Telmarów, rozległ się głośny lament.
- Och! Co się z nim stało? Czy chcesz nas wszystkich poza
bijać? Nie przejdziemy tamtędy! - ale jeden z mądrzejszych Telmarów powiedział:
- Nie widzimy żadnego innego świata między tymi tyczka
mi. Jeżeli chcesz, abyśmy ci uwierzyli, dlaczego jeden z WAS nie
przejdzie pomiędzy nimi? Wszyscy twoi przyjaciele jakoś się
trzymają z dala od tych drzwi."
Jednym z ważniejszych powodów, które dyskredytują
w naszych oczach inne światy, jest fakt, że często są one dia
metralnie różne od naszego. Przez to jesteśmy skłonni uznać
je za fantazję. Lewis pokazuje jednak, że różnice te leżą w sa
mej naturze tych różnych światów; jeżeli przyjmujemy, że są
one hipotetycznie prawdziwe, dlaczego nie miałyby funkcjo
nować na różnych zasadach? W przeciwieństwie do wielu
twórców literatury fantastycznej, którzy w swoich utworach
starają się modelować rzeczywistość fantastyczną na wzór
rzeczywistości realnej - co służyć ma podkreśleniu realności
świata przedstawionego - Lewis podkreśla ją właśnie przez
pokazanie, że świat równoległy rządzi się w niektórych
aspektach prawami zupełnie różnymi od naszych. Dla niego
jest to argument na rzecz niezależnego i realnego bytu świa
ta równoległego. Dlatego też już przy okazji pierwszej wizy
ty Łucji w Narni różnice te zostają bardzo mocno uwypuklo
ne. U nas zwierzęta są nieme, a tam mówią. U nas fauny, jed
norożce, smoki, karły, driady, najady i wiele innych stworzeń
uważa się za mityczne, a tam podaje się w wątpliwość istnie
nie człowieka. Na półce z książkami u Pana Tumnusa Łucja
znajduje między innymi książki (naukowe opracowania) za
tytułowane: Ludzie, mnisi i leśnicy; studium znanej legendy
oraz Czy człowiek jest mitem? Podobnie jak u nas istnieją
książki w rodzaju Juliusz Verne - życie i twórczość, tak istnie
ją pozycje takie jak np. Życie i pisma Sylena albo Nimfy i ich
życie. Jest to kolejny sposób, w jaki Lewis dowodzi względ
ności nauki. Łucja nie może się nadziwić, że spotyka fauna,
a faun, że spotyka Łucję. Oboje stanowią dla siebie gości
z (dosłownie) innego świata; postacie, które mogli nawzajem
znać jedynie z legend i opowieści.
Lewis pokazuje, że światy równoległe są (lub mogą być)
prawdziwe, ale ich prawdziwość nie oznacza, że są one takie
same jak nasz. Ich prawdziwość polega na tym, że w każdym
z nich rządzą odrębne prawa, dzięki którym dany świat jest
wewnętrznie spójny i logiczny. Takie rozumienie koncepcji
„prawdziwości" świata równoległego zgodne jest z opiniami
wielu badaczy literatury dziecięcej i fantastycznej - uważają
oni, że warunkiem koniecznym do tego, aby opowieści fanta
styczne mogły odnieść pełny skutek, jest stworzenie przez
autora wrażenia realności opisywanego świata. J. R. R. Tol
kien opisuje ten proces następującymi słowami:
[Autor baśni lub opowieści fantastycznej] stwarza równole
gły świat, do którego odbiorca może wejść w swym umyśle.
Wewnątrz tego świata to, co autor opisuje, jest prawdziwe', [to
znaczy] zgodne z prawami tego świata. Dlatego też wierzymy
w to, podczas gdy sami znajdujemy się w tym fantastycznym
świecie. W chwili gdy pojawia się niedowierzanie, pryska czar;
magia, a właściwie sztuka, nie osiągnęła zamierzonego rezulta
tu. Znajdujemy się wówczas ponownie w naszym codziennym
świecie, przyglądając się nieudanemu światu równoległemu z
zewnątrz. Jeżeli dobre wychowanie lub okoliczności nie po
zwalają nam wyjść, musimy przemóc (lub zdusić) swe niedo
wierzanie, w innym przypadku słuchanie i oglądanie byłoby nie
do zniesienia. Jednak to tłumienie niedowierzania (willing su
spension of disbelief) jest jedynie substytutem prawdziwego
doznania; podstępem, którego używamy, by udawać, że w coś
wierzymy, lub gdy próbujemy (z mniejszą lub większą chęcią)
doszukać się jakiejkolwiek wartości w dziele sztuki, które nas
zawiodło.'
2
Moc projekcji fantastycznych, a jednocześnie wiarygod
nych światów Tolkien uważał za nieodzowną cechę baśni.
Określał ją mianem wtórnego tworzenia (secondary creation)
i stawiał wyżej niż inne cechy tego gatunku, jak np. symboli
ka reprezentacji czy interpretacji. Opinie Tolkiena na temat
bajki i literatury fantastycznej - zawarte w jego eseju Tree
and Leaf - wydają się tu istotne także dlatego, że w znaczą
cy sposób ukształtowały rozumienie tych gatunków przez Le
wisa. W eseju O trzech sposobach pisania dla dzieci Lewis
wyznał bowiem, że dwie najczęściej pojawiające się w jego
umyśle teorie bajki to propozycje Tolkiena i Junga. Dodał
także, iż uważa wysuniętą przez Tolkiena teorię za „najpraw
dopodobniej najważniejszy wkład w tej dziedzinie, jaki do tej
pory uczyniono".
Teoria Tolkiena - według której bajki zawierają cztery
wyróżniające je elementy: fantazję (fantasy), uzdrowienie
(recovery), ucieczkę (escape) oraz pocieszenie (consolation)
- sprawdza się w przypadku Kronik namijskich całkowicie.
Z perspektywy niniejszej analizy możemy zignorować funk
cje uzdrowienia, ucieczki i pocieszenia, i skupić się na pierw
szym z tych elementów, który potwierdza postawioną przez
nas tezę, że Lewis oczekiwał od czytelników (lub przynaj
mniej sugerował) traktowanie światów równoległych opisa
nych w Kronikach jako hipotetycznie prawdziwych.
Zdaniem Tolkiena fantazja polega na stwarzaniu lub za
glądaniu do innego świata i stanowi istotę bajki. Jest ona nie
odzowna - na niej opiera się istnienie pozostałych elemen
tów. Tolkien używa terminu fantazja na określenie „wyższej
formy sztuki, właściwie prawie najczystszej formy sztuki,
która (gdy zostaje osiągnięta) jest [też] najpotężniejsza".
Fantazja powstaje z wysiłku wyobraźni (mocy umysłu po
zwalającej na stwarzanie obrazów) skupionej na wtórnym
stwarzaniu (zupełnie nowych światów), i to w taki sposób,
aby jednocześnie były one na wskroś realne i aby cechowała
je atmosfera bajkowej cudowności. Fantazja, będąca według
Tolkiena domeną literatury, jest bardzo trudna do osiągnięcia
właśnie dlatego, że stworzony przez nią wtórny świat musi
być całkowicie wiarygodny - musi wznieść się ponad to, co
jest „tylko wymysłem" i dziwacznością.
Nacechowana magią i cudownością sztuka, zmierzająca
do rozbudzenia w czytelniku wiary w realność opisywanego
świata, zawsze wywołuje oczarowanie. Oczarowanie z kolei
stwarza wtórny świat, do którego może wejść zarówno jego
twórca, jak i odbiorca (widz lub czytelnik). Świat ten jest re
alny dla nich tak długo, jak długo się w nim znajdują. Jego
magia wywołuje lub wydaje się wywoływać alternację świa
ta pierwotnego (realnego). Według Tolkiena celem fantazji
jest właśnie osiągnięcie oczarowania. Jednocześnie też fanta
zja nie jest domeną irracjonalizmu. Tolkien uważają za natu
ralną działalność ludzką, która w żaden sposób nie jest
sprzeczna z rozumem.
13
14
15
16
17
Wręcz przeciwnie. Im bystrzejszy i dociekliwszy jest ro
zum, tym lepsza będzie stworzone przezeń fantazja, [bowiem]
fantazja opiera się na rozpoznaniu, że rzeczy na tym świecie są
83
�takie, jakie są; na rozpoznaniu tego faktu, ale nie na zniewoleniu
przez niego.
18
Oczarowanie czytelnika wprowadza go do zupełnie
odrębnej rzeczywistości - z reguły niedostępnej zwykłemu
doświadczeniu ludzkiemu - rządzącej się własnymi prawami,
często diametralnie różnymi od praw obowiązujących w na
szym świecie. Niemniej jednak świat ten jest prawdziwy tak
długo, jak trwa czar. Tym czarem jest właśnie hipotetyczna
prawdziwość świata równoległego lub - w ujęciu Tolkiena funkcja bajki zwana fantazją. Pozwala nam ona zaakcepto
wać, że inne światy są (lub mogą być) niewyobrażalnie różne
od wszystkiego, co znamy.
Bardzo ważną konsekwencją przyjęcia hipotetycznej wizji
światów narnijskich jest zarysowująca się wówczas zupełnie
inna kosmologia świata przedstawionego. Gdy bowiem przyj
mujemy, że obowiązującą rzeczywistością jest tylko Anglia,
wówczas wszystkie inne światy możemy sklasyfikować jako
wymysły. Gdy zaś dopuścimy możliwość, iż nasz świat może
być tylko jednym z wielu równorzędnych ontologicznie świa
tów równoległych, okazuje się, że ponad tymi wszystkimi
światami istnieje świat Aslana, który można także identyfiko
wać z chrześcijańskim rajem. Świat ten różni się od wszelkich
innych światów tym, że podczas gdy tamte pojawiają się i gi
ną, on jest kwintesencją niezmienności - jest wieczny. Poza
tym jest nieskalany żadnym złem. Stanowi archetyp wszyst
kiego, co istnieje, istniało lub może zaistnieć. Gdy pod koniec
Ostatniej bitwy cała grupa przyjaciół Narni - nie rozumiejąc
jeszcze, co się dzieje - zostaje wprowadzona przez Aslana do
jego świata, profesor Digory zastanawia się na głos:
Posłuchaj, Piotrze. Kiedy Asian powiedział, że już nigdy nie
wrócisz do Narni, mówił o Narni, jaką ty miałeś' na myśli, lecz
nie o prawdziwej Narni. Tamta miała początek i koniec. Była tyl
ko cieniem lub odbiciem prawdziwej Narni, która zawsze tu ist
niała i zawsze tu będzie, tak jak nasz własny świat, Anglia i cała
reszta jest tylko cieniem lub odbiciem czegoś w prawdziwym
świecie Aslana. Nie musisz opłakiwać Narni, Łucjo. Wszystko,
co się liczy ze starej Narni - wszystkie kochane stworzenia - zo
stało wciągnięte do prawdziwej Narni przez Drzwi. Masz rację,
ta jest trochę inna, tak jak prawdziwa rzecz jest inna od swojego
cienia, lub jak życie na jawie różni się od snu. [...] To wszystko
jest u Platona, wszystko jest u Platona. Coś takiego!
19
W takim ujęciu prawdziwa Narnia, prawdziwa Anglia
i wszystkie prawdziwe światy okazują się jedynie „ostrogami
grzbietów wyrastających z wielkich gór Aslana", podobnie
jak kraina Aslana, ku której bohaterowie płynęli w Podróży
„Wędrowca do świtu" okazuje się zaledwie szczytem w
wielkim łańcuchu gór otaczającym cały świat. Prawdziwe
światy nie istnieją przy tym oddzielnie, wręcz przeciwnie w pewnym miejscu wszystkie łączą się w niewyobrażalną za
równo dla bohaterów, jak i dla czytelnika jedność. Według
słów Pana Tumnusa, aby dojść do tego miejsca, należy iść
wzdłuż krawędzi gór, „w górę i do wewnątrz". Opis taki
brzmi jak oksymoron, lecz w cyklu narnijskim Lewis wielo
krotnie podkreślał koncepcję, że wnętrze jest większe niż to,
co na zewnątrz.
20
Im dalej wzwyż i im dalej w głąb, tym wszystko staje się
większe. Wnętrze jest zawsze większe od tego, co na zewnątrz,
[powiedział Faun]
Łucja popatrzyła uważnie na ogród i zobaczyła, że naprawdę
nie jest to jakiś ogród, lecz cały świat z rzekami i lasami, z mo
rzami i górami. Nie były jej obce, znała je dobrze.
84
- Rozumiem - powiedziała. - To jest wciąż Narnia, jeszcze
bardziej prawdziwa i jeszcze piękniejsza od tej Narni na dole, tak
jak ta w dole jest bardziej prawdziwa i piękna od Narni za
Drzwiami Stajni! Ach tak.. świat wewnątrz świata, Narnia w Na
rni...
- Tak - rzekł Pan Tumnus - jak cebula, tyle tylko, że im głę
biej się wchodzi, tym większa jest średnica.
21
Drugą główną cechą charakterystyczną światów równole
głych przedstawionych w kronikach jest nieprzystawalność
ich czasoprzestrzeni. Według Słownika języka polskiego PWN
czasoprzestrzeń jest pojęciem zaczerpniętym z teorii względ
ności i oznacza czterowymiarową rozciągłość powstałą w
wyniku zespolenia czasu i przestrzeni. W naszej analizie nie
przystawalność tej czasoprzestrzeni będzie oznaczać, że za
równo przestrzeń (tzn. obszar), jak i czas poszczególnych
światów będą całkowicie inne.
Nieprzystawalność przestrzeni tych światów polega na
tym, że niebo nad Narnią to zupełnie coś innego niż niebo
nad Anglią, czy w ogóle nad Ziemią. Narnia nie jest też ja
kimś zakątkiem znanego nam wszechświata. Jest światem
równoległym, to znaczy przestrzennie nieprzystawalnym do
znanej nam rzeczywistości. Według naszej trójwymiarowej
logiki jest to stwierdzenie zupełnie bezsensowne, bowiem dla
nas przestrzeń jest bezgraniczna i wypełnia wszystko, co ist
nieje. W trójwymiarowości nie ma po prostu miejsca na „in
ne przestrzenie". Skoro jednak bohaterowie na rozmaite
sposoby przenoszeni są do innego świata, oznacza to, że mu
szą istnieć jakieś punkty styku światów równoległych. Z lek
tury Kronik wydaje się, że Lewis wyznawał pogląd, iż miej
sca styku różnych światów są zdefiniowane i przenikając
z jednego do drugiego, zawsze będziemy pojawiać się w
tych samych wrotach czasoprzestrzeni. Z perspektywy rze
czywistości Anglii bohaterowie zawsze powracają do tego sa
mego miejsca, z którego wyruszyli, tzn. miejsce styku świa
tów równoległych jest zdefiniowane przestrzenią, w której
tuż przed przeniesieniem przebywają bohaterowie. Nie ma
znaczenia, czy będzie to garderoba w domu profesora (jak
w przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy); „mała, wiejska
stacja, pusta i uśpiona" w Księciu Kaspianie; pusty pokój w
Podróży „ Wędrowca do świtu "; prowadzące na wrzosowisko
drzwi w murze dziedzińca szkoły eksperymentalnej w Srebr
nym Krześle; czy pracownia wuja Andrzeja w Siostrzeńcu
czarodzieja, bowiem wracając do naszego świata bohatero
wie niezmiennie znajdują się w tym samym miejscu, z które
go przeniknęli do Narni.
22
Zasada ta sprawdza się jedynie częściowo w przypadku
wchodzenia do Narni. Oprócz przejść z Lwa, czarownicy
i starej szafy oraz ze Srebrnego Krzesła miejsce wejścia w
rzeczywistość narnijską nie pokrywa się z miejscem opu
szczenia jej. Rzuca się jednak w oczy następująca prawidło
wość związana z pojawianiem się w Narni: w sześciu
z ośmiu przejść opisanych w Kronikach bohaterowie wcho
dzą (lub zostają przeniesieni) do lasu. Uprzywilejowana po
zycja lasu, jako miejsca styku dwóch światów, jest szczegól
nie wyeksponowana w pierwszych dwóch książkach cyklu:
w Lwie, czarownicy i starej szafie (tam wejście do Narni
znajduje się w dokładnie tym samym miejscu) oraz w Księ
ciu Kaspianie. W następnych książkach pojawiają się dwa
inne przejścia: bohaterowie „lądują" w oceanie albo wchodzą
do krainy Aslana, z której zostają zdmuchnięci do Narni. Do
piero w Siostrzeńcu czarodzieja las pojawia się ponownie.
�Jest miejscem, w którym „ląduje" w Narni Digory, Pola i ca
ła grupka postaci - i jest to dokładnie to samo miejsce, co
w Lwie, czarownicy i starej szafie.
Nie wiemy, dlaczego Lewis na miejsce styku dwóch
światów wybrał las, wiemy jednak, że wybór ten ma uzasa
dnienie w długiej tradycji bajki. Bruno Bettelheim, w swoim
wielkim opracowaniu poświęconym baśniom zatytułowa
nym Przyjemne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach
baśni stwierdza, że las symbolizuje miejsce decyzji; jest po
czątkiem dążenia do samodzielności i dojrzałej indywidual
ności. Las „symbolizuje miejsce, w którym zgłębiamy wła
sne ciemności wewnętrzne, gdzie rozstrzygamy pytanie, kim
jesteśmy, i zaczynamy rozumieć, kim chcemy być". Zwy
kle las ten jest gęsty i groźny; jest nieomal nie do przebycia.
Bohater czuje się w nim zagubiony, co według Bettelheima
może także symbolizować naszą bezradność wobec ciemne
go, ukrytego, niemal nie dającego się przeniknąć świata na
szej nieświadomości. Bezradność ta jest regułą - w więk
szości opowieści bohater zaraz po wyruszeniu z domu wkra
cza do lasu i ma wrażenie, że się w nim zagubił. Wrażenie
to wywołane jest przez to, że porzucił stary tryb życia, a no
wego jeszcze nie zdążył stworzyć. Dotyczy to szczególnie
dzieci, których osobowość dopiero się kształtuje. Zagubienie
bohatera symbolizuje bezdroże, w którym się znajdujemy,
gdy nasza osobowość nie jest jeszcze wystarczająco rozwi
nięta, a „znalezienie drogi pomimo wszystkich trudności,
świadczy o tym, iż osiągnęliśmy wyższy stopień człowie
czeństwa". Bettelheim dodaje także, iż w lesie dochodzi
zwykle do spotkań, a ponieważ odnalezienie swej drogi
w ciemnym gąszczu nie jest łatwe, z reguły uwarunkowane
jest przez naturę owych spotkań.
23
24
ła wpływ na całe jej życie. Tak samo dzieje się w przypadku
Edmunda, którego decyzja, aby opowiedzieć się po stronie
czarownicy, sprowadza całą serię poważnych konsekwencji
kulminujących samopoświęceniem Aslana i całkowitą zmia
ną charakteru Edmunda. W Księciu Kaspianie, gdy czwórka
dzieci zostaje przeniesiona do lasu u ujścia wielkiej rzeki,
podejmują one decyzję przyłączenia się do powstania Kaspiana, ryzykując życie za sprawę Narni. Decyzja ta zostaje
później wynagrodzona spotkaniem z Aslanem. Po trzecie,
przeniesione do lasu dzieci zawsze na początku czują się
w nim bezradne i trochę zagubione. Nie wiedzą, gdzie iść, ani
co robić, dopóki nie dochodzi do spotkania - z dylematu za
gubienia zawsze wybawia ich postać, którą spotykają. Postać
ta (lub samo spotkanie) nadaje tor dalszemu rozwojowi wy
padków. Podczas pierwszej wizyty Łucji w Narni tą postacią
jest Faun. Dla Edmunda - czarownica, a dla całej czwórki
w Księciu Kaspianie - karzeł Zuchon.
Pomimo nieprzystawalności przestrzennej poszczegól
nych światów potrafimy (jako czytelnicy) zasymilować je
w jednym ciągu przyczynowo-skutkowym. Dzieje się tak dla
tego, że punkty styku światów równoległych - wyjątkowe
miejsca, o wiele bardziej podatne na dziwne, magiczne wy
darzenia - pozwalają nam skonwencjonalizować pojęcie
przestrzeni w ten sposób, że odbieramy narrację jako logicz
ną ciągłość, niezależnie od tego, czy rozwija się ona w świe
cie naszych codziennych doświadczeń, czy też przenosi się
do światów równoległych.
25
Symbolika przedstawiona przez Bettelheima znajduje peł
ne odniesienie do wszystkich przejść między światami,
w wyniku których dziecięcy bohaterowie Kronik zostają
przeniesieni do lasu. Po pierwsze las, w którym lądują, jest
zawsze bardzo gęsty, prawie nie do przebycia. Np. W Księciu
Kaspianie Lewis pisze: „...znaleźli się w jakimś lesie, tak gę
stym, że gałęzie wbijały im się w ubrania i trudno było się
poruszyć". Po drugie, rzeczywiście symbolizuje on miejsce
decyzji. Np. wkraczająca do Narni Łucja w istocie podejmu
je decyzję, która - jak przekonamy się później - będzie mia
26
Drugim aspektem nieprzystawalności światów równole
głych jest czas. W Kronikach namijskich różne światy cha
rakteryzują się zupełnie innym upływem czasu. Według spo
rządzonego przez Lewisa Zarysu historii Narni, na tyle, na ile
jest ona znana, pomiędzy stworzeniem a zagładą Narni upły
wa 2555 lat namijskich, natomiast w tym czasie na Ziemi mi
jają zaledwie 52 lata. Niemniej jednak nie istnieje dokładny
narnijski ekwiwalent jednostek czasu ziemskiego (lat, mie
sięcy itp.) bowiem np. między 1940 a 1941 naszego czasu,
mijają aż 1303 lata narnijskie, podczas gdy pomiędzy 1941
a 1942 naszego czasu - zaledwie trzy lata narnijskie.
Zamieszczona przez Hoopera tabela lat i wydarzeń skom
ponowana przez Lewisa dla celów Zarysu historii Narni, na
tyle, na ile jest ona znana wygląda następująco:
27
NARNIA
ANGLIA
Lata
narnijskie
Lata
ziemskie
Narodziny Digorego Kirke.
Narodziny Pola Plummer.
1
Stworzenie Narni. Z w i e r z ę t a otrzymują dar mowy. Digory
sadzi Drzewo chroniące Narnię. Biała Czarownica Jadis
pojawia się w Narni, lecz umyka na daleką północ. Frank I
koronowany na króla Narni.
1888
1889
1900
180
K s i ą ż ę K o l , m ł o d s z y syn króla Franka V Narnijskiego,
prowadzi g r u p k ę o s a d n i k ó w do Archenlandii ( w ó w c z a s je
szcze niezamieszkanej) i zostaje pierwszym królem tego
kraju.
204
Banici z Archenlandii uciekają przez P o ł u d n i o w ą Pustynię
i [na drugim jej krańcu] zakładają królestwo Kalormenu
300
Imperium Kalormenu szybko się powiększa. K a l o r m e ń czycy kolonizują ziemie Telmaru [leżące] na zachód od
Narni.
1927
1928
1930
Narodziny Piotra Pavensie.
Narodziny Zuzanny Pavensie.
Narodziny Edmunda Pavensie.
1932
Narodziny Łucji Pavensie.
Pola i D i g o r y przeniesieni do
magicznych pierścieni.
Narni
przy
pomocy
85
�302
407
460
570
898
900
1000
1014
K a l o r m e ń c z y c y w Telmarze zachowują się bardzo niego
dziwie i Asian zmienia ich w nieme zwierzęta. Kraina pu
stoszeje. Król Zefir z Narni wyzwala Samotne Wyspy od
smoka i w d z i ę c z n i m i e s z k a ń c y koronują go na swego
króla.
O l w i n z Archenlandii zabija Olbrzyma Pira.
Piraci z naszego świata zajmują Telmar.
Mniej więcej w t y m czasie żył Księżycowy Zając.
Biała Czarownica Jadis powraca do Narni z dalekiej pół
nocy.
P o c z ą t e k Długiej Z i m y .
Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie pojawiają się
w N a m i . Zdrada Edmunda. P o ś w i ę c e n i e Aslana. Porażka
Białej Czarownicy i koniec Długiej Zimy. Piotr ukorono
wany na Wielkiego Króla Narni.
Król Piotr prowadzi z w y c i ę s k ą w y p r a w ę przeciw dzikim
olbrzymom z północy. K r ó l o w a Zuzanna i król Edmund
odwiedzają królewski d w ó r Kalormenu. Król Luna z A r
chenlandii odnajduje swego zagubionego syna, księcia
Kora, i odpiera zdradziecki atak księcia Rabadasza z Ka
lormenu.
1015
C z w ó r k a W i e l k i c h Królów i K r ó l o w y c h Narni ściga Białe
go Jelenia i znika z N a m i .
1050
1502
Ram W i e l k i następcą tronu Archenlandii po królu Korze.
Mniej więcej w t y m czasie żyła w Narni królowa Łabędzia
Śnieżka.
Telmarowie najeżdżają i zajmują Narnię. Kaspian I koro
nowany na króla Narni.
2290
Narodziny księcia Kaspiana, syna Kaspiana I X . Kaspian
I X zamordowany przez swego brata Miraza, który uzurpu
j e sobie prawo do tronu.
2303
Książę Kaspian ucieka od swego stryja Miraza. Wojna do
mowa w Narni. Dzięki pomocy Aslana i czwórki dzieci Pa
vensie, których Kaspian przyzywa czarodziejskim rogiem
królowej Zuzanny, M i r a ż zostaje pokonany i ginie. Ka
spian koronowany na króla Kaspiana X Narnijskiego.
2304
Kaspian X pokonuje o l b r z y m ó w z północy.
2306-7 Wielka p o d r ó ż Kaspiana X do końca świata.
2310
Kaspian X poślubia córkę Ramandu.
1933
Narodziny Eustachego Scrubba i Julii Pole.
1940
Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie odwiedzają
Digorego Kirke (teraz j u ż starego Profesora) i w c h o d z ą do
N a m i przez z a c z a r o w a n ą szafę.
1941
Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja Pavensie wciągnięci do
N a m i d ź w i ę k i e m magicznego rogu.
1942
Edmund, Łucja i Eustachy ponownie znajdują się w Narni
i biorą udział w podróży Kaspiana.
1942
Eustachy i Julia za szkoły eksperymentalnej,
przeniesieni do N a m i .
1949
Poważny wypadek na Kolejach Brytyjskich. [Tzn. śmierć
wszystkich „przyjaciół N a m i " i ich wejście do wiecznego
świata Aslana.]
1998
2325
2345
2356
2534
2555
2555
Narodziny księcia Riliana.
Królowa ginie za sprawą węża. Rilian znika.
Eustachy i Julia pojawiają się w Narni i uwalniają księcia
Riliana. Ś m i e r ć Kaspiana X .
Rebelia banitów na Latarnianym Pustkowiu. Budowa wież
strażniczych w regionie.
Rebelia szympansa Krętacza. Król Tirian uwolniony przez
Julię i Eustachego.
Narnia w rękach K a l o r m e ń c z y k ó w . Ostatnia bitwa. Zagła
da N a m i . Koniec świata.
Na przykładzie powyższego zestawienia łatwo zauważyć
całkowitą nieprzystawalność czasu ziemskiego i narnijskie
go. Hooper utrzymuje, że operując czasem w ten sposób, Le
wis bardzo dobrze wiedział, co robił. Od dłuższego czasu
„był przekonany, że inne s'wiaty mogły charakteryzować się
innymi cechami [niż nasz], jak np. gęstością lub rozrzedze
niem czasu". Jako przykład rozważań Lewisa nad tą kwe
stią Hooper podaje następujący fragment jego listu (z Letters
To Malcolm), w którym rozważa on pojęcie czasu, jakiego
mogą dos'wiadczac w czys'ccu dobrzy ludzie:
28
Zmarli mogliby [tam] doświadczać czasu, który nie byłby tak
linearny jak nasz - mógłby, że się tak wyrażę, posiadać gęstość
i długość. Nawet w tym życiu czasami doświadczamy zagęszcze
nia czasu, kiedykolwiek zajmujemy się kilkoma rzeczami jedno
cześnie. Można spróbować wyobrazić sobie, że ta [gęstość] po
głębiałaby się do takiego stopnia, że choć dla nich, tak jak i dla
86
zostają
nas teraźniejszość zawsze [jednocześnie] staje się przeszłością,
to każda chwila tej [ich] teraźniejszości zawierałaby niewyobra
żalnie więcej niż nasza.
29
Jeżeli zatem czasoprzestrzenie poszczególnych światów
są zupełnie nieprzystawalne, a mimo to bohaterowie prze
mieszczają się między nimi, nasuwa się wniosek, że w Kro
nikach mamy do czynienia z motywem podróży w czasie
(i jednocześnie w przestrzeni). Według Andrzeja Zgorzelskiego „motyw podróży w czasie nastręcza wiele trudności
badawczych głównie chyba z tego powodu, iż niełatwo
określić, co jest właściwie podróżą. Sam fakt przeniesienia
nie tylko akcji, lecz i bohatera w przyszłość, jak to miało
miejsce w dziewiętnastowiecznej utopii, jest przecież także
pewnego rodzaju wędrówką w czasie". Także zwolnienie
lub przyspieszenie upływu czasu dla bohaterów jest pewne30
�go rodzaju „podróżą w czasie", bowiem odbiega od ogólnie
przyjętej, linearnej koncepcji czasu. Niektórzy badacze
uznają za podróż w czasie tylko taki wypadek, gdy bohater
zostaje przeniesiony w przeszłość lub w przyszłość za po
mocą środków technicznych, a nie np. za pomocą magii
czy marzeń sennych. Wobec braku jednomyślności i nie
zwykłej elastyczności pojęcia czasu w odniesieniu do dzieł
literackich, (na co zwraca uwagę wielu badaczy ) należy
zdefiniować, co będziemy rozumieć pod tym pojęciem.
W naszych rozważaniach - w odniesieniu do Kronik namij
skich - za motyw podróży w czasie przyjmiemy przeniesie
nie bohatera(ów) i akcji utworu w inny wymiar czasowy
w innym świecie.
31
32
Sposób, w jaki bohaterowie kronik przemieszczają się
między światami, uwarunkowany jest przyjętym przez Lewi
sa modelem czasoprzestrzeni. Zgorzelski stwierdza, że w
literaturze fantastycznej operującej motywem podróży w
czasie pojawiają się trzy możliwe teorie czasoprzestrzeni:
33
-
-
-
Teoria monistyczna, według której ruch możliwy jest tyl
ko w jednej płaszczyźnie, na osi przeszłość-przyszłość
(choć istnieje możliwość wyboru kierunku i niezliczona
ilość punktów startu i końca podróży).
Teoria pluralistyczna, według której istnieje kilka równo
ległych wobec siebie światów czasoprzestrzennych. Prze
rzucenie w czasie warunkowane jest wtedy równocze
snym przerzuceniem w przestrzeni. Jest to podróż pomię
dzy różnymi światami o różnych czasach i różnej lokali
zacji przestrzennej.
Teoria zbieżna, według której światy czasoprzestrzenne są
połączone zbieżnością, tzn. każda najmniejsza cząstka ta
kiej czasoprzestrzeni dzieli się w każdym następnym mo
mencie na dwie, a te z kolei ulegaj dalszemu podziałowi.
Możliwości wyboru kierunku i płaszczyzny ruchu są tu
olbrzymie, bo ilość tych światów jest praktycznie niezli
czona.
Kuszące byłoby więc wyobrazić sobie nieskończoną ilość
istniejących równocześnie światów, urzeczywistniających wszy
stkie ewentualności. Najbliższe byłyby prawie identyczne, różni
łyby się tylko drobnymi szczegółami, nazwą stacji czy ulicy [...].
Można też wymyślić tkaninę przyczyn tak ścisłą, że tylko jakieś
nieliczne, kluczowe wydarzenia są w mocy pozwolić na jakąś al
ternatywę [...] albo znowu tak elastyczną, że wkrótce konse
kwencje wyrównują się przez samą swą ilość, także odchylenie
wywołane inną decyzją, w pierwszej fazie bardzo wielkie, w na
stępnych zmniejsza się powoli aż do zupełnego zaniku. Z reguły
przyjmuje się jednak, że podróżujący w czasie nie poprawia ani
nie odmienia przeszłości. Po prostu porzuca jeden świat, by prze
nieść się do drugiego czy trzeciego, w których decydują się bar
dziej lub mniej odmienne, lecz zawsze sprzeczne przyszłości.
34
Lewis w Kronikach posługuje się pluralistyczną koncep
cją czasoprzestrzeni, tzn. ukazuje istnienie kilku równole
głych wobec siebie światów, których czas jest linearny jedy
nie w ograniczonym do danego świata układzie odniesienia,
podczas gdy czasy poszczególnych światów są zupełnie nieprzystawalne.
Gdyby autor nie wprowadził jakiegoś łącznika między ty
mi różnymi czasami, przeniesienie bohatera i akcji utworu
do innego świata byłoby niemożliwe, lub też narracja byłaby
dla nas niezrozumiała. Posługujemy się bowiem linearną
koncepcją czasu i jeśli nawet teoretycznie potrafimy wyobra
zić sobie odstępstwa od niej, jesteśmy bezradni, gdy chodzi
35
0 przedstawienie ich w praktyce. Tym łącznikiem między
różnymi czasami różnych światów jest czas bohaterów. Zwią
zanie światów przedstawionych, tj. świata kształtowanego na
wzór rzeczywistości empirycznej z czasów autora (Anglii)
1 świata Narni, dokonuje się jedynie za pomocą bohaterów.
Gdy na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci
wchodzą do Narni, spędzają tam prawie 15 lat: dojrzewają,
dorośleją, zmieniają maniery i całkowicie zapominają o nie
gdyś realnym dla nich świecie Anglii.
Dwaj Królowie i Dwie Królowe rządzili Narnią sprawiedli
wie, a panowanie ich było długie i szczęśliwe. [...] A w miarę,
jak upływały lata, zmienili się i wydorośleli. Piotr stal się wyso
kim barczystym mężczyzną i słynnym rycerzem, a nazywano go
Królem Piotrem Wspaniałym. Zuzanna wyrosła na smukłą, peł
ną wdzięku dziewczynę o czarnych, opadających prawie do stóp
włosach; wkrótce królowie z zamorskich krajów zaczęli przysy
łać swych posłów, prosząc ojej rękę. Nazywano ją Królową Zu
zanną Łagodną. Edmund stał się mężczyzną poważniejszym i
spokojniejszym niż Piotr i zasłynął z mądrych rad i wyroków;
nazywano go Królem Edmundem Sprawiedliwym. A Łucja po
została wciąż tak samo żywa i złotowłosa, a wszyscy książęta z
państw ościennych pragnęli, aby została ich królową; jej własny
lud nazywał ją Królową Łucją Mężną.
I tak żyli sobie w wielkiej radości, a jeśli kiedykolwiek
wspomnieli swoje życie w tym świecie, było to tylko jakby
wspomnienie snu.
36
Wchodząc do szafy w domu profesora Piotr ma 13 lat, Zu
zanna 12, Edmund 11, a Łucja 9. Od momentu, gdy znajdują
się w Narni, ich czas ziemski prawie zatrzymuje się. Nie
oznacza to, że zatrzymuje się zupełnie, bowiem w naturze
czasu (przynajmniej w naszym jego pojęciu) leży ciągły
upływ - nastąpiło jedynie jego zwolnienie. To spowolnienie
czasu tworzy swego rodzaju pętlę czasową, która pozwala
dzieciom na przeżycie wielu lat (czasu namijskiego) w Narni,
podczas gdy według czasu angielskiego upływa zaledwie
krótka chwila. Gdy po wielu latach życia w Narni dzieci po
wracają do Anglii, czas ziemski ponownie „rusza" dla nich od
chwili, w której się prawie zatrzymał. Lewis pisze, że kiedy
dzieci wyszły z szafy „był to ten sam dzień i ta sama jego po
ra, kiedy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej
schować". Zasadę tę stosował on konsekwentnie we wszy
stkich kolejnych częściach Kronik namijskich. Porzucenie li
nearnej koncepcji czasu pozwoliło mu uniknąć wielu proble
mów, z którymi borykają się twórcy literatury fantastycznej
operującej motywem podróży w czasie.
37
[Żjadne rozwiązanie nie jest w stanie zamaskować dokładnie
rozdarcia, którego przyczyną jest podróżujący w czasie bohater.
Przecież grał on jakąś rolę w świecie, który nagle opuszcza, prze
cież wprowadza do świata, do którego się wślizguje, nadprogra
mową, niepotrzebną istotę. A n i zniknięcie, ani wtargnięcie nie
mogą przejść niepostrzeżenie ani pozostać bezkarne. Przeniesie
nie upraszcza tu lub przerywa serie przyczynowe; tam kompliku
je je lub też powoduje nowe. Są to istotne zakłócenia, nad który
mi nie sposób przejść do porządku bez przekonujących wyja
śnień.
38
Tym logicznym i „przekonywającym wyjaśnieniem",
dzięki któremu wszystkie opisane w Kronikach namijskich
podróże między światami wydają się czytelnikowi prawdo
podobne, jest prawie nieskończone spowolnienie upływu
czasu ziemskiego, przez co zniknięcie bohatera i jego powrót
nie mają żadnych konsekwencji z perspektywy naszej nor
malnej rzeczywistości; jest to tak, jak gdyby podróż do in-
87
�39
nych światów nigdy nie miała miejsca. Oczywiście pobyt
w Narni ma niewypowiedziany wpływ na kształtowanie oso
bowości i wnętrza bohaterów, niemniej w żadnym stopniu
nie zaburza ich życia w normalnym świecie - z małymi wy
jątkami. Na przykład, gdyby nie podróż Digorego do Narni,
skąd wrócił z Jabłkiem Młodości, jego matka prawdopodob
nie by zmarła. Po zjedzeniu jabłka - wyzdrowiała. Podobnie,
gdyby nie fakt, że z ziaren tego jabłka wyrosła potężna ja
błoń, z której Digory zrobił potem szafę, przez którą czwór
ka rodzeństwa Pavensie weszła do Narni, kto wie, może nig
dy nie doświadczyliby oni wszystkich swych przygód. Wy
darzenia te nie mają jednak większego wpływu na bieg
spraw w naszym świecie. Nawet tak pozornie poważna
rzecz, jak zniknięcie londyńskiego dorożkarza z żoną i ko
niem, nie jest wydarzeniem na tyle znaczącym, aby wpłynąć
na rzeczywistość Anglii. Jak zatem widać, nawet te - spowo
dowane przez ingerencję z innego świata - alternacje ciągu
przyczynowo-skutkowego w żaden istotny sposób nie burzą
rzeczywistości naszego świata.
Wielu badaczy zauważa, że przeniesienie bohatera w inny
punkt wymiaru czasowego może nieść ze sobą powikłania dla
samej akcji utworu.
40
Jeśli przeniesiony w przyszłość lub przeszłość podróżnik
w czasie zachowuje się tam jako bierny i niewidzialny świadek,
nic w tym groźnego. Problem wyłania się dopiero wtedy, kiedy
włącza się w akcję w jakimkolwiek punkcie przeszłości. Czyniąc
to, powoduje nieuchronnie pewne zmiany w późniejszym biegu
wydarzeń, które muszą się następnie odbić w łańcuchu przyczynowo-skutkowym, tak że wprowadzona przezeń zmiana może się
nawet odbić na samym podróżniku, powodując jego zagładę.
41
Lewis uniknął tego dylematu, bowiem przygody bohate
rów z opowieści narnijskich mają miejsce w innych świa
tach, a nie tylko w różnym czasie. Gdyby jednak tak było
i podróże te byłyby ograniczone do jednego świata, dylemat
pozostałby nie rozwiązany: jeżeli zmienimy przeszłość, to te
raźniejszość, z której rozpoczynamy podróż, nigdy się nie za
ktualizuje, a przez to sama podróż nie będzie mogła dojść do
skutku.
Porzucenie przez Lewisa linearnej koncepcji czasu, przy
najmniej w odniesieniu do poszczególnych światów, mogło
służyć także innemu celowi. Według Hoopera zastosowane
przez Lewisa zagęszczanie i spowalnianie czasu oraz inne
„operacje na czasie" mogły być zamierzonym przez autora
sposobem przekazania zarówno bohaterom, jak i czytelni
kom głębokiej, chrześcijańskiej prawdy o świecie: żyjąc tu
i teraz nie wiemy, na jakim etapie historii świata się znajdu
jemy, a zatem nie jesteśmy w stanie objąć i zrozumieć świa
ta jako całości - jako procesu, który ma jakiś cel. Nie wie
my, czy jesteśmy gdzieś na początku, w środku czy może bli
sko końca istnienia świata, a fakt, że ten musi kiedyś nastą
pić, uświadamia nam w pełni Ostatnia bitwa. Hooper cytuje
ulubioną analogię Lewisa: „Nie znamy [tejj sztuki [życia,
w której gramy]. Nie wiemy nawet, czy jesteśmy w akcie
pierwszym, czy w piątym. Nie wiemy, komu przypadła
główna rola, a komu marginalna"
42
w jaki sposób bohaterowie fizycznie przenikają z jednego
świata do drugiego i spróbujmy zdefiniować pojęcie 'magicz
ne przenikanie'.
Wszystkie opisane w Kronikach przejścia między świata
mi dokonują się za pomocą magii, a nie środków mecha
nicznych, ani też letargu, marzeń sennych i wizji (jak np.
w Alicji w krainie czarów). W całym cyklu istnieją tylko
dwa odstępstwa od tej zasady. Pierwszy wyjątek stanowią
przeniesienia za pomocą pierścieni, podczas których pełnią
one rolę swoistych wehikułów czasu, a właściwie wehikułów
czasoprzestrzeni, natomiast drugi - wizja króla Tiriana.
Wątek podróży za pomocą magicznych przedmiotów jest
dość popularny w literaturze baśniowej i fantastycznej, choć
zwykle był on ograniczony do podróży w czasie i przestrzeni
tego samego świata. Jednym z pierwszych, którzy rozszerzy
li go na inne wymiary czasoprzestrzenne, był serdeczny przy
jaciel Lewisa Charles Williams. Jego filozoficzno-mistyczna
powieść pt. Many Dimensions (1931), w której poruszył on
motyw podróży w czasie i przestrzeni za pomocą białej ma
gii, mogła podsunąć Lewisowi pomysł z magicznymi pier
ścieniami umożliwiającymi przemieszczanie się między
światami. U Williamsa magicznym przedmiotem był szla
chetny kamień z korony Salomona. Dzięki niemu właściciel
mógł przenosić swe ciało zarówno w przestrzeni, jak i w cza
sie, dokonywać cudownych uzdrowień i doświadczyć dosko
nałej jedności wszechświata. Nawet przy mechanicznym
podziale kamień ów się nie zmniejszał, lecz powtarzał siebie
w nieskończonej ilości kopii i odbitek posiadających wszyst
kie cechy oryginału. Możliwość przenoszenia właściciela
w czasie i przestrzeni stanowiła jednak w powieści William
sa tylko jedną z wielu cudownych właściwości kamienia Sa
lomona, i to wcale nie najważniejszą. Pod tym względem lewisowskie pierścienie różniły się od niego; służyły bowiem
wyłącznie do przenoszenia właściciela między światami. Po
za tym niektóre z nich przenosiły tam, a niektóre z powrotem.
Lewis, podobnie jak Williams, zaznajamia czytelników z po
chodzeniem tych magicznych przedmiotów i jego wyjaśnie
nie jest nie mniej cudowne niż wyjaśnienie Williamsa. Otóż
materiał, z którego zostały zrobione pierścienie - pył pocho
dzący z innego świata, przyniesiony na Ziemię w czasach,
kiedy nasz świat dopiero się zaczynał - zachował się przez
długie tysiąclecia w szkatułce z zaginionej wyspy Atlantydy.
Jednak dopiero, gdy nadano mu odpowiednią formę, nabierał
cudownych właściwości i mógł przenieść tego, kto go do
tknął, w inny świat. Cechami wspólnymi koncepcji Lewisa
i Williamsa było użycie do podróży białej magii przy jedno
czesnym założeniu, że samo przemieszczenie się w czasie
i przestrzeni „nie stanowi głównej linii tematycznej, [lecz]
jest po prostu jednym z wielu zdarzeń w akcji, której całość
pełni wyraźnie służebną funkcję w przekazywaniu [filozoficzno-]mistycznej idei utworu". Niemniej jednak należy
zauważyć, że nawet przeniesienia za pomocą pierścieni nie są
czysto mechaniczne. Podlegają prawom magii - pierścienie
mają bowiem magiczne właściwości.
44
45
43
W przypadku Kronik narnijskich za motyw podróży
w czasie przyjęliśmy przeniesienie bohatera(ów) i akcji
utworu w inny wymiar czasowy w innym świecie. Wiemy, ja
kich środków użył Lewis, aby skoordynować nieprzystawalne czasy światów równoległych; przyglądnijmy się teraz,
88
Drugi wyjątek, podczas którego przejście między świa
tami dokonuje się za pomocą innych środków niż tylko ma
gia, stanowi wizja króla Narni Tiriana. Przywiązany do
drzewa przez Kalormeńczyków król ma sen, podczas które
go wydaje mu się, że stoi w jasno oświetlonej komnacie i
widzi przed sobą siedem osób. Słyszy ich głosy, ale sam nie
może nic powiedzieć. Ludzie, których ma przed sobą, zau-
�ważają go jako zjawę lub cień, ale nie potrafią nawiązać
z nim kontaktu. Po chwili, dla obu stron jednocześnie, obraz
rozpływa się i znika. Siedmioro przyjaciół Narni zostaje sa
mych w pokoju, a przywiązany do drzewa Tirian budzi się
w Narni zziębnięty i odrętwiały. Z jednej strony wydarze
nie to można uznać za przejście do innego świata, bowiem
choć trwało zaledwie krótką chwilę, obie strony zdążyły na
wiązać ze sobą jakiś kontakt. Z drugiej jednak pozostaje
wątpliwość, czy w istocie jest to przypadek przejścia mię
dzy światami, skoro nie doszło w nim do cielesnego prze
niesienia bohatera.
Biorąc pod uwagę wszystkie przejścia między światami,
jakie w Kronikach namijskich opisuje Lewis, można zapro
ponować następującą ich klasyfikację (w opozycji binarnej):
przejścia wolicjonalne (tzn. w momencie, w którym otwiera
się magiczne przejście między światami, bohater ma możli
wość wyboru: albo wejść do innego świata, albo pozostać
w swoim) i niewolicjonalne (tzn. bohaterowie zostają wcią
gnięci do innego świata bez własnej woli lub nawet wbrew
niej); oraz przejścia bezpośrednie (tzn. te, w których przenik
nięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do
niego przez swego rodzaju bramę światów i punkt, w którym
dosłownie się one stykają w tzw. cięciu Riemanna. Światy te
mogą wówczas albo na siebie zachodzić, albo do siebie przy
stawać) i przejścia przeniesienia (tzn. te, podczas których nie
ma bliskości fizycznej światów równoległych, a bohaterowie
uniesieni siłą magii „szybują" w przestrzeni, aby w końcu
znaleźć się w innym świecie). Każde przejście mieści się w
dwóch kategoriach jednocześnie. Stosując tę klasyfikację,
należy także pamiętać, że pod piórem tak wybitnej indywidu
alności twórczej, jaką był Lewis, każde z tych przejść jest
w istocie różne od pozostałych.
46
cdn.
BIBLIOGRAFIA
K. Bartoszyński
1967
Z problematyki czasu w utworach epickich, w: W kręgu zaga
dnień teorii powieści, Wroctaw-Warszawa-Kraków
Bruno Bettelheim
1985
Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni. Pań
stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa
R. Caillois
1967
Od baśni do science-fiction,
w: Odpowiedzialność
i styl. War
szawa
Joseph Campbell
1994
Potęga Mitu, Signum, Kraków
Corbin Scott Carnell
1974
Bright Shadow of Reality. С. S. Lewis and The Feeling Intellect,
William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids
Walter Hooper
1979
Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing House Co., New
York
Michio Kaku
1997
Hiperprzestrzeń, wszechświaty równolegle, pętle czasowe i dzie
siąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warszawa
Paul A. Karkainen
1979
Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey
C. S. Lewis
1985
Lew, czarownica i stara szafa, przel. Andrzej Polkowski, PAX,
Warszawa
C. S. Lewis
1985
Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1985 Podróż „Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkowski, PAX,
Warszawa
C. S. Lewis
1987
Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1987
Koń tjego chłopiec, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1988
Siostrzeniec czamdzieja, przel. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1989
Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1967 Tlie Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Literature, Cambridge University Press, Cambridge
C. S. Lewis
1982
On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and Other
Worlds, Collins, London
J. R. R. Tolkien
1988
Tree and Leaf, Unwin Hyman Ltd., London
Andrzej Zgorzelski
1976
Motyw podróży w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie nar
racyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdań
skiego, Gdańsk
PRZYPISY
1
Tu moglibyśmy także wyróżnić kilka odrębnych światów, jak np.
podziemny świat gnomów zwany Krainą Bizm, Samotne Wyspy - prak
tycznie nie znane mieszkańcom Narni aż do podróży księcia Kaspiana na
koniec świata, świat wodnych istot zamieszkujących słodki ocean za wy
spą Ramandu, Kalormen czy Telmar.
Np. „Siedemnastowieczny filozof angielski Henry More utrzymy
wał, że duchy i zjawy istnieją naprawdę, zamieszkując czwarty wymiar.
W dziele Enchiridion metaphisicum (1671) opowiadał się za istnieniem
pozaziemskiego królestwa, niepoznawalnego dla zmysłów, będącego do
mem dla duchów i zjaw"; Michio Kaku, Hiperprzestrzeń,
wszechświaty
równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warsza
wa 1997, s. 44
2
5
Tamże, s. 59
Antycypując postęp nauki w następnym stuleciu Riemann stwier
dził, że natura najlepiej czuje się w wielowymiarowej przestrzeni. Do
wiódł on istnienia czwartego wymiaru przestrzennego (pokazał, że elek
tryczność, magnetyzm i grawitacja są wynikiem pomarszczenia naszego
trójwymiarowego wszechświata w czwartym, niewidzialnym wymiarze)
4
i stworzył język matematyczny (tzw. tensor metryczny Riemanna), za po
mocą którego można opisać przestrzeń o dowolnej liczbie wymiarów
i krzywiźnie. W ten sposób udowodnił też możliwość istnienia wielu
wymiarów. Poza tym pokazał, że możliwe jest istnienie przestrzeni wie
lokrotnie połączonych. Połączenia te - zwane cięciami Riemanna - to
klasyczny przykład tuneli łączących dwa światy czasoprzestrzenne, tyle
tylko, że o zerowej długości. I choć sam Riemann nigdy nie traktował
swych cięć jako sposobu podróżowania między wszechświatami, wyka
zał jednoznacznie, że całkowicie spójne i podlegające własnej logice
wszechświaty równolegle są możliwe.
„[Wjyobraźmy sobie stos wielu kartek papieru ułożonych jedna na
drugiej. Każda kartka przedstawia cały świat, podporządkowany wła
snym prawom fizycznym, odmiennym od tych, które panują w innych
światach. Nasz Wszechświat nie byłby wtedy samotny, lecz stałby się
jednym z wielu możliwych, równoległych światów. [...] Zazwyczaj życie
toczy się na każdej z tych równoległych płaszczyzn niezależnie od in
nych. Jednak w pewnych wyjątkowych przypadkach płaszczyzny mogą
się przeciąć i na krótką chwilę naruszyć strukturę samej przestrzeni, two-
89
�rząc otwór - albo przejście - między dwoma wszechświatami. Podobnie
jak tunele pojawiające się w Star Trek, przejścia te umożliwiają podróże
między światami, na kształt kosmicznego mostu łączącego dwa różne
wszechświaty lub dwa punkty w tym samym wszechświecie"; Michio
Kaku, Hiperprzestrzeń,
wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dzie
siąty wymiar, s. 47
Tunele łączące dwa odległe miejsca we wszechświecie można wyko
rzystywać do podróży międzygwiezdnych lub do podróży w czasie, jeśli
czas płynie inaczej w tych dwóch obszarach. Można także łączyć nimi
różne, wielowymiarowe wszechświaty. Nie wiemy jednak do tej pory,
czy tunele takie są fizycznie możliwe, czy też są i pozostaną jedynie ma
tematyczną ciekawostką.
5
Sześćdziesiąt lat po historycznym wykładzie Riemanna, Einstein
użył czterowymiarowej geometrii riemannowskiej do wyjaśnienia po
wstania wszechświata i jego ewolucji. Dziś, 130 lat po odkryciu Rieman
na, fizycy próbują łączyć wszystkie prawa fizycznego wszechświata uży
wając dziesięciowymiarowej geometrii.
6
The feeling intellect. Termin ten zastosował w stosunku do całej
twórczości Lewisa Corbin Scott Camell w Bright Shadow of Reality,
CS. Lewis and The Feeling Intellect, William B. Eerdmans Publishing
Company, Grand Rapids 1974
7
C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, przeł. Andrzej Polkow
ski, PAX, Warszawa 1985, s. 39
C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow
ski, PAX, Warszawa 1985, s. 143
' C S . Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 21-22
C. S. Lewis, Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War
szawa 1985, s. 153
" C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156
J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf Unwin Hyman Ltd., London 1988,
s. 36-37
Nie wdając się w tym miejscu w genologiczną dyskusję o Kroni
kach Lewisa - które określiliśmy mianem opowieści fantastycznych należy wspomnieć, że według kryteriów wyróżnionych przez Tolkiena,
kwalifikują się one jako bajki.
J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf s. 25
C. S. Lewis, On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and
Other Worlds, Collins, London 1982, s. 24
J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf, s. 45
" T a m ż e , s. 49
Tamże, s. 51
C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War
szawa 1989, s. 120
Tamże, s. 127
Tamże, s. 126. Koncepcja taka przypomina wyznawaną przez wie
lu filozofów ideę Boga jako pełni - kuli, inteligentnej sfery, której śro
dek jest wszędzie, a obwód nigdzie. Zob. np. Joseph Campbell, Potęga
Mitu, Signum, Kraków 1994, s. 147
Nawet bohaterowie Kronik mają wielkie trudności ze zrozumie
niem tego faktu. Np. Digory w Siostrzeńcu czarodzieja, podczas jednego
z przeniesień za pomocą pierścieni widział jaskrawe światła na tle czar
nego nieba. „Digory był później przekonany, że widzieli planety i gwia
zdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać
jego księżyce"; C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, przeł. Andrzej Po
lkowski, PAX, Warszawa 1988, s. 32. Digory nie potrafił wyobrazić so
bie innej, tj. nieprzystawalnej przestrzeni i stąd lokował swoje doświad
czenia w obrębie naszego wszechświata.
s
10
12
13
14
15
16
18
19
2 0
21
2 2
2 3
Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i warto
ściach baśni. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 183
Tamże, s. 184
" T a m ż e , s. 184
C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6
Walter Hooper, Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing Ho
use Co., New York 1979, s. 39
Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 39
Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40
Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an
gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwer
sytetu Gdańskiego, Gdańsk 1976, s. 4
Zgorzelski twierdzi, że w literaturze nowoczesnej ten rodzaj prze
2 4
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
31
90
rzutu spotyka się raczej rzadko, ale w przypisie dodaje: „niezmiernie po
pularny jest ten zabieg w angielskiej literaturze dziecięcej, np. w cyklu
opowieści C. S. Lewisa [...] czy u E. Nesbit"; Tamże, s. 5
Np. K. Bartoszyński Z problematyki czasu w utworach epickich, w:
W kręgu zagadnień teorii powieści. Wrocław- Warszawa-Kraków 1967, s.
41, czy R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w:
Odpowiedzialność
i styl. Warszawa 1967, s. 61-62
Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an
gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 5-7
R. Caillois, Od baśni do science-fiction,
w:
Odpowiedzialność
i styl, s. 61-62
Jak zauważa Zgorzelski, podejmowane do tej pory próby przedstwienia różnych czasów w obrębie tej samej czasoprzestrzeni (tzn. cza
su narracji, który odebrać ma czytelnik) kończyły się na ogół fiaskiem.
Opowiadania takie są mało zrozumiałe i nielogiczne. „Przykładem mo
głoby być opowiadanie J. Blisha Common Time, w którym kosmiczna
podróż z nadświetlaną szybkością jest jednocześnie przyczyną rytmicz
nego zwalniania i przyspieszania czasu dla przedmiotów i człowieka
znajdujących się w rakiecie. Powstają wówczas paradoksy: czas statku
jest inny niż czas kosmonauty, a oba różnią się od czasów przyjętych na
Ziemi i na planetach Alfa Centauri"; Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży
w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie narracyjnej wieku dwudzie
stego, s. 9. Wobec braku punktu odniesienia czytelnik dosłownie „gubi
się w czasie" i nie jest w stanie nadążyć za akcją utworu; im głębiej za
stanawia się próbując znaleźć ten punkt odniesienia (czas wspólny narra
cji), tym mniej z niej rozumie.
1 2
3 3
3 4
3 5
3 6
C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 132-133
Tamże, s. 135
R. Caillois, Od baśni do science-fiction,
w:
Odpowiedzialność
i styl, s. 62
Choć na przykład w Ostatniej bitwie Eustachy zastanawia się, co
stałoby się, gdyby on i Julia zginęli w Narni, i wcale nie jest przekona
ny, że wydarzenie to zostałoby odwrócone w ich świecie: „... Ale chodzi
mi o to, co stanie się w naszym świecie. Czy obudzimy się znowu w po
ciągu, czy może po prostu znikniemy i nikt już więcej o nas nie usłyszy.
Albo może znajdą nas nieżywych w Anglii?
- Ojej! Nie pomyślałam o tym.
- To by okropnie wstrząsnęło Piotrem i innymi. Pomyśl: zobaczyli
mnie, jak macham do nich z okna pociągu, a potem pociąg przyjeżdża,
staje, i nigdzie nas nie ma! Albo znajdują dwa... to znaczy, jeśli tam też
umrzemy..."; C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 68
Według Kaku paradoksy związane z podróżami w czasie da się
podzielić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym jest spotkanie z rodzicami
przed własnym narodzeniem, a drugim tzw. człowiek bez przeszłości.
Pierwszy z nich najbardziej niszczy tkankę czasoprzestrzeni, ponieważ
zmienia wydarzenia, które już się wydarzyły, a drugi dotyczy wydarzeń
bez początku. Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty
równoległe,
pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 302
3 7
3 8
3 9
4,1
4 1
R. Caillois, Od baśni do science-fiction,
w:
Odpowiedzialność
i styl, s. 60
Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40
Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40
Lewis właściwie nigdzie w Kronikach nie zamieszcza dokładnej de
finicji magii. Wydaje się, że świadomie pozostawił to niedopowiedzenie;
może miało ono skłonić czytelnika do sformułowania własnej definicji
magii? Z lektury Kronik wiemy, że magia jest niewyjaśnialna w katego
riach rozumowych i że poddana jest wszechpotężnej, kontrolującej ją mo
cy - w Kronikach najczęściej utożsamianej z Aslanem. Przez to magia nie
jest ślepą, bezrozumną siłą; jest raczej prawem. Oczywiście, można to
prawo także wykorzystywać do złych celów (jak to robi np. Czarownica
Jadis), ale Lewis jednoznacznie daje nam do zrozumienia, że te naduży
cia kończą się bardzo źle dla każdego, kto daje się złapać w ich pułapkę.
Poza tym, wspomina też o „większej magii", o magii sprzed początków
czasu - czyli o prawie miłości, które jest dla niego ostatecznością wszel
kiego przejawienia i najpotężniejszą zasadą rządzącą wszechświatem.
4 2
4 3
4 4
4 5
Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an
gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 30
To znaczy, istnieją przejścia wolicjonalne bezpośrednie i wolicjonalne przeniesienia oraz niewolicjonalne bezpośrednie i niewolicjonalne
przeniesienia.
4 6
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f7e530c10d28d705a8d811209f19acf.pdf
3614a39965fa7a32343bffc44f33049a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2752
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1999
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2562
Title
A name given to the resource
Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.91-102
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Oziewicz, Marek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Co można znaleźć w szafie?
Światy równolegle „Kronik narnijskich" C. S. Lewisa
(cz. II)
Marek Oziewicz
Przejścia wolicjonalne to przejścia łagodne, podczas
których bohaterowie dokładnie wiedzą, co się dzieje i w każ
dej chwili mogą zawrócić do swojego świata. Określenie
'wolicjonalne' nie oznacza jednak, że dzieci mogą przenikać
do Narni (lub innego świata równoległego), kiedy tylko chcą.
Możliwość przejścia otwiera się przed nimi wyłącznie dzięki
magii, która rządzi się swoimi prawami (prawami Aslana),
a nie wolą bohaterów. Wszystkie przejścia opisane w Lwie,
czarownicy i starej szafie, a także wejście oraz wyjście Julii
i Eustachego do krainy Aslana (a pośrednio też do świata Na
rni) w Srebrnym krześle są właśnie przejściami tego rodzaju.
Po części tego rodzaju przejściem jest również opisane w Sre
brnym krześle wyjście czwórki dzieci z Narni przez drzwi,
które zbudował na łące Asian. Doskonałą ilustrację przejścia
wolicjonalnego stanowi pierwsze wejście Łucji do Narni: jest
ono łagodne, przyjemne i prawdziwe (choć zadziwiające dla
bohaterki w równym stopniu jak dla czytelników).
Dzieci wchodzą do pokoju, w którym nie ma nic oprócz
pustej butelki z bladoniebieskiego szkła i dużej, starej szafy
z lustrem w drzwiach. Gdy jednak pozostali opuszczają po
kój, nie znajdując w nim nic ciekawego, Łucja pozostaje
w tyle. Przez głowę przebiega jej bowiem myśl, że mogłaby
sprawdzić, co znajduje się w szafie, choć jednocześnie jest
prawie pewna, że drzwi szafy będą zamknięte. Pierwszą nie
spodzianką jest fakt, że drzwi otwierają się z łatwością. Dru
gą - że szafa pełna jest wielkich futrzanych płaszczy, a „dla
Łucji nie było nic milszego niż zapach i dotyk futer". Owa
szafa okazuje się tajemnym przejściem do fantastycznego
świata Narni. Przejście to jest bardzo płynne i łagodne. To
warzyszą mu same przyjemne wrażenia. Łucja nie zastanawia
się nad sytuacją, nie boi się - a właściwie powinna, bowiem
zostaje sama w pustym pokoju i , co więcej, ma przed sobą
ciemną czeluść wielkiej, starej szafy (a taka sytuacja zwykle
wyzwala w dziecku strach) - ani też nie reaguje emocjonal
nie. Jej wrażenia są wrażeniami czysto zmysłowymi, przez co
także i czytelnik może odnieść je do siebie. Stanowią bo
wiem domenę jego bezpośredniego doświadczenia, a przez
to nadają realności temu, co przydarza się Łucji. Gdy dziew
czynka z rozkoszą wtula się w miękkie futra, odkrywa, że z
tyłu znajduje się kolejny szereg płaszczy. Wchodzi więc głę
biej, a ponieważ otaczają ciemność, wysuwa przed siebie rę
ce, aby nie uderzyć głową w tył szafy. Trzecią niespodzianką,
jaka wówczas spotyka Łucję, jest fakt, że szafa nie ma tylnej
ścianki. Po przejściu kilku kolejnych kroków dziewczynka
odkrywa, że znajduje się w ośnieżonym lesie w środku nocy.
47
48
Opisane przez Lewisa stopniowe i prawie niezauważalne
przejście świata rzeczywistego w fantastyczny świat baśni
jest zadziwiająco sugestywne. Nawet najbardziej racjonalny
czytelnik nie może zarzucić przesadności autorowi, gdy pisze
on:
Następnie zauważyła, że coś skrzypi pod jej nogami. „To
chyba kulki naftaliny" - pomyślała i schyliła się, chcąc namacać
je ręką. Ale zamiast twardego i gładkiego drewna podłogi wyczu
ła coś miękkiego, sypkiego i zimnego. „To bardzo dziwne" - po
wiedziała do siebie i zrobiła jeszcze krok lub dwa.
Teraz jej twarz i ręce przestały wyczuwać miękkość futer,
a napotkały coś twardego i szorstkiego, a nawet kłującego.
- Ależ to zupełnie przypomina gałęzie drzew! - wykrzyknę
ła i nagle zauważyła jakieś światło. I to wcale nie kilkanaście
centymetrów przed sobą, tam, gdzie powinna być tylna ściana
szafy, lecz w oddali. W chwilę później zdała sobie sprawę, że stoi
pośrodku lasu, jest noc, pod nogami ma najprawdziwszy śnieg,
którego płatki wirują w powietrzu.
49
Wrażenia Łucji są takie same jak wrażenia każdego inne
go człowieka postawionego w jej sytuacji. Dzięki temu świat
Narni zyskuje realność - inną może niż realność znanego
nam świata - ale równorzędną ontologicznie. Lewis osiąga
ten efekt dzięki gradacji wrażeń zmysłowych polegającej na
stopniowym zaniku bodźców wyznaczających rzeczywistość
angielską, z równoczesnym stopniowym potęgowaniem się
bodźców wyznaczających rzeczywistość narnijską. Jedna
rzeczywistość zostaje zastąpiona przez drugą. Stojąc przed
szafą, Łucja jest w Anglii; stojąc w lesie jest już w Narni.
Przestrzeń pomiędzy drzwiami szafy a narnijskim lasem to
swego rodzaju wrota czasu i styk dwóch światów.
Na czym polega zastosowana przez Lewisa (może nawet
nieświadomie) gradacja wrażeń zmysłowych? Filozofie
Wschodu utrzymują, że istnieje pięć żywiołów wyznaczają
cych dla nas byt otaczającego nas materialnego świata: eter,
powietrze, ogień, woda i ziemia. Żywioły te przenikają się
nawzajem, ponieważ każdy kolejny jest subtelniejszy od po
przedniego. I tak „najgęstszym", tzn. najbardziej material
nym, żywiołem jest ziemia, która charakteryzuje się pięcioma
atrybutami: dotykiem, smakiem, kształtem, zapachem
i dźwiękiem. Następna jest woda, charakteryzująca się już
tylko czterema atrybutami: smakiem, kształtem, zapachem
oraz dźwiękiem. Potem ogień, charakteryzujący się kształ
tem, zapachem i dźwiękiem. Powietrze ma zaledwie dwa
atrybuty: zapach i dźwięk, a eter tylko jeden: dźwięk. Żywio
ły te odpowiadają poszczególnym zmysłom i ich funkcjom.
Eter - zmysłowi słuchu, powietrze - zmysłowi zapachu,
ogień - zmysłowi wzroku, woda - zmysłowi smaku, a ziemia
- zmysłowi dotyku.
Lewis w pewien sposób musiał być świadomy takiego po
strzegania świata, bowiem jest ono zadziwiająco podobne
do średniowiecznej koncepcji natury, z którą - jak wynika
z jego prac - w dużej mierze się zgadzał. W opracowaniu za
tytułowanym Odrzucony obraz - wprowadzenie do literatury
średniowiecznej i renesansowej (Lewis był ekspertem w tej
dziedzinie) bardzo logicznie bronił on średniowiecznej kon
cepcji żywiołów. Według średniowiecznego obrazu wszech50
91
�świata materia posiada sympatie i antypatie, a krańcowo róż
ne odczucia sympatii i antypatii materii odnajdujemy w czte
rech wielkich przeciwieństwach: gorącym i zimnym oraz mo
krym i suchym. Nie istnieją one jednak w naszym świecie ja
ko odrębne byty, lecz wyłącznie w kombinacjach. Łączą się,
tworząc cztery żywioły. Połączenie gorącego i suchego two
rzy ogień; gorącego i wilgotnego - powietrze; zimnego i wil
gotnego - wodę; a zimnego i suchego - ziemię. Lewis doda
je, że filozofowie średniowiecza zgadzali się odnośnie do ist
nienia piątego żywiołu (kwintesencji wszystkich pozosta
łych), zwanego eterem, ale według ich koncepcji, znajduje się
on dopiero ponad księżycem i śmiertelnicy nie dysponują
żadnym jego doświadczeniem. W świecie podksiężycowym czyli w sensu stricto przyrodzie - cztery żywioły usytuowa
ły się w swych naturalnych miejscach. Ziemia, najcięższa, za
jęła pozycję na dole w środku. Na niej leży lżejsza woda; po
nad nimi jeszcze lżejsze powietrze, a najlżejszy z żywiołów,
ogień, uniósł się na górną granicę tego, co określamy mianem
przyrody, i tworzy własną sferę tuż pod sferą księżyca.
Podobnie jak mędrcy Wschodu, myśliciele średniowiecz
ni identyfikowali żywioły z cechami natury ludzkiej oraz po
szczególnymi zmysłami. Taka koncepcja zakłada oczywiście
swoistą gradację subtelności zmysłów i wrażeń zmysłowych.
Najsubtelniejszym wrażeniem zmysłowym, jakie możemy
odbierać, będzie, w takim ujęciu, dźwięk. Następne są odpo
wiednio: zapach, kształt, smak i w końcu dotyk. Jak zatem
w świetle takiej koncepcji wygląda przejście Łucji do Narni?
Otwierając szafę, dziewczynka widzi rząd futer. Tak więc im
puls popychający ją do wejścia do środka pochodzi od zmy
słu wzroku, a zaraz potem - gdy zaczyna tulić się do płaszczy
i wchodzić głębiej - od zmysłu dotyku. Jednocześnie ogarnia
ją zapach futra. Następnie, Łucja zostaje otoczona ciemno
ścią, ale jej zmysły powonienia, słuchu i dotyku są napięte do
granic możliwości. Zanik rzeczywistości angielskiej rozpo
czyna impuls pochodzący od zmysłu wzroku, a kończy im
puls zmysłu dotyku - będące odpowiednio trzecim i piątym
stopniem w gradacji subtelności wrażeń zmysłowych. Wraże
nia te są mocno związane z materialnością i takie też jest ży
cie w Anglii (w przeciwieństwie do Narni, która choć jest
konkretna i dotykalna, przepełniona jest magią).
51
Wejście do świata Narni rozpoczyna się od poczucia prze
strzeni: „'To musi być wprost ogromna szafa' - pomyślała
[Łucja]". Wrażenie to jest wyjątkowo subtelne. Przestrzeń
kojarzy nam się z wolnością, a na poziomie dźwięku - z ci
szą. Cisza z kolei jest tłem, na którym pojawiają się i w
którym nikną wszelkie dźwięki. Jest początkiem i końcem.
W przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy jest początkiem
fantastycznego świata Nami i końcem zwykłego świata An
glii. Tak więc magia zaczyna przenikać Łucję i czytelnika od
najsubtelniejszych poziomów percepcji zmysłowej, od
dźwięku: po wrażeniu przestrzeni Łucja zaczyna słyszeć
chrupanie pod stopami. Zastanawiając się, co może być tego
powodem, schyla się i czuje rękoma coś sypkiego i zimnego.
Nie wie jeszcze, że jest to śnieg. Robi jeszcze jeden krok da
lej i wrażenia zmysłowe, związane ze zmysłem dotyku, za
czynają się potęgować - jest nimi właściwie otoczona. Łucja
nie wie, że są to drzewa. Przedzierając się dalej, czuje kłucie
i drapanie na rękach, na twarzy, na nogach i na całym ciele.
Chwilę później widzi w oddali słabe światło.
52
53
Jak zatem widać, wrażenia zmysłowe Łucji, wciąganej
przez magię do świata Narni, rozpoczynają się od najsubtel
niejszych poziomów - związanych z dźwiękiem - i prawie na
tychmiast dopełniają się wrażeniami najmniej subtelnego
92
zmysłu - dotyku. Gdy zaś dziewczynka zaczyna dostrzegać
otoczenie, odbiera już Narnię wszystkimi pięcioma zmysłami.
W twórczości Lewisa nader ważną funkcję odgrywa
zmysł wzroku i związane z nim wrażenia. Według skali, ja
ką się posługujemy, wzrok jest zmysłem wyznaczającym gra
nicę między subtelniejszymi wrażeniami (dźwiękiem i zapa
chem) a mniej subtelnymi (smakiem i dotykiem). Przez to
pełni rolę nośnika innych wrażeń zmysłowych. Śledząc wy
darzenia w domu profesora, a następnie w Narni, czytelnik
(a w dużej mierze także bohaterowie książki) polega najbar
dziej właśnie na zmyśle wzroku. To dzięki niemu możemy
odbierać w wyobraźni obrazy, jakie zarysowuje przed nami
autor. Nasz odbiór Nami, jak i otaczającej nas codzienności,
w znacznej mierze opiera się na wzroku. Nic zatem dziwne
go, że to właśnie wrażenia związane ze wzrokiem wyznacza
ją moment przeniknięcia do Nami. Tak jest w przypadku
wszystkich przejść wolicjonalnych. Np. przejście Edmunda
wygląda następująco:
Wskoczył do środka i zamknął za sobą drzwi, [...] potem za
czął machać rękami w ciemności, szukając siostry. [...] Poczuł
też, że zrobiło się nieoczekiwanie zimno. I wtedy zobaczył świa
tło. [...] Podążył ku światłu, pewien, że to otwarte drzwi szafy.
Ale zamiast wyskoczyć z ciemności wprost do pełnej światła
garderoby, stwierdził nagle, że wychodzi z cienia jakiegoś gęste
go, jodłowego zagajnika na otwartą przestrzeń w środku lasu.
54
Podobnie jak pierwsze przejście całej czwórki do Narni:
Wszyscy czworo dali nurka między futra i usiedli na podło
dze, ciężko dysząc. [...]
- Coś mnie uwiera w plecy - odezwał się Piotr.
- A czy to nie jest przypadkiem zimne? - zapytała Zuzanna.
- Rzeczywiście, jest zimne i - o psia kostka! - mokre! Oj, to
jest coraz bardziej mokre! - I zerwał się na równe nogi.
- Chodźcie, wyłazimy stąd - powiedział Edmund. - Już po
szli.
- Ooooch! - krzyknęła nagle Zuzanna. Wszyscy zapytali, co
się stało.
- Siedzę pod jakimś drzewem - odpowiedziała Zuzanna. - 1 ,
popatrzcie tylko, tam jest jakieś światło, o tam!
- O holender, masz rację! - zawołał Piotr. - I popatrzcie tu
- i tu! - Wszędzie są drzewa. A to mokre świństwo to śnieg. Ależ
my przecież jesteśmy w lesie Łucji!
I nie mylił się. Cała czwórka stała teraz, mrugając oczami,
w pełnym świetle jasnego, zimowego dnia. Za nimi były płaszcze
na wieszakach - przed nimi pokryte śniegiem drzewa.
55
Jeżeli poszczególne dzieci zaczynają dostrzegać otaczają
cy je las dopiero po chwili, choć przecież w Narni jest środek
dnia, oznacza to, że ich postrzeganie nie jest od początku wy
raźne. Można powiedzieć, że „wyostrza" się ono stopniowo
na rzeczywistość świata równoległego. „Przebudzenie"
w Nami jest łagodne. Sekwencja: jasne postrzeganie, ciem
ność i niepewność, jasne postrzeganie, kojarzy się z zamknię
ciem i otworzeniem oczu - tak zwykle robimy sobie niespo
dzianki. Zamykamy oczy i gdy je po chwili otwieramy, znaj
dujemy przed sobą coś, czego przed chwilą nie było i co zwy
kle sprawia nam wielką przyjemność. Sekwencja taka przy
wołuje także inne przyjemne skojarzenia związane z magią
(jak np. nagłe pojawienie się czegoś, pozornie znikąd). Łatwo
zauważyć, że rzeczywistość angielska „znika" w chwili, gdy
Łucja (lub inne dzieci) wchodzi do szafy i ogarnia ją ciem
ność, a rzeczywistość narnijska „pojawia się", gdy Łucja
(lub inne dzieci) dostrzega przed sobą światło i zaczyna roz
różniać otaczające ją drzewa. Podobna sekwencja zachodzi
w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Określenia „zni
kanie" i „pojawianie się" użyte są w cudzysłowie, bowiem
�nie da się wyraźnie rozgraniczyć ani chwili, ani miejsca,
w których jeden świat przechodzi w drugi. Jak zatem widać,
przejścia wolicjonalne są naprawdę łagodne i przyjemne. Są
łagodne przez to, że nie wywołują żadnych nieprzyjemnych
doznań cielesnych, jak np. zawroty głowy czy jakikolwiek
ból, które pojawiają się podczas przejść niewolicjonalnych
i łagodne przez to, że trudno jest właściwie stwierdzić, kiedy
bohater opuszcza swój świat i znajduje się w innym.
Kolejną cechą przejścia wolicjonalnego jest prawdziwość.
Postulat ten pojawił się już jako jedna z cech świata równole
głego. W jaki sposób zostaje on zrealizowany podczas pierw
szego przejścia Łucji? Otóż Narnia jest faktem, całkiem odręb
ną rzeczywistością, i choć wszystkie zmysły Łucji nie zosta
wiają jej cienia wątpliwości, że naprawdę jest w lesie (choć
właściwie jest w domu), że naprawdę jest zima (choć właści
wie jest późne lato 1940 roku) i że naprawdę jest środek nocy
(choć właściwie jest środek dnia), jej umysł nie potrafi tego za
akceptować ani zrozumieć. Na szczęście Łucja jest zaledwie
kilkuletnią dziewczynką i choć czuje się niepewnie, nie jest
zdana jedynie na swą racjonalność. Gdyby tak było, Narnia by
łaby niemożliwa. W Kronikach narnijskich Lewis wielokrot
nie i na różne sposoby podkreślał pogląd, że człowiek zaskle
piony w ciasnych ramach racjonalności i opierający się wszy
stkiemu, czego nie potrafi wyjaśnić za pomocą umysłu, nie
może przeniknąć do świata magii, ani jej doświadczyć. Nie
wielką gwarancją bezpieczeństwa dla Łucji jest to, że gdy się
odwraca, widzi pomiędzy pniami drzew otwarte drzwi szafy
i część pokoju. Wie, że w pokoju, w którym stoi szafa, wciąż
jest dzień i nic nie zakłóciło znanej jej rzeczywistości angiel
skiej, tzn. nie uległa ona żadnej magicznej przemianie. Ta
„kładka" ku znajomej rzeczywistości spełnia tu dwie role. Po
pierwsze napawa Łucję odwagą potrzebną do wejścia do no
wego świata („Gdyby coś było nie w porządku, zawsze mogę
wrócić - uspokajała się") i utwierdzają, że nie postradała zmy
słów, lecz po prostu znalazła się w tajemniczej krainie, czego
każdy z nas gdzieś w głębi pragnie. Po drugie, upewnia czytel
nika - który dzieli przecież z Łucją zdumienie i wątpliwości
odnośnie do tego, czy to, czego jest świadkiem, dzieje się na
prawdę - że Narnia jest jak najbardziej realna.
We wszystkich następnych książkach tego cyklu rzeczywi
stość narnijska (i rzeczywistość wszystkich innych światów)
nigdy nie pozostawia cienia wątpliwości. Nie jest zamglona,
odległa ani wyśniona. Nie jest traktowana z przymrużeniem
oka, nawet w przypadku tak dziwnych światów jak kraina Łachonogów. Gdy znajdujemy się w Nami, jest ona o wiele bar
dziej realna niż Anglia. Paul Karkainen utrzymuje, że Lewis
celowo unikał popularnej techniki wprowadzania fantastycz
nego świata, a mianowicie snu, bowiem gdyby przeniknięcie
do Nami odbywało się w marzeniach sennych, zostałaby ona
zredukowana do indywidualnego, wewnętrznego fenomenu
psychologicznego. Czytelnik mógłby wówczas odczytać Namię jako sugerowany przez autora sposób na ucieczkę od rze
czywistości, a jak stanowczo twierdzi Karkainen:
56
57
Lewis nie chciał tworzyć takiego wrażenia. Dla niego fanta
styczny świat [baśni], czy właściwie fantastyczna rzeczywistość,
o której pisał, istniała poza umysłem. [Lewis] właściwie nie
stworzył świata Narni, lecz raczej go odkrył. Świat ten istnieje
bowiem gdzieś [koło nas] i może zostać odkryty przez każdego,
kto wykazuje się wystarczającą wrażliwością.
58
W trakcie lektury Kronik narnijskich nasze poczucie rze
czywistości jest stabilne, bowiem nawet w wypadku przenie
sienia akcji utworu do świata równoległego jest on równie
prawdziwy jak Anglia. Punktem odniesienia w tym wzglę
dzie są dla nas bohaterowie i ich wrażenia.
Chociaż określenie 'przejścia między światami' obejmuje
zarówno wejścia do światów równoległych, jak i powroty do
rzeczywistości angielskiej, wszystkie zamieszczone powyżej
przykłady przejść wolicjonalnych są wejściami, a nie powro
tami. Nie oznacza to, że przejścia wolicjonalne obejmują
podróże tylko w jedną stronę - jest nim przecież także wyj
ście czwórki dzieci z Nami w Księciu Kaspianie - wskazuje
to raczej na fakt, że Lewis poświęca znacznie mniej uwagi
przeniesieniom do rzeczywistości angielskiej niż przeniesie
niom do Narni. Na przykład pierwszy powrót Łucji opisany
jest bardzo krótko:
Łucja wpatrzyła się w ciemność między drzewami i dostrze
gła w oddali jasną plamkę, wyglądającą jak odblask dziennego
światła.
- Tak, już widzę drzwi szafy. [...]
Łucja [...] popędziła w stronę plamki dziennego światła mię
dzy drzewami tak szybko, jak potrafiła. I nagle, zamiast szorst
kich gałęzi drzew, poczuła na twarzy miękkość futrzanych pła
szczy, a zamiast skrzypiącego śniegu pod nogami - twardość
drewnianej podłogi, aż raptem zdała sobie sprawę z tego, że wy
skakuje przez otwarte drzwi szafy wprost do tego samego pokoju,
w którym rozpoczęła się ta dziwna przygoda. Starannie zamknę
ła szafę i rozejrzała się wokoło, łapiąc oddech po szybkim biegu.
59
Podobnie lakoniczny jest opis powrotu Łucji i Edmunda:
Tym razem trafili z powrotem bez trudności. Nagle, zamiast
ośnieżonych gałęzi, poczuli na twarzach dotyk miękkiego futra,
a w następnym momencie oboje stali przed szafą w garderobie.
60
Ignorowanie szczegółów towarzyszących powrotom boha
terów do rzeczywistości angielskiej wydaje się jednak celo
wym zabiegiem Lewisa, przynajmniej z jednego względu. Jest
nim czas. O ile bowiem przenikaniu bohaterów do Nami to
warzyszyło spowolnienie czasu ziemskiego - przez co mogli
oni przeżyć w Nami nawet długie lata - to nigdy w Kromkach
(i w żadnym z opisanych tam światów równoległych) Lewis
nie zatrzymywał upływu czasu całkowicie, nie mówiąc już
o jego cofaniu. To cofnięcie było jednak koniecznością, jeżeli
bohaterowie po długiej wizycie w Nami mieli powrócić do
swojego świata i swojego czasu. Np. w poniższym fragmencie
Lewis sugeruje, że swego rodzaju cofnięcie rzeczywiście za
chodzi, ale związane z nim szczegóły pomija milczeniem:
Zatem weszli śmiało w gęstwinę leśną i zanim jeszcze zdą
żyli zrobić pierwsze dwadzieścia kroków, przypomnieli sobie, że
owa dziwna rzecz nazywa się latarnią, a zanim zrobili drugie
dwadzieścia kroków, zauważyli, że nie przeciskają się już mię
dzy gałązkami jodeł, lecz między futrzanymi płaszczami.
A w chwilę później wszyscy wysypali się - jedno po drugim przez otwarte drzwi szafy do pustej garderoby i nie byli już
Królami i Królowymi we wspaniałych myśliwskich strojach,
lecz Piotrem, Zuzanną, Edmundem i Łucją w starych dziecin
nych ubrankach. I był to ten sam dzień i ta sama jego pora, kie
dy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej schować. '
6
Choć akceptujemy fakt powrotu dzieci do garderoby w do
mu profesora, nie wiemy, w jaki sposób zniknęły z nich
królewskie szaty i w jaki sposób zastąpiły je stare, dziecinne
ubranka. Nie wiemy też, ani nawet nie wyobrażamy sobie?
w jaki sposób ich dorosłe ciała powróciły w mgnieniu oka do
swej dziecinnej postaci. Są to szczegóły, które autor postano
wił świadomie zignorować, bowiem wszelkie fantazje na ich
temat mogłyby zabrzmieć o wiele mniej przekonująco niż mil
czenie. Z dalszych części Kronik wynika, że dzieci zachowały
93
�kto
Ко
sar
sy
Ni.
cz;
ch
cy
Ci
Щ
si{
cz
sz
tu
śc
te
ś\
i
(/
('
st
si
z
n
1(
E
i
w pamięci wszystkie szczegóły swych przygód w Nami - wy
pływa stąd wniosek, że o ile ich ciała podczas różnych przejść
między światami (i w trakcie pobytu w nich) ulegały transfor
macji - zmiany te w żaden sposób nie wpływały na ich psychi
kę, która rozwijała się liniowo podczas wszystkich tych dos'wiadczeii. Czy zatem w ciele dziewięcioletniej Łucji po wyj
ściu z Nami obecna była dojrzała świadomość osoby w wieku
lat 24? Czy tak samo było w przypadku pozostałych dzieci?
Czy takie doświadczenie nie mogłoby wpłynąć na zachwianie
ich osobowości: straciliby przecież w znacznym stopniu iden
tyfikację ze swymi co chwila zmieniającymi się ciałami.
Podobne pytania można by mnożyć w nieskończoność.
Lewis musiał być świadomy nierozwiązalnych dylema
tów, jakie wypływały z faktu cofnięcia czasu bohaterów,
który upłynął dla nich podczas ich pobytu w innym świecie,
bowiem w kolejnych książkach cyklu próbował w jakiś spo
sób załatać tę logiczną lukę. Na przykład już w drugiej książ
ce cyklu dzieci wracające z Narni przebierają się uprzednio
w swoje stare ubranka:
62
- Chodźcie - powiedział nagle Piotr do Edmunda i Łucji.
- Nasz czas nadszedł.
- Co masz na myśli? - zapytał Edmund.
- Tędy! - krzyknęła Zuzanna, która sprawiała wrażenie, jak
by była w coś wtajemniczona. - Tu, między drzewa. Musimy to
zmienić.
- Co zmienić? - zapytała Łucja.
Zmienić ubrania, rzecz jasna - odpowiedziała Zuzanna. - Ale
głupio byśmy w T Y M wyglądali na peronie małej, angielskiej
stacji. [...]
Nie był to dla nich mity powrót, teraz, kiedy już zdjęli
królewskie szaty i mieli na sobie swoje szkolne ubranka (niezbyt
świeże, należy dodać).
v
v
с
63
\
Poza tym, autor konsekwentnie skracał czas pobytu dzie
ci w Narni w każdej kolejnej książce - zwykle ograniczając
go do okresu od kilku tygodni do kilku miesięcy - przez co
zmiany fizyczne, jakie mogły zajść w ciałach bohaterów, nie
były aż tak znaczące, aby ich powrót do czasoprzestrzeni An
glii mógł budzić dylematy podobne do dylematów 15-letniego cofnięcia czasowego z Lwa, czarownicy i starej szafy. Ko
lejnym środkiem, jaki Lewis zastosował w następnych czę
ściach Kronik w celu uniknięcia niemożliwych do rozstrzy
gnięcia sprzeczności wynikających z cofnięcia czasu bohate
rów wchodzących i wychodzących z innych światów przez tę
samą bramę czasu, było zerwanie z ujednoliconym syste
mem przejść między światami, który wprowadził w pierwszej
i po części utrzymał w drugiej książce cyklu. W Podróży
„Wędrowca do świtu" powrót do Anglii następuje już w
mniej konwencjonalny sposób - przez dziurę w niebie;
w Srebrnym krześle jeszcze inaczej - Narnia zostaje zdmuch
nięta przez Aslana, a bohaterowie znajdują się w krainie Aslana, skąd wracają do Anglii przez dziurę w murze, prawie tak
jak weszli. W ten sposób uwaga czytelnika koncentruje się
bardziej na przejściu samym w sobie, a nie na towarzyszą
cych mu mechanizmach - których z reguły, jak automatycz
nie się zakłada, nie da się opisać słowami. Cudowność tych
przejść staje się jedynym gwarantem ich prawdziwości.
Przejścia niewolicjonalne to przejścia nagłe, zaskakujące,
podczas których bohaterowie nie wiedzą, co się dzieje i nie
mają wpływu na bieg wydarzeń. Przejścia te nie są przyjem
ne, z reguły wręcz są niebezpieczne. Jakaś niewytłumaczalna
siła wyższa - w tym przypadku oczywiście magia - wyciąga
ich ze znanego świata i nie mają możliwości powrotu do nie
go, a przynajmniej nie wtedy, gdy są „wyciągani". Przejścia
94
tego typu obejmują przeniesienia nawet wbrew woli bohate
rów: tak przecież dzieje się z Edmundem w Podróży „ Wę
drowca do świtu". Najlepszymi przykładami przejść niewolicjonalnych są: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księ
ciu Kaspianie oraz porwanie Łucji, Edmunda i Eustachego do
Narni przez falę, która „wychodzi" z obrazu w Podróży „ Wę
drowca do świtu". Po części tego rodzaju przejściem jest
również pierwsze przeniesienie Poli za sprawą pierścienia do
lasu między światami w Siostrzeńcu czarodzieja oraz prze
niesienie Julii i Eustachego do Narni za pomocą „wyszarp
nięcia" z pociągu w Ostatniej bitwie. To ostatnie przejście
jest szczególne, bowiem okazuje się „przeniesieniem osta
tecznym", z którego nie ma już powrotu (bowiem wszyscy
bohaterowie - nawet ci, którzy nie zostali przeniesieni do Na
rni - spotykają się za drzwiami stajni w wiecznym świecie
Aslana), natomiast przeniesienie za pomocą pierścienia choć za pierwszym razem niewolicjonalne, bowiem Pola nie
jest świadoma magicznej mocy pierścieni - jest szczególne,
ponieważ od momentu, gdy dzieci poznają cudowne właści
wości pierścieni, wszystkie następne przejścia z ich zastoso
waniem stają się wolicjonalne.
Trzy z czterech przejść niewolicjonalnych pojawiających
się w Kronikach to przejścia przeniesienia, a tylko jedno
(w Podróży „ Wędrowca do świtu ") to przejście bezpośrednie.
Stanowi ono doskonałą ilustrację przejścia niewolicjonalnego: jest gwałtowne, niespodziewane, niebezpieczne i praw
dziwe.
Od ostatniej wizyty dzieci w Narni minął już rok i nasta
ły wakacje. Piotr przygotowujący się do egzaminów pojechał
do profesora Kirke, Zuzanna z rodzicami wyjechała do Ame
ryki, a Łucja i Edmund, którzy nie mieli żadnego wyboru,
zostali wysłani do wujostwa.
64
...Zdołali wykraść kilka minut tylko dla siebie. Rozmawiali rzecz jasna - o Narni, o ich własnej, tajemnej krainie. Myślę, że
większość z nas ma taką swoją tajemną krainę, ale dla większo
ści z nas istnieje ona tylko w wyobraźni. Edmund i Łucja byli
pod tym względem szczęśliwsi, ponieważ ich tajemna kraina ist
niała naprawdę. Byli już w niej dwukrotnie i nie była to wcale za
bawa lub sen, lecz najprawdziwsza rzeczywistość. Oczywiście
dostali się tam dzięki Czarom, bo tylko dzięki Czarom można się
dostać do Nami.
65
Siedząc w sypialni Łucji, rodzeństwo przygląda się wiszą
cemu na przeciwległej ścianie obrazowi przedstawiającemu
żaglowiec płynący niemal wprost na patrzącego. Obraz ten
fascynuje ich i urzeka, bowiem jest według Łucji „bardzo narnijski". Zaledwie jednak Edmund i Łucja zdążyli wymienić
po zdaniu na jego temat, do pokoju wchodzi ich kuzyn - Eu
stachy Klarencjusz Scrubb - którego oboje nie znoszą. Eusta
chy włącza się do rozmowy i zaczyna wyśmiewać się z Na
rni. Gdy jednak Edmund i Łucja ignorują jego docinki, za
czyna rozmowę na temat obrazu.
- Podoba wam się ten obraz?
[...] Tak, mnie się podoba. Bardzo mi się podoba [rzekła Łucja].
- Straszny kicz - powiedział Eustachy.
- Jak stąd wyjdziesz, nie będziesz musiał na niego patrzyć rzekt Edmund.
- A dlaczego ci się podoba? - zapytał Eustachy Łucję.
- Przede wszystkim dlatego, że okręt wygląda tak, jakby
rzeczywiście płynął. A woda wygląda, jakby rzeczywiście była
mokra. A fale - jakby wznosiły się i opadały.
Naturalnie Eustachy miał na to mnóstwo odpowiedzi, ale nie
powiedział nic, gdyż właśnie w tym momencie spojrzał na fale
i zauważył, że rzeczywiście wyglądają tak, jakby się naprawdę
wznosiły i opadały. [...] Odwrócił się (nieco zielony na twarzy),
�a potem spróbował spojrzeć raz jeszcze. A wtedy nie tylko on, ale
również Edmund i Łucja zaczęli wpatrywać się w obraz szeroko
otwartymi oczami.
66
W tym momencie zaczyna działać magia i rozpoczyna się
właściwe przejście. Bez udziału własnej woli, a nawet w przypadku Eustachego - wbrew niej, dzieci zostają wcią
gnięte do Nami. Lewis pisze:
W to, co zobaczyli, trudno uwierzyć, kiedy się o tym czyta,
ale prawie tak samo trudno było w to uwierzyć, kiedy się to wi
działo. Obraz ożył. Nie przypominało to wcale kina: kolory były
zbyt prawdziwe i czyste, czuło się też, że wszystko to dzieje się
na zewnątrz. Dziób okrętu opadł ciężko w wodę, a potem wzniósł
się, wzbijając w powietrze masę pienistych bryzgów. Fala prze
biegła wzdłuż burt i dźwignęła rufę tak wysoko, że po raz pierw
szy ukazał się na chwilę pokład, a potem znikt, gdy dziób napo
tkał następną falę. W tej samej chwili leżący koło Edmunda ze
szyt zafurkotał, uniósł się, poszybował w powietrzu i pacnął
w ścianę. Łucja poczuła, że włosy zawirowały jej wokół twarzy,
jakby nagle powiał silny wiatr. I to był wiatr - wiatr wiejący ku
nim z obrazu. I nagle z wiatrem przypłynęły do nich dźwięki:
chlust przewalających się fal, łomotanie wody w boki okrętu,
trzeszczenie burt, a ponad tym wszystkim potężny, nieustający
ryk wiatru i wody. Lecz dopiero zapach - mocny, słony zapach
przekonał Łucję, że to nie sen.
- Przestańcie! - rozległ się skrzekliwy, pełen strachu i złości
głos Eustachego. - To jakieś wasze głupie sztuczki! Przestańcie!
Bo powiem wszystko Albercie... Aauuuuu!..
Edmund i Łucja byli bardziej oswojeni z dziwnymi przygo
dami, ale dokładnie w tej samej chwili, gdy Eustachy krzyknął
„Aauuuuu!", i oni wrzasnęli „Aauuuuu!", bo oto wielki, zimny i
słony bałwan chlusnął nagle z ram obrazu pozbawiając ich tchu
Byli przemoczeni do suchej nitki.
- Rozwalę to paskudztwo! - zawołał Eustachy. Ale teraz za
częło się dziać wiele rzeczy naraz. Eustachy ruszył w kierunku
obrazu, a Edmund, który wiedział coś niecoś o czarach, skoczył
za nim krzycząc, aby nie był głupi i miał się na baczności. Łucja
złapała go za rękę z drugiej strony i została pociągnięta do przo
du. Jednocześnie albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się
mniejsi, dość że kiedy Eustachy podskoczył próbując zerwać go
ze ściany, znalazł się na ramie: przed nim nie było szyby, lecz
prawdziwe morze, a wiatr i fale uderzały wściekle o ramę, jakby
to była przybrzeżna skała. Eustachy zupełnie stracił głowę i zła
pał się kurczowo kuzynów, którzy wskoczyli na ramę obok nie
go. Rozległy się krzyki i zaczęła się lekka szamotanina. I właśnie
wtedy, gdy wszystkim się zdawało, że złapali już równowagę,
wyrósł przed nimi wielki, granatowy bałwan, zwalił ich z nóg
i pociągnął prosto w morze. Rozpaczliwy krzyk Eustachego za
marł nagle, kiedy woda dostała mu się do ust.
67
Jak można zauważyć, trudno byłoby o bardziej sugestyw
ny opis. Choć całe wydarzenie dzieje się w krótkiej chwili,
relacjonujący je Lewis wtłacza w narrację olbrzymie bogac
two szczegółów, które normalnie umknęłyby naszej uwagi.
Pozwala to nam na dokładne wychwycenie sekwencji wyda
rzeń i reakcji, tak jakby odbywały się one w zwolnionym
tempie. Pierwszą rzeczą, jaka podczas analizy tego przejścia
rzuca się w oczy, jest fakt, że przebiega ono całkowicie poza
wolą bohaterów: dzieci nie mają żadnej możliwości wyboru,
czy chcą czy też nie chcą zostać przeniesione do Nami.
Wszystko dzieje się poza nimi. Przejście to - w przeciwień
stwie do przejść wolicjonalnych, podczas których w punk
tach styku światów równoległych odrębne rzeczywistości
przenikają się łagodnie i jeden świat przechodzi w drugi pra
wie niezauważalnie - jest niespodziewane i gwałtowne.
Gwałtowność przejścia niewolicjonalnego polega na tym,
że stabilna, zmysłowa rzeczywistość Anglii zostaje nagle za
burzona. Zaburzenie to jest wynikiem agresji - nagłego wtar
gnięcia rzeczywistości innego świata w rzeczywistość Anglii.
Gwałtowność ta wytrąca bohaterów z równowagi - nawet
Łucja i Edmund, którzy przecież mieli już do czynienia z ma
gią, są całkowicie zaskoczeni i nie wiedzą, co robić. Pierwszą
ich reakcją jest zdumienie i strach. Co więcej, rzeczywistość
narnijska nie tylko zaburza rzeczywistość angielską, lecz
wchłania ją i bohaterów. W przeciwieństwie do sytuacji
z przejść wolicjonalnych, podczas których wchodzący do Na
mi bohaterowie odwracając się widzieli przejście do swojego
świata, tutaj to połączenie z rzeczywistością Anglii zostaje
całkowicie przerwane. Anglia dosłownie przestaje istnieć, tak
jakby nigdy nie istniała.
Wśród szlochów słychać było od czasu do czasu urywane
zdania [Eustachego]:
- Ja chcę stąd iść - ja chcę wracać - wcale mi się to NIE
PODOBA.
- Chcesz stąd iść? - zapytał Kaspian. - Ale dokąd?
Eustachy podbiegł do burty, jakby się spodziewał zobaczyć
ramę obrazu wiszącą nad wzburzonym oceanem, a może i kawa
łek sypialni Łucji. Ale zobaczy! tylko granatowe fale zwieńczo
ne pienistymi grzywami i błękitne niebo stykające się z morzem
na widnokręgu. Może i trudno winić go za to, że się załamał.
68
Choć przejście to jest gwałtowne, a nie łagodne jak przej
ścia wolicjonalne, można prześledzić je z perspektywy gra
dacji wrażeń zmysłowych i okazuje się, że zachowuje ono ta
ką samą ich sekwencję. Przede wszystkim wielką rolę w opi
sie tego przejścia odgrywa uprzywilejowany u Lewisa zmysł
wzroku. Od chwili gdy dzieci zdają sobie sprawę, że zaczyna
dziać się coś dziwnego, aż do momentu znalezienia się w Na
mi, wszystkie wrażenia opisywane są obrazami. To właśnie
zmysł wzroku stanowi nośnik poszczególnych innych wrażeń
zmysłowych. Podobnie jak w przypadku przejść wolicjonal
nych, tak i tu moment przeniknięcia do Nami rozpoczyna się
od najsubtelniejszych wrażeń zmysłowych związanych
z dźwiękiem i poczuciem przestrzeni. Nagle dzieci uświada
miają sobie fakt, że obraz ożywa, a mówiąc dokładniej: staje
się przestrzenny. Fale wyglądają tak, jakby naprawdę się
wznosiły i opadały, a statek wygląda tak, jakby naprawdę
płynął. Dwuwymiarowy obraz nabiera głębi. To wrażenie
przestrzeni jest pierwszym wyznacznikiem pojawiania się
rzeczywistości narnijskiej i początkiem zaniku angielskiej.
Według skali, jaką się posługujemy, wrażenie przestrzeni po
wiązane jest ze zmysłem słuchu, a zatem jest najsubtelniej
szym wrażeniem zmysłowym. Natychmiast też wrażenie
prawdziwości Nami dopełnia się innymi odczuciami zmysło
wymi: z obrazu wieje ku dzieciom wiatr niosący dźwięki i
zapach (wrażenia na odpowiednio 1. i 2. poziomie subtelno
ści), a po chwili uderza w nich potężna fala, „wielki, zimny
i słony" bałwan morski (wrażenia smaku i dotyku - będące
odpowiednio 4. i 5. poziomem subtelności wrażeń zmysło
wych). W tym momencie dzieci odbierają już Narnię pięcio
ma zmysłami, choć jednocześnie tymi samymi pięcioma
zmysłami odbierają nadal rzeczywistość angielską.
Skoro jednak te dwie rzeczywistości światów równoległych
są zupełnie nieprzystawalne i w pewien sposób się wyklucza
ją, jedna z nich musi zniknąć, bowiem niemożliwe jest przeby
wanie w tych dwóch światach jednocześnie. Znika zatem An
glia. Opisując przejście niewolicjonalne Lewis nie redukował
wyznaczników rzeczywistości angielskiej powoli - tak jak
w przypadku przejść wolicjonalnych. Anglia nie zanika stop
niowo, jak na przykład wówczas, gdy Łucja wchodzi do Nami
przez szafę. W przypadku przejścia niewolicjonalnego rzeczy
wistość angielska trwa nie zmieniona aż do momentu, gdy
przenikająca w nią rzeczywistość Nami rozsadza ją od środka.
95
�Zniknięcie Anglii nie jest procesem; jest nagłą eksplozją, która
wyznacza moment przejścia bohaterów do Nami.
Przerażony Eustachy, który nie może znieść tego, co się
dzieje, reaguje w jedyny sposób, jaki zna: przemocą. Rzuca
się do przodu, aby zerwać obraz ze ściany i w ten sposób
ustabilizować znaną sobie, choć w tym momencie zachwianą
rzeczywistość świata Anglii. Edmund próbuje go powstrzy
mać, więc zrywa się z łóżka i łapie go za rękę. W tej samej
chwili przestraszona Łucja chwyta Edmunda za rękę z dru
giej strony. W ten sposób wszyscy troje zbijają się w szamo
czącą się gromadkę i nagle - Lewis nie opisuje w jaki spo
sób, stwierdzając jedynie, że: „albo obraz nagle urósł, albo
też oni stali się mniejsi" - wszyscy troje znajdują się na kra
wędzi rzeczywistości angielskiej: na ramie obrazu. Nie wie
my, czy jeszcze w tym momencie widzieli za sobą sypialnię
Łucji, czy też już wówczas rozpłynęła się ona wraz z Anglią.
Wiemy natomiast, że przed sobą ujrzeli prawdziwe morze
i czuli się tak, jakby stali na przybrzeżnej skale. Chwilę
później potężna fala zwaliła ich z nóg i pociągnęła za sobą w
narnijskie morze. Anglia przestała istnieć, a wszystko to wy
darzyło się w ułamku chwili.
Jak można zauważyć, przejście niewolicjonalne jest cał
kowicie niespodziewane. Żadne z dzieci nie mogło przygoto
wać się na taką ewentualność wcześniej. Przeniesienie do Na
mi - choć w przypadku Edmunda i Łucji na pewno utęsknio
ne - jest nawet dla nich zaskoczeniem. Natomiast dla Eusta
chego jest po prostu nie do uwierzenia.
Eustachy zaczął domagać się wysadzenia na ląd, dodając, że
w pierwszym napotkanym porcie „złoży przeciwko nim doniesie
nie" na ręce Brytyjskiego Konsula [...] W końcu przekonali go
z trudem, że właśnie płyną ile wiatru w żaglach do najbliższego
znanego lądu, i że odesłanie go teraz do Cambridge (gdzie mie
szka Wuj Harold) jest równie trudne, jak wysianie go na księżyc.
69
Przejście to jest także bezsprzecznie niebezpieczne. Nie
przypomina łagodnego wejścia do Nami przez szafę. Bohate
rowie nie tylko spadają z wysokości, ale wpadają do rozkoły
sanego, lodowatego morza. Na szczęście statek jest niedaleko
i marynarze natychmiast zauważają trzy postacie w wodzie.
Kaspian skacze do wody, aby pomóc ich wyciągnąć. Nie
mniej nawet te kilka chwil przebywania w lodowatej wodzie
stanowi wystarczające niebezpieczeństwo.
Łucja dziękowała Bogu, że w ostatnim letnim semestrze zro
biła znaczne postępy w pływaniu. Co prawda lepiej by sobie ra
dziła, gdyby poruszała rękami trochę wolniej, a także gdyby wo
da nie okazała się tak przeraźliwie zimna, ale i tak utrzymywała
się jakoś na powierzchni. Szybko zrzuciła buty, jak powinien zro
bić każdy, kto wpadnie w ubraniu do głębokiej wody. Pamiętała
nawet o tym, aby mieć zamknięte usta i otwarte oczy. [...] A po
tem, jak można się było spodziewać, Eustachy w panice uchwy
cił się jej kurczowo i woda przykryła im głowy.
Kiedy się wynurzyli, Łucja zobaczyła białą postać skaczącą
z pokładu do morza. Edmund był teraz blisko nich i - przebiera
jąc szybko nogami w wodzie - zdołał pochwycić ręce wyjącego
dziko Eustachego. A potem ktoś inny, czyja twarz była jej dziw
nie znajoma, podtrzymał ją z drugiej strony.
70
Na szczęście żaden z bohaterów nie tonie, choć Eustachy
był od tego o krok. Jednak wszyscy okupili przejście do Na
rni siniakami i przeziębieniem. Z pewnością nie jest to rodzaj
przejścia, które chcieliby w przyszłości powtórzyć, a przynaj
mniej nie wówczas, gdyby mieli jakąś inną możliwość prze
niknięcia do Nami. Jednocześnie przejście to - tak jak wszy
stkie inne, zarówno wolicjonalne, jak i niewolicjonalne - jest
prawdziwe. Nie jest to przygoda wyśniona, ani jakieś wewnę
96
trzne doświadczenie psychologiczne któregokolwiek z boha
terów. Narnia jest na wskroś prawdziwa: woda jest mokra,
zimna i głęboka, słońce gorące, wiatr silny i przenikliwy.
Kwestię prawdziwości przejść między światami i prawdzi
wości światów równoległych omówiliśmy jednak wcześniej
i nie będziemy poświęcać jej tu więcej miejsca. Dość wspo
mnieć, że postulat prawdziwości dotyczy wszystkich rodza
jów przejść opisanych przez Lewisa.
Podobnie jak w przypadku innych przejść, także i w przy
padku tego przejścia można odnaleźć pewne logiczne dyle
maty, z którymi Lewis sobie nie poradził. Na przykład nie
wiemy, w jakim stanie Eustachy, Edmund i Łucja zastali sy
pialnię Łucji w domu wujostwa po swoim powrocie. Pamię
tając o tym, że chwilę przed przeniesieniem do Nami dzieci
zostały zalane w pokoju przez potężną falę - co oznacza, że
do pokoju musiała wlać się ogromna masa słonej wody - za
stanawiamy się, w jaki sposób Lewis uniknął dostrzeżenia te
go faktu przez Ciotkę Albertę i Wuja Harolda. Nawet jeżeli
woda natychmiast by wyschła, musiałaby pozostawić ślady
w postaci zacieków i wilgoci. Innym pytaniem, na które au
tor nie udzielił odpowiedzi, jest mechanika powrotu bohate
rów przez dziurę w niebie. Niedopowiedzenia te nie ujmują
jednak przejściom niewolicjonalnym ich czaru.
Ciekawą prawidłowością rzucającą się w oczy podczas
analizy przejść niewolicjonalnych jest fakt, że przenoszeni do
innego świata bohaterowie zawsze trzymają się za ręce (lub
w jakiś inny sposób są ze sobą w bezpośrednim kontakcie fi
zycznym). W ten sposób magia, która wciąga do Nami choć
by jednego z nich, oddziaływuje automatycznie także na in
nych. Prawidłowość ta zauważalna jest w opisanym powyżej
przejściu z Podróży „ Wędrowca do świtu", a także w przy
padku „wtrąbienia" Piotra, Łucji, Zuzanny i Edmunda do Na
mi w Księciu Kaspianie.
- Uwaga! - krzyknął Edmund. - Złapmy się wszyscy za rę
ce i trzymajmy mocno razem. Czuję, że to jakieś czary. Prędko!
- Tak! - powiedziała Zuzanna. - Trzymajmy się mocno za
ręce. Och, naprawdę, żeby to już przestało... och!
I nagle bagaże, tawka, peron i cała stacja zniknęły im sprzed
oczu. Trzymając się za ręce i z trudem łapiąc oddech znaleźli
się w jakimś lesie, tak gęstym, że gałęzie wbijały się im w ubra
nia i trudno było się poruszyć
71
W tym przypadku jednak trzymanie się za ręce jest świa
dome i ma służyć dodaniu bohaterom otuchy. Poza tym,
przez fizyczny kontakt bohaterowie przenoszą ze sobą do Na
mi wszystkie te przedmioty, które wówczas mają przy sobie:
drugie śniadania znajdujące się w kieszeniach ich płaszczy,
zapałki, scyzoryki oraz latarkę Edmunda.
Przejście to - podobnie jak inne przejścia niewolicjonalne,
np. wyszarpnięcie Julii i Eustachego z pociągu w Ostatniej
bitwie - charakteryzuje się takimi samymi cechami jak przej
ście z Podróży „Wędrowca do świtu": odbywa się bez żadne
go udziału woli bohaterów, jest niespodziewane, gwałtowne,
niebezpieczne (choć może nie tak bardzo jak w przypadku
„lądowania" bohaterów w morzu) i prawdziwe. Jego opis jest
jednak tak krótki, że nie ma w nim miejsca na gradację wra
żeń zmysłowych. Da się jednak zauważyć, że moment prze
niknięcia do Nami ponownie wyznaczany jest przez zmysł
wzroku. W jednej chwili bohaterowie znajdują się jeszcze w
Anglii, następnie Anglia znika, a chwilę potem są w Nami nie wiemy, w jaki sposób do tego dochodzi. Wydaje się zatem,
że tempo tego przeniesienia uniemożliwia jakiekolwiek opisy
samego procesu przejścia między światami.
72
�Wszystkie przejścia między światami równoległymi opi
sane w Kronikach mieszczą się jednocześnie w dwóch kate
goriach: są wolicjonalne lub niewolicjonalne, i są przejściami
bezpośrednimi lub przejściami przeniesienia. Ten drugi
podział dokonany jest w oparciu o sposób, w jaki bohatero
wie przenikają do świata równoległego. Przejścia bezpośre
dnie to przejścia, w których przeniknięcie do innego świata
polega na fizycznym przejściu do niego przez punkt styku
dwóch światów, określany mianem cięcia Riemanna, wrót
czasu lub bramy światów. Natomiast przejścia przeniesienia
to te, podczas których bohaterowie uniesieni siłą magii „szy
bują" w przestrzeni, aby w końcu znaleźć się w innym
świecie.
Przykładami przejść bezpośrednich są wszystkie przejścia
w Lwie, czarownicy i starej szafie, wciągnięcie Łucji, Ed
munda i Eustachego do Narni przez obraz w Podróży „ Wę
drowca do świtu" oraz wszystkie przejścia ze Srebrnego
krzesła, kiedy to Julia i Eustachy wchodzą do krainy Aslana
(a pośrednio także i do Nami) przez drzwi prowadzące na
wrzosowisko za szkołą eksperymentalną. Taki sam też jest
ich powrót.
Niektóre cechy przejść bezpośrednich omówiliśmy już
pośrednio, analizując przejścia wolicjonalne (np. pierwsze
przejście Łucji do Narni) i niewolicjonalne (np. wciągnięcie
do Narni Łucji, Edmunda i Eustachego przez falę z obrazu
na ścianie). Dlatego też za przykładowe ilustracje przejść
bezpośrednich posłużą nam epizody, których do tej pory nie
omawialiśmy, a mianowicie przejścia Julii i Eustachego opi
sane w Srebrnym krześle.
Julia i Eustachy są oboje uczniami szkoły eksperymental
nej i ofiarami bezkarnego szkolnego gangu, który znęca się
nad słabszymi. Opowieść dzieje się w semestrze jesiennym,
kilka miesięcy po pierwszych odwiedzinach w Narni Eusta
chego, który bardzo się w jej wyniku zmienił. Zmianę tę za
uważają wszyscy: szkolny gang, inni uczniowie, nauczyciele
i rodzice.
- Dlaczego tak się zmieniłeś w tym semestrze? - zapytała
w końcu Julia.
- Wiele dziwnych rzeczy spotkało mnie podczas wakacji odrzekł tajemniczo Eustachy.
- Jakich rzeczy?
Eustachy długo nie odpowiadał, aż wreszcie się zdecydował:
[...] - Czy uwierzyłabyś, gdybym ci powiedział, że podczas
tych wakacji byłem poza światem - poza T Y M światem?
- Nie bardzo rozumiem, co masz na myśli.
- No więc dobrze, nie mówmy o światach. Załóżmy, że po
wiem ci, że byłem w takim miejscu, w którym zwierzęta mówią
i gdzie są no... czary i smoki, i... no wiesz, różne rzeczy, o
których się czyta w bajkach. - Gdy to powiedział, poczuł się bar
dzo głupio i poczerwieniał na twarzy.
- Ale jak się tam dostałeś? - zapytała Julia. I ona czuła się
dziwnie zakłopotana.
- W jedyny możliwy sposób: dzięki Magii - odpowiedział
Eustachy prawie szeptem. - Byłem tam z moimi kuzynami. Zo
staliśmy po prostu porwani. Oni już tam przedtem byli.
73
Choć poprzednio Julia i Eustachy prawie wcale się nie
znali, zbliżyła ich podobna sytuacja: oboje są prześladowani
przez szkolny gang i nienawidzą swojej szkoły. Gdy Eustachy
podzielił się swą przygodą z Julią, zaczęli się zastanawiać,
czy nie istnieje jakiś sposób, dzięki któremu mogliby znaleźć
się w Narni. W końcu postanawiają poprosić o to Aslana. Jed
nak w momencie, gdy zaczynają uroczyście przyzywać Asla
na, słyszą głosy kilku osób ze szkolnego gangu i muszą rato
wać się ucieczką. Wspinają się po rozmokłym zboczu, na
którego szczycie znajduje się mur szkolny i niewielkie drzwi
prowadzące na wrzosowisko. Te drzwi są ich jedyną szansą
ucieczki.
Drzwi były zawsze zamknięte. Zdarzało się jednak w prze
szłości, że niektórzy zastawali je otwarte. A może zdarzyło się
tak tylko raz - w każdym razie pamięć nawet tego jednego razu
podtrzymywała nadzieję wielu uczniów i kazała im co jakiś czas
próbować. Można sobie wyobrazić, jak wspaniała byłaby to dro
ga nie zauważonej przez nikogo ucieczki poza teren gimnazjum.
74
Niestety, drzwi i tym razem są zamknięte. Kiedy jednak
zawiedziony Eustachy szarpie się z nimi, nagle otwierają się,
a dzieci - zamiast wyskoczyć przez nie na wrzosowisko - za
mierają ze zdumienia, nie mogąc się ruszyć z miejsca. Widzą
bowiem przed sobą coś, czego nigdy by się nie spodziewali.
Spodziewali się zobaczyć szare, porośnięte wrzosem zbocze,
zlewające się na horyzoncie z ponurym, jesiennym niebem. Za
miast tego, oślepił ich blask słońca wlewający się przez otwarte
drzwi, tak jak światło czerwcowego dnia wlewa się do garażu po
otwarciu bramy. Na trawie lśniły jak diamentowe paciorki krople
deszczu, a na pobrudzonej błotem twarzy Julii błyszczały stru
myczki pozostawione przez łzy. Blask słońca płynął ze świata,
który z całą pewnością nie wyglądał jak ten świat - nawet jeśli
sądzić tylko po tym, co mogli dotąd zobaczyć. A zobaczyli gład
ką murawę, gładszą i świeższą niż najwspanialszy trawnik, jaki
Julia w życiu widziała, i błękitne niebo, i - polatujące tu i tam jakieś stworzenia tak jaśniejące i barwne, że mogły być klejnota
mi lub wielkimi motylami.
Julia od dawna tęskniła za czymś takim, a jednak teraz poczu
ła lęk. Spojrzała na twarz Scrubba i zobaczyła, że on też się boi.
- No, dalej, Pole, idziemy - powiedział zmienionym głosem.
- A czy będziemy mogli wrócić? Czy to bezpieczne?
W tym momencie usłyszeli za plecami cienki, mściwy glos:
- Posłuchaj no, Pole. Każdy wie, że tu jesteś. Złaź z powro
tem.
Był to głos Edyty Jackie, nie należącej do gangu, ale będącej
jedną z jego sług i donosicieli.
- Szybko! - krzyknął Scrubb. - Tędy! Daj mi rękę. Nie mo
żemy się rozdzielić. -1 zanim Julia zdała sobie sprawę z tego, co
się dzieje, złapał ją za rękę i pociągnął za sobą przez drzwi w
murze, poza teren szkoły, poza Anglię, poza cały nasz świat - do
Tamtego Miejsca.
Glos Edyty Jackie urwał się tak nagle, jak głos w radiu, kiedy
się je wyłączy. W tej samej chwili usłyszeli zupełnie inne dźwię
ki. Wydawały je owe dziwne stworzenia w powietrzu, które teraz
okazały się ptakami. Było to bardziej podobne do muzyki - dość
hałaśliwej i niezbyt melodyjnej - niż do ptasiego śpiewu w na
szym świecie. A tłem dla tej muzyki była przejmująca cisza.
75
Podobnie jak w Lwie, czarownicy i starej szafie, tak i tu
bramą do innego świata okazują się drzwi. Jednak w tym
przypadku miejsce styku dwóch światów jest jeszcze bardziej
„skondensowane": aby wejść do świata równoległego, wy
starczy dosłownie jeden krok, a nie tak, jak podczas pierw
szego wejścia Łucji do Narni - kilka kroków. Granica tych
światów jest bardzo wyraźna. Stanowi ją mur szkoły. Za nim
leży to, co Lewis określił mianem „Tamtego Miejsca". Świa
ty te w żaden sposób nie zachodzą na siebie. Można powie
dzieć, że raczej do siebie przylegają. Stojąc przed wejściem,
Julia i Eustachy odbierają Anglię wszystkimi pięcioma zmy
słami, natomiast ich percepcja świata równoległego ograni
cza się tylko do wzroku, a i to nawet niewyraźnie. Dzieci nie
potrafią dostrzec ptaków. Widzą jedynie unoszące się w po
wietrzu kolorowe plamy podobne do motyli. Od strony inne
go świata nie dobiegają ich żadne dźwięki. Sytuacja zmienia
się diametralnie, gdy przechodzą przez drzwi w murze.
Dźwięki dochodzące ze świata Anglii urywają się, a Eustachy
i Julia zaczynają słyszeć muzykę dziwnych, kolorowych
97
�plam, które dopiero wówczas rozpoznają jako ptaki. Choć
Lewis nie zaznacza, tego jasno w książce, można przypu
szczać, że w momencie, w którym dzieci wchodzą do innego
świata, rzeczywistość Anglii blednie i zanika. Nawet gdyby
Julia i Eustachy odwrócili się, by spojrzeć na Anglię przez
drzwi, ujrzeliby najprawdopodobniej mniej lub bardziej nie
wyraźny obraz zbocza i szkoły, ale nie dochodziłyby do nich
stamtąd, żadne inne wrażenia zmysłowe, dźwięki ani zapa
chy. Taki też jest obraz Anglii, którą widzą przed sobą Julia,
Eustachy i Kaspian, gdy kończy się ich czas pobytu w Narni.
I niewiele musieli zrobić kroków, gdy pojawił się przed nimi
mur Eksperymentalnej Szkoły. Asian zaryczał tak, że słońce za
drżało na niebie, a jakieś dziesięć metrów mura rozpadło się przed
nimi. Spojrzeli przez wyrwę ponad szkolną kolekcję krzewów, aż
na dach gimnazjum. Widniał na tle tego samego ponurego, jesien
nego nieba, jakie widzieli, gdy zaczęły się ich przygody.
76
Także i w przypadku tego przejścia daje się zauważyć
uprzywilejowana pozycja zmysłu wzroku - to właśnie wzrok
wyznacza pierwszy kontakt z innym światem. Poza tym
pierwszym wrażeniem, jakie dzieci odbierają wchodząc do
tajemniczego ogrodu jest ponownie wrażenie przestrzeni i ci
szy, stanowiącej tło wszystkich pojawiających się wokół nich
dźwięków. Oznacza to, że pierwsze wrażenia zmysłowe
w świecie równoległym ponownie związane są z najsubtel
niejszym zmysłem ludzkim: ze słuchem. Wrażenia te łago
dnie i stopniowo zostają dopełnione wrażeniami płynącymi
z innych zmysłów.
W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch
światów nie zawsze musi być tak dokładnie określone jak
podczas wejścia Eustachego i Julii do krainy Aslana przez
szkolny mur. Czasami oba światy mogą zachodzić na siebie
i przenikać się łagodnie tak, że precyzyjne określenie, w
którym miejscu jeden się kończy, a drugi zaczyna, nie zawsze
jest możliwe. Niemniej jednak regułą dla przejść bezpośre
dnich jest to, że światy równoległe znajdują się „fizycznie
blisko", to znaczy przejście między nimi nie wymaga żadnej
podróży ani pokonywania czasoprzestrzeni.
Powrót Julii i Eustachego do Anglii w Srebrnym krześle
odbywa się na tej samej zasadzie jak ich wejście. Wyjątkiem
jest tu jednak fakt, że Asian pozwala Kaspianowi na pięć mi
nut wejść do świata ludzi razem z dziećmi. W żadnej z po
przednich książek cyklu narnijskiego nie było wzmianki
o tym, aby jakakolwiek postać ze świata Narni odwiedziła
świat ludzi. Po chwili zastanowienia wydaje się niemal dziw
ne, że żadna z tych postaci nie chciała choćby na chwilę uj
rzeć świata, z którego przychodziły dzieci. Na przykład
w Lwie, czarownicy i starej szafie faun odprowadza Łucję do
miejsca, skąd widać już otwarte drzwi szafy, ale nie przycho
dzi mu do głowy, aby przejść przez nie nawet na parę chwil.
Jednak pragnienie to przychodzi do głowy wskrzeszonemu
Kaspianowi w Srebrnym krześle.
- Panie - rzekł Kaspian. - Od dawna marzyłem o tym, żeby
chociaż rzucić okiem na ICH świat. Czy jest w tym coś złego?
- Nie możesz już chcieć niczego złego, skoro umarłeś, mój
synu - odpowiedział Asian. - Zobaczysz ich świat. Spędzisz
w nim pięć minut ICH czasu. Tyle ci wystarczy, aby uporządko
wać tam pewne sprawy.
77
Co więcej, nawet Asian częściowo wchodzi do rzeczywi
stości angielskiej. Kiedy Kaspian i Eustachy okładają płaza
mi mieczy chłopców ze szkolnego gangu, a Julia młóci batem
dziewczynki, Asian kładzie się na wyrwie w murze plecami
do Anglii i twarzą w stronę swej krainy. Kilka minut później
98
Kaspian wraz z Aslanem wracają do swego świata, a Julia
i Eustachy wślizgują się niepostrzeżenie do szkoły. Niemniej
jednak jest to sytuacja wyjątkowa. Kaspian nie należy już do
świata Narni, bowiem zmarł i został wskrzeszony w krainie
Aslana, natomiast Asian - który, jak Lewis daje nam do zro
zumienia, jest też stwórcą i panem naszego świata - może
z tego tytułu robić, co zechce: nawet pokazać się na chwilę w
naszym świecie w swojej lwiej postaci.
Podstawowa różnica między przejściami bezpośrednimi
i przejściami przeniesienia polega na tym, że w pierwszym
przypadku światy równoległe przylegają do siebie fizycznie choć oczywiście połączenie między nimi otwiera się tylko na
jakiś czas i jest warunkowane magią - a w drugim światy te
nie są połączone żadnym fizycznym „pomostem".
Przejścia przeniesienia - czyli takie, podczas których bo
haterowie przenoszeni są w czasie i przestrzeni do świata
równoległego - pojawiają się w Kronikach narnijskich pra
wie tak samo często jak przejścia bezpośrednie. Takimi przej
ściami są na przykład: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni
w Księciu Kaspianie oraz ich powrót do rzeczywistości an
gielskiej przez Drzwi zbudowane przez Aslana na łące; po
wrót Łucji, Edmunda i Eustachego przez bramę w niebie
w Podróży „ Wędrowca do świtu "; wszystkie przeniesienia za
pomocą pierścieni (oraz bez nich) opisane w Siostrzeńcu cza
rodzieja oraz przeniesienie do Narni Julii i Eustachego
w Ostatniej bitwie.
Analizując ten rodzaj przejść, przyjrzymy się szczególnie
opisom podróży w czasoprzestrzeni, zawartym w Siostrzeńcu
czarodzieja, i to z kilku powodów. Po pierwsze, dopiero w tej
książce Lewis wprowadził magiczne przedmioty umożliwia
jące przemieszczanie się między światami; po drugie, zaryso
wał w niej ciekawą wizję „między-świata", swego rodzaju
stacji między różnymi światami równoległymi, która pozwa
la nam objąć umysłem cały proces i mechanikę podróży; a po
trzecie dlatego, że w tej książce cyklu narnijskiego Lewis za
mieścił największą ilość przeniesień między światami.
Podczas przejść przeniesienia dwa światy, pomiędzy
którymi następuje połączenie, są czasoprzestrzennie (i pod
każdym innym względem) odległe, a zatem trudno jest
w przypadku tego typu przejść mówić o ciągłości wrażeń
zmysłowych przemieszczających się bohaterów. Zwykle czu
ją się oni „porwani", szybują w przestrzeni (wznoszą się lub
opadają) i nie wiedzą, co się wokół nich dzieje. Następuje za
burzenie otaczającego ich świata, chwila zamieszania, a po
tem nagle znajdują się już w innej rzeczywistości. Nie potra
fimy wówczas określić granicy przenikania się dwóch świa
tów. Są one zawsze rozdzielone przestrzenią, obszarem „mię
dzy-świata". Podczas niektórych przejść obszar ten bohatero
wie pokonują w ułamku chwili - zbyt krótkim czasie, by opi
sać ich wrażenia towarzyszące przeniesieniu - a podczas in
nych, trwa to na tyle długo, że możliwy jest jakiś (mniej lub
bardziej dokładny) opis. Poza tym niektóre przejścia dokonu
ją się za pomocą magicznych przedmiotów (użytych przez
bohaterów pierścieni lub rogu Zuzanny, którym przyzywa ich
Kaspian), a niektóre dzięki czystej Magii, bez udziału żad
nych magicznych przedmiotów.
Jak zatem widać, przejścia przeniesienia są niejednorod
ne: w kategorii tej mieści się wiele rozmaitych doświadczeń
przenikania między światami. Przykładem przejścia przenie
sienia, które odbywa się zbyt szybko, aby Lewis mógł opisać
jakiekolwiek wrażenia zmysłowe bohaterów związane
z przeniknięciem z jednego świata do drugiego, może być
opisany w Siostrzeńcu czarodzieja powrót Digorego, Julii
�i Wuja Andrzeja z Narni do Lasu Między Światami, a stam
tąd do Londynu.
- Nie musicie używać pierścieni, kiedy jestem z wami - roz
legł się głos Aslana.
Dzieci rozglądały się dookoła mrugając oczami. Bo oto zno
wu były w Lesie Między Światami. Wuj Andrzej leżał na trawie,
wciąż pogrążony w głębokim śnie. Asian stał między nimi.
- Chodźcie - powiedział Asian. - Czas, byście powrócili do
domu. [...]
W następnej chwili wszyscy troje (Wuj Andrzej już przebudzo
ny) wpadli na łeb na szyję w hałas, gorąco i zaduch Londynu.
78
Powyższy opis sugeruje, że przejście dokonało się
w ułamku chwili. Było tak szybkie, że sami bohaterowie ze
zdziwieniem nagle uświadomili sobie, że są w innym świe
cie. Autor w żaden sposób nie mówi nam, w jaki sposób bo
haterowie dostali się z Nami do Lasu Między Światami.
Równie tajemniczy jest mechanizm ich powrotu do Anglii.
Innym natychmiastowym przejściem przeniesienia, pod
czas którego Lewis ignoruje szczegóły podróży między świa
tami, jest przeniknięcie Julii i Eustachego do Nami w Ostat
niej bitwie. Przejście to dokonało się w rezultacie pojawienia
się przed grupką przyjaciół zjawy, czy mglistego obrazu zroz
paczonego króla Narni, Tiriana. Zrozumieli oni wówczas, że
dzieje się tam coś niedobrego i tajemnicza postać wzywa ich
na pomoc. Postanowili jakoś dostać się do Nami, ale ponie
waż nie można tego dokonać samym pragnieniem, odkopali
schowane wiele lat wcześniej magiczne pierścienie, aby po
służyć się nimi jeszcze raz. Gdy Tirian budzi się w lesie po
swojej wizji (która także była swego rodzaju przejściem mię
dzy światami), „[pjrawie natychmiast ziemia zatrzęsła się
raz, potem drugi - i oto stało przed nim dwoje dzieci". Jed
nak przejście to nie dokonało się, wbrew planom, za pomocą
pierścieni. Według słów Eustachego:
79
W dzień później Julia i ja wracaliśmy ze szkoły - tylko my
dwoje chodzimy jeszcze do szkoły, i to do tej samej. Piotr i Ed
mund mieli się z nami spotkać w umówionym miejscu na drodze
ze szkoły, na stacji, i przekazać nam Pierścienie, bo to my mieli
śmy przejść do Narni; oni są starsi i nie mogą tu już wrócić. Więc
wsiedliśmy do pociągu - to taka rzecz, którą się w naszym świe
cie podróżuje: mnóstwo zamkniętych wozów sczepionych razem
- a Profesor, Ciotka Pola i Łucja towarzyszyli nam, bo chcieli
śmy być jak najdłużej razem. No więc byliśmy razem w pociągu.
I właśnie dojeżdżaliśmy do stacji, na której mieliśmy się spotkać
z Piotrem i Edmundem, ja wyglądałem przez okno, żeby ich zo
baczyć, gdy nagle nami okropnie szarpnęło, coś zahuczało i w tej
samej chwili znaleźliśmy się w Narni, a ty stałeś przed nami
przywiązany do drzewa.
- A więc w ogóle nie użyliście Pierścieni? - zapytał Tirian.
- Nie, nawet ich nie zobaczyliśmy. Asian uczynił to w swój
własny sposób, bez Pierścieni, jak już nieraz bywało.
go bólu. Nawet się nie przestraszyłem, tylko poczułem... no... ja
kieś takie podniecenie. I... pamiętam jeszcze coś dziwnego Mia
łem boleśnie stłuczone kolano, wiecie, ktoś mnie kopnął podczas
gry w rugby. I wtedy poczułem, że to nagle minęło. Poczułem
się bardzo lekko. No i... byliśmy już tutaj.
- Z nami, w pociągu, było bardzo podobnie - rzekł Lord Di
gory [...]. - Wydaje mi się tylko, że my, to znaczy ja i Pola, po
czuliśmy się przede wszystkim o wiele bardziej rześcy i rozlu
źnieni. Wy, młodzi, nie potraficie tego zrozumieć. Po prostu
przestaliśmy czuć się staro.
81
Przyglądając się dwóm powyższym opisom tej samej
w istocie sytuacji przeniesienia (choć bohaterowie zostali prze
niesieni w różne miejsca i w różnym czasie: Julia i Eustachy do
Narni, a reszta do wiecznej Nami za drzwiami stajni, i to kilka
dni potem), można zauważyć, że wrażenia wszystkich bohate
rów, jakie zapamiętali z tego przejścia, ograniczają się do ostat
nich ich odczuć w rzeczywistości angielskiej. Nie ma żadnej
wzmianki o jakichkolwiek wrażeniach, podróży między świa
tami. Natychmiast po tym, gdy znikają z Anglii, znajdują się
w Nami. Przejście to jest jednak szczególne, bowiem, jak
później autor daje nam do zrozumienia, wszyscy bohaterowie
giną wówczas w katastrofie kolejowej w Anglii i nigdy już
tam nie wracają. Jest to więc nie tyle opis przejścia między
światami równoległymi, ile raczej opis doświadczenia śmierci
i świadomości ciągłości istnienia nawet po śmierci fizycznej
w naszym świecie. Świadomość ta jest tak mocna, że przez
długi czas do bohaterów nie dociera fakt, że umarli.
0 wiele ciekawszą grupę przejść przeniesienia stanowią
przejścia zawierające opisy podróży bohaterów między róż
nymi światami. W Kronikach narnijskich pierwsze takie
przejście pojawia się w Księciu Kaspianie i opisuje wyjście
dzieci z Nami i ich powrót do rzeczywistości angielskiej:
Aż wreszcie Piotr stanął pierwszy, za nim Zuzanna, która po
łożyła ręce na jego ramionach, Edmund położył ręce na jej ramio
nach, Łucja położyła ręce na jego ramionach, pierwszy z Telmarów położył ręce na jej ramionach - i tak, w długim rzędzie, ru
szyli ku Drzwiom. A potem nadszedł moment, który trudno jest
opisać, ponieważ dzieciom wydawało się, że widzą trzy rzeczy
naraz. Jedną był czarny wylot jaskini, otwierającej się na zieleń
1 błękit jakiejś wyspy na Pacyfiku, na której mieli się już za chwi
lę znaleźć Telmarowie po przejściu przez Drzwi. Drugą była leśna
polana w Narni, twarze Karłów i zwierząt, przepastne oczy Asla
na i białe pasma na policzkach borsuka. A trzecią (która nagle po
chłonęła tamte dwie) była szara, ponura płyta peronu na wiejskiej
stacyjce i ławka z rozłożonymi wokół niej bagażami, na której
wszyscy czworo siedzieli tak, jakby się z niej nigdy nie ruszali.
82
Natomiast w Siostrzeńcu czarodzieja przejść tego rodzaju
jest aż siedem. Jest to pierwsze przejście Digorego do lasu
między światami:
80
Podobne wrażenia mieli przeniesieni jednocześnie do
wiecznej Nami wszyscy pozostali bohaterowie: Piotr i Ed
mund, którzy stali na peronie, Profesor Digory Kirke, ciotka
Pola oraz Łucja, którzy podróżowali pociągiem. Piotr opisu
je to w następujący sposób:
Edmund i ja staliśmy na peronie i zobaczyliśmy, jak nadjeż
dża twój pociąg. Pamiętam, pomyślałem sobie, że bardzo szybko
bierze zakręt przed stacją. [...]
- I co się później stało? - zapytała Julia.
- Cóż, nie tak łatwo to opisać, prawda, Edziu? - powiedział
Wielki Król.
- No, nie bardzo - zgodził się Edmund. - To w ogóle nie
przypominało tego, no wiecie, jak zostaliśmy przeniesieni do Na
mi poprzednim razem, za pomocą Magii. Usłyszałem okropny
huk i coś jakby mnie z trzaskiem walnęło, ale nie czułem żadne
Pracownia Wuja Andrzeja nagle znikła. Na moment wszyst
ko się zamazało, poplątało i zawirowało. A potem Digory zoba
czył zielone, mgliste światło padające na niego z góry i ciem
ność przed sobą. Wyglądało na to, że jest zawieszony w jakiejś
przestrzeni; trudno było powiedzieć, czy stoi, czy leży, czy sie
dzi. Nic go nie dotykało. „Chyba jestem w wodzie - pomyślał
Digory - Albo raczej POD wodą." Ta myśl go przeraziła, ale pra
wie natychmiast poczuł, że unosi się szybko do góry. A potem je
go głowa wynurzyła się nagle na powietrze i po chwili wczołgiwał się już na gładki, porośnięty trawą brzeg sadzawki.
83
Przejście próbujące właściwości pierścieni, podczas które
go Digory i Pola prawie wracają do Londynu, ale zawracają
do Lasu Między Światami tuż przed „lądowaniem" w Anglii:
Włożyli zielone obrączki, wzięli się za ręce i raz jeszcze na
„raz - dwa - trzy!" skoczyli do sadzawki. Tym razem podziałało.
Bardzo mi jest trudno opowiedzieć, co czuli, bo wszystko stało się
99
�któ
Ко
sar
Syi
Nii
CZE
cfr
cy
Ci,
my
się
cz<
szc
na
ści
tej
św
i i
&
("
stl
sii
zj
m
к
в
i
w
w
c:
w
В
si
Ji
к
к
d
ś
P
/
fi
niezwykle szybko. Najpierw zobaczyli jaskrawe światła na tle
czarnego nieba. Digory był później przekonany, że widzieli plane
ty i gwiazdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko,
by rozpoznać jego księżyce. Ale prawie w tej samej chwili poja
wiły się rzędy dachów i kominów, zobaczyli katedrę Świętego
Pawła i zrozumieli, że patrzą na Londyn, tyle że mogli widzieć
przez ściany wszystkich domów. Zobaczyli postać Wuja Andrze
ja, najpierw bardzo zamgloną i jakby przezroczystą, lecz gęstnie
jącą i z każdą sekundą coraz bardziej wyraźną, tak jak w soczew
ce lunety dostrajanej do odległości. Lecz tuż przedtem, zanim sta
ła się prawdziwym, żywym człowiekiem, Pola zdążyła zawołać
.Zamiana!". Szybko zamienili obrączki i nasz świat rozwiał się
jak sen, a zielone światło w górze robiło się coraz jaśniejsze i ja
śniejsze, aż w końcu głowy dzieci wynurzyły się nad powierzch
nię sadzawki. [...] Próbna wyprawa nie trwała dłużej niż minutę.
84
Przejście Digorego i Poli z Lasu Między Światami do
Charnu:
Opadali z wielką szybkością w dół, najpierw przez ciemność,
potem przez jakąś plątaninę mglistych i wirujących kształtów,
które mogły być prawie wszystkim. Robiło się coraz jaśniej. A
potem nagle poczuli, że stoją na czymś stałym i twardym.
W chwilę później wszystko wyostrzyło się jak w soczewce i mo
gli zobaczyć, gdzie są.
85
Ich powrót z Charnu wraz z uczepioną nogi Poli Czarow
nicą Jadis:
Każde wsadziło natychmiast lewą rękę do lewej kieszeni. Nie
musieli zakładać obrączek na palce. Gdy tylko ich dotknęli, cały
ten posępny, martwy świat zniknął im z oczu. Już unosili się w
górę, a ciepłe, zielone światło nad ich głowami zbliżało się coraz
szybciej. [...] A potem ich głowy wystrzeliły ponad powierzchnię
sadzawki. Ogarnął ich słoneczny spokój Lasu Między Światami
U."
Następnie przeniesienie z Lasu Między Światami do Anglii:
Ale gdy tylko skoczyli [do swojej sadzawki], Digory poczuł,
że jakieś mocne i zimne kleszcze złapały go za ucho. A kiedy
opadali w ciemność, a wokół nich zawirowały mgliste kształty
naszego świata, zrozumiał, że Czarownica trzyma go dwoma pal
cami za ucho [...]. W następnej chwili byli już w pracowni na
poddaszu I . . . ] .
87
Ponowne przejście z Anglii do Lasu Między Światami:
Rozgniewane i przerażone twarze znikły. Rozgniewane
i przerażone głosy ucichły. [...]
- Przecież nie... - zaczął Digory, ale nie skończył, bo ich
głowy wynurzyły się w ciepłej, zielonej poświacie Lasu. A kiedy
wygramolili się z sadzawki, Pola zawołała:
- Och, zobacz! [Oprócz Czarownicy ś]ciągnęliśmy tu rów
nież tego starego konia! I Pana Ketterleya. I dorożkarza. A to ci
heca!
88
I prawie natychmiastowe przeniesienie całej grupy do Nami:
Koń [...] poczłapał powoli do najbliższej sadzawki i wszedł
do niej, żeby się napić. A z nim - zupełnie bezwiednie - w sa
dzawce znalazła się reszta podróżników między światami. Digo
ry wciąż ściskał kurczowo piętę Czarownicy, a Pola trzymała Di
gorego za rękę. Jedna ręka Dorożkarza spoczywała na szyi konia,
a drugą złapał właśnie Wuj Andrzej, wciąż dygoczący ze strachu.
- Szybko! - powiedziała Pola patrząc Digoremu w oczy.
- Zielone!
I w ten sposób koń nie zdążył zaspokoić swego pragnienia.
Wszyscy zaczęli nagle spadać w ciemność. Koń zarżał, Wuj An
drzej zaszlochał. [...] Zapanowała cisza. [...]
- To nie jest Cham - rozległ się głos Czarownicy. - To jest
pusty świat. To jest NIC.
I w rzeczy samej, było to najbliższe tego, co czuli. Otaczała
ich taka ciemność, że nie widzieli się nawzajem i nie robiło to
żadnej różnicy, czy miało się oczy otwarte czy zamknięte. Stopa
mi dotykali czegoś zimnego i płaskiego, co mogło być ziemią,
100
ale na pewno nie trawą czy mchem. Powietrze było chłodne,
che i nieruchome. '
su-
8
Wspólną cechą wszystkich tych przejść jest towarzyszące
im wrażenie opadania (w ciemność) lub wznoszenia się (ku
światłu). Jedynym zmysłem, który w jakiś sposób wówczas
funkcjonuje, jest zmysł wzroku. Lewis ponownie podkreśla
jego uprzywilejowaną pozycję. Choć bohaterowie nie widzą
żadnych konkretnych kształtów, każde przeniesienie tego typu
jest albo oddalaniem się od światła, albo przybliżaniem się do
niego. Opis taki może sugerować rozmaite skojarzenia, na
przykład z porodem, kiedy to stajemy się częścią tego świata,
lub z doświadczeniami śmierci klinicznej, kiedy na jakiś czas
go opuszczamy, przenosząc się na inne poziomy egzystencji.
Oba te skojarzenia wiążą się w oczywisty sposób z kwestią
podróży między światami - różnymi wymiarami egzystencji.
Poza tym, przejściom przeniesienia towarzyszą także inne
odczucia. Dzieci mogą widzieć kilka rzeczywistości naraz które wydają im się wyraźne na początku, a następnie są
„wchłaniane" przez świat, do którego bohaterowie się prze
noszą - albo też wszystko zaczyna wirować i zmieniać kształ
ty; bohaterowie nie wiedzą, czy stoją, czy leżą, czy siedzą. Są
zawieszeni w przestrzeni i nic ich nie dotyka. Świat, do które
go zmierzają, wyłania się dla ich zmysłów stopniowo: naj
pierw jako wirujące barwy, rozmyte kontury, a w końcu sta
bilizuje się jako równoległa rzeczywistość.
Skąd wzięła się idea przedstawiania przeniesienia w inny
wymiar czasoprzestrzenny za pomocą wirowania, zamazania
wrażeń zmysłowych, uczucia poplątania i dezorientacji?
Jak wspomnieliśmy wcześniej, w 1884 r. ukazała się pierw
sza powieść poruszająca kwestię istnienia różnych wielowy
miarowych światów zatytułowana Flatiand: A Romance of
Many Dimensions by a Square (Kraina Płaszczaków: Opo
wieść Pana Kwadrata o wielu wymiarach), która przed 1915
r. doczekała się wielu wydań. Zawarte w niej opisy podróży
głównego bohatera, pana Kwadrata, do krainy przestrzeni by
ły pierwszymi opisami doświadczeń tego typu i zawierały
fantastyczne opisy wirowania, zmieniających się kształtów
i prawie psychodelicznych doświadczeń bohatera. Nie były
one jednak wymysłem autora - ich siła polegała na tym, że
były matematycznie poprawne.
90
Michio Kaku pisze, że gdyby pan Kwadrat został porwa
ny ze swego dwuwymiarowego świata do naszego, szybował
by w powietrzu jak kartka papieru.
Ponieważ jego dwuwymiarowe oczy widzą tylko płaskie ka
wałki naszego świata, człowiek wyglądałby dla niego wyjątkowo
brzydko i przerażająco. Najpierw mógłby pan Kwadrat zobaczyć
dwa skórzane koła wiszące przed nim (nasze buty). Wznosząc się
dostrzega, że koła zmieniają kolor i stają się szmaciane (nasze
spodnie). Następnie oba koła łączą się w jedno (nasze biodra),
które z kolei dzieli się na trzy koła z tkaniny, ponownie zmienia
jąc kolor (nasza koszula i ramiona). Gdy kontynuuje swoją
podróż do góry, trzy kola z tkaniny znowu łączą się w jedno
mniejsze koło z ciała (nasza szyja i głowa). W końcu koło z cia
ła zmienia się w gąszcz włosów i nagle znika, gdy pan Kwadrat
wzlatuje ponad naszą głowę. Dla pana Kwadrata tajemniczy „lu
dzie" to koszmarne, doprowadzające do szaleństwa, ciągle zmie
niające się koła ze skóry, tkaniny, ciała i włosów.
Podobnie, gdyby nas wyjęto z trójwymiarowego Wszech
świata i wysłano do czwartego wymiaru, odkrylibyśmy, że zdro
wy rozsądek jest bezużyteczny. W czasie podróży w czwartym
wymiarze strzępy materii pojawiałyby się nagle znikąd przed na
szymi oczyma. Ciągle zmieniałyby kolor, rozmiar i skład, za
przeczając wszystkim zasadom logiki trójwymiarowego świata.
Znikałyby potem w powietrzu, zastępowane od razu przez inne,
unoszące się obiekty."
�podczas których bohaterowie zostają przeniesieni (jeżeli jest
to przejście przeniesienia) lub wchodzą (jeżeli jest to przej
ście bezpośrednie) do świata równoległego z impulsu własnej
woli. Oznacza to, że przez cały czas są świadomi tego co się
dzieje, a decyzja, czy wejść do świata równoległego czy też
pozostać w swoim, zależy tylko od nich. Przejścia te są ła
godne i przyjemne.
Przejścia niewolicjonalne to przejścia, podczas których bo
haterowie zostają wciągnięci do innego świata bez udziału swo
jej woli albo nawet wbrew niej. Przejścia tego typu, niezależnie
od tego, czy są przejściami bezpośrednimi czy przeniesieniami,
są z reguły gwałtowne, nieprzyjemne i niebezpieczne.
Podział na przejścia bezpośrednie i przeniesienia opiera się
na wzajemnej relacji dwóch światów, między którymi prze
mieszczają się bohaterowie. Gdy światy te są fizycznie blisko
- przystają do siebie lub zachodzą na siebie - mówimy o przej
ściach bezpośrednich. Gdy zaś po to, aby dostać się do innego
świata, bohater musi pokonać przestrzeń i czas (bowiem świa
ty te nie znajdują się w obrębie naszego wszechświata, a zatem
nie są miejscami, do których można dolecieć za pomocą środ
ków mechanicznych) - mówimy o przejściach przeniesienia.
W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch
światów czasami jest wyraźne, a czasami światy te przenika
ją się nawzajem tak, że granica między nimi jest rozmyta.
Niemniej jednak zawsze wówczas pojawia się - dzięki magii
i zwykle tylko na chwilę według ziemskiego czasu - miejsce
połączenia tych dwóch światów. Natomiast w przypadku
przejść przeniesienia nie istnieje miejsce styku dwóch świa
tów równoległych - bohaterowie dostają się do nich za pomo
cą magii (czasami przenoszeni bohaterowie muszą posługi
wać się magicznymi przedmiotami), ale nie rozumieją me
chanizmu, w jaki do tego dochodzi.
Opisy Abbota posłużyły za wzór kolejnym twórcom wy
korzystującym motyw podróży w czasie i przestrzeni. Wyko
rzystał je w swoich książkach Lewis Caroll, Herbert George
Wells, George MacDonald, Edward Lear, Edith Nesbit i wie
lu innych twórców, między innymi Lewis. Może właśnie
dzięki temu opisane przez niego przejścia przeniesienia wy
dają się nam tak prawdziwe.
Podsumowując, wydaje się, że zaproponowana powyżej
klasyfikacja opisanych w Kronikach narnijskich C.S. Lewisa
przejść między światami uwzględnia ich główne typy, jak
i indywidualną niepowtarzalność. Klasyfikacja ta oparta zo
stała na opisach różnych rzeczywistości, które dla celów na
szej analizy określiliśmy mianem światów równoległych
i światów wtórnych. Zarysowując dwie możliwe perspekty
wy postrzegania tych światów pokazaliśmy, którą z nich su
geruje czytelnikowi autor i jakie konsekwencje dla odbioru
Kronik wybór ten za sobą pociąga. Opisaliśmy też, czym
światy równoległe różnią się od światów wtórnych, a następ
nie skupiliśmy się na analizie tych pierwszych. Przyglądnęli
śmy się ich cechom charakterystycznym, statusowi oraz cza
soprzestrzeni - diametralnie różnej od czasoprzestrzeni ota
czającej nas rzeczywistości. Następnie zlokalizowaliśmy
miejsca styku światów równoległych i staraliśmy się zbadać
mechanikę przenikania bohaterów z jednego do drugiego.
Tak szerokie tło rozważań umożliwiło nam sklasyfikowa
nie wszystkich pojawiających się w Kronikach przejść mię
dzy światami według czterech kategorii (w opozycji binar
nej): przejścia wolicjonalne i niewolicjonalne oraz przejścia
bezpośrednie i przeniesienia. Następnie, na podstawie przy
kładów z poszczególnych części cyklu narnijskiego, przeana
lizowaliśmy te cztery kategorie przejść ze szczególnym
uwzględnieniem zastosowanej przez Lewisa techniki gradacji
wrażeń zmysłowych.
Każde przejście między światami mieści się w dwóch ka
tegoriach jednocześnie. Przejścia wolicjonalne to przejścia,
TYTUŁ KSIĄŻKI
Lew, czarownica i stara szafa
Lew, czarownica i stara szafa
Lew, czarownica i stara szafa
Lew, czarownica i stara szafa
Lew, czarownica i stara szafa
Lew, czarownica i stara szafa
Książę Kaspian
Książę Kaspian
Podróż „ Wędrowca do świtu "
Podróż „ Wędrowca do świtu "
Koń i jego chłopiec
Srebrne krzesło
Poniżej zamieszczamy tabelę wszystkich przejść, jakie
pojawiają się w Kronikach narnijskich, wraz z proponowaną
ich klasyfikacją na cztery kategorie.
PRZEJŚCIE
Wejście Łucji do N a m i .
92
wol./bezp.
wol./bezp.
Powrót Łucji z Nami do Anglii.
wol./bezp.
Wejście Edmunda do Nami.
Powrót Edmunda i Łucji do Anglii.
KLASYFIKACJA
93
Wejście Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Nami.
Powrót całej czwórki do Anglii.
„Wtrąbienie" Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Narni przez Kaspiana.
Powrót dzieci z Nami przez wybudowane przez Aslana Drzwi na łące.
Wciągnięcie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez obraz na ścianie.
Powrót dzieci do Anglii przez bramę w niebie.
wol./bezp.
wol./bezp.
wol./bezp.
niewol./przen.
wol./przen.
niewol./bezp.
wol./przen.
Nie zawiera żadnych przejść.
Julia i Eustachy wchodzą do kraju Aslana przez drzwi prowadzące na wrzo
wol./bezp.
sowisko za szkołą. Stamtąd Asian zdmuchuje ich do Nami.
Srebrne krzesło
Asian zdmuchuje Narnię, a Julia i Eustachy odkrywają, że są na powrót
wol./bezp.
w jego kraju. Stąd powracają do Anglii przez wyrwę w szkolnym murze.
Siostrzeniec czarodzieja
Przeniesienie Digorego do Lasu Między Światami za sprawą magicznego
pierścienia.
Siostrzeniec czarodzieja
niewol./przen.
94
Próbna podróż Digorego i Poli na Ziemię i z powrotem do Lasu Między
wol./przen.
Światami. Dzieci uczą się posługiwać magicznymi pierścieniami.
Siostrzeniec czarodzieja
Siostrzeniec czarodzieja
Siostrzeniec czarodzieja
Przeniesienie Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu.
Powrót dzieci z Charnu do Lasu Między Światami wraz z Czarownicą Jadis.
Przeniesienie Digorego, Poli i Jadis z Lasu Między Światami do Anglii.
wol./przen.
95
wol.(niewol. )/przen.
wol.(niewól.)/przen.
101
�Siostrzeniec czarodzieja
któ
Ко
san
Siostrzeniec czarodzieja
Siostrzeniec czarodzieja
syi
m
Siostrzeniec czarodzieja
cza
ch\
cy
Ostamia bitwa
Ci,
my
się
Ostamia bitwa
Przeniesienie Digorego, Poli, Jadis, Wuja Andrzeja, dorożkarza i jego konia
z Anglii do Lasu Między Światami.
Przeniesienie całej grupy z Lasu Między Światami do Nami.
Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Nami do La
su Między Światami.
Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Lasu Między
Światami do Anglii.
Julia i Eustachy, przywołani przez króla Tiriana, zostają wyszarpnięci z po
ciągu do Narni. Stamtąd razem z nim wchodzą do wiecznej Narni.
Piotr, Edmund, Łucja, Profesor Digory Kirke i Ciotka Pola (a także państwo
Pavensie - rodzice Piotra, Edmunda, Zuzanny i Łucji) giną w Anglii w ka
tastrofie kolejowej i zostają natychmiast przeniesieni do wiecznej Narni.
wol .(niewól. )/przen.
wol. (niewól. )/przen.
wol.(niewol.)/przen.
wol. (niewól. )/przen.
niewol./przen.
niewol./przen.
CZł
szc
PRZYPISY
na
ści
Щ
św
i i
(»
stl
si!
Щ
m
1?
В
i
w
w
c:
W
В
si
Ji
к
к
d
ś
F
/
t
4 7
Szafa ta wprowadza jedną z najważniejszych koncepcji filozofii
Lewisa, często podkreślaną w kolejnych Kronikach narnijskich, a mia
nowicie, że wnętrze jest większe niż zewnętrze. Karkainen pisze:
„Z zewnątrz szafa wygląda normalnie. Jest przedmiotem znanym nawet
dzieciom [i stąd nie wzbudza ich zainteresowania]. Jednak w środku
Lucja znajduje o wiele więcej, niż mogłaby się spodziewać". Paul Kar
kainen, Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey
1979, s. 13
4 8
C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10
Tamże, s. 10
Koncepcję żywiołów można znaleźć także w filozofii greckiej, za
tem nie był to wymysł myślicieli średniowiecza, lecz jeden z najstar
szych elementów filozofii europejskiej.
Lewis dodaje, że tak właśnie średniowieczni tłumaczyli fakt, że pło
mienie zawsze lecą do góry - zasada instynktu do swego źródła. Jednak
płomienie są widoczne tylko dlatego, że są ogniem zanieczyszczonym.
Ogień jako żywioł tworzący sferę tuż pod sferą księżyca jest czysty i nie
skalany, stąd jest niewidzialny i całkowicie przezroczysty; C S . Lewis,
The Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Lite
rature, Cambridge University Press, Cambridge 1967, s. 95-96.
4 9
5 0
5 1
Co ciekawe, rosyjscy kosmonauci, którzy przebywali w przestrzeni
okołoziemskiej przez ponad rok, twierdzą, że patrząc na Ziemię z góry
można dostrzec nieustanne wyładowania elektryczne, do których docho
dzi nad górnymi warstwami atmosfery. Przypominają one wieczną burzę
i nie są widoczne z Ziemi. Czy zatem średniowieczni filozofowie mówi
li o tym samym, co w naszym stuleciu zaobserwowali kosmonauci?
5 2
C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10
Taką samą sekwencję można zauważyć w przypadku innych
przejść wolicjonalnych. Np. Edmund po wejściu do szafy zawołał Łucję,
ale „zauważył, że jego głos brzmi jakoś dziwnie - wcale nie tak, jakby
można tego było oczekiwać pokrzykując w zamkniętej szafie, ale tak,
jakby znajdował się na dworze"; C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara
szafa, s. 24
5 3
"Tamże, s. 25
Tamże, s. 41-42
Może właśnie dlatego Asian konsekwentnie odmawia wejścia do
Narni wszystkim, którzy robią się „za starzy". Może wynika to także
z tego, że w miarę dorastania i pobierania współczesnej edukacji w czło
wieku zaczyna dominować rozum, przez co pewne poziomy pierwotnej
wrażliwości zamykają się.
5 5
5 6
5 7
Wpływ obrazu mentalnego na naszą percepcję świata ilustruje wie
le przykładów z Kronik: zacietrzewione karły w Ostatniej bitwie, Jadis
z Charnu, Wuj Andrzej, Eustachy przed nawróceniem, czy dzieci w szko
le eksperymentalnej.
Paul Karkainen, Narnia Explored, s. 13
C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 20
Tamże, s. 34
Tamże, s. 135
Choć w następnych książkach odszedł od tego i powracające dzie
ci magicznie pozbywały się strojów narnijskich, pojawiając się w na
szym świecie ubrane tak, jak go opuściły.
C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156-157
Chodzi tu oczywiście o przejścia pojawiające się w Kronikach bez
pośrednio. Autor wymienia też bowiem kilka przejść niewolicjonalnych,
które dokonały się w przeszłości: np. przeniknięcie grupki piratów z wy
spy na Pacyfiku do Telmaru, czy wyciągnięcie gnomów z Bizmu do Kra
5 8
5 9
6 0
6 1
6 2
6 3
6 4
102
iny Otchłani przez Czarownicę. Przeniesienia te nie pojawiają się jednak
w Kronikach bezpośrednio.
C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow
ski, PAX, Warszawa 1985, s. 8-9
"Tamże, s. 10
Tamże, s. 10-12
Tamże, s. 13
Tamże, s. 23
Tamże, s. 12
C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6
Ale, na przykład, nie przenoszą ławki, na której siedzą.
C. S. Lewis, Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War
szawa 1987, s. 7
Tamże, s. 10
Tamże, s. 11
Tamże, s. 141
Tamże, s. 140
C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 139
CS. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 35. Co ciekawe, jest to chyba jedy
ny w Kronikach opis przejścia między światami nie postrzeganego z per
spektywy przenoszonych bohaterów, lecz postronnego świadka znajdują
cego się w świecie, do którego dzieci zostają przeniesione. Nie wiadomo
dlaczego tuż przed ich pojawieniem się w Narni „zatrzęsła się ziemia" nigdzie indziej w Kronikach nie ma żadnej wzmianki o tym, że takie zja
wisko towarzyszyło przeniesieniom - ale może akurat w tym przypadku
Lewisowi wydało się, że napisanie „prawie natychmiast pojawiło się
przed nim dwoje dzieci" (bez najmniejszego wyjaśnienia, jak to się stało
i jakie towarzyszyły temu zjawiska) byłoby zbyt lakoniczne. Może wła
śnie dlatego dodał opis trzęsącej się ziemi? Należy jednak stwierdzić, że
nie znajduje on uzasadnienia z perspektywy całego cyklu.
6 5
6 7
6 8
6 9
7 0
7 1
7 2
7 3
7 4
7 5
7 6
7 7
7 8
1 9
8 0
Tamże, s. 38
Tamże, s. 98
C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 158
C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 26
Tamże, s. 32
Tamże, s. 35
Tamże, s. 53-54
Tamże, s. 55
Tamże, s. 76
Tamże, s. 76-77
Obecnie, w czasach filmów i literatury fantastyczno-naukowej, ni
kogo z nas nie dziwi - a nawet przyjmujemy to za oczywistość - że
podróż między różnymi wymiarami czasoprzestrzeni przedstawiana jest
jako gra migoczących świateł i wirujących czarnych chmur, ale we
wczesnych latach pięćdziesiątych, kiedy Lewis pisał Kroniki, nie było to
wcale aż tak oczywiste.
8 1
8 2
8 3
8 4
8 5
8 6
8 7
8 8
8 9
9 0
9 1
Michio Kaku, Hiperprzestrzeń,
wszechświaty równoległe, pętle
czasowe i dziesiąty wymiar, s. 87-88
Wszystkie przejścia między światami równoległymi w Lwie, cza
rownicy i starej szafie odbywają się przez szafę.
Drugie wejście Łucji nie zostało opisane.
Przeniesienie Poli, która nieopatrznie dotknęła magicznego pier
ścienia, nie zostało opisane.
W przypadku kilku następnych przejść można mówić o przejściach
wolicjonalnych lub niewolicjonalnych, bowiem są one różnie postrzega
ne z perspektywy poszczególnych bohaterów.
9 2
9 3
9 4
9 5
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15ca337b56fbc41530c455a0524973e7.pdf
eb41015958604e98d0470cd5138b5d71
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2562
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1996
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2381
Title
A name given to the resource
Co przeczytałem: Małe i Wielkie Ojczyzny; Twarze, twarze, twarze... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.152-158
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew; Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Co przeczytałem
Od tego numeru rozpoczynamy druk stałej rubryki ,,Co przeczytałem", do współredagowania
i kształtowania której serdecznie zapraszamy wszystkich dotychczasowych i nowych autorów,
czytelników „Kontekstów". Chcielibyśmy zamieszczać w tej rubryce omówienia nie tylko aktualnie
pojawiających się książek, ale także uczynić ją miejscem wymiany myśli i refleksji jakie wywołują
Państwa bieżące lektury. Liczą się tu zatem także i książki wydane wcześniej, czytane ponownie i po
latach, poruszane w nich zagadnienia, tematy, problemy, i myśli jakie te lektury ewokują. Wszystkich
chętnych do podzielenia się z nami swoimi lekturami serdecznie zapraszamy. Wszystkie interesujące
wypowiedzi o tym, co przeczytaliście opublikujemy.
Redakcja
Zbigniew Benedyktowicz
Małe i Wielkie Ojczyzny
„Mieszka się nie tylko w budynkach ale i w pamięci,
w tradycji, historii, kulturze. A w Warszawie jest to ważniejsze
niż w jakimkolwiek innym miejscu na świecie. Czasami trudno
pojąć, że to miasto istnieje. M ó j cel, zachowując proporcje,
podobny jest do zamysłu tych, którzy je odbudowali. Kolejne
miesiące niosą ze sobą tyle widoków po to, by poświadczyły,
przypominały życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem
miasta.'' - Warszawa otrzymała niezwykły prezent w 400-lecie
swojej stołeczności, książkę Małgorzaty Baranowskiej War
szawa. Miesiące, lata, wieki, z której pochodzi ten cytat. Jej
fragmenty drukujemy obok. Książka nie była pisana „na
r o c z n i c ę " . (To, że ukazuje się teraz to szczęśliwy przypadek,
0 którym jeszcze będzie tu mowa.) Kto zna autorkę i jej
Pamiętnik mistyczny wie, że Warszawa to szczególny jej temat,
1 sprawa dla niej szczególna. Książka liczy 356 stron wraz
z aneksem (bibliografią, spisem ilustracji, indeksami nazwisk
i rzeczowym) zawiera 600 ilustracji w wyborze Marty Zieliń
skiej. Niewiarygodne zamierzenie: zawrzeć blisko 350 lat (od
przeniesienia stolicy do Warszawy po jej zniszczenie i zrów
nanie z ziemią po powstaniu warszawskim), lata 1596-1945, na
niespełna 350 stronach. - Warszawa otrzymała, my otrzymaliś
my niezwykły prezent (niech mi wybaczą uczeni Varsavianisci)
jakiego by żaden Varsavianista nie zgotował. Bowiem na tle
najbardziej nawet rzeczowych, wyczerpujących, ale częstokroć
nużących, by nie powiedzieć nudnych, opracowań varsavianistycznych, książka Baranowskiej wyróżnia się tym, że operuje
swoistym, szczególnym rodzajem skrótu i syntezy połączonym
z umiłowaniem dla szczegółu i konkretu: została napisana przez
poetkę. Dzięki temu otrzymaliśmy specjalny przewodnik. Prze
wodnik wtajemniczenia w Warszawę. Bo tak należałoby chyba
tę książkę, tę opowieść Małgorzaty Baranowskiej o Warszawie
nazwać.
Paradoksalna książka. Z jednej strony wpisuje się ona jakby
w szerszy nurt „nowej varsavianistyki" tworzonej notabene
przez pisarzy i literaturoznawców, czego najlepszym przy
kładem może być niedawno wydana książka Marty Zielińskiej
Warszawa. Dziwne miasto, w którym autorka zmierzając do
uchwycenia i opisania genius loci tego miasta, podkreśla
szczególnie i wydobywa na plan pierwszy fantasmagoryczny
wymiar Warszawy, jaki zawarty został w pisarstwie Mirona
Białoszewskiego, Tadeusza Konwickiego, Bolesława Prusa,
Isaaca Bashevisa Singera, Leopolda Tyrmanda, biorąc obok
nich za materiał i źródło do tropienia owego fantasmagorycznego wymiaru także Pamiętnik mistyczny Małgorzaty Baranow
skiej. (Wspaniałym przykładem owej dziwności i fantasmagoryczności może być choćby ta uwaga Marty Zielińskiej j a k ą
poświęca tablicom upamiętniającym dawne ulice, faktowi
poszukiwania schronienia jakiego szuka to miasto w słowach:
Podobnych tablic nie ma chyba żadne miasto. Nie
upamiętniają
152
one ani ludzi, ani zdarzeń, lecz zaznaczają zwyczajne skrzyżo
wania. Na jednej napis z brązu głosi «Tu było skrzyżowanie ulic
Chmielnej i Wielkiej».
Było. Teraz są duchy
skrzyżowań.
Symboliczne nagrobki - tak tutaj popularne. (...) Nie wiem kto
wpadł na tę myśl, ale wiem, że poprzez nią właśnie
przemówił
duch Warszawy, miasta, które pozbawione wystarczająco
solid
nej i niezmiennej podstawy materialnej - szuka schronienia
w bytach idealnych, czyli w słowach,
literach.)
Z drugiej jednakże strony książka Baranowskiej Warszawa.
Miesiące, lata, wieki, która sytuuje się i którą rozpatrywać
można w najściślejszej bliskości wobec wspomnianego wyżej
nurtu „varsavianistyki pisarzy", (do którego zaliczyć by można,
wydane także ostatnio w dwu tomach Powidoki Marka Nowako
wskiego) różni się od tego nurtu znacznie, tym właśnie, że
zawiera w sobie, odwołując się do rozmaitych źródeł, w tyra
także do opracowań stricte varsavianistycznych, kompendium
solidnej wiedzy faktograficznej i historycznej o tym niezwyk
łym mieście, wiedzy o jego ulicach, dzielnicach, architekturze,
ludziach, sztuce, muzyce, teatrach, kinach, wynalazkach, roz
rywkach, artystach, ogrodach, pałacach, kościołach, instytu
cjach, drobnych i wielkich zdarzeniach, o wydarzeniach małej
i wielkiej historii dziejących się tu na przestrzeni tych z górą 350
lat i kształtujących ducha tego miasta. Małgorzata Baranowska
znalazła swoją oryginalną drogę pokazania Warszawy. Miała
swój pomysł, swój własny „sposób na W a r s z a w ę " , tak by
w opisie zawrzeć zarazem jej zwyczajność i niezwykłość,
dziwność i fantasmagoryczność, materialność i konkret, tak by
przywoławszy historyczne fakty pokazać jednocześnie nie
zwykłość i wyjątkowość tej historii. Znacząca pod tym wzglę
dem jest j u ż sama cezura przyjęta przez autorkę, czas do którego
sięga jej opowieść o mieście. Kończy się on na 1945 roku (a
właściwie zimą, w grudniu 1944). Już sama ta cezura i M
początku ujawniony cel opowieści „przypomnieć życie, jakie
się tu toczyło przed zniszczeniem miasta" pokazuje wyjąt
kowość historii tego miasta liczonej i opowiadanej nie jak
w przypadku innych miast ad urbae condita, od założenia
miasta, lecz ante urbi destructionem. To samo miasto narzuca w
niejako ten własny, inny zmysł historii. Anachroniczny zamitf
odbudowywania obrazu miasta jakim było przed zniszczenie!"
zbiega się znacząco z indywidualnym czasem zapisany )
w biografii autorki. Gdy spojrzymy do noty biograficzne)
zamieszczonej w książce, znajdziemy bowiem jeszcze j e *
paradoks - Małgorzta Baranowska autorka książki o Warsza*|
urodziła się w w 1945 roku... w Krakowie (paradoks może nj
tak zaskakujący, bo dający się objaśnić i zrozumieć w śwtet*
doświadczenia, jakie było udziałem wielu warszawiako •
których rodzice i rodziny znajdowały schronienie po powstań
warszawskim w Krakowie). Informacja ta jednak o tyle jest
nas ważna, że opowieść o Warszawie doprowadzona je
1
{
1
st
�niejako do czasu własnych narodzin autorki i ilekroć wypadnie
nam powiedzieć, że mamy w tej książce do czynienia z subiek
tywnym, osobistym ujęciem i wymiarem historii, to urok
i tajemnica takiego osobistego podejścia wydają się też i na tym
właśnie polegać, że subiektywizm i osobisty ton tej opowieści
jest niezwykle oszczędny i w zasadzie do tej delikatnej
(zaledwie zasygnalizowanej i dającej się wyczytać tylko z noty
biograficznej) ukrytej relacji pomiędzy historią wielką a własną
biografią wyraźnie się ogranicza. Przede wszystkim jest to
książka sięgająca w głąb czasu, przed własne osobnicze do
świadczenie, zbudowana dzięki sile i pracy w y o b r a ź n i ,
porządkującej w swoisty dla siebie sposób ogromny materiał
źródłowy, wyobraźni umiejętnie wsłuchującej się w najrozmait
sze źródła, posługującej się swobodnie głosami i relacjami
innych autorów, wyobraźni spoglądającej na Warszawę „cu
dzymi oczami". Wyobraźni nie dającej przy tym ani razu
odczuć ciężaru wykonanej pracy dokumentacyjnej. Na czym
polega pomysł, „sposób Baranowskiej", na Warszawę, na
opowiedzenie jej historii? - R a m ą tej opowieści, ramą, a zara
zem strukturą organizującą tę książkę jest rok, 12 miesięcy.
Zadziwiający jest ten spis treści przewodnika historycznego do
miasta, przewodnika wtajemniczającego w historię Warszawy,
jego 12 rozdziałów: Styczeń, Luty, Marzec, Kwiecień,
Maj,
Czerwiec, Lipiec, Sierpień, Wrzesień, Październik,
Listopad,
Grudzień.
Rok to cykl kosmiczny, rytm zmian cyklów wegetacji,
klimatu, to rytm wyznaczany przez zmiany pór roku, przez cykl
dorocznych świąt. Każdy rozdział - miesiąc odznacza się tu
swoim własnym klimatem i atmosferą. Każdy do tego ma jakiś
swój przewodni motyw, nastrój. Dzięki temu książka War
szawa. Miesiące, lata, wieki, i budowany w niej obraz War
szawy tworzone są ze zmieniających się barw, zapachów,
kwitnienia kwiatów i drzew, odgłosów, dźwięków i okrzyków
miasta. A w każdym miesiącu spotykają się obok wielkie i małe
sprawy, nakładają na siebie daty różnych historycznych wyda
rzeń i rocznic. Jednakże wydarzenia, epoki, zmiany sąsiadują tu
ze sobą nie na zasadzie prostej chronologii, następstwa czy
wynikania faktów jednych z drugich, lecz układają się jak
w kalejdoskopie. Chronologia w tej opowieści jest wielo
głosowa, tak jak cała książka Warszawa. Miesiące, lata, wieki
-polifoniczna. W Styczniu: zima 1940 roku (za sprawą listu
wówczas napisanego do Warszawy przez autorkę Dyliżansu
warszawskiego i późniejszych Fantomów - por. obok) sąsiaduje
z zimą 1807 roku, z balem wydanym z okazji pobytu w War
szawie Napoleona, na cześć cesarza (najpierw zajrzymy do
kamienicy Tepperów na Miodowej na bal wydany przez
Talleyranda, potem do pałacu Potockich, by zatrzymać się tam
na dłużej, cofnąć się wstecz - do czasu, gdy pośród 90 osób, dla
których nakrywano tam codziennie, gościem był i do stołu
zasiadał w nim znany europejski awanturnik z Wenecji Casa
nova) - by potem znów wybiec w przyszłość i znaleźć się
na uczcie historycznej wydanej na cześć Niemcewicza: Urzą
dzono to wszystko według powieści historycznej
Niemcewicza
•Jan z Tęczyna''. Nagle zaskoczony solenizant znalazł się na
"Worze Zygmunta Augusta wśród obecnych: Jana Kochanowwego, Reja, Królowej Bony i innych postaci z jego utworu.
tamtąd zaś wyszedłszy, gdy j u ż miniemy ulicę Niemcewicza
~ nazwaną tak w 1919 (przedtem nazywającą się: Droga
Rulewska, bo prowadziła z Ujazdowa do Wsi Wielka Wola na
reny elekcyjne) m o ż e m y podążać znów dalej i wsiąść do
ttszawskiej E K D - Elektrycznej Kolejki Dojazdowej otwartej
° k u . - To tylko zaledwie jeden przykład, wyrwany
^Pośród wielu z jednego tylko miesiąca: Stycznia. Luty objawi
nam tutaj jako miesiąc karnawału i cyrku, miesiąc przybycia
»
który miał się stać jednym z największych poetów
polskich
^
'"sza Słowackiego
- miesiąc walk, ale i budownictwa.
d
"
rocznica przeprowadzki królewskiej wraz z całym
Кгб|
d ° Warszawy, a więc stoi pod znakiem Zamku
wskiego, jego zmieniających się wnętrz i lokatorów,
r
S B n {
c
w
Гегп
e
t 0
założenia na Zamku pierwszego teatru w Polsce (Władysław I V ,
1637), mających w Zamku miejsce wielkich wydarzeń, ale
i miesiąc - by wspomnieć konspiracyjne wydanie książki
Aleksandra Kamińskiego Kamieni na szaniec, i Akcję pod
Arsenałem - (Ilu jeszcze marców warszawskich nie
poznaliśmy?
- pisze Baranowska - Takie miasto ma kalendarz
bardzo
przeładowany,
tutaj codziennie coś się dzieje. Gdybym sama
miała wybierać, chciałabym się znaleźć w Teatrze Narodowym
- wówczas na pi Krasińskich -17 marca 1830 r. Nie, nie chodzi
0 sztukę teatralną, lecz o pierwszy, tak wielki, pod
względem
zarówno publiczności, jak repertuaru, koncert młodego, ale już
znanego pana Fryderyka Chopina. Grał on własne utwory,
przez wszystkich oczekiwany, sławny jeszcze przed
ukończenia,
Koncert f-moł, op. 21 i Fantazję A-dur na tematy polskie, op. 13.
Orkiestrą dyrygował Karol Kurpiński. Na sali było 800 osób.
Zgotowano Chopinowi wspaniałe przyjęcie. On sam był skłonny
podejrzewać,
że słuchacze przesadzili w owacji,
ponieważ
zarówno on, jak i Kurpiński zorientowali się dopiero w czasie
koncertu, iż prywatny fortepian Chopina, na którym grał, okazał
się zbyt miękki na taką salę.) Kwiecień - to Wielkanoc. Maj
- bzy, majówki na Bielanach. Czerwiec - noc świętojańska,
wianki, rzeka, Towarzystwo wioślarzy. Lipiec - letniska,
wyjazdy do wód, Wilanów. Sierpień... Warszawskie
dzieci,
śmierć poetów: Gajcy, Baczyński, i noce sierpniowe...,
rok
1944; to też Bitwa warszawska 15 sierpnia 1920, - I tak j u ż do
Grudnia - Wrzesień 1939, Starzyński, Październik - miesiąc
w którym Łazienki przybierają najpiękniejszą
barwę - był także
miesiącem bezprecedensowego wygnania wszystkich
mieszkań
ców po upadku powstania warszawskiego w roku 1944. Była to
ostatnia chwila Warszawy takiej, jaką w tej książce
usiłujemy
poznać. - Listopad - 1830 rok, wybuch niepodległości 1918,
Piłsudski, Grudzień - Boże Narodzenie, odsłonięcie pomnika
Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu: Odsłonięcie
tej
statuy stało się wielką i niezwykłą manifestacją.
Różniła się od
innych tym, że odbywała się w całkowitym milczeniu obecnego
tłumu. Działo się to w stulecie urodzin Mickiewicza 24 grudnia
1898 r. - To tylko ogromny skrót skrótów, z tego, co zawiera
rytm tej książki-roku, jeszcze jeden układ, zaledwie cząstka z tej
struktury obrazów miasta nagromadzonych, przenikających
jedne w drugie w tej opowieści, jak w kalejdoskopie. Bo inaczej
jej oddać nie sposób - trzeba by przepisać j ą całą. Napewno
trzeba przeczytać j ą całą. Bo nie sposób jej streścić. Nawet w tak
zasygnalizowanym zaledwie skrócie jakże wiele musieliśmy
pominąć. Wielki wiatr historii swym tchnieniem kładzie się na
te obrazy co chwila. Wiatr wielkiej historii odciska na nich
swoje piętno. Bo Styczeń u Baranowskiej, to i pięciu poległych,
powstanie styczniowe, i rocznica Olszynki Grochowskiej, i marsjański obraz miasta, ziemia robinsonów, i powrót pokonanych
wojsk Napoleona, i Cytadela.
Kwiecień to nie tylko Wielkanoc suto zastawionych stołów, to
groby wielkanocne w kościołach okupowanej Warszawy, i wiel
ki grób holokaustu na ruinach Getta, na sumieniu świata
1 Europy, droga na Umschlagplatz Korczaka i Stefanii Wilczyń
skiej. - Grupom dzieci z domów opieki i sierocińców
towarzy
szyli ich opiekunowie i wychowawcy. Podobnie jak
Korczak
poszli: Szymański z Domu Dziecka przy ulicy Wolność 14,
Szymon Pullman, muzyk i dyrygent z żoną, na czele internatu
dzieci religijnych, kierownik Goldkorn i cały personel pogoto
wia Opiekuńczego
dla Żebrzących Dzieci Ulicy. Nie opuściła
swoich maleństw Sara Janowska i inne opiekunki z niedawno
założonego internatu Dobra Wola przy Dzielnej 67. Kwiecień to
mur i wiersz-krzyk Okno na tamtą stronę Władysława Szlengela, i zryw powstańczy Żydowskiej Organizacji Bojowej, by
«Zginąć z honorem» jak głosiły liczne napisy na murach
w Gettcie w dniach zagłady.
Bo obraz miasta u Baranowskiej w tym roku kosmicznym nie
może ujść, wypaść ze swych ram w tym błyskawicznym skrócie,
nie może nie pokazać patosu, dni klęski i chwały, ustawicznych
strat niesionych przez historię i podnoszenia się ponownego,
753
�- w c i ą ż podniesionej głowy w chwilach najbardziej beznadziej
nych. To właśnie w tym błyskawicznym skrócie 350-ciu lat
rysuje się jeszcze wyraźniej. Nie może to być inny obraz, od
tego, o którym na innym miejscu pisał Stefan Kisielewski
- w Cieniach w pieczarze: - „Wszak jeśli od 1939 roku dzieje się
w tym mieście nie wiedzieć co, jeśli wyznaczyły sobie tu
spotkanie wszystkie szaleństwa (...) Wschodu i Zachodu ( . . . ) "
To tu „zawsze szybciej rozumiano okrutne i szalone dylematy
świata niż rozumiał je sam świat, tu zawczasu rozszyfrowano
Stalina, Hitlera i innych wielkich a okrutnych magików histo
r i i . (...) Świat zachodni nigdy nie pojął, że to w tym miejscu
właśnie w Warszawie, wszystko się z góry wie, toteż nigdy z tej
wiedzy nie skorzystał. (...) Dzięki omyłkom własnym czy
cudzym, światowym, zdarzały się tu rzeczy jakich nie było
nigdzie i nigdy. Warszawa wszakże samotnie a wbrew logice
opierała się nieraz nawałom Wschodu i Zachodu (przedmurze
obrotowe!) (...) strajkiem bezludnego milczenia powitała de
filadę zwycięskich wojsk Hitlera, tutaj wymordowano naj
większą w historii ilość Ż y d ó w , tu bowiem stworzyli Niemcy
straszliwie stłoczone, 600 tysięczne getto, tu jesienią 1944
walczono samotnie na dwa fronty: politycznie z Rosją, pierś
w pierś zaś z przygłupimi bijącymi się o swą pełniejszą klę
skę Szkopami, tutaj po upadku Powstania, zdarzył się jedyny
na świecie wypadek, że wszyscy mieszkańcy wypędzeni, wy
szli poza rogatki a miasto pozostało samo sobie i swoim
pożarom.."
W Warszawie. Miesiącach,
latach, wiekach, Baranowska
odbudowuje obraz miasta na przekór owym szaleństwom,
pokazując jego piękno przez skupienie uwagi na rzeczach
małych, zwyczajnych. Piękno zatrzymane w szczegółach, zmie
niającym się języku, obyczaju, strojach, wyglądach tego miasta.
Rzeczy małe, zwyczajne stale tu sąsiadują z wydarzeniami
znanymi z wielkiej historii. Bo Maj to nie tylko majówki,
festyny na Bielanach, ale i Konstytucja 3 maja. A w Marcu nie
mniej ważnym od Zamku i zapisanych w jego wnętrzu obrazów
wielkiej historii jest... tramwaj i wnętrze tramwaju. Bo opusz
czając Zamek, jak pisze autorka gdybyśmy jeszcze obejrzeli się
(...) powiedzmy w pierwszej połowie 1908 r, co byśmy zobaczyli ?
Tramwaj! Pierwszy czerwony elektryczny tramwaj. Zakręca na
naszych oczach z Miodowej w Krakowskie Przedmieście.
Linią
3 - otwartą 23 marca 1908 r. - dąży z pi Krasińskich na pi Unii
Lubelskiej. I tutaj następują informacje o liczbach przewiezio
nych pasażerów, (27,5 min w 1908 r. i 86 min w 1914), trasach
podzielonych na sekcje, cenach biletów za kurs w zależności od
klasy, dla dorosłych, i dzieci (bilet za 1 kurs daje prawo do
przejechania 4 sekcji), i właśnie opis wnętrza: Sądząc z ilości
pasażerów żaden warszawiak, posiadający choć parę kopiejek
nie mógł się oprzeć tramwajowi. Gdybyśmy także się nie oparli
i wsiedli do wagonu na 40 miejsc, w tym 24 siedzące,
zdziwiłoby
nas zapewne starannie wykonane drewniane wnętrze - jawor,
drewno tekowe, mahoń, dąb. Czulibyśmy się nieco jak w solid
nym kredensie. Właśnie solidność, świetna organizacja i punk
tualność przyniosły
warszawskim tramwajom opinię jednego
Z najlepszych na świecie przedsiębiorstw
komunikacyjnych. (...)
Tak ale dokąd jedziemy, skoro jest dwadzieścia
linii, nie
zdążymy ich nawet wymienić,
więc przynajmniej
zobaczmy,
którędy jeździ jedynka: «Linia No 1. Mokotów-Powązki.
Liczy
8 sekcji: 1/Powązki-Blońska.
2/Błońska-Muranów.
3/MuranówPi Krasińskich.
4/Pl. Krasińskich-Mickiewicz5/MickiewiczWarecka. 6/Warecka-Pl.św.
Aleksandra. 7/Pl. św. AleksandraNowowiejska. 8/Nowowiejska-Mokotów.
(...) Wagony kursują
co 8 minut, przebiegając
przestrzeń
7600 m. w minut 37.
1 pomyśleć, że bilet za jeden kurs skończyłby się na przystanku
„Mickiewicz".
O ile byłoby lepiej, gdyby miejsca i daty
wyznaczali ludzkości poeci i ich wiersze. Niestety, czas, jak
wszyscy wiedzą, liczą ludzie przeważnie za pomocą
wojen.
W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach pośród zgroma
dzonej w niej wielości czasów, przywracając przed nasze oczy
jej piękno, autorka szczególną wagę zda się przywiązywać do
154
rytmu wyznaczanego przez opisywane przez nią z pieczołowito
ścią - podobną jak w przypadku wnętrza tramwaju - przed
mioty, miejsca, i rzeczy z pozoru dla miasta zwyczajne.
W opowieści Małgorzaty Baranowskiej o Warszawie czas
miasta odmierzają nie tylko zegary i zegarki (z dewizką), ale
i powozy, karety, „ r o p u c h y " : omnibusy konne na szynach,
tramwaje, wąskotorowe kolejki dojazdowe - ciuchcie, tak
sówki, ryksze, pojawiające się w mieście kolejne wynalazki, że
wspomnę tylko późniejsze, balon, dagerotyp, fonograf, „teatr
żywych fotografii" - kinematograf, pocztówki, radio, samolot.
Z tej książki można dowiedzieć się mnóstwa szczegółowych
rzeczy np. od kiedy zaczęto w Warszawie n u m e r o w a ć domy.
Czas i rytm miasta odmierzany jest opisem tego jak pojawiają
się różne urządzenia i rozwiązania techniczne, opisane są tu
różne rodzaje oświetlenia, bruki, źródła, zdroje, wodociągi,
filtry, mosty, ogrody (Saski, Pomologiczny, Botaniczny, Pową
zkowski, Dolina Szwajcarska), pawilony wystawowe, tereny
rekreacyjne, sport, (łyżwy, rowery), ale też i moda, wystawy,
pokazy, koncerty, warszawskie salony, teatry, restauracje,
kawiarnie, cukiernie, szkoły, szpitale, straż pożarna, fabryki,
prasa, wydawnictwa, instytucje bez których nie sposób opisać
krajobrazu i funkcjonowania miasta, tego miasta... No i związa
ne z tym wszystkim, domy, miejsca, ulice, ulice, ulice, rozras
tające się trakty, osie, wędrujące centra, zaczątki, charaktery
dzielnic, dzielnice.
Jak pisze autorka: My, starając się ogarnąć całe wieki
warszawskich widoków w błyskawicznym
skrócie, mamy sprzy
mierzeńców w malarzach i pisarzach, którzy dodają do owych
widoków swoją
wyobraźnię.
Gdy jednak przyjdzie wejść, jak w przypadku Prusa, w jego
fantazje, marzenia o przyszłych kształtach miasta, zaraz dodaje
i podkreśla Chcielibyśmy się znaleźć w fantazjach pisarzy. Ale
sama żywa Warszawa jest stokroć ciekawsza. I temu przekona
niu daje wyraz cała jej książka. Bo bohaterami tej książki sanie
tylko wyglądy i widoki miasta, a przede wszystkim związani
z tymi domami, ulicami, instytucjami, miejscami - ludzie.
Ludzie różnych stanów od króla po szewca i przekupkę. Ludzie
różnych zawodów i zajęć, rzemieślnicy, architekci, inżyniero
wie, robotnicy, tramwajarze, urzędnicy, strażacy, lekarze, nau
czyciele, nauczyciele muzyki, artyści, aktorzy, muzycy, cyr
kowcy, atleci, sportowcy, uczniowie, studenci, wędrowni sprze
dawcy, wydawcy, dziennikarze, gazeciarze, bibliotekarze, his
torycy, historycy sztuki, pisarze. Ich życie, praca, marzenia
- Oto pełna architektura tej opowieści Małgorzaty Baranows
kiej o Warszawie. Powiedziałbym więcej, w jej opowieści, da
się odczuć (takie przynajmniej jest moje odczucie, być może się
mylę) jakby szczególną sympatię po stronie tych zwykły^
ludzi. Jakby lęk i stałą ucieczkę przed patosem. Z w y k l i ludzie,
zwyczajność rzeczy, szczególna uwaga dla sfery, obszarów
codziennego życia. Oto swoista antropologia i etnografia miasta
Małgorzaty Baranowskiej: w miesiącach, latach, epokach
odtworzyć obraz codziennego życia. Los zbiorowy pokaz*
przez losy konkretnych biografii, osób. To rys znamienny >)
książki. Szczególnie mocno dochodzący do głosu w dramatycz
nych, tragicznych okresach historii tego miasta. Ale nie tylko
Ta książka ma w sobie coś z ducha wiersza Zbigniewa Herbert
Pan Cogito o potrzebie ścisłości: „ M u s i m y zatem wiedzie
policzyć dokładnie, zawołać po imieniu." I w Warsza*"
Miesiącach, latach, wiekach Małgorzata Baranowska przy**
łuje z imienia i nazwiska nie tylko pisarzy, artystów ale ty ;
zwykłych, zwyczajnych ludzi, inżynierów, robotników, '
,
różnych zawodów. I nie tylko dotyczy to okresu powstania, %•
na samym jego początku przywołuje postać 14 letniej hare*
łączniczki Janiny Tatarkiewicz (pseudonim Myszka), by •
mogli spojrzeć na pierwsze godziny powstania jej oczyma- '
też, gdy opisując zaciętą walkę toczoną przez pracowni
elektrowni na Powiślu, podaje słowa pieśni - hymnu wal<
elektrowni, ułożone do melodii Maszerują strzelcy, " " ' ^ t ^ J
i tak pisze: Autor tych słów jest nieznany, ale może się I *
e
3
1
u
е
l
�zdarzyć, iż jego nazwisko się odnajdzie. Ta zasada, ten rys
znamienny dochodzi do głosu także i w bardziej odległych czy
spokojnych czasach, gdy np. przywołani zostają: Bronisław
Dziubek, robotnik od Lilpopa (ur.1886), opisujący Powiśle
w czasach jego dzieciństwa, czy Władzio - chłopiec do gazet,
w kawiarni Udziałowa,
księgarz i drukarz u Mortkowicza
Władysław Grzelak, który przedtem jako jedenastoletni chło
piec stróżował w prywatnym sadzie przekrojonym i pochłonię
tym przez wiadukt trzeciego mostu, Mostu Poniatowskiego,
czego potem nie mógł on nigdy przeboleć. Bo sprzymierzeń
cami Małgorzaty Baranowskiej w tej książce są nie tylko
malarze i pisarze, ale i ci ludzie zwyczajni, zwykli mieszkańcy
tego miasta. W tej książce zbliżamy się do Warszawy nie tylko
i wędrującym i wchodzącym do niej pewnego
jesiennego
poranka, pieszo, od strony Pragi Wiktorem Gomulickim,
z Juliuszem Słowackim z i m o w ą porą mknącym w saniach przez
Nowy Świat, W ł a d y s ł a w e m Podkowińskim (miłośnikiem i pej
zażystą Warszawy, mającym na N o w y m Świecie swą pracow
nię, autorem niezapomnianego obrazu tej ulicy, przedstawiają
cego ją w letni dzień), z Franciszkiem Salezym Jezierskim,
kawalerem de Jaucourt, autorami X V I I I wiecznych, encyk
lopedycznych opisów Warszawy, z Kazimierzem Władysła
wem Wójcickim (i z jego Pamiętnikami
dziecka Warszawy)
Antonim Magierem (autorem pracy Estetyka miasta stołecznego
Warszawy 1833) i z setką innych. Ale i z nimi. - Paradoksalna
książka. - Pokazać zwyczajne rzeczy, zwyczajnych ludzi,
zwykłych, mieszkańców tego miasta, odtworzyć ich i jego
codzienne życie, odtworzyć życie. Oto jeszcze jeden wymiar
wielogłosowości, polifoniczności z j a k ą przemawia ta książka.
Jest bowiem w tym jakiś paradoks, że w tej ciągłej ucieczce
przed patosem, koncentrując się w swoich opisach na zwyczaj
nych rzeczach, zwyczajnych ludziach, zwykłych mieszkańcach
tego miasta ... - ich zwyczajność, za sprawą tego, że jednocześ
nie patrzymy na to wszystko z punktu widzenia Losu tego
miasta, do którego zmierza, i od którego bierze swój początek ta
o nim opowieść, ta zwyczajność właśnie, j a w i się jako niezwyk
ła, heroiczna, patetyczna.
Warszawy/,,Czy warto?"...Odpowiedział:
„Ach śmieszne pyta
nie! ''.
Wędrując z Małgorzatą Baranowską przez miesiące, lata,
wieki po Warszawie wkraczamy wraz z jej sprzymierzeńcami
w zaskakującą wielogłosowość czasów, miejsc, j a k i m i przema
wia dzięki niej, jej przewodnictwu, do nas to miasto. T ą książką
autorka otwiera przed nami jakby Zaczarowaną Furtkę do tego
miasta. Za nią spotykając się z wielością tych głosów, wsłuchu
jąc się w ten chór głosów, czujemy, że prowadzeni jesteśmy
i wkraczamy w złożoną symfonię miasta, jakiej nie znaliśmy
i jeszcze nie słyszeli. Chciałbym tu zwrócić u w a g ę na szczegół
powiedziałby ktoś, że natury tylko technicznej. - W tej książce
wszędzie tam, gdzie przywołany jest czyjś głos, od razu
w tekście podana jest pełna informacja o autorze i źródle. To
trochę tak jakby prowadząca nas w tej w ę d r ó w c e przez miasto
i jego ulice autorka chciała powiedzieć: „ M y niestety musimy tu
już skręcić, patrzcie, wy znając źródła możecie tu jeszcze wrócić
do nich potem, słuchajcie ich, trzymajcie się tych znaków
i głosów, idźcie za nimi dalej."
W Warszawie. Miesiącach,
latach, wiekach Małgorzata
Baranowska odkrywa przed nami i ustala za sprawą przyjętej
przez nią cezury (powstanie, zniszczenie miasta, rok 1945)
właściwy dla Warszawy archimedesowy środek ciążenia i punkt
oparcia, swoisty, niepowtarzalny wzór dla opisania tego miasta.
(I śmiało można by tu powtórzyć za Archimedesem jego
wołanie, tak, jak zda się m ó w i ć o tym na każdej swojej stronie ta
książka: „Dajcie mi punkt oparcia, a poruszę z i e m i ę ! " ) Bo
*tym ogromnym skrócie, 350-ciu lat, na które spoglądamy z tej
perspektywy i z tego punktu widzenia, wszystko, co najbardziej
nich zwykłe, zwyczajne j a w i się tu, i musi się jawić jako
niezwykłe, poruszające, heroiczne, i nie bójmy się tego słowa:
patetyczne. Nawet i to: most, ludzie na moście, istnienie
iowarzystwa Wioślarzy, wianki i łódka z wioślarzami płynące
Po Wiśle.
Wnet święty gaj objął mnie swoim cieniem - znalazłem się
w Łazienkach! Uroczy pałac, niby dziewiczy łabędź, pływa tam
po lśniącym jak lustro stawie [...] Oto rezydencja
uprzejmego
epikurejczyka! [...] Pytasz mnie drogi przyjacielu, jak mi się
powodzi w Warszawie? To kolorowy świat! - za hałaśliwy - za
szalony - za dziki - wszystko bez ładu i składu. Gdzież tu znajdę
spokojną chwilę do pisania - rysowania komponowania?!
Król powinien mi odstąpić Łazienki: tam na pewno żyje się
bardzo łagodnie!
Ale tak naprawdę zbliżać się zaczniemy do Łazienek i wej
dziemy tam dopiero na początku Października,
w którym
Łazienki przybierają najpiękniejszą
barwę, a wszystko po to,
żeby móc znaleźć się w nich na dobre o właściwej porze, dotrzeć
tam na czas: w Listopadzie 1830 roku... I znaleźć tam wypo
wiedź z 1948 roku autorstwa znanego nam, j u ż z czasów
późniejszych, politycznego sceptyka. To jeszcze jeden przykład
jak w tej książce splatają się tajemniczo rytmy i wątki, rytm
wędrówek po Warszawie, z rytmem klimatu, pór roku, historii.
Niech więc posłuży nam tu za pointę tej pobieżnej jej prezen
tacji:
w
Do tajemnicy przyjętego przez Małgorzatę Baranowską w tej
Ężce punktu oparcia należy rzecz jeszcze jedna. Celowo tę
j>™Pe najliczniejszych sprzymierzeńców autorki i najczęściej
""daj przywoływanych
tu nrzez
zostawiłem na
na koniec.
koniec. To
To
przywoływanych tu
przez nia.
nią, zostawiłem
Poeci ' poezja.
Bo
mimo wojen
i. znanych
przyzwyczajeń
ludzkości
czas
.
_,
~
J
, w..
.
.
sl
H
u
u
n
v
u
v
J "siązce mierzony i liczony jest także przy ich pomocy, ich
^ » j< książce
- . . V A . C stałą
siaią obecnością
ooecnoscią się
się zaznacza.
z
W Warszawie.
on^ ^' ^
' kach
realizuje się coś z tego marzenia by
-mi * y
l ' i ich wiersze: daty i miejsca. Każdy rozdział
uz 1°
'
o t t o wiersza. Przypomnijmy choćby tylko
°*jed'. .
Iwaszkiewicz w Lutym: Rozstąpcie się, o domy,
I | *
-mwaje,IPrzez
trzeciomostu wiadukt przejrzysty
-Orni"' ' ^ kwietniu: - te cztery słowa z Baczyńskiego
żalu... - w Październiku: Lechoń
-/ <vid • • ~^ ^а1ет
rr[Q ^ ^ hś
jeźdźców w tumanach kurzawy,II słyszy dźwięk
' tłumu wołanie,!Dąbrowski
z ziemi włoskiej wraca do
w
w
i
e
10
CaC
a t a c n
Wle
z n a c z a
,e
S1
o t w
r
0
c , e
S
e r a
i
a
t u
w
tra
m
1
miasto
a
lc
lUr
1
еги
m
Warszawa. Miesiące, lata, wieki to rodzaj mapy, polifonicz
nej mapy, na której zaznaczono cały system kolejnych furtek,
prowadzących nas do tajemnic Warszawy. To dzieło niezamknięte. Rodzaj partytury, szkicu partytury - jakby mówiła
autorka - do utworu, który jest wciąż przed nami. To dzieło
otwarte.
I rzecz zupełnie j u ż przedziwna. W tej książce wszędzie
prowadzeni jesteśmy na czas. Szczególnie da się to mocno
odczuć na przykładzie Łazienek. Przez cały prawie rok krążymy
z dala od nich, czasem pojawią się tu i ówdzie jak w maju za
sprawą bzu i fotografii, czy też w „ m u z y c z n y m " liście E.T.A.
Hoffmana, który przebywał tu jako urzędnik pruski i który
w Warszawie debiutował jako muzyk. Liście, w którym opisuje
on jak to swoisty koncert, zgiełk odgłosów dobiegających
z ulicy uniemożliwił mu komponowanie: Cisnąłem
pióro,
papier w kąt - wciągnąłem buty i wybiegłem z tego piekielnego
zgiełku, kierując się przez Krakowskie
Przedmieście
i Nowy
Świat w dół miasta!
W wypowiedzi pisarza-powstańca
z roku 1944, Stefana
Kisielewskiego
(1911 - 1991), który przeżył tu całą wojnę,
symboliczne miejsca z czasów powstania listopadowego, z dra
matów Wyspiańskiego,
nakładają się na symboliczne miejsca
bliskie warszawiakom, uczestnikom wojny 1939 r. i powstania
1944. Oto fragment odpowiedzi Kisielewskiego
na ankietę
«Kalendarza
Warszawskiego»
z roku 1948 Dlaczego
właśnie
Warszawa: „Dzisiaj przestałem ukrywać adorację, jaką żywię
dla miasta lat dziecinnych, dla «stolicy swej młodości».
Bo
wiem, jako jeden z miliona warszawiaków,
przeżyłem
te dni
patetyczne i straszliwe, dzięki którym Warszawa przestała
być
tylko jednym z szeregu polskich miast, lecz stała się symbolem
155
�całego Narodu, a sprawy tego miasta chwyciły coś z powiewu
wieczności, który niesie na swych skrzydłach losy Narodu. Aleje
Ujazdowskie i Łazienki - to nie są już tylko zielone zakątki, gdzie
spędziłem dzieciństwo ja i moi rówieśnicy - to pełna
pamiątek
promenada całej Polski, to miejsce schadzek duchów naszej
historii, jak to z genialną wrażliwością odczuł Wyspiański,
choć
spędził w Warszawie parę tygodni swego życia
zaledwie.
A Krakowskie Przedmieście, plac Saski, gruzy Starego Miasta
- to nie tylko zbiorowisko potrzaskanych, starych kamienic,
pałaców, kościołów i pomników - to plac boju ogromnego, gdzie
o każdy dom walczono, to polski Panteon, to najbardziej
patetyczny krajobraz polski. Krucza, Piękna,
Marszałkowska,
Wolska - nie sąjuż tylko ulicami, Wisła nie jest tylko Wisłą, park
nie jest tylko parkiem.
Od 1989 roku kiedy wybuchła wolność, ożyła działalność
wielu lokalnych środowisk i inicjatyw wydawniczych - ożywił
się ruch, mający nawet swój wyraz w specjalnym programie
rozwijanym przez Fundację Kultury - ruch „Małych ojczyzn".
Książka Małgorzaty Baranowskiej wpisuje się w znamienny
sposób w ten nurt, wnosząc weń zasadniczy zwrot i przewartoś
ciowanie. Dokonuje w nim zasadniczego przełomu. Być może
także przełomu w naszym myśleniu i przyzwyczajeniach
sytuujących, czy rozpoznających fenomen małych ojczyzn
przede wszystkim z dala od centrum i w przeciwstawieniu do
centrum. Pokazuje jak wielkie miasto, stolica może być małą
ojczyzną, a nawet mieścić w sobie wiele małych ojczyzn.
Najlepiej zresztą mówi o tym wiersz przywołany przez autorkę
w Warszawie. Miesiącach
latach wiekach, fragment wiersza
Andrzeja Nowickiego (1901 - 1986), poety związanego z grupą
Skamandra, wiersz napisany został z dala od Warszawy w nie
woli niemieckiej, po kampanii wrześniowej w 1939 г., w oflagu
С I I w Woldenbergu:
Gdy o ojczyźnie mojej myślę Myślę Aleje...Zjazd...Powiśle
Tobie Ojczyzną - wioska, ruczaj,
Mnie - Mokotowska, Bracka, Krucza...
Nie las, nie łąka, nie łan zboża,
A Krzywe Koło, Wspólna, Hoża...
I kiedy bierze mnie tęsknota.
To myślę: Chmielna...marzę: Złota
Jednocześnie ta książka pokazuje dobitnie jak bardzo ta mała
ojczyzna, Warszawa, w istocie i gruncie rzeczy jest Wielką
ojczyzną. Ta książka odkrywa przed nami zupełnie nowy
fenomen: Małej - Wielkiej Ojczyzny.
Czyż nie potwierdzają tego same okoliczności wydania tej
książki? Autorka urodzona w Krakowie, inicjator wydania,
wydawca - Wydawnictwo Dolnośląskie z Wrocławia. Książka
o Warszawie oczekująca długo na to by mogła się ukazać,
o którą aż dziwne, że nie pobiły się wydawnictwa warszawskie,
na którą od dawna czekaliśmy, szczęśliwie właściwie została
rozpoznana i znalazła swe odpowiednie miejsce - Jakby na
potwierdzenie przywołanej w niej anegdoty:
Podobno, kiedy Blanchard w swym zadziwiającym
urządze
niu latającym - balonie - wziął na podniebną wycieczkę w roku
1790 hrabiego Jana Potockiego, ten zabrał ze sobą
służącego
Turka. Oszołomiony i zachwycony Turek, widząc Warszawę pod
sobą, ale jej nie rozpoznając, spytał Blancharda, do kogo należy
rozciągający
się pod nimi ogród. 1 uzyskał odpowiedź - do
Rzeczypospolitej.
Warszawa. Miesiące, lata, wieki ukazała się w znakomitej
serii zaprojektowanej w tymże Wydawnictwie Dolnośląskim
przez Andrzeja Adamusa i Jana Stolarczyka - A to Polska
właśnie.
Mocną stroną tej serii (w której ukazały się m.in. Andrzeja
Zawady Dwudziestolecie
literackie, Jacka Kolbuszewskiego
Kresy, Jacka Łukasiewicza, Mickiewicz)
jest troska o przy
wrócenie świadomości współczesnego czytelnika (wyposzczo
nego pod tym względem przez lata socjalizmu i związanych
z nim ogólnych trudności technicznych i edytorskich) utraconej
156
ikonosfery. Każdy temat i zagadnienie w tej serii zanurzone są
w ikonograficznym konkrecie, w bogactwie oryginalnych doku
mentów ikonograficznych. Ta wizualna strona dokumentacji
towarzyszącej tekstom jest w tej serii niezwykle staranie
przygotowana i opracowana. Pod tym względem książka o War
szawie jest także pięknym ogrodem.
Odtwarzanie oryginalnej ikonografii (tak charakterystyczne
dla całości tego projektu) zbiega się tu szczególnie silnie
z intencją autorki: odtworzyć prawdziwy obraz Warszawy, to
zarazem wydobyć go z ciążących nad nim do dziś stereotypów,
niechęci wobec tego miasta ukształtowanej przez lata PRL -u,
niechęci wynikającej z kojarzenia i postrzegania częstokroć
Warszawy przez te lata, głównie, jako siedziby władzy i central
nych urzędów. (Jakże wielu skuteczne dało się zainfekować!).
Książka Baranowskiej ma wielką szansę na odczarowanie tych
stereotypów (miasta anonimowego, bez wyrazu, bez charak
teru). Już teraz da się słyszeć: „Dzięki Baranowskiej, dzięki tej
książce znowu zacząłem lubić to miasto". Ta książka przy
wraca Warszawie jej właściwy wymiar, urok i czar.
A w zapowiedziach tego wydawnictwa j u ż następna MałaWielka Ojczyzna: Kraków {Kraków. Przewodnik historyczny.
Michała Rożka). Z niecierpliwością będę czekał na następne,
wyobraźmy sobie: Gdańsk, Poznań, Wrocław, Łódź, Przemyśl,
Białystok....
Bo książka Małgorzaty Baranowskiej (pierwsze miasto w tej
serii) sytuuje się również " p o m i ę d z y " i ma w sobie coś z ducha
Iwaszkiewiczowskich Podróży do Polski i zrazu kojarzyć
może z pamiętnym spektaklem krakowskim Z biegiem lal,
z biegiem dni, potem serialem filmowym Andrzeja Wajdy
i Joanny Olczak-Ronikierowej. Nie sposób tu rozwijać po
dobieństw i różnic (w tym drugim przypadku bardziej może
różnic, wynikających z innych rodzajów wykorzystanego mate
riału, źródeł, rytmu, skali czasowej), poza jednym ogólnym
wspólnym ich rysem: Każda z tych prób w swoim czasie to
próba uchwycenia ducha miejsca, odzyskiwania Polski. Dlatego
więc, na koniec chciałbym już tylko tu jedynie zasygnalizować
dwa zjawiska należące do wspólnej, toczącej się na naszych
oczach historii z dziedziny Małych-Wielkich Ojczyzn. - Dwa
nieregularne czasopisma jakie mi wpadły w ręce. Pierwsze
z Krakowa: „ S a l w a t o r i ś w i a t " („periodyk nieregularny")
i drugie z Warszawy: „ K u r W a r " („nieregularny kwartalnik
poświęcony kulturze miasta"). M o ż n a by w nich upatrywać
odzwierciedlenia potocznie postrzeganych tradycyjnych różnic,
(w tym także wzajemnych stereotypów) dzielących oba miasta
i pozwalających się i m pięknie różnić. Nie mając jednak już
miejsca, pełniejszą prezentację i głębszą analizę trzeba odłożyć
na inną okazję. Tymbardziej, że dysponuję zaledwie cząstka,
krakowskich numerów (od 16 do 22). Tak więc tylko dla zachęty
garść informacji w telegraficznym skrócie. Zacznijmy od pisma
Małej-Wielkiej Ojczyzny spod Kopca:
Pismo j u ż znane, uznane, zasłużone - (w redakcji Joanna
Olczak-Ronikierowa - „ m a t k a r e d a k c j i " ) i zakorzenione, zasie
działe, obchodziło jubileusze (4 lata), kręcono o nim filmy'
zawiera „Okruchy rzeczywistości" - stałą towarzyską rubryk?
(trochę przypominającą echo „Echa Piwnicy pod Baranami
rauty, przyjęcia, kolacje, jubileusze, wydarzenia artystyczne^
wystawy, teatry, spektakle, recenzje), sporo wędrówek w prr
szłość, wspomnień z dzieciństwa, O smakach i zapachu
dzieciństwa (Pachnące chlebem dziecinne raje - Bożena W'
finowska) i z jeszcze mniejszych ojczyzn O Tarasówce (An
Środoń), pismo rodzinne, salonowe, piszą także dzieci, dlan'<*
konkursy literackie. Główną założoną funkcją ,,S i S' 1*
pisanie o tym, czego chcieliby się dowiedzieć
mieszka" •
Wzgórza i o czym pragnęliby ze sobą rozmawiać, gdyby
więcej czasu i sposobności. Wspomnienia o pięknych i bar*
nych postaciach. Pismo dla przyjaciół, w tym też rozsianych Pj
świecie (sporo korespondencji tychże ze świata) i dla przyj
ze świata spacerujących po Krakowie, Salwatorze i Las
Wolskim. O podróżach, hotelach, i O tym gdzie w Paryz i
nJ
aC1
u
�Paryż (Katarzyna Zimmerer). Tak więc w tej migawce, teraz już
tylko, co mi się szczególnie podoba: Kraków jest snem (Jerzy
Pomorski) - jeśli nie przekręcam tytułu, bo periodyki nieregula
rne mają to do siebie, że lubią znikać spod ręki, kiedy są
potrzebne, być może: Czy Kraków jest snem? - O wpływie
klimatu na senny, oniryczny charakter Krakowa. Pisanie Kazi
mierza Wiśniaka Cuda, dziwy i teatry magiczne, o tychże
oglądanych w Paryżu i Chorzowie, o tajemnicach przedmiotów,
szafie i adaptacji tychże do scenografii teatralnych. W ogóle
dużo dobrych tekstów o teatrze, (m.in. o Kantorze wokół
„Tańczyli na moście wiek cały'' I Stanisław Mateusz Gąsiorowski/). Pismo bogato ilustrowane rysunkami Kazimierza Wiś
niaka, na ostatniej stronie tegoż autora Spacery po Salwatorze
zołówkiem iszkicownikiem. Format A 4 . Pismo wielopokolenio
we - Występowanie
Kasi, matki redakcji i córki redakcji ma
zwrócić uwagę, że jesteśmy pismem wielopokoleniowym.
(...)
Obecność w zespole pań czyni pytanie o nasz wiek niewłaści
wym. Ostatni numer 22 wydanie specjalne, z okazji umownej
rocznicy przeniesienia stolicy z Krakowa do Warszawy sprzedawa
no w Warszawie za 2 zł. - Ale przede wszystkim rozbawiło nas to
morze znalezionych przy okazji drugorzędnych i trzeciorzędnych
wiadomości o epoce, tych barwnych szczegółów,
pomijanych
w suchych jak pieprz podręcznikach
historycznych, a tak pobu
dzających wyobraźnię. - piszą autorki we wstępie do numeru.
W przeciwieństwie do „S i S", warszawski „ K u r W a r " to
pismo świeżo, dopiero co założone, młode. Wydano dotychczas
2 numery. Założycielem wydawcą, redaktorem jest Jarosław jot
- Drużycki (1971) studiuje etnologię na U W . Publikował
w „Kapitaliście Powszechnym", „Życiu Codziennym"
i w „Res Publice N o w e j " . To pismo wyraźnie jednopokoleniowe, piszący - roczniki od 1971 do 1965. „ K u r W a r " jest
niezależną inicjatywą studentów U W (różne fakultety: an
tropologowie kultury, historycy, historycy sztuki, architekci,
graficy, poeci, wielu publikowało w różnych pismach swe
teksty, każdy numer opatrzony notami o autorach). Format 2x
większy, A3, na luźnych kartach. - Jestem z Miasta.
Droga,
którąpodążam, od dzieciństwa, wiedzie do Miasta, przez Miasto
i z Miasta.
(...) To nieważne czy prowadzi mnie wśród murów przebudo
wanej Warszawy, synkretycznej Rygi, imperjałnego
Petersbur
ga, czy bajkowej Pragi Czeskiej.(...)
...
Anka-ołsztynianka
- uważa, Że duch Warszawy przeniknięty
jest
chorobliwą
atmosferą «Reisefiber»
- dwumiljonowy Dworzec
Centralny,
walizy, czemodany, a na nich przycupnięty tłum oczekujących na
swe pociągi pasażerów. Przyjechali, żeby wyjechać.
Opozycję
dla tego podniecenia stanowi Kraków, który jawi się mojej
znajomej, jako umeblowany pokój, z dobrze zaopatrzoną
bibljoteką i portretami antenatów
dobrotliwie
spoglądających
ze
ścian. Salon, gdzie można wreszcie rozpakować kufry, zasiąść
w fotelu i swobodnie zapalić papierosa.
Jednakże
poranna
filiżanka kawy po wiedeńsku z powrotem wywołuje
marzenia
ekskursji. Dotarłem...
Nie! ja staram się iść w dobrym
uerunku. Kaprysowi XIX stulecia zawdzięczam swoje obecne
Przechadzki ulicami, z których nie przebrzmiały jeszcze nawoły
wania «leguralnych majdaniarzy» Międzywojnia;
«KurwarszaKurwar dzisiejszy za dziesięć groo!», zachęcające
przefjodniów do kupna niezbędnego
rekwizytu, symbolu minionej
arszawy - «Kurjera Warszawskiego*; a mnie do podjęcia
pólnie z przyjaciółmi - próby odszukania Miasta,
spojrzenia
Jego fenomen z różnych perspektyw, mając do dyspozycji
\т\
"KwWara".
(Moje trzy grosze wstępu Jarosławmżycki). W numerach m. in. Wsiewołod Milman, poeta,
0
Ws
П1Св
Moskwiczanin, studiuje religioznawstwo na A T K , od 1991
mieszka w Warszawie, i jego Warszawa po rusku - dużo
ciekawych obserwacji o Warszawie, tekst poetycki z refrenem
0 innych miastach. Warszawa jest miastem bez zegarów,
które
sytuują człowieka w przestrzeni, służąc za miejsca spotkań we
wszystkich miastach. W Paryżu.
W Kijowie.
W
Brukseli.
W Sztokholmie (nigdy nie byłem w Sztokholmie). Warszawa jest
miastem bez metra.f...) W Warszawie metro jedzie do lasu.
Marcin Wicha, Palimpsest o niezrealizowanych planach ar
chitektonicznych w Warszawie. Łukasz Gorczyca, Piękne
nieznajome - Kamienica,
o architekturze, o modernizmie,
socmodernizmie, postmodernizmie i prostej potrzebie nowego.
Marcin Szporko Kolo graffitowej wojny, o wojnie graffiti
toczącej się w Warszawie. Andrzej Perzanowski, Wariat za
tracony, o szaleńcach. Marcin Wicha, O obcych
miastach.
Bartosz Gomółka, Jakem sie sponił czyli ze wsi do miast. Maciej
Miezian (krakowiak zakochany na zabój w Warszawie, War
szawa krakowskim targiem: - Gdy więc już nie mogę patrzeć na
wieże mariackie i cały ten galicyjsko-wiedeński
blichtr mojego
rodzinnego miasta wsiadam do pociągu relacji Kraków Główny
-Warszawa Wschodnia, by znów ujrzeć rodzinne miasto Osipa
Mandelsztama
i głównodowodzącego
armii
amerykańskiej
- gen. Szalikaszwili.f...)
A gdy mi jakiś nacjonalista
małopolski
mówi coś o Warszawie, zawsze przypomina mi się list Lenina,
który zachwycony Krakowem pisał - «Baby chodzą tu boso
1 ubierają się pstrokato. Dobrze nam tu jak w Rosji...» Łukasz
Włoski, Brama, o bramach miasta, bramach triumfalnych.
Joanna Sarnecka Rejs sponsorowany prze Bogów, o reklamie
i opowiadanie, bez tytułu, o podróżach i włóczeniu się po
mieście autobusem. W miejskim tłumie - kończy swój wstęp
Jarosław -j.Drużycki - łatwo się ukryć, ciężko jednak
odnaleźć
w nim swoje miejsce. Czy każdy z nas nosi w sobie
Miasto?
Miasto - labirynt, przez który trzeba przejść, aby odkryć siebie.
Wiele razy usiłowałem namówić studentów ( U W i UJ) do
napisania pracy o wzajemnych stereotypach na temat Warszawy
i Krakowa, jak dotąd bezskutecznie. I chociaż oba pisma
mogłyby dostarczyć wiele materiału (a m o ż e otworzyłyby
odpowiednie rubryki?), dziś znacznie bardziej interesująco
wygląda temat łączących te miasta tajemnic. Sprawa od
szukiwania własnego miasta (które oba pisma uprawiają),
wchodzenia weń, czasem borykania się z nim, a także tajemnica
przybywania do nich, przenosin i wpisywania się w ich historię.
No chociażby to, że urodzona w Krakowie Małgorzata Barano
wska pisze tak wspaniałą książkę o Warszawie, Piotr Skrzyne
cki urodzony w Warszawie odnalazł się w Krakowie i dla nas
Kraków. Tajemnica związków łączących W a r s z a w ę z kopcem
wspomnień.
Dzięki tym pismom, „ m a n j a k o m " własnych Małych-Wielkich Ojczyzn, oto na naszych oczach zapisuje się historia obu
miast in statu nascendi, gromadzi żywy, barwny materiał, po
który, być może kiedyś, w dalekiej przyszłości sięgnie ktoś po
latach, by wywołać nasze duchy wpisujące się w geniusz
miejsca.
W poprzednim numerze: - Paryż za dwa Ludwiki,
Przewod
nik po Paryżu cieni i smaków, Wenecja jest kobietą. Rzecz
0 wyobraźni. Miasto, Kresy zachodnie - genius loci. W tym:
- Środek świata w Lublinie i Brama w Lublinie. Nowy Jork
Sześć godzin temu. Warszawa. Miesiące, lata, wieki. „Salwator
1 Ś w i a t " , „ K u r W a r " . Kraków i Warszawa. Pora zabierać się do
przygotowania dawno zaplanowanych, kolejnych numerów
„ K o n t e k s t ó w " o Historii i antropologii, o mieście, miastach
mitycznych, micie miasta, o Antropologii
miasta.
BIBLIOGRAFIA
kfołgorzata Baranowska Warszawa. Miesiące lata, wieki. Wydawnict
wo Dolnośląskie, Wrocław 1996, ss.356, il. 600, Wybór ilustracji
" a Zielińska
^
i Świat", periodyk nieregularny, Kraków ISSN 1234-7418
Ja : Katarzyna Zimmerer, Alina Kwiatkowska, Alina Pomorska,
M a
l
w
a
R
c
t
o
r
Joanna Ronikier, Joanna Woźniak-Nowak, Rysunki: Kazimierz
Wiśniak. Adres Redakcji: Kraków, ul. Gontyna 9/1
„KurWar", Nieregularny kwartalnik poświęcony kulturze Miasta.
ISSN 1234-7426 Adres do korespondencji: Jarosław jot-Drużycki,
ul. Daleka 1/3 m.4 Warszawa 65.
157
�Dariusz Czaja
Twarze, twarze, twarze...
J. Baczak, Zapiski z nocnych dyżurów, rysunki J. Baczak, posłowie J.
Błoński, „Znak", Kraków 1995
Jest coś znamiennego w dokonującym się w ostatnich latach,
wyraźnym zwrocie szeroko pojętej humanistyki w stronę problemów
ciała i cielesności. Przez wiele lat niezauważane i - jakby maksyma
Terencjusza przestała już obowiązywać - nie znajdujące szczególnego
uznania u przeduchowionych uczonych mężów - ciało, coraz częściej
staje się obiektem badawczej eksploracji. Od pewnego czasu człowiek
filozofów, socjologów, antropologów, teologów przestał być już czystą
podmiotowością, „ja" transcendentalnym, strukturą umysłu, mental
nością, eteryczną duszą i zaczął z wolna acz konsekwentnie nabierać
ciała. Oczywiście, zwiastuny tej sytuacji, pojedyncze książki i artykuły,
pojawiały się już wcześniej, ale odnieść można wrażenie jakby dopiero
od niedawna humanistyka zajęła się ciałem poważnie, wnikliwie i na
większą skalę. A więc jednak: „mam ciało"!
Czytając niezwykłą książkę Jacka Baczaka Zapiski z nocnych
dyżurów mimowolnie przywoływałem w pamięci te właśnie, wydane
u nas w ostatnim czasie, rozprawy i eseje, w których ciało nie jest
traktowane jako zbędny dodatek do naszego „ja", jego drugorzędna
„część", ale pojmowane jest jako materia prima. Myślałem o Pustel
nikach i demonach Ryszarda Przybylskiego i jego gwałtownym sporze
z anachorecką tradycją cielesnej ascezy, o Bogu w stworzeniu Jurgena
Moltmana i zaproponowanej tam teologii ciała odwołującej się do
hebrajskiego doświadczenia cielesności, o Szczelinach istnienia Jolanty
Brach-Czainy i jej eseju o ciele pojmowanym w kategoriach mięsności,
0 Ciele i przemocy w obliczu ponowoczesności Zygmunta Baumana
1 analizowanej tam sytuacji „ciała w stanie oblężenia", o Małgorzaty
Baranowskiej To jest wasze życie. To tylko ważniejsze tytuły...
Bo książka Baczaka - świadomie wybieram jeden tylko motyw
z niedługiego, ale bogatego tekstu - to dla mnie przede wszystkim
„rozprawa" o naszej cielesnej kondycji widzianej ze szczególnego
punktu obserwacyjnego. Nie jest to, oczywiście, praca naukowa.
Przeciwnie: to rzecz z antypodów naukowości. To książka gatunkowo
„nieczysta", książka-hybryda: ni to reportaż, ni to diariusz, ni to proza,
ni to dokument, ni to wyznanie. Zapiski są tym wszystkim po trosze. Nie
znaczy, że nie mają przez to walorów poznawczych. Mają wagę
świadectwa. Są zapisem inicjacji w umieranie i śmierć. W ciało chore,
umierające, martwe.
Jacek Baczak jest malarzem, artystą, który z bliżej nie wyjawionych
powodów zatrudnia się jako pielęgniarz w domu dla nieuleczalnie
chorych. W szpitalu. W umieralni. Zgodnie z fragmentem motta
wziętego z Miłosza „Będziesz służył / nosząc, obmywając, sprzątając",
Baczak nosi, obmywa, sprząta, pomaga chorym w dziesiątkach czynno
ści, których nie są w stanie wykonać. Jest z nimi do końca. W umieraniu
i po śmierci, kiedy myje martwe ciała, kiedy pospiesznie szkicuje
zastygłe twarze, kiedy utrwala w tuszu te maski pośmiertne.
Niezwykłość i siła książki Baczaka jako antropologicznego świadect
wa bierze się w pierwszym rzędzie z „inności" miejsca, które opisuje.
Wprowadza nas bowiem autor w obręb świata, który współczesność
usuwa z pola widzenia, którego się brzydzi, którego nie zna i znać nie
chce. Pokazuje nam swoich niepięknych i już nie dwudziestoletnich
w ich cierpiącej i umierającej cielesności: ze łzami, z potem, krwią
i wydalinami. Człowiek Baczaka to ponad wszelką wątpliwość homo
somaticus.
„Nic nie zapowiadało jej nagłej śmierci.
Nocami krzyczała, w dzień drzemała, rozmawiała, jadła niewiele.
Któregoś popołudnia prowadziłem ją powoli do ubikacji.
Posadziłem na sedesie i wyszedłem poczekać w przedsionku.
Siedziałem i myślałem o czymś, gdy usłyszałem gwałtowne wymioty.
Zerwałem się i otworzyłem drzwi. Cofnąłem się ze zgrozą. Siedziała
nieruchomo, pochylona mocno do przodu. Laska leżała obok, w kałuży
gęstej krwi, pełnej skrzepów. Cała posadzka, jej szlafrok, ręce i twarz
pokryte były ciemnoczerwoną mazią. Nie żyła."
Niektóre z obserwacji Baczaka każą zastanowić się i przemyśleć raz
jeszcze znaczenie takich elementarnych kategorii z antropologii ciała
jak choćby wstyd. Są bowiem, jak się okazuje, takie enklawy życia,
w których pojęcie to nie ma zastosowania.
„Gdy podawałem i odbierałem baseny, podmywałem, zmieniałem
mokre i brudne podkłady i prześcieradła na czyste i wymaglowane,
układałem sparaliżowane nogi i ręce, powykręcane kikuty po amputac
jach nie odczuwałem wstydu. I ci, którzy długo leżeli, też nie dawali go
odczuć. Był tu czymś obcym, z innego świata, niepotrzebnym i śmiesz
nym. Przynosili go tylko nowi pacjenci i nowy personel."
W zamkniętej, izolowanej przestrzeni szpitala zmienia się też
hierarchia tego co najbardziej swoje, intymne. Zmianie ulega zwyczajo
wo przyjęta i uznawana w świecie zdrowych, wydawać by się mogło:
oczywista i nienaruszalna, lokalizacja sfery prywatnej i publicznej.
158
„I tylko przy jednej czynności odczuwałem najdłużej zażenowanie.
Gdy myłem i czyściłem szczoteczką z resztek jedzenia sztuczne szczęki
i wsadzałem z powrotem do kubków z wodą. Ten, kto o to prosił, naj
częściej przywiązany na stałe do łóżka, też był zażenowany. I obydwoje
czuliśmy dziwny i paradoksalny fakt, że oto jest naruszona intymność.
Intymność jedzenia i przeżuwania, połykania. Intymność posiłku.
Ostatni azyl prywatności.
Wśród pejzażu nagiej i bezbronnej, schorowanej starości."
Swój esej o Locie nad kukułczym gniazdem i sportretowanej tam
zamkniętej przestrzeni szpitala, rozpoczyna Jan Białostocki znamien
nie: „Twarze, twarze, twarze... Pełne lęku, skurczone cierpieniem,
bezmyślne, zasępione wielkim wysiłkiem kojarzenia myśli i nagle
zobojętniałe, zamknięte w sobie... I to one pozostają przede wszystkim
w pamięci widza." To chyba nie przypadek, że pośród wymienianych
i opisywanych w książce części ciała, najbardziej uprzywilejowana
w cielesnej topografii jest twarz. Nie jest to twarz idealna, często
anonimowa twarz-fetysz z obrazków kultury masowej. Twarzom
portretowanym przez Baczaka brakuje powabu i świeżości. To nie ц
twarze na okładkę. Mają za to swoje indywidualne piętno i swoją
wją
historię. Uważna lektura anatomii i dziejów twarzy prowadzi
konkluzji bliskich refleksji filozoficznej Rosenzweiga i Levin;
Twarz staje się epifanią.
„Golenie miało w sobie ukryty smak poznawania. Stojąc pi
zarośniętymi twarzami starych mężczyzn, odkrywałem je na no'3WO.
Ostrze maszynki ściągało pianę i wynurzały się znajome zmarszczki
i zagłębienia. Wyżłobione góry i doliny z bliska. Poszarpany pejzaż
doświadczeń, który za każdym razem okazywał się nowy, bolesny.
Stawał się widomym znakiem rezygnacji, pogodzenia się. Goliłem
zawsze pod koniec zmiany, powoli, żartując i rozmawiając. A jednak
golenie stało się z czasem pełnym namaszczenia rytuałem. Obcując z ich
twarzami, stopniowo i niewyraźnie uświadamiałem sobie, że obcuję
z cząstką świętości. Z czasem te twarze zlewały się w pamięci w jedną,
która stawała się może obliczem tej zasady, może obliczem czasu.
Zagarniała w siebie tak wiele znaczeń, że stawała się milczącą,
przytłaczającą obecnością.
Żyłem przed Obliczem."
W doświadczeniu twarzy ciało samo siebie transcenduje, znosząc tym
samym mocno utrwalone w naszym myśleniu i zdawałoby się nieusuwa
lne granice między cielesnym i duchowym.
*
*
*
Skromne objętościowo Zapiski odkrywają ziemię nieznaną w tabuizującej chorobę, starość, śmierć, cielesny rozkład kulturze współczesnej.
Przy czym, ów świat nieprzedstawiony i przemilczany pokazuje autor, co
warto podkreślić, z wielkim taktem i umiarem. Sprzyja temu forma:
ascetyczna stylistyka tekstu. Unika skrajności, nie ma tu pozy na siostrę
miłosierdzia, ale też brak delektacji fizycznością. Jest szczery, nie ukrywa
początkowego zażenowania, wstrętu i obrzydzenia ludzką cielesnością
- tą żywą i tą martwą. Ale z czasem przychodzi zgoda, oko przyzwyczaja
się, więcej: zaczyna dostrzegać rzeczywistość, której wcześniej nie
podejrzewało. Baczak podprowadza nas na próg tej rzeczywistości.
Nie napisał on, rzecz jasna, swojej książki „za czymś", albo „przeciw
czemuś". To najpierw i przede wszystkim zapis doświadczenia we
wnętrznego. Nie jest to żadna diagnoza, nie mówiąc już o krytyce,
współczesności. Ale pośród różnych możliwych lektur, można także
odczytać ją jako szczególny, bo nie odnoszący się wprost do tematu,
głos w dyskusji o statusie ciała w kulturze współczesnej. Głos spokojny,
nieafektowany, świadczący jedynie prawdzie przeżycia. Wspominam
0 tym dlatego, bo pojawiające się ostatnio coraz częściej rozmaite formy
kontestacji obrazów zdrowego, pięknego, muskularnego i w istocie
nierzeczywistego ciała ludzkiego, zwłaszcza te z obszarów sztuki
„wysokiej" (choć najczęściej są to ledwie aspiracje do tego miana)
wpadają z reguły w pułapkę naiwnego naturalizmu. Przykładem,
szlachetna w intencjach, ale banalna w większości realizacji, ubieg
łoroczna wystawa Antyciala w warszawskim Centrum Sztuki Współ
czesnej. Nie dość, że artystom sztuka pomyliła się z doraźną - cóż
z tego, że stojącą po „słusznej" stronie - publicystyką, to jeszcze
przyjęta strategia zupełnie nie sprawdza się w odbiorze: ich „dzieła
prześcigały się jedynie w epatowaniu widza zgrzebną fizycznością.
1 nachalną fizjologią. Efekt skandalu obyczajowego został osiągnięty;
tyle że o żadnych wielkich kreacjach artystycznych nie mogło by*
mowy. Trudno też podejrzewać, aby przy pomocy drastycznego, w kuW
przypadkach, obnażenia naszej cielesności, można było wyegzorcyzmować wyidealizowane ciało kultury masowej. Książka Baczaka.
dotykając, bez histerii i zbędnego epatowania, obszaru przemilczanego
przez współczesność, mówi o niej więcej i mocniej niż wszystw*
zgromadzone na tej wystawie prace.
Zapiski z. nocnych dyżurów postawiłbym obok wydanej, co ciekawe,
również całkiem niedawno, książki, która stara się odsłonić inW
jeszcze, bardzo słabo rozpoznany aspekt naszej cielesności. My>*
o opowieści Anny Nasiłowskiej Domino. Traktat o narodzinach.
Traktat o umieraniu i traktat o narodzinach. Dwa skrzydła jedneg
dyptyku.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63fb8c0d3f25b3628896ac238807ce87.pdf
f071555d3c5cafdef46090e0ab262eaf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2398
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2226
Title
A name given to the resource
Co się kryje pod tą maską: Wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o "Batmanie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.135-137
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sznajderman, Monika
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu
Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie"
Monika Sznajderman
Po p a r u latach „ ż y c i a " w potocznej ś w i a d o m o ś c i historii
o Batmanie i jego przeciwnikach t r u i z m e m b y ł o b y chyba
twierdzenie, że ta o p o w i e ś ć Craiga Shawa Gardnera, sfil
mowana przez T i m a B u r t o n a jest p r a w d z i w ą b a ś n i ą o walce
dobra ze złem, a zarazem u w s p ó ł c z e ś n i o n y m m i t e m stworze
nia świata, osadzonym w k a r n a w a ł o w e j scenerii. Siły dobra
(choć nie u ś w i ę c o n e przez ludzkie, j a k ż e n i e d o s k o n a ł e pra
wo) walczą bezustannie z siłami zła, r o d e m z piekielnych
o t c h ł a n i . Raz uosabia je Joker, w y n u r z a j ą c y się ze z b i o r n i k a
z kwasem, i n n y m razem — w Powrocie Batmana — Pingwin,
k t ó r e g o d o m e m s ą miejskie ścieki i k a n a ł y . Batman — od
p o c z ą t k u do k o ń c a dzieło k u l t u r y popularnej — nasycony
jest znaczeniami mitologicznymi, a wszystkie elementy jego
p e j z a ż u i wszystkie postacie są n o ś n i k a m i symbolicznych
sensów, p o c z y n a j ą c j u ż o d samej nazwy miasta, w k t ó r y m
rozgrywa się akcja.
„ G o t h a m " (...) to miasto p r z e k l ę t e przez Boga. M i a s t o
ponure, w k t ó r y m króluje zbrodnia i w y s t ę p e k ; miasto żyjące
nocami w obskurnych barach, salonach t a t u a ż u , kinach
porno, pełne ciemnych z a u ł k ó w , w k t ó r y c h czai się z ł o ,
wobec k t ó r e g o bezradne są ludzkie moce. W t a k i m właśnie
b r u d n y m z a u ł k u , przed laty, pewnej gorącej i parnej nocy los
z e t k n ą ł ze s o b ą Bruce'a Wayne'a (późniejszego Batmana)
z Jackiem Napierem (późniejszym Jokerem). Napier m o r
duje r o d z i c ó w Bruce'a. Czynem t y m , o czym sam nie wie,
budzi do życia Batmana.
W filmie Burtona, j a k w j a p o ń s k i m teatrze, grają maski.
M a s k a Batmana jest czarna, maska Jokera — k o l o r o w a .
N a s t ę p u j e więc j a k gdyby o d w r ó c e n i e konwencjonalnych
s k o j a r z e ń kolorystycznych, k t ó r e w czerni k a ż ą widzieć z ł o ,
zaś w błazeńskiej p s t r o k a c i ź n i e — wyłącznie j a r m a r c z n ą ,
c y r k o w ą wesołość. Barwna maska Jokera wydaje m i się przy
t y m zdecydowanie ciekawsza o d czarnej maski jego przeciw
nika z trzech p o w o d ó w : estetycznego, aktorskiego ( N i c h o l
son w r o l i J o k e r a - s z a l e ń c a ) oraz antropologicznego. Bowiem
właśnie w tej pozornie jednoznacznej p s t r o k a c i ź n i e , w tane
cznych ruchach Jokera, w jego twarzy-masce z z a s t y g ł y m na
niej u ś m i e c h e m kryje się klucz do zrozumienia tej postaci
poprzez n a w i ą z a n i e do bogatych, symbolicznych z n a c z e ń
sylwetki b ł a z n a . M a s k a Jokera wydaje się t y m samym k r y ć
o wiele więcej antropologicznych s e n s ó w niż maska Bat
mana. Przyjrzyjmy się jej zatem i s p r ó b u j m y zajrzeć p o d n i ą .
Masca ridens
Po latach Jack Napier jest p r a w ą r ę k ą Grissoma, człowie
ka, k t ó r y r z ą d z i G o t h a m . G r i s s o m o w i w o j n ę w y p o w i e d z i a ł o
prawo i Batman. Niewygodny, c h o ć z innych p o w o d ó w , jest
dla Grissoma t a k ż e Jack. Postanawia się więc go p o z b y ć , do
czego pretekstem ma b y ć akcja w A x i s Chemicals Company.
Otoczony przez policję i osaczony przez Batmana, Napier za
p ó ź n o orientuje się, że w p a d ł w p u ł a p k ę . W a l k a z człowiekiem-nietoperzem k o ń c z y się dla Jacka upadkiem do wiel
kiego z b i o r n i k a z kwasem. T a k rodzi się Joker.
Ściśle m ó w i ą c , Joker rodzi się w nielegalnym gabinecie dr.
Davisa, gdzie przed dociekliwością policji u k r y ć m o ż n a
wszystkie ciemne sprawy i p o k ą t n e interesy. T a m dr Davis
— z precyzją g o d n ą prawdziwego comprachico — p r z e k s z t a ł
ca Jacka w Jokera; t a m powstaje nowa, stworzona przez tego
w s p ó ł c z e s n e g o adepta starej sztuki z n i e k s z t a ł c a n i a ludzkich
ciał twarz-maska Jokera, masca ridens. T a k rodzi się n o w y
C z ł o w i e k Ś m i e c h u — kolejne wcielenie postaci o długiej
i bogatej tradycji, k t ó r e j najsłynniejszy literacki k s z t a ł t n a d a ł
W i k t o r H u g o w powieści Człowiek
śmiechu.
K i m b y l i o w i comprachicos, l u b j a k ich czasem nazywano,
comprapeąuenos
dowiadujemy się właśnie o d francuskiego
pisarza. „ B y ł o to — pisze H u g o — niezwykłe a potworne
stowarzyszenie w ł ó c z ę g ó w , słynne w wieku siedemnastym,
zapomniane w wieku osiemnastym, a dzisiaj nie znane j u ż
n i k o m u . " K u r a d o ś c i gawiedzi i k r ó l ó w artyści comp
rachicos w y k u w a l i na twarzach k u p i o n y c h dzieci wieczny
u ś m i e c h , c i a ł o m nadawali dziwaczne k s z t a ł t y , zniekształcali
czaszki. R o d z i ł y się w ten s p o s ó b k a r ł y , b ł a z n y , rozmaite
ludzkie p o t w o r k i . T a k i jest też bohater powieści H u g o ,
Gwynplaine, ofiara owej „ c h i r u r g i i na o p a k " , j a k nazywa
s z t u k ę comprachicos pisarz, k t ó r e j owocem jest zawsze
„ a r c y d z i e ł o o d w r ó c o n e " , d o s k o n a ł a parodia b o ż e g o stwo
rzenia. Proceder, j a k i uprawia dr Davis z Batmana jest
r ó w n i e p o k ą t n y j a k proceder, j a k i uprawiali comprachicos
w czasach, k t ó r e o p i s y w a ł H u g o . „Śmieję się t y l k o na
z e w n ą t r z , m ó j śmiech jest z a g ł ę b i e n i e m w s k ó r z e , g d y b y ś
wiedziała, j a k w ś r o d k u płaczę, p ł a k a ł a b y ś razem ze m n ą "
— m ó w i Joker, a p o w t ó r z y ł b y to wraz z n i m i G w y n p l a i n e
i bardzo do niego p o d o b n y bohater opowiadania J. Salingera
Człowiek
Śmiechu. A przecież za odległą, m e t a f o r y c z n ą
t r a n s p o z y c j ę tego w ą t k u m o ż n a chyba u z n a ć i p o s t a ć Cania
z opery Pajace Leoncavalla z jego s ł y n n ą a r i ą „ Ś m i e j się
pajacu", i nieszczęsnego profesora U n r a t a z
Błękitnego
anioła, i bohatera Luizki Tomasza M a n n a , i wielu innych,
zmuszonych do noszenia szeroko uśmiechniętej maski paja
ca, k t ó r a staje się ich właściwą t w a r z ą i w k t ó r e j u m i e r a j ą .
W r ó ć m y jednak do Jokera. O n t a k ż e nosi teraz na twarzy
wieczny u ś m i e c h , a właściwie grymas u ś m i e c h u . M a s k a
k l o w n a stała się jego w ł a s n ą t w a r z ą . D u ż o wysiłku musi
w ł o ż y ć w m a k i j a ż tak, by k r e d o w o b i a ł e j s k ó r z e i zielonym
w ł o s o m n a d a ć b a r w ę z b l i ż o n ą do barwy normalnej, ludzkiej
twarzy. P o z o s t a ń m y jednak przez chwilę przy m o t y w i e
szeroko o t w a r t y c h , śmiejących się ust. T o one przede
wszystkim n a d a j ą twarzy C z ł o w i e k a Ś m i e c h u właściwości
groteskowe, umieszczając go w o b r ę b i e k a r n a w a ł o w e j rze
czywistości. M i c h a i ł Bachtin w szeroko „ r o z w a r t y c h " ustach
widzi „(...) o t w a r t e w r o t a w i o d ą c e w d ó ł , d o
c i e l e s n y c h c z e l u ś c i . Z r o z w a r t y m i ustami z w i ą z a n y
jest obraz p o c h ł a n i a n i a - p o ł y k a n i a , jeden z najstar
szych ambiwalentnych o b r a z ó w ś m i e r c i i z n i s z c z e
n i a . " Bachtin zwraca t a k ż e u w a g ę na związek p o m i ę d z y
u ś m i e c h n i ę t ą m a s k ą k l o w n a a m a s k ą d i a b ł a : „ R o z w a r t e usta
(przełyk i zęby) t o j e d e n z c e n t r a l n y c h , k l u c z o 1
2
135
�wych o b r a z ó w ludowego systemu świąteczne
g o . N i e darmo j a s k r a w e p o w i ę k s z e n i e u s t stanowi
podstawowy tradycyjny chwyt w formowaniu
z e w n ę t r z n e g o w y g l ą d u t w a r z y k o m i c z n e j : ko
micznych masek, wszelkiego rodzaju 'wesołych s t r a s z y d e ł '
(...), d i a b ł ó w z diableries, a nawet L u c y f e r a . " T a k więc, jeżeli
wierzyć Bachtinowi, m o t y w o t w a r t y c h , śmiejących się, jask
rawo p o w i ę k s z o n y c h ust k o j a r z y ć się musi z m o t y w e m
k a r n a w a ł o w e j śmierci, a w p o d t e k ś c i e błazeńskiej twarzy-maski C z ł o w i e k a Ś m i e c h u zawsze p o w i n n i ś m y widzieć
3
— zgodnie z r e g u ł a m i ś w i a t a symbolicznego — groteskowo
w y k r z y w i o n ą twarz reprezentanta podziemi, c h o ć b y w jego
wesołym wydaniu.
Morderczy błazen
„ N i e w i e d z i a ł e m , że nietoperze pojawiają się w d z i e ń ! "
— w o ł a do Batmana Joker. „ P o j a w i a j ą się wtedy — o d
powiada B a t m a n — gdy z c y r k u w y c h o d z ą mordercze
b ł a z n y . " Maska Jokera skrywa bowiem, p r ó c z deklarowane
go cierpienia i smutku, t a k ż e treści n a w i ą z u j ą c e do z n a c z ą c e
go w kulturze w ą t k u złowieszczego k l o w n a , do obrazu
b ł a z n a j a k o uosobienia zła i zwiastuna śmierci. W ą t e k
morderczego b ł a z n a , p o p u l a r n y w literackich i f i l m o w y c h
d z i e ł a c h k u l t u r y masowej ma r ó w n i e ż swoją t r a d y c j ę . Z w r a
ca na niego u w a g ę W . W i l l e f o r d , w e d ł u g k t ó r e g o z w i ą z e k
b ł a z n a / k l o w n a ze śmiercią nie ogranicza się do tego, że pada
o n ofiarą komicznego z a b ó j s t w a na arenie (po k t ó r y m
zresztą natychmiast zmartwychwstaje, d a j ą c t y m samym
d o w ó d istnienia symbolicznego z w i ą z k u p o m i ę d z y p o s t a c i ą
b ł a z n a a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ą ) . Błazen to t a k ż e k t o ś , k t o śmierć
zadaje, k t o śmiercią nonszalancko szafuje, k t o , niczym
najwyższy sędzia a rebours, feruje ostateczne w y r o k i i mści się
za krzywdy. Jako z ł o w r o g i zabójca-mściciel jest b ł a z e n
figurą chaosu, anarchii, destrukcji, o b a l a j ą c y c h wszelki
usankcjonowany ład; jest o d w r ó c e n i e m figury Boga i jego
ziemskiego namiestnika, k r ó l a . T a k i b y ł t y t u ł o w y bohater
Karła P. Lagerkwista albo Barkilphedro, zły b ł a z e n z Czło
wieka śmiechu. Mścicielem jest też H o p F r o g z opowiadania
E . A . Poego. W r a c a j ą c do w s p ó ł c z e s n o ś c i to, by nie s z u k a ć
daleko, sięgnijmy c h o ć b y do Powrotu Batmana, gdzie Ping
w i n , s ł a w n y „człowiek z k a n a ł ó w " jest szefem działającego
t y l k o nocami zbrodniczego gangu C y r k u Czerwonego T r ó j
k ą t a . M o ż e m y też zajrzeć do książki It S. K i n g a , w e d ł u g
k t ó r e j T . Wallace n a k r ę c i ł f i l m p o d t y m samym t y t u ł e m .
I t a m ucieleśnieniem z a m i e s z k u j ą c e g o miejskie podziemia zła
jest c y r k o w y k l o w n o p o m a r a ń c z o w y c h w ł o s a c h , jaskrawo
czerwonych, szerokich, u ś m i e c h n i ę t y c h ustach, k l o w n z p ę
kiem k o l o r o w y c h b a l o n i k ó w . Alex, bohater Mechanicznej
pomarańczy
A . Burgessa, w e d ł u g której n a k r ę c i ł f i l m S.
K u b r i c k t a k ż e zabija w masce cyrkowego k l o w n a , a jego
ruchy, podobnie j a k ruchy Jokera, są taneczne i pląsające.
4
M o t y w y , do j a k i c h o d w o ł u j ą się treści skrywające się pod
masca ridens Jokera - obraz b ł a z n a j a k o figury zła, chaosu,
zniszczenia i w ą t e k jego z w i ą z k u ze śmiercią, podobnie
zresztą j a k p r o b l e m z w i ą z k u postaci b ł a z n a / k l o w n a z demo
nicznymi siłami podziemi warte są osobnego r o z w i ą z a n i a .
Tutaj u d a ł o m i się jedynie n a s z k i c o w a ć k o n t u r y tego zagad
nienia.
Commence au Festival! czyli fragmenty mitu stworzenia
Zajrzyjmy jeszcze głębiej p o d m a s k ę , szukając kolejnej
warstwy m i t u . C a ł a d z i a ł a l n o ś ć morderczego b ł a z n a - J o k e r a
jest w istocie kreacją k a r n a w a ł u , cofnięciem ś w i a t a do stanu
136
pierwotnego chaosu, p o p r z e d z a j ą c e g o jego stworzenie. Te
raz rozpoczyna się p o m i ę d z y Batmanem i jego przeciw
n i k i e m w ł a ś c i w a w a l k a o nowy ł a d ; w a l k a , k t ó r ą ostatecznie
wygra Batman. M y jednak, nie w y c h o d z ą c t a k daleko
w przyszłość, zatrzymamy się w czasie t r w a n i a k a r n a w a ł u ,
tak by przyjrzeć się istocie demiurgicznych p o c z y n a ń Jokera.
Sam stworzony, Joker stwarza dalej. D z i ę k i specyfikowi
zwanemu Ś m i e c h o l e m b ą d ź U ś m i e c h a c z e m kreuje kolejnych
L u d z i Ś m i e c h u ; ludzi k t ó r z y r o d z ą się i w tej samej chwili
u m i e r a j ą , lecz z u ś m i e c h e m na ustach. Z a m i e n i ł jedynie
kunszt comprachicos na zupełnie n o w o c z e s n ą c h e m i ę .
K a r n a w a ł śmierci t r w a . M i a s t o , w swym ś w i ą t e c z n y m
rozpasaniu, p o g r ą ż a się w z b r o d n i i anarchii; śmierć, j a k b y
w skondensowanym wspomnieniu c z a s ó w wszelkich plag,
sąsiaduje ze ś m i e c h e m . N a d c h o d z i wreszcie czas na Jokerow ą p a r a d ę , w czasie k t ó r e j mianuje się on n o w y m ojcem
— założycielem miasta, miasta, k t ó r e w t y m momencie staje
się imago mundi, symbolicznym odwzorowaniem ś w i a t a . N a
scenę wjeżdżają reflektory, gigantyczne, ś m i e r c i o n o ś n e , w y
p e ł n i o n e Ś m i e c h o l e m balony, wreszcie platforma z tronem.
„ A przecież to dopiero p o c z ą t e k " - w o ł a Joker. „ B ę d ę
rządził ś w i a t e m ! — Po dzisiejszej nocy nigdy j u ż nie prze
stanie się ś m i a ć . " Za chwilę na niebie, o p r ó c z b a l o n ó w
z a c z n ą t a k ż e w i r o w a ć p i e n i ą d z e . M i l i o n y d o l a r ó w . Takiej
obfitości miasto nigdy jeszcze nie z a z n a ł o . G o t h a m p o g r ą ż a
się w chaosie. Zbliżają się nowe czasy.
P o w t ó r z m y raz jeszcze: dla k a ż d e g o antropologa k u l t u r y ,
dla k a ż d e g o , k t o interesuje się m i t a m i jasne jest, że k a r n a w a ł
j a k i kreuje Joker — feeria świateł, rozpasania, anarchii,
ś m i e c h u i śmierci —jest symbolicznym cofnięciem ś w i a t a do
czasu p o c z ą t k ó w , po k t ó r y m n a s t ą p i ć musi n o w y ł a d , nowa
kreacja.
Jaka jest jednak ta kreacja? Joker, z lucyferyczną p y c h ą ,
marzy o boskich prerogatywach, co wszystkie jego gesty
wywraca na nice, c z y n i ą c z nich jedynie parodie demiurgicz
nych g e s t ó w Boga. Sam C z ł o w i e k Ś m i e c h u jest przecież
wyłącznie p a r o d i ą b o ż e g o stworzenia. „ W y o b r a ź m y sobie
o r t o p e d i ę z a s t o s o w a n ą w o d w r o t n y m k i e r u n k u — pisał
H u g o . — T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł proste spojrzenie, sztuka
ta kształtuje zeza. T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł h a r m o n i ę ,
wprowadza chaos k s z t a ł t ó w . T o , co B ó g uczynił dosko
n a ł y m , cofa z p o w r o t e m do niezdarnej formy s z k i c u . " J a k a ż
więc m o ż e b y ć ta demiurgia, kiedy demiurgiem staje się
nieudana, groteskowa „ f o r m a szkicu" jedynie? D e m i u r g i a
Jokera, tego, w swej p o t w o r n o ś c i „ a r c y d z i e ł a o d w r ó c o n e
go", j a k nazywa tę f o r m ę stworzenia francuski pisarz, b y ł a b y
zatem demiurgia a rebours, a k a ż d y kreacyjny gest Jokera
5
— p a r o d i ą tworzenia. C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą błazeńskiej
dysharmonii sylwetki przeciwnika Batmana, k t ó r a w y r a ż a
się przede wszystkim p s t r o k a t y m strojem i z n i e k s z t a ł c o n y m i
rysami jest t a k ż e element „ k r z y w i z n y " , k t ó r a zawiera się
w samej etymologii pojęcia „ b ł a z e n " w j ę z y k a c h indoeuropejskich. Jak w i a d o m o , p o s t a ć b ł a z n a w i ą ż e się z m o t y w e m
b ł ą d z e n i a , b ł ę d u , o b ł ą k a n i a , pokusy, kroczenia po złych
ścieżkach, po manowcach prawdy, n o r m y , reguły. W prze
ciwieństwie do tego w micie w ł a d c y j a k o demiurga uderza
m o t y w prostoty, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ł a d u tak fizycznego j a k
etycznego. N i e przypadkiem p i s z ą c o t y m , j a k Piotr I
p r o j e k t o w a ł swoje miasto, Josif Brodski zwraca u w a g ę na
r ó w n o w a ż n o ś ć o k r e ś l e ń o z n a c z a j ą c y c h w j ę z y k u angielskim
z a r ó w n o w ł a d c ę j a k i linijkę — oba te pojęcia w y r a z i ć m o ż n a
za p o m o c ą słowa „ r u l e r " . W ł a d c y , b ę d ą c y b o ż y m i namiest
n i k a m i na ziemi, zawsze t w o r z ą za p o m o c ą l i n i i prostych.
Demiurgia b ł a z e ń s k a natomiast jest p o c h o d n ą k r ę t a c t w a ,
k ł a m s t w a , perfidii; w sferze sybolicznej jest b ł ą d z e n i e m .
K r z y s z t o f Dorosz, za Denisem de Rougement, nazywa tę
demiurgic, s t e r o w a n ą pragnieniem uzyskania boskich prero
gatyw „ m e t a f i z y c z n y m ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i . "
Bo, j a k w i a d o m o , ci, k t ó r z y i d ą na s k r ó t y , zazwyczaj b ł ą d z ą .
6
�W t y m miejscu wypada przejść d o ostatniego w ą t k u
mitycznego, k t ó r y c h k i l k a spotyka się p o d m a s k ą Jokera; d o
w ą t k u m i t u o Prometeuszu. Bo o d l e g ł ą t r a n s p o z y c j ę i tego
m i t u o d n a l e ź ć m o ż n a w historii C z ł o w i e k a Ś m i e c h u .
Joker jako Prometeusz
W b o s k i m dramacie stworzenia zawsze mieściły się p r ó b y
obalenia ustanowionego ł a d u , a c z ł o n k o w i e tej, j a k pisze
M a r i a Janion „ o l b r z y m i e j opozycji" — Prometeusz, T a n t a l ,
Iksjon, Syzyf w kulturze greckiej czy u p a d ł e anioły w tradycji
kabalistycznej — zdają się b y ć c z ę s t o k r o ć cywilizatorami.
Niemniej jednak t y l k o w relacji antycznej — w zaginionym
z a k o ń c z e n i u d r a m a t u Ajschylosa i u Hezjoda — m i t prome
tejski p r z e w i d y w a ł k o ń c o w e pojednanie bohatera z bogami.
W k a ż d y m p r z y p a d k u te p r ó b y demiurgii p o demiurgii,
c h o ć b y ich intencją b y ł o d o b r o ludzi, t w o r z ą przecież
mitologiczny scenariusz p o d w a ż a n i a boskich w y r o k ó w
— scenariusz analogiczny na p e w n y m poziomie d o scenariu
sza przedstawionego w tej współczesnej, mitycznej o p o w i e ś c i
0 stworzeniu j a k ą jest Batman. B o w i e m jeżeli nawet o w o
d o b r o ludzi, k t ó r y m legitymuje się z a r ó w n o Prometeusz, j a k
1 u p a d ł e anioły ( „ Z a s k a k u j ą c e jest to p o d o b i e ń s t w o zbun
towanych a n i o ł ó w d o greckiego kontestatora b o g ó w — Pro
meteusza" ) jest pojęciem w z g l ę d n y m , to t y m bardziej
w ą t p l i w e b ę d ą przecież ironiczne deklaracje Jokera. Krzysz
t o f Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis
połitici cum diaboło umieszcza m i t prometejski u ź r ó d e ł m i t u
faustycznego — o d Fausta renesansowego, k t ó r y z a p r z e d a ł
d u s z ę d i a b ł u p o Fausta w s p ó ł c z e s n e g o , Fausta s p o ł e c z n i k a
z m i t o l o g i i komunistycznej. T y l k o , j a k pisze Dorosz, „ H u
manistyczny m i t marksistowski nie pozostawia ż a d n y c h
w ą t p l i w o ś c i co d o zbawczych mocy greckiego tytana. W per
spektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi b y ć
m i m o wszystko uznany za t y p u p a d ł e g o a n i o ł a , a nie
zbawiciela." N i e z a l e ż n i e zatem o d swych intencji Prome
teusz staje się uzupatorem, p r ó b u j ą c y m z ł a m a ć b o s k ą u m o
w ę z l u d ź m i . Podobnie j a k zbuntowane anioły — i j a k Joker
— uosabia m i t o l o g i c z n ą figurę W r o g a . U p a d ł e anioły za s w ą
p y c h ę i n i e p o s ł u s z e ń s t w o skazane z o s t a n ą na z a m k n i ę c i e
w k r ę g u c i e m n o ś c i , przykucie ł a ń c u c h a m i do czarnej g ó r y
i wieczne p o t ę p i e n i e . Prometeusz — na przykucie do skały
K a u k a z u i w k o ń c u , j a k w p r z y p o w i e ś c i K a f k i — na
zespolenie ze s k a ł ą , na zapomnienie, na u t r a t ę racji istnienia.
Podobnie — p r z y w i ą z a n y kolczastym d r u t e m do drzewa
— umrze C z ł o w i e k Ś m i e c h u z opowiadania Salingera. Joker
z a ś — niczym u p a d ł e a n i o ł y — z a k o ń c z y życie p o w t ó r n y m
upadkiem.
O g i e ń ukradziony b o g o m przez greckiego herosa jest
w istocie t y m samym, co n a u k i przekazywane ludziom przez
a r c h o n t ó w : wiedza o w y r a b i a n i u z ł o t y c h i srebrnych przed
m i o t ó w , wiedza o gwiazdach i księżycu, sztuka przewidywa
nia przyszłości; t y m samym wreszcie, co ironiczna obietnica
wiecznej szczęśliwości i wiecznego u ś m i e c h u , z ł o ż o n a przez
Jokera m i e s z k a ń c o m G o t h a m . T o właśnie te dary i te
obietnice Denis de Rougement nazywa „ ' s k r ó t e m ' na drodze
do b o s k o ś c i " , i n s p i r o w a n y m chęcią d o r ó w n a n i a b o g o m
i u b ó s t w i e n i a c z ł o w i e k a . „ O t o dlaczego — pisze Dorosz
— ogień w y k r a d z i o n y bogom, j a b ł k o zerwane z drzewa
poznania d o b r a i zła, tajemnica stworzenia, wyniesione
z nieba przez zbuntowanych a n i o ł ó w z legendy kabalistycz
nej, budowa wieży Babel czy magia u d o s t ę p n i o n a Faustowi
po zaparciu się w i a r y , są p r z y k ł a d a m i metafizycznej u t o p i i ,
wiecznie p o n a w i a n ą p r ó b ą obejścia ludzkiej kondycji, p r ó b ą
szturmu niebios i p o s i ą ś c i a Boga. A j a k w y n i k a z naszych
w y w o d ó w , tego rodzaju p r ó b a nie m o ż e o b y ć się bez pomocy
sił demonicznych, k t ó r e d o dyspozycji c z ł o w i e k a o d d a j ą
swoisty ś r o d e k w y w y ż s z e n i a — m a g i ę . " Prometejski o g i e ń
zatem, konkluduje Dorosz, to a t r y b u t istoty homo magus,
a nie O p a t r z n o ś c i a czarna magia, b ę d ą c a a t r y b u t e m z a r ó w
no greckiego herosa, j a k i zbuntowanych a n i o ł ó w z Księgi
Henocha stanowi d o m i n u j ą c ą cechę i mechanizm prometejs
k i c h i anielskich d a r ó w dla l u d z k o ś c i . Za p i e r w o w z ó r
Prometeusza u z n a ć m o ż n a , j a k u w a ż a Dorosz, u p r a w i a j ą
cych c z a r n ą m a g i ę b u n t o w n i k ó w z A t l a n t y d y , za jego
p o t o m k a z a ś — r e n e s a n s o w ą p o s t a ć d o k t o r a Faustusa,
k t ó r e g o historia „ w y d o b y ł a na p o w i e r z c h n i ę pakt z ciem
n y m i m o c a m i , implicite zawarty w prometejskim micie."
A przecież k i m ż e i n n y m , j a k nie homo magus, w s p ó ł c z e s n y m
alchemikiem jest chemik — wynalazca Joker, k t ó r e g o cudo
wne specyfiki m a j ą s p r a w i ć , ż e ludzie u m i e r a ć b ę d ą z u ś m i e
chem na ustach, a j e m u samemu z a p e w n i ć najwyższe, boskie
prerogatywy w tej rajskiej krainie na opak?
9
1 0
7
8
PRZ
A b y z a ś t o o d w o ł y w a n i e się d o m i t u Prometeusza nie
w y d a w a ł o się zbyt arbitralne, przytoczmy jeszcze na koniec
fragment p o ś w i ę c o n y c h G w y n p l a i n e ' o w i r o z w a ż a ń M a r i i
Janion. Ona r ó w n i e ż w eseju Maska Maski.
Ontologiczne
nieszczęście Człowieka Śmiechu p o r ó w n u j e bohatera powie
ści H u g o do greckiego tytana. „ J e s t o n b o w i e m — w sym
bolicznej sferze powieści — p o s t a c i ą t y t a n i c z n ą , u p a d ł y m
gigantem, Bogiem nie g ó r y , lecz d o ł u , Bogiem o t c h ł a n i
n ę d z y " - pisze Janion. Istnieją oczywiście pewne r ó ż n i c e .
Gwynplaine — w przeciwieństwie do Jokera — jest d o b r y
i p o d m a s k ą — t w a r z ą Potwora skrywa autentyczny b ó l .
Jego u ś m i e c h maskuje (czy też m o ż e raczej w y r a ż a ) cier
pienie, podczas gdy u ś m i e c h Jokera o d s ł a n i a s z a l e ń s t w o
i z ł o . Niemniej jednak p o z o s t a j ą c , za Janion, na poziomie
symbolicznej sfery filmu i powieści, t a k ż e Jokera u z n a ć
trzeba, w jego p o t w o r n o ś c i , za rewers b o ż e g o stworzenia, za
rewers p i ę k n a , i , b i o r ą c p o d u w a g ę jego lucyferyczne zamie
rzenia, r ó w n i e ż za rewers Boga. M i t prometejski jest bogaty,
niejednoznaczny i r ó ż n i e interpretowany, t o t e ż nic dziw
nego, że p o r ó w n u j ą c z n i m m i t C z ł o w i e k a Ś m i e c h u rozmaicie
m o ż n a r o z k ł a d a ć akcenty. Janion p o d k r e ś l a t y t a n i z m G w y nplaine'a, jego „ n a p i ę t n o w a n i e cierpieniem przerażającej
b r z y d o t y " , l o s istoty wyklętej. T y m z a ś , co łączy Prometeu
sza i jego dalekiego p o t o m k a Fausta z Jokerem, co w historii
tego ostatniego pozwala usłyszeć odległe echa m i t u prometej
skiego, jest p o pierwsze i c h o p o z y c y j n o ś ć wobec p o s i a d a j ą c e
go sankcję b o s k ą ł a d u i b ł ą d z e n i e , b ę d ą c e w istocie m y l n y m
„ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , odzwierciedlające zane
gowanie uznanego k a n o n u w a r t o ś c i , zboczenie z drogi
prawdy, prawa i n o r m y ; po drugie zaś — k o n t a k t z ciemnymi
mocami (do czego symbolicznym kluczem jest cała b ł a z e ń s k a
demonologia sylwetki Jokera) i p o s ł u g i w a n i e się m a g i ą (lub
służącą magii n a u k ą ) w celu kreacji nowego ł a d u , nowej
filozofii, nowej sztuki.
1 1
12
N a szczęście Batman m i a ł jednak lepsze zabawki.
PISY
diabolo, (w.) Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn
W. Hugo, Człowiek śmiechu, Warszawa 1955, t. I, s. 38
M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura ludo 1989, s. 28
Tamże, s. 27
wa średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 446
Tamże, s. 22
Tamże.
Tamże, s. 28
Por. W. Willeford, The fool and his sceptre. A study in clowns and
Tamże, s. 29
their audience, Northwestern University Press 1969
M. Janion, Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka
W. Hugo, op.cit., s. 39
,
Śmiechu, (w:) Maski, Gdańsk 1986, t. II, s. 406
Tamże, s. 407
K . Dorosz, Faust współczesny czyli de pacto hominipolitici cum
1
2
7
8
3
9
4
1 0
1 1
5
6
1 2
137
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3457c1e26feda4b39f6b6b6053c06ce3.pdf
30ecb1e33d68cb4c36746dcc66876a5a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Barbarzyńca
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa licencyjna z Wydawcą
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo nieregularne
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5573
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2008
Subject
The topic of the resource
społeczności internetowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5182
Title
A name given to the resource
Co się kryje w "Naszej klasie"/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12)
Description
An account of the resource
Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.13-17
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Liszka, Sebastian
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Sebastian Liszka
14
niż czytelników, a tych mniej niż użytkowników
portalu. Nawet najbardziej rozbudowane fora,
które należą głównie do renomowanych liceów
w wielkich miastach bądź szczególnie zgranych
klas, trudno u z n a ć za coś więcej n i ż w y m i a n ę
opinii dotyczących ograniczonego, niemożli¬
WegO do odzyskania CZ3.SU .
Taka zbiorowa identyfikacja z jedną insty
tucją (można zaryzykować kwalifikację: grupą
sytuacyjną) rodzi nieoczekiwane konsekwen
cje - tworzy przymus uczestnictwa, przedłuża
jąc w nieskończoność trwanie zamkniętego j u ż
okresu. Temu okresowi przypisuje się pozytyw
ną waloryzację, sankcjonując jako oczywistość
relacje między dawnymi uczniami jakiejś klasy,
zakładając (wymuszając) ciągłe trwanie daw
nych znajomości (wraz z układem sympatii, an
typatii, animozji, a może nawet miłości). W i n ę
za wcześniejsze niepodtrzymywanie tych relacji
można zrzucić na brak odpowiedniego interfej
su, którego dostarczył dopiero omawiany portal.
Interfejs portalu, oddając władzę w ręce bliżej
niezidentyfikowanej opinii zbiorowej generuje
jednocześnie przymus ujawniania informacji
na własny temat Weryfikację i interpretację
przekazanych informacii składa w rece świad
ków z przeszłości nie zwracając uwaei na ich
rzeczywiste komitencie zdolność i L o w o ś c
do tezo typu zadań Efektem te.ro zbiorowego
uiawnienia (czasem do zranić ekshibiciomzmu)
sa cmasi zbiorowe i wsnólne - nawet ieśli warto
ściowane no vtvwnie to w rzeczywistości ozra
niczone-wizinamieci Doświadczenie wsnól
2
7
noty stwarza przekonanie o istnieniu swoisLo
A' A
A 1
' • , co w zasadzie
A • za
ponadindywidualnego
świata,
1
Bardzo ciekawym wyjątkiem, wartym odrębnej analizy,
jest np. forum I I L O im. Sobieskiego w Krakowie.
wiesza, uznawaną przez wielu za najbardziej
charakterystyczną w nowoczesnych społeczeń
stwach, możliwość nieskończonej interpreta
cji sposobów tworzenia rzeczywistości czy też,
mówiąc krócej, wszelkich przejawów twórczości.
Wspólnotowość forum „Naszej klasy" polega na
budowaniu wrażenia, że znaczenia przeszłości
nie wymagają negocjacji, są bowiem tylko kwe
stią odtworzenia.
Ciągłe reprodukowanie wspomnień, ponow
ne zapisywanie się do mniej lub bardziej odle
głych czasowo instytucji przekroczyło (z racji
masowości) granice nostalgii i chęci przywoła
nia przeszłości. Ten zbiorowy gest wielkiej czę
ści społeczeństwa można interpretować szerzej,
jako odruch ucieczki od w y z w a ń i uleganie
pokusie odnowienia obrazu „dobrych czasów",
a być może ich mentalnej restytucji - jako od
ruch uniknięcia ryzyka, ucieczki do bezpiecznej
przestrzeni starego wspaniałego świata, w któ
rym istnieją wyłącznie przyjaciele i znajomi,
wybacza się surowym bądź niesprawiedliwym
nauczycielom, a złe historie puszcza w niepa
mięć. Tworem takich strategii jest społeczność
z3nurzon3 w przeszłości ograniczonej tylko
własnym życiem. To przestrzeń ahistoryczna
o krótkiej pamięci Uczestnik portalu dokonując
aktu zapisania sie tworzy podstawy potwierdzę
mawłasnei obecności Sama sygnatura to i ednak
me wszystko - profil wypełniał a zdiecia komen
tarze do nich, rozbudowane i upubliczmone
sieci kontaktów. Tkk tworzy się swój wizerunek
wewnątrz portalu 'W przeciwieństwie do ś w i ¿1
towvch nortali snołecznościowvch Nasza klasa"
daje ograniczoną możliwość kre'acji, a w ze-
2
Medialna burza dotycząca potrzeby ujawniania
informacji o sobie w przestrzeni portalu rozpętała się na
początku bieżącego roku, czyli w chwili, kiedy portal miał
j u ż około pięciu milionów użytkowników.
BARBARZYŃCA
E(1E| PD08
�Co się kryje w „Naszej klasie"
15
stawieniu ze sztywną metaforą szkoły i wysta
wieniem się na osąd publiczny fundowany na
pamięci z dawnych czasów w zasadzie uniemoż
liwia kreacji zaistnienie. Musimy zadowolić się
płytkim, jednoznacznym wizerunkiem, którego
nie da się rozwinąć, rozbudować, który nie może
wykiełkować, rozrastać się, zmieniać. W prze
strzeni tego portalu nie można się stworzyć,
można tylko grać z oczekiwaniami odbiorców
i własnym wizerunkiem z przeszłości, np. przez
wklejenie żartobliwego zdjęcia albo ironicznego
komentarza dotyczącego s 3. mego siebie. Zamiast
mnożących się wariantów, swobodnego pola kre¬
acji, przemieniających się i przekształcających
wizerunków i ścieżek komunikacyjnych prze—
strzeń portalu wypełniają sądy, opinie, przed
stawienia banalne zestandaryzowane i wtórne.
Chwalimy się czym możemy: samochodem
domem dzieckiem m ę ż e m żoną w bardzo
niewielu przypadkach partnerka czy partnerem
ze związku niesformalizowanel Zwyczainość
przygląda sie zwyczainości suknia ślubna suk
ni ślubnej, dziecko dziecku. Czy może to zna¬
czyć że nowa klasa średnia przygląda się sama
Jeśli tak, sądzę, że niewiele widzi. Społecz
ność „Naszej klasy", najprawdopodobniej zu
pełnie nieświadomie, zbudowała (za pomocą
kontrolowanych wzajemnie własnych wizerun
ków) totalizujący obraz swojego świata. Za jego
podstawę można uznać wybranie wizerunku
uważanego przez siebie za naturalny, czyli niedający się zinterpretować, który z własnej woli
powtarza leżący u podstaw idei szkoły proces so¬
cjalizacji. Świat, z którym spotykamy się w por¬
talu, nie ma nic z ponowoczesnych kryzysów
3
Por. Z. Bauman, Ponowoczesnośćjako
Sic!, Warszawa 2000, s. 127.
nu
BARBARZYŃCA
źródło
cierpień,
i rozchwianych tożsamości. Przeciwnie - po
wiela on tradycyjne przeświadczenie o istnieniu
psychologicznych niezmienników, posiadaniu
trwałych i mocnych tożsamości społecznych
i kulturowych. Ze stron portalu manifestuje się
konformizm i brak chęci bycia lepszym, dosko
nalenia się, ruchu popychającego nowoczesne
społeczeństwa naprzód. Reprodukując i kolo
nizując przeszłość, społeczność „Naszej klasy"
w znikomym stopniu wykorzystuje najbardziej
nowoczesne z nowoczesnych doświadczeń, po¬
legające na, jak pisał Zygmunt Bauman, „sensie
nadziei, że można uczynić rzeczy innymi, niż
są, i lepszymi, n i ż są, i że należy to zrobić, bo
wiem rzeczy nie są tak dobre, jak powinny i jak
być mogły" .
3
A może społeczności „Naszej klasy" wcale
nie jest daleko do charakteru innej nowoczesno
ści, gdyż, jak sądzę, można ją opisać za pomocą
koncepcji społeczeństwa ryzyka Ulricha Becka .
Według niemieckiego socjologa ryzyko polega
na dodaniu do teraźniejszej gry interesów i ich
konsekwencji istotnego komponentu: przyszło
ści, przenoszeniu w przyszłość dostrzeganych
obecnie szkód, przy czym szkody te dotyczyć
wszystkich przejawów życia: reform f i
nansów publicznych, skażenia środowiska, ale
też codzienności. Spróbujmy opisać społeczność
„Naszej klasy" za pomocą tej metafory. Ryzyko
przyszłości w tym przypadku może polegać
na, znanych z doświadczeń bardziej rozwinię
tych społeczeństw, kryzysach instytucji, rodziny,
tożsamości. To potencjalne ryzyko może być
mechanizmem dzięki któremu w tak dokładny
sposób w przestrzeni portalu dokonuje się pro
ces kolonizowania przeszłości walki o jedną
4
4
U . Beck, Społeczeństwo
nowoczesności,
ryzyka. W drodze do innej
Scholar, Warszawa 2002.
�Sebastian Liszka
16
małą narrację dzieciństwa i młodości , wreszcie
utwierdzania samych siebie w sensie i słuszności
wyborów, a własne wybory są konfrontowane
z wyborami takich samych jak ja, czyli nie-Innych. Dzięki odwołaniu się do tej metafory ma
nifestowane w portalu zadowolenie i afirmacja
mogą bardzo łatwo pokazać swoją drugą, wcale
niebłazeńską, twarz - poczucia zagrożenia i nie
pewności, im bardziej gorączkowo odsuwanego,
tym silniej obecnego .
5
6
Zdumiewające jest, w jak wielkim stopniu
przestrzeń „Naszej klasy" stała się areną bez
wrogów, miejscem bez walk. Sceptyczność, nie
zadowolenie, zagniewanie (główne cechy nowo
czesności według Baumana) nie mają tu miej
sca. Samoświadomość uzyskuje się tu poprzez
uczestniczenie w rytuałach codzienności i pod
glądanie, czy to samo co my robią tacy sami jak
my. Dłuższe trwanie takiego systemu będzie
przejawiać coraz większe właściwości zamykania
się w sobie, kostnienia. System taki nie nabędzie
cech potrzebującego ekspansji kapitału, ale ra
czej rentierni polegającej na wzajemnym wyda
waniu sobie kuponów, rytuału opartego na grze
sztuczności, która udaje, że nie jest (uważam, że
jest) światem, jak pisał Shakespeare, out offrame
(bezkształtnym wybitym wyłamanym). Metafo
rę wyłamania pojmuję w tym wypadku jako we
wnętrzną sprzeczność rządzącą rzeczywistością
5
Por. J.-F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport
która manifestuje się i wysypuje z ram portalu.
Polega ona, według mnie, na niedostrzeżeniu
potencjalnie wywrotowego potencjału portalu,
którego użytkownicy, zamiast w twórczy spo
sób przepisać swoją historię i tę skonfrontować
z wersją rówieśnika, wzajemnie utwierdzili się
w bezcelowości takiego przedsięwzięcia.
Konsekwencją wynikającą ze świata „Naszej
klasy" rządzi pragnienie przyjemności, a nie przy
jemność pragnienia. Gilles Deleuze, dając pierw
szeństwo tej drugiej, opisywał ją jako przerywa
jącą pozytywność pragnienia, która pozwala na
uchwycenie realnej i aktywnej dynamiki wytwa
rzania rzeczywistości społecznej . Przyjemność
usypia, jest bezwładna i reaktywna. Próbując
znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego tak łatwo
społeczność polskiego portalu popadła w bez
wład i uśpienie, trzeba się odwołać do naszych
doświadczeń historycznych. Choć to materiał na
rozbudowaną socjologiczną analizę, u w a ż a m ,
że społeczność „Naszej klasy", czyli w dużej
części polska klasa średnia, zarówno ta istnieją¬
ca. jak i aspirująca, zbyt mocno przyswoiła sobie
pogląd którego korzenie tkwią w poprzednim
systemie politycznym — przekonanie o istnieniu
czegoś takiego jak wspólnota losu oraz lokalny
i kuriozalny proces tworzenia tożsamości który
w warunkach PRL przybrał parafrazując Michęla Foucaulta formę troski o siebie ale w obecnych
7
8
badania nad społecznością „Naszej klasy". Od kilku
o stanie wiedzy, Aletheia, Warszawa 1997. W ujęciu
miesięcy prasa donosi o próbach takich prac, spotykają się
Lyotarda kategoria wielkiej narracji, w którą wierzy!
one często z bezpardonową krytyką apologetów portalu.
modernizm, zastępowana jest w ponowoczesnym
Najbardziej rozbudowane forum, jakie znalazłem, jest
świecie przez kategorie małych narracji, które mają się
dostępne pod adresem http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.
mnożyć i wzajemnie współistnieć. Małe narracje obecne
html?f=29&w = 73448071&s = 0, 14.07.2008.
w przestrzeni „Naszej klasy" okazują się karykaturą
7
Lyotardowskich postulatów.
obraz terytoria, Gdańsk 2000.
6
Potwierdzenie tej hipotezy będzie możliwe w chwili, kiedy
psychologowie i socjologowie przeprowadzą szczegółowe
8
Por. G. Deleuze, F. Guattari, Co to jest filozofia}, słowo/
Czy też, równie mocno, stała się zakładnikiem tego
poglądu.
BARBARZYŃCA
E(1E| PD08
�Co się kryje w „Naszej klasie"
warunkach - niewiedzy o jakości życia, stopniu
uwikłania w ideologię oraz braku szacunku dla
jednostki - formę uznania kolektywu.
W przestrzeni polskiego Internetu zrobiło
się ciasno. Wdarł się do niego rodzaj społecznej
władzy sądzenia nadawanej przez osoby, które
w większości nie są w stanie rozpocząć walki
o siebie w wirtualnej przestrzeni, dającej się
realizować łagodniej n i ż w rzeczywistości. Spo
łeczność „Naszej klasy", zamiast wybrać portal
oferujący rozbudowany interfejs służący kreacji
siebie, wyodrębnieniu siebie, podkreśleniu siebie,
czyli tak naprawdę ocaleniu siebie, wybrała portal
oferujący znikomą możliwość takiej kreacji, wią
żąc j ą, j ak pisałem wyżej, z instytucj ą zbiorowego
uczestnictwa i tradycyjnych form społecznych.
Społecznością tą wydaje się rządzić brak
klasy i brak różnicy. Nowa klasa średnia, która
9
W tym miejscu powinien rozpocząć się drugi tekst
17
po skolonizowaniu pasaży handlowych i miej
skiej przestrzeni zabrała się za kolonizowanie
Internetu, za swój mit założycielski wybrała
resentyment i nostalgię, ucieczkę od wyzwań,
odrzucenie polityczności i rywalizacji o idee,
oddała też bez walki formy sprawowania wła
dzy za pomocą na przykład sądów estetycznych.
Społeczność ta w zasadzie nie odwołuje się do
nikogo, prezentuje siebie zadowoloną z tego,
jaka jest. Nie wiem, czy próbuje dokonać de
finicji samej siebie. Pewne jest, że społeczność
ta wybrała baśniowe doświadczanie rzeczywi
stości, rozumiane i przyjęte jako jedyna szansa
na wolność. Gwałtowność manifestacji tego do
świadczenia pozwala również na postawienie
diagnozy, że oto, zapewne niespodziewanie dla
nas samych mamy do czynienia z polskim
riantem buntu mas .
9
ustaleniami Eliasa Canettiego z Masy i władzy
oraz Petera
o „Naszej klasie", napisany z perspektywy nakreślonej
Sloterdijka z Pogardy mas. Moją intencją było jedynie
przez Ortegę y Gasseta w klasycznym eseju, uzupełniony
zasygnalizowanie tego problemu.
W)
PD08
BARBARZYŃCA
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa844d78c003587b3181c90411d3377.pdf
a7dd5bf34b1f28274bf2af12f37ed72a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5377
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
miłość - aspekt antropologiczny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4997
Title
A name given to the resource
Co w sercu to na języku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.135-137
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kuligowski, Waldemar
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W
roku akademickim 1974-1975 w paryskiej
École pratique des hautes études rozpoczę
ło się seminarium poświęcone dyskursowi
miłosnemu. Prowadzący owe zajęcia Roland Barthes
jako ich nadrzędny temat wskazał język miłości-namiętności ("l'amour-passion"). I jakkolwiek najważ
niejszym omawianym dziełem były Cierpienia młodego
Wertera Johanna Wolfganga Goethego, a powstały
w rezultacie komentarz - zatytułowany Fragmenty dys
kursu miłosnego - sprzedano później w zawrotnej licz¬
bie stu tysięcy egzemplarzy, a nawet wystawiono na
deskach Théâtre Marie-Stuart, nie chodziło w tym
wszystkim wyłącznie o literaturę. Otóż podczas semi¬
narium odnoszono się do całej sfery kulturowej pamię¬
ci i wiedzy, zmagano się z problemem stereotypów ję¬
zykowych, które odciskały swoje dosadne piętno na ję¬
zyku miłości. Pragnienie bowiem, twierdził Barthes
z istoty swej niewysławialne, zaprzecza raczej możliwo¬
ści uprawiania miłości słowami. Nazwać można jedy¬
nie prostą potrzebę materialną, jakiś rodzaj chcenia,
ale nie prawdziwe (i rozumiane po Lacanowsku) pra
gnienie. Cóż z tego jednak, kiedy - wbrew temu - po¬
toczna symboliczność nieustannie mówi o miłości,
skoro wbrew temu posługujemy się konkretnymi ko¬
dami, figurami i topiką, skoro kreślimy "mapy czuło
ści" i układamy hasła w "encyklopedii kultury uczuć".
Kolizja pomiędzy narzucającym się, związanym
z wyobraźnią pragnieniem a podobnie zewnętrznym,
ale empirycznym dyskursem jest nie do uniknięcia.
Wniosek, jaki wywiódł z tej okoliczności Barthes, za¬
warty jest w znanym cytacie. Przytoczmy jego treść:
"dyskurs miłosny jest dzisiaj nadzwyczaj samotny. Mó
wią nim może i tysiące podmiotów (któż to wie?), ale
nikt go nie wspiera; został całkiem porzucony przez ję¬
zyki okoliczne lub też zignorowany, poniżony czy wy¬
kpiony, odcięty nie tylko od władzy, lecz także od jej
mechanizmów (nauk, wiedzy, sztuki)".
To kategoryczne, i smutne, stwierdzenie nie w ca¬
łości wszelako wydaje się potwierdzać. Trudno miano¬
wicie zaprzeczyć temu, iż miłość jest jednym z podsta¬
wowych pokarmów współczesnych przedstawień i tek¬
stów, ulubionym żerem popularnych mediów, że zaj¬
mują się nią zastępy specjalistów (od psychoanality¬
ków i ginekologów po producentów afrodyzjaków
i przepowiadaczy przyszłości), że namiętność trafiła do
serwisów informacyjnych, na posiedzenia parlamen¬
tów, do sal wykładowych i lekcyjnych. Miłość to nie¬
zwykle atrakcyjny towar w świecie, w którym wszystko
chyba zostało już roztajemniczone; przyciąga więc wi¬
dzów i pieniądze. Można by na tej podstawie sformu¬
łować tezę, wedle której wszystko jest dziś w kulturze
dyskursem miłosnym lub - w wersji łagodniejszej dyskursem tyczącym erotycznej namiętności. Samonarzucającym się spostrzeżeniem jest tutaj to, że teraź¬
niejszość oferuje wielką gamę języków i terminów opi¬
sujących miłość, utrzymuje i powołuje do istnienia
otwarte galerie, których bohaterami są postacie ko-
109
WALDEMAR
KULIGOWSKI
Co w sercu,
to na języku?
Fragmenty dyskursów
miłosnych
chanków, tworzy wzorce osobowe oparte na wierze
w niezbywalność tego uczucia. Czyżby zatem istniała
potrzeba weryfikacji Barthesowskiego twierdzenia
0 samotności dyskursu miłosnego? Poszukując odpo
wiedzi na to pytanie, chciałbym podjąć próbę przed
stawienia wybranych dyskursów miłości-namiętności,
jakie na różnych poziomach obecne są w dzisiejszej
kulturze. Zacznijmy od dyskursów naukowych (bądź
do naukowości aspirujących).
Dobrym, jak sądzę, wprowadzeniem w generalne
problemy pojawiające się w mówieniu o miłości są ele¬
menty filozofii Ludwiga Wittgensteina. W swoich do¬
ciekaniach pytał on, czy rzeczywiście potrafimy odczuć
to, co przydarzyło się innej osobie, czy jesteśmy w sta¬
nie doświadczyć jej radości, zwątpienia, boleści? Skąd
bowiem dowiadujemy się o czyimś bólu - oczywiście
"z języka". Tym samym więc ból nie jest wyrażany, ale
jedynie zastępowany słowem 'boli'. Nasza znajomość
tego pojęcia wynika zaś nie tyle z aktualnego odczuwa¬
nia bólu, co raczej z faktu przyswojenia sobie języka
1 jego reguł znaczeniotwórczych. Zamiast zjawiska ma¬
my w rezultacie pojęcie, zamiast współodczuwania
(współkochania) pozostaje technologia języka, istotę
uczucia imituje bezduszna gramatyka.
Ten tok myślenia doprowadził Wittgensteina do
wniosku o "urzeczeniu językiem", któremu powszech¬
nie ulegliśmy, filozof dostrzegał też wyraźne guzy, jakie
nabija sobie rozum, próbując przebić głową granice ję¬
zyka. Ale nie tylko w ciężkiej materii figur językowych
doszukiwano się przyczyn zaburzeń, które utrudniają
(a może wręcz czynią niemożliwym) komunikowanie
uczuć. Oto Jacques Lacan przekonuje, że nasza pod¬
miotowość ufundowana jest na unikalnym doświad¬
czeniu: wynika z tego, że staję się podmiotem tylko
i wyłącznie z tego powodu, że nikt nie może odebrać
mi sposobu, w jaki postrzegam i odczuwam. Mało te¬
go, jako podmiot pozbawiony jestem najbardziej in¬
tymnego, subiektywnego wejrzenia w siebie, w to, jak
rzeczy naprawdę m i się wydają. Moja nieświadomość
jest fenomenem zamkniętym i niedostępnym. Tym, co
charakteryzuje podmiotowość nie są bynajmniej, jak
podpowiada stereotyp, oznaki "życia wewnętrznego".
�Jadwiga Rodowicz 'WIZJA W LUSTRZE
Podmiot nie jest obiektywnym mechanizmem regulu
jącym ludzkie zachowanie: dla mnie samego, powiada
Lacan, jest on pusty.
Lektura Wittgensteina i Lacana pokazuje wyraź
nie, że nie tylko język separuje mnie od uczuć innych,
nie tylko mowa odbiera mojej miłości istotowość; sa
ma natura podmiotowości sprawia, że pozostajemy
wzajemnie nieprzenikalni, osobni, zamknięci w swojej
prywatności. Skoro zatem język nie może być wiary¬
godnym świadectwem, sięgnąć należy do innego ro¬
dzaju dowodów na miłość.
Tym razem nie chodzi już o skomplikowane wywo
dy filozofów, lecz o zjawiska obserwowalne gołym
okiem. Miłość można bowiem zobaczyć - przynaj¬
mniej wtedy, gdy jest się socjobiologiem. Przedstawi¬
ciele tej dyscypliny wiedzy utrzymują, że ludzkie za¬
chowania zdeterminowane są przez ewolucję i naszą
biologiczność. Z tego punktu widzenia, dla każdego
gatunku, także dla homo sapiens, zadaniem najwyższej
wagi jest zachowanie własnego trwania, a dokładniej
swoich najlepszych cech genetycznych. Uczucia wpi¬
sane są w konkretne strategie przetrwania i walki:
owulacja na przykład skrywana jest dlatego, że m꿬
czyzna mógłby zaniedbywać partnerkę w okresach nie¬
płodności; Robin Dunbar spekuluje, że pochodzenie
mowy może być związane z tym, iż pierwotny mąż znie¬
chęcał pierwotną żonę do potajemnych romansów,
dając jej do zrozumienia, że na bieżąco śledzi wszelkie
plotki; poezja miłosna z kolei jest domeną Hiszpanów,
a nie Szwedów, gdyż w niższych temperaturach gorzej
odbiera się feromony, a grube ubrania ograniczają
bodźce wzrokowe. Słynna wizja "wojny plemników"
roztoczona przez Robina Bakera objaśnia z kolei sekret
kobiecego orgazmu - otóż szczytująca kobieta zatrzy¬
muje w sobie większość nasienia, w innym wypadku
duża część spermy po prostu z niej wycieka. Funkcją
orgazmu jest więc zasysanie ejakulatu i ta forma pre¬
miowania wybranych partnerów jest odpowiedzialna
za miłosne uniesienia, masturbacje, marzenia senne,
seksualne fantazje, za kształt kultury w ogóle. W tym
więc kontekście, miłość jest swego rodzaju 'bonusem'
od natury, ekstrawagancją w mozolnym i precyzyjnym
procesie doboru naturalnego.
"Różnice w strategiach płciowych kobiet i m꿬
czyzn widać już na poziomie komórek rozrodczych przekonywał rodzimy fachowiec Bogusław Pawłowski
w jednym z wywiadów - Podczas gdy z męskiej linii
produkcyjnej schodzą miliony plemników dziennie,
żeński zakładzik opuszcza jedno jajo na miesiąc. Od
początku ona inwestuje w jakość, a on w ilość. A to,
że plemniki są aktywne, a komórki jajowe bierne Dar¬
win skomentował słowami: 'Świat tak już jest urządzo¬
ny, że samce zdobywają, a samice są zdobywane'".
Nie wszyscy jednak uważają te kategoryczne sądy
za prawdziwe. Oto na przykład Emily Martin zaprzecza
stereotypowi, wedle którego kobiece jajo jest wielkie,
pasywne i wyłącznie przesuwane, a plemnik jako mały,
sprawny i poruszający się samodzielnie penetruje jego
obrzeża i zyskuje tytuł zdobywcy. Najnowsze ustalenia
pokazują, że pojedynczy plemnik posiada bardzo małą
energię, a zapłodnienie jest raczej efektem aktywnej
roli jaja, co podważa nie tylko dotychczasową wiedzę
biologiczną, ale także wyobrażenia dotyczące 'natural
nych' ról płciowych. Bo też o symbole tu idzie, o pew
ne figury myślenia, o relacje między mężczyzną-plemnikiem a kobietą-jajem. Skoro więc to one są najwyż
szą stawką, tedy wystarczy w tym miejscu powiedzieć
o socjobiologii za Cliffordem Geertzem, że jest to "oso
bliwa mieszanka zdrowego rozsądku i zdrowej bzdury",
a przedstawiana przez nią wiedza oraz jej interpretacje
to po prostu efekt określonych gier społecznych.
"Obiektywne fakty biologiczne stają się subiektywny¬
mi kategoriami kulturowymi", dopowiada jeszcze traf¬
nie Kirsten Hastrup, pozwalając na odejście od kwestii
wielkości jąder czy gęstości ejakulatu.
Kolejny dyskurs miłosny, który wydaje się być oczy¬
wistą konsekwencją dotychczasowego wywodu, jest
dyskursem feministycznym. Rozpocznijmy od Adrienne Rich i jej głośnej książki Of Woman Born. Pisarka
prezentuje w niej pogląd, wedle którego kobietom od¬
mawia się ich własnej seksualności, narzucając im sek¬
sualność męską. Stąd bierze się powszechne przekona¬
nie o wrodzonym kobiecie pociągu do mężczyzn, któ¬
re jest w sposób oczywisty fałszywe. Ze względu na
matkowanie dzieciom, objaśnia sprawę Rich, u dzieci
obu płci występuje jeden pierwotny kierunek miłości:
jest to miłość do kobiet. I wyłącznie przy użyciu posia
danej władzy mężczyźni zmuszają kobiety do heteroseksualizmu! Mężczyzn zatem w rzeczywistości się nie
kocha, a jedynie naturalną tendencją namiętności jest
lesbianizm. Lesbijska egzystencja to ponadto forma
oporu, jawny atak na męskie prawo dostępu do kobiet.
Wniosek przedstawia się jasno, podsumowuje Rich,
wszystkie stosunki z mężczyznami mają charakter
opresyjny.
Równie radykalne stanowisko zaprezentowała Ma¬
ry Dale, filozof i teolog, pisząc, w pracy Beyond God the
Father, o kontrkulturowym "stawaniu się kobietą",
o potrzebie wyjścia z seksistowskiego świata, w którym
kobiety pozbawione są własnego języka i własnego wi¬
dzenia. Należy tu wykroczyć poza "patriarchalnego
Boga", gdyż Bóg to mężczyzna, bóg-tylko-mężczyzn.
Ten "Arcyfallus" (Supremę Phallus) "kastruje i będzie
kastrował kobiety, dopóki pozwoli mu się żyć w ludz¬
kiej wyobraźni".
Logika opowieści o zniewoleniu, ukazująca ko¬
chanków zachodniego świata w kategoriach oportunistycznych ofiar systemu, nieubłaganie prowadzi do
pewnych wniosków. Otóż w świetle dyskursu femini¬
stycznego (a raczej jego przywołanego tutaj fragmen¬
tu) wszystkie idee miłości - platoński eros, chrześci
jańska agape, dworny kodeks trubadurów i namięt¬
ność romantyczna - są rezultatem polityki płci, która
nosi miano fallogocentrycznej. Kobieta jest w każdym
�Ewa Domańska • NEKROKRACJA
z tych wypadków obiektem uwielbienia, pożądania,
adoracji, a jednocześnie pionkiem w męskiej grze
0 dominację. Najbardziej bodaj paradoksalne okazuje
się jednak to, że ogromna część odpowiedzialności za
podtrzymywanie patriarchatu spada na postacie ma¬
tek: one nie tylko matkują swoim córkom, ale także
matkują przysposabianiu ich do życia w świecie rzą¬
dzonym przez mężczyzn.
Symboliczna (a czasem również jak najbardziej cie¬
lesna) przemoc nie ma rzecz jasna swojego jedynego
źródła w fallogocentryzmie - zwróćmy się teraz ku spe¬
cjalistom od sztuki masowego uwodzenia. Pewnego
poniedziałkowego poranka, na ruchliwym skrzyżowa¬
niu w amerykańskim Buffalo, pojawił się nowy billbo¬
ard. Wielkie czerwone litery przekazywały osobistą
wiadomość: "Aniele w Czerwieni. Widziałem Cię
w Garcia's Irish Pub. Chciałbym się z Tobą spotkać.
William". Tysiące ludzi z rosnącym zainteresowaniem
śledziło ów osobliwy uliczny telegram, z którego przez
dziewięć kolejnych tygodni wyczytywano nowe wyzna¬
nia zdesperowanego kochanka. Tajemnicza historia
znalazła się wkrótce na ustach całego miasta, kobiety
wydzwaniały do agencji reklamowej, próbując wydo¬
być adres romantycznego Williama, mężczyźni nato¬
miast oblegali Garcia's Irish Pub w nadziei ujrzenia
Anioła w Czerwieni. Wreszcie na billboardzie pojawi¬
ła się upragniona wiadomość: "Drogi Williamie. Chy¬
ba oszalałam. Do zobaczenia w Garcia's. Piątek 20.30.
Anioł".
Pub nie przeżył jeszcze takiego oblężenia, jak w ten
piątkowy wieczór: chętnych do ujrzenia pary zakocha¬
nych było tak wielu, że nie mieścili się we wnętrzach.
Co najważniejsze - podobno nikt, z pracownikami
wspomnianego pubu włącznie, nie zorientował się, że
miasto pochłonięte romantyczną historią uległo w rze¬
czywistości zręcznej manipulacji. Postacie Williama
1 Anioła w Czerwieni oraz rodzącego się między nimi
uczucia były elementami strategii reklamowej, odegra¬
nymi w ostatni wieczór przez wynajętych modeli. Na¬
miętność okazała się świetnym towarem marketingo¬
wym, a promowany przezeń towar dobrem pożądanym
przez tysiące.
Przykład powyższy uzasadnionym czyni pytanie
0 autentyczność kolejnego dyskursu miłosnego, wyra¬
żonego tym razem w kontrowersyjnym języku nowej
dramaturgii brytyjskiej. Jej czołową - i bodaj najgło¬
śniejszą - przedstawicielką jest Sarah Kane i jej "flago¬
wy" dramat "4. 48 Psychosis". Główna osoba tego
przedstawienia woła rozpaczliwie "Miłości moja, cze¬
mu mnie opuściłaś?", a potem wielokrotnie powtarza,
niczym zaklęcie, niczym mantrę, słowa: "Zobacz mnie.
Dotknij mnie. Kochaj mnie. Uwolnij mnie". Występu¬
jąca na deskach poznańskiego Teatru Polskiego Mag¬
dalena Cielecka, wykrzykując te kwestie, bije całym,
półnagim ciałem o ścianę, krew zalewa jej twarz, ręce
1 piersi. Chwilę później umiera.
Zestawienie brutalizmu wtopionego w "4.48 Psy111
chosis" z niewinną przecież, żartobliwą reklamą pubu
może wydawać się ryzykowne, ale łączy je to samo py¬
tanie o status i autentyczność, ta sama wątpliwość ty¬
cząca realnego istnienia (i mówienia) o miłości. Czy
Sarah Kane naprawdę łaknie bliskości, naprawdę wzy¬
wa miłość? Kto lub co ją opuściło, jakiego pragnęła
wyzwolenia - czy takiego, jakie wybrała w momencie
samobójczej śmierci?
Powróćmy w tym miejscu do przywołanej na po¬
czątku tezy Barthesa mówiącej o samotności miłosne¬
go dyskursu. Założenie słynnego semiologa wymaga
bowiem korekty - najpierw na poziomie liczebników.
Otóż miłość jest obecnie, jak starałem się to pokazć,
tematem nie jednego, ale bardzo wielu dyskursów. Ich
mnogość nie oznacza jednak, że wykreśleniu ulega ce¬
cha samotności; przecież krążące w kulturze dyskursy
nie wspierają się, ale walczą o wyłączność i dominację.
Jak zatem rozumieć dzisiaj sens popularnego porzeka¬
dła mówiącego, że "co w sercu, to na języku"? Wszak
współczesna namiętność przez jednych uważana jest
za rzecz nie do wypowiedzenia; inni widzą w niej jedy¬
nie proste strategie doboru partnerów z możliwie do¬
skonałym łańcuchem D N A ; kolejne głosy mówią
o tym, że związek mężczyzny i kobiety jest rezultatem
patriarchalnej tyranii; ikona miłości bywa też wykorzy¬
stywana jako środek do uwodzenia klientów i pomna¬
żania kapitału; w idiomie nowej dramaturgii przemie¬
nia się zaś w ciągi brutalnych, często obscenicznych
obrazów, które ranią nawet teatromanów nawykłych
do jatek urządzanych przez Szekspira. Co począć z ta¬
kimi elementami układanki, i czy wzorem, jaki winien
się ułożyć, będzie jeszcze miłość? Czy maski, jakie na¬
kłada nań współczesna kultura nie skrywają aby pust¬
ki? Co stanie się, gdyby odwrócić tytułowe pytanie te¬
go tekstu i nadać mu postać "co w sercu, to na języ¬
ku"? Mam nieodparte wrażenie, że odpowiedź na nie
byłaby jednak zbyt przygnębiająca, by warto było to
czynić: lepsze już samotne dyskursy, niźli przeraźliwie
samotni ludzie.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80d6d5790ce82adc07cf9cea49955cd7.pdf
c6faa86a81ac4f91878fc634bb941c19
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6292
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2006
Subject
The topic of the resource
Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949)
mistycyzm
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5869
Title
A name given to the resource
Co zrobić z Gurdżijewem? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.163-164
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Prokopiuk, Jerzy
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM
JERZY P R O K O P I U K
W
edług Rudolfa Steinem (1861-1925), chrze
ścijańskiego ezoteryka, różokrzyżowca i twór
cy antropozofii, około roku 1840 doszło
w Świecie Duchowym do kolejnej walki między mocami
Chrystusowymi - z Archaniołem Michaelem na czele a siłami demonicznymi, zarówno lucyferycznymi, jak
arymanicznymi, czyli jednostronnie „idealistycznymi”
i równie jednostronnie „materialistycznymi”.
W niedługi czas potem następuje w Europie praw
dziwy „wysyp” narodzin wybitnych (i mniej wybit
nych) ezoteryków, którzy w swej duchowej misji - jak
rozumiał to polski inicjowany, antropozof Robert
Walter (1908-31) - zerwali po raz kolejny owoc
z Drzewa Poznania. Mniej więcej w tym samym czasie
wśród dawnych i nowych ezoteryków europejskich od
była się brzemienna w skutki dysputa: „konserwatyści”
spośród nich głosili dalszą konieczność zachowania za
sady arcanum (tajemnicy) i niepopularyzowania wie
dzy duchowej, ciągle jeszcze zwanej tajemną, podczas
gdy ich „liberalni” polemiści uważali, że z zasady tej
należy zrezygnować i wiedzę tę udostępnić wszystkim,
którzy po nią zechcą sięgnąć; „liberałowie” ci argu
menty swe uzasadniali nadciągającym w XX i XXI
wieku okresem dramatycznych prób, jakie oczekują
ludzkość, a zatem koniecznością oddania jej do dyspo
zycji wiedzy duchowej jako instrumentu zarówno sa
moobrony człowieka, jak i jego nieodzownej przemia
ny. W dyspucie tej, jak już wiemy, zwyciężyli „liberało
wie” - i wiedza duchowa weszła pod strzechy i do blo
kowisk, stając się wszakże - jak to ujął C.G. Jung - ra
tunkiem dla jednych, ale też zgubą dla innych.
Grunt pod tę nową ucztę, na której spożywamy
owoc z Drzewa Poznania, przygotowała niewątpliwie
masoneria okultystyczna już w XVIII wieku (Sweden
borg, Martinez de Pasqually, Pernety, Willermoz,
St. Martin), później zaś przede wszystkim okultyzm
francuski (Elifas Lévi, Fabre d’Olivet, Saint Yves
d’Alveydre, Mâitre Philippe, Papus) w wieku XIX i na
przełomie XX.
Ale niewątpliwie czołową rolę odegrała tu twórczy
ni teozofii nowoczesnej Helena Bławacka (1831-91)
wraz ze swymi współpracownikami i następcami
(H.S. Olcott, Annie Besant, W.Q. Judge, William Lead
beater, Alice Bailey); grono to otworzyło szeroko bra
my inwazji ezoteryki orientalnej, zwłaszcza indyjskiej,
jaka runęła na Europę i Amerykę, począwszy od koń
ca XIX wieku. Postacią drugą w kolejności, ale - mo
im zdaniem - najwybitniejszą, był wspomniany Rudolf
Steiner, który choć przez kilkanaście lat działał w ru
chu teozoficznym (1902-1912/13), stał się czołowym
reprezentantem ezoteryki chrześcijańskiej. Teraz nad
chodzi kolej na Georgija Iwanowicza Gurdżijewa
(1873-1949), ezoteryka przybyłego z Kaukazu, inspi
rującego się m.in. gnozą suficką, czwartym w tym kon
tekście jest Juliusz Evola (1898-1974), ezoteryk wło
ski, mistyk faszystowski, głoszący zarówno idee orien-
Co zrobić
z Gurdzijewem?
talnej „metafizyki seksu”, jak i tradycji gibelińskiej.
Ostatnim z nich był Aleister Crowley (1875-1947),
mag „lewej ręki”, prorok eonu Horusa, uważany za sa
tanistę, wreszcie last but not least, C.G. Jung (1875
-1961), wielki psycholog głębi, neognostyk i interpre
tator alchemii; wymieniam go tu poza pierwszą piątką,
gdyż lokuje się on tylko na pograniczu ezoteryki, choć
walnie przyczynił się do jej odrodzenia.
Jakże zróżnicowany to „wachlarz” ezoteryków!1
Hinduizująca Bławacka, chrześcijanin Steiner, późnosuficki Gurdżijew, orientalizujący Evola, neopogański
satanista Crowley, przyznający się do chrześcijaństwa
neognostyk Jung... Spośród nich tylko Steiner pozo
stał w ramach europejskiej tradycji ezoterycznej (różokrzyżowej), Evola i Jung znaleźli się na jej obrzeżach,
Bławacka opowiedziała się po stronie orientalnych
Mahatmów, Crowley zajął stanowisko zdecydowanie
antychrześcijańskie.
Kim zatem, w tym kontekście, jest Gurdżijew?
Ezoterykiem pierwszej rangi - niewątpliwie. Gnostykiem? Jeśli przez „gnozę” będziemy rozumieli „po
znawczą penetrację świata duchowego metodami
transracjonalnymi”, niewątpliwie tak. W dużym jed
nak stopniu był także - gnostycystą, tzn. gnostykiem,
którego światopogląd podzielał szereg wątków z gnostycyzmem antycznym. Gnozę swą (i gnostycyzm)
prezentował wszakże - jeśli chodzi o źródła, na które
się powoływał - odwołując się już to do tajemnego
wywodzącego się jeszcze z Babilonu, bractwa Sarmung, być może kontynuującego arymaniczne trady
cje ośrodków Gundiszajna (?), już to do tradycji gno
zy i mistyki islamskiej, sufizmu. (Swych najbardziej
zaawansowanych uczniów miał - jak twierdzi jeden
z proponentów idei i praktyki Gurdżijewa, J.G. Ben
nett - posyłać do klasztorów sufickich na pograniczu
Iranu i Afganistanu). Gurdżijew z pewnością nie był
ezoterykiem chrześcijańskim, to nie ulega wątpliwo
ści. (Ut fama fert, był jedynym człowiekiem, którego
Steiner wyrzucił ze swego Goetheanum, siedziby T o
warzystwa Antropozoficznego w Szwajcarii). Niewąt
pliwie był zarówno gnostykiem, jak i - przynajmniej
w pewnej mierze - gnostycystą. Czy jednak można
uznać go za sufiego? Nie - jeśli wierzyć takim sufic-
163
�163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM
Jerzy Prokopiuk • CO ZROBIĆ Z GURDŻIJEWEM?
kim mistrzom, jak Hazrat Azad Rasool z tradycji Nakszbandi (urning Toward the Heart), czy Idries Shah,
którzy zdecydowanie odmawiają nu autentycznej
„sufickości”.
Gurdżijew, jak wiadomo, dał początek zróżnicowa
nemu ezoterycznemu ruchowi, którego czołowymi po
staciami byli - lub są - tacy ludzie, jak P.D. Uspiensky
(choć tylko do pewnego czasu), Thomas de Hart
mann, małżeństwo de Salzmannów, Fritz Peters, A.E.
Orage, Kenneth Walker, wspomniany J.G. Bennet,
Louis Pauwels, Henri Tracol, Helen Palmer, by wy
mienić najważniejszych. (Organizacją czuwającą obok
innych nad spuścizną Gurdżijewa jest np. Gurdjieff So
ciety z siedzibą w Londynie.) Gurdżijew wywarł wpływ
na takich pisarzy, jak Katherine Mansfield czy J.B.
Priestly, oraz takich ludzi teatru, jak Peter Brook czy
Jerzy Grotowski. Dzięki Grotowskiemu - choć za ży
cia, jak się zdaje, nie ujawniał swych progurdżijewowskich sympatii - i aktualnemu kierownictwu Ośrodka
Badania Twórczości Jerzego Grotowskiego we Wro
cławiu, Grzegorzowi Źiółkowskiemi i Jarosławowi Fre
towi, jak również tłumaczce dzieł Gurdżijewa
i Uspienskiego Magdzie Złotowskiej, nauczanie kau
kaskiego ezoteryka znalazło przyjęcie także w Polsce.
(Tyle, dla przypomnienia, znanych skądinąd informa
cji o Gurdżijewie i jego ruchu).
Co jednak z zrobić z Gurdżijewem?
Oto dobry moment - i sposobność - bym mógł wyra
zić mój własny pogląd na Gurdżijewa i jego nauczanie.
Otóż w moim przekonaniu - powróćmy do począt
ku moich wywodów - ów akt i proces „ponownego
spożycia owocu z Drzewa Poznania” miał i ma, jak
każdy akt i proces duchowego życia człowieka, dwa
aspekty: jasny i ciemny.
Za jasny jego aspekt uważam - w analogii do pra
dziejowego, archetypowego Wydarzenia z Raju - po
znawcze i doświadczalne otwarcie przed Człowiekiem
nowych horyzontów rozwoju. Wydarzenie to - i każ
de jego powtórzenie - to beata culpa, „błogosławiona
wina”, do której (świadomie) doprowadzili Człowieka
Jahwe i Wąż (Lucyfer); to oni ją spowodowali, tyle że
obarczali nią Człowieka. A błogosławiony charakter
tego wydarzenia polega na wytrąceniu Człowieka
z pozaczasowej stagnacji Raju i „wrzuceniu” go
w świat czasu i przestrzeni, to znaczy daniu mu możli
wości rozwoju przez nieustanną przemianę. Człowiek
musiał uwolnić się od Boga, by stać się bytem samo
dzielnym - i w sposób wolny powrócić doń u kresu
czasu. (Dlatego nie ma powrotu do Raju - przed na
mi jest tylko droga do Nowego Jeruzalem.) A każde
kolejne spożycie owocu z Drzewa Poznania oznacza
zarazem wygnanie z Raju i szansę na rozwój w drodze
do Nowego Jeruzalem. Takie samo - pozytywne znaczenie ma trwający od przeszło stu lat renesans
ezoteryki od najwyższych jej szczytów po popularną
kulturę ruchu Nowej Ery.
A aspekt ciemny? W odrodzeniu ezoteryki widzę
zarówno nurt progresywny - chrześcijański, taki jak
antropozofia, jak i nurt zdecydowanie regresywny,
który proponuje nam „cofnięcie się do Raju”, a jego
przejawami są wszelkiego rodzaju tendencje nawrotu,
czy to do szamanizmu, do ezoteryki orientalnej (taoizmu, hinduizmu czy buddyzmu), czy też do - bliż
szych Europie - kabały, chasydyzmu czy sufizmu.
Wszystko to są propozycje nie tylko cofnięcia się do
starych form ezoteryki, ale także do form „importo
wanych” z innych kręgów kulturowo-religijnych.
Przenoszenie tych form na grunt euroaramerykański
spełnia ogólną funkcjonalną definicję zła znaną
w ezoteryce chrześcijańskiej (także w antropozofii):
„Zło - to dobro przeniesione w niewłaściwy czas
i miejsce”. Z tych racji wszystkie te duchowe „towary
importowane” uważam za złe, bo regresywne, prze
szczepiane tam, gdzie sami ich twórcy ich nie zaini
cjowali. Oczywiście, ta diagnoza i konstatacja odnosi
się także do nauczania Gurdżijewa.
Wszakże ten ciemny aspekt renesansu ezoteryki
w XX i XXI wieku ma także znaczenie pozytywne.
W skali ogólnej może wywołać wzrost zainteresowania
życiem duchowym en general, w szczególności zaś
wzrost zainteresowania chrześcijańską i europejską
tradycją i praktyką życia duchowego. W skali indywi
dualnej zaś może wprawdzie cofnąć człowieka do prze
starzałych form życia duchowego, ale także - w przy
padku doświadczeń nieudanych - otworzyć mu oczy
na ezoterykę jego własnego obszaru kulturowo-religijnego. (Przypomnijmy tu raz jeszcze cytowane słowa
Junga: „Co jest ratunkiem dla jednych, może być zgu
bą dla innych”.)
Tak też jest z Gurdżijewem, jego nauczaniem
i praktyką. Któż może - w każdym poszczególnym
przypadku - powiedzieć, dla kogo są ratunkiem, a dla
kogo zgubą? N a to pytanie odpowiedzieć może tylko
sam los danego człowieka. (On sam - nie od razu.)
„Po owocach poznacie ich”.
Gurdżijew zatem - i jemu podobne propozycje - to
malum necessarium? Tak. Pamiętajmy jednak tao
istyczny obraz taj-aitu; także w ciemnym jin znajduje
się jasna kropka jang. Wszakże ze złem nie należy
walczyć. Zło trzeba przemieniać. Aby je przemienić,
trzeba najpierw uznać sens i rację jego istnienia. Po
tem je poznać. (To kościelna mentalność średnio
wieczna zachowała po dziś dzień animalną reakcję na
zło - fight or flight - zwalcza je lub przed nim ucieka.)
Zło to nie tylko malum, lecz także coś koniecznego necessarium. (Bóg je zaplanował - bo przecież nie wy
mknęło się spod Jego kontroli? - i ma ono swe miejsce
w ekonomii naszego kosmosu.)
Nie walczmy więc z Gurdżijewem i przed nim nie
uciekajmy. Poznajmy go. Welcome, Mr. Gurdjieff.
164
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/483f7c7b79e9d8b83968afdefb937c62.pdf
1717f118fb058f6bd81749f5bcf2cc23
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3700
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3477
Title
A name given to the resource
Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.187-191
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olędzki, Jacek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Co? Po co? Dlaczego? Słucham.
Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie
Jacek Olędzki
- Po co te puszki zakopujesz?
- Nie mówi się po co. Należy mówić dlaczego! Za chwilę, to
samo:
- A po co nie pójdziesz ze mną na grzyby, tylko wciąż
kopiesz i to świństwo zakopujesz. Nic z tego nie wyfośnie...,
NIC! Chodźmy na grzyby. Mogę ci pokazać, gdzie się w tym
roku przeniosły... Bo one się przenoszą—
- Po co? Zacząłem mówić jak oni.
- To nie wiesz? Pomyśl, a sam sobie odpowiesz!
Tak mniej więcej wyglądały moje rozmowy z Robertem,
kiedy miał 3, 5, 7 lat. Teraz jest już dawno po wojsku (ma
stopień mata), do pracy jeździ nowym pasatem i unika ze mną
rozmów (ja korzystam z komara, bzyka). Chociaż, raz chyba
się gniewnie odezwał. Zdaje się, że tak:
- No, bo może być dym...
- Ależ panie Robercie...
- A, to przepraszam. I sobie poszedł. I tak to już jest.
Gdybym, to ja jeździł pasatem, a Robert bzykiem, wówczas
nasze spotkanie po latach wyglądałoby inaczej.
A zatem, przed laty pobierałem w Murzynowie bezcenne
nauki - przede wszystkim - od gromadki małych dzieci, które
stale się kręciły przy Muzeum.
Oto pierwsza nauka: Żadne z tych dzieci wiejskich nie
korzystało z potocznego zwrotu co. Jak wiadomo, jest to
słówko powszechnie używane wśród warszawiaków starej
daty. Warszawiacy nowej daty częściej, zamiast co, mówią
proszę. Zwrot proszę, świadczy niewątpliwie o pewnym
rodzaju wytworności. Nie posiadłem jej i niewątpliwie
mówiłem nieraz w Murzynowie ordynarnie co. A należało
przecież mówić słucham. Tak bowiem, murzynowiacy - na
wet całkiem mali - zwracają się do drugiej osoby, kiedy
czegoś nie dosłyszą. Przyznasz Czytelniku, że spośród tych
trzech zwrotów, najtrafniejsze, jest tylko to jedno słówko,
słucham. Żadne coproszę, tylko słucham...
Druga nauka. Dotyczy ona oczywiście owego po co oraz
dlaczego. Otóż, wydaje się, że dlaczego w stosunku do po co,
jest podrzędne sematycznie. Odnosi się do rozumienia zależ
ności między jednym a drugim; dotyczy na przykład przy
czyny i skutku. Natomiast po co kieruje uwagę nie tyle na
związek - często oczywisty - między przyczyną i skutkiem,
187
�ile na celowość; cel jakiegoś działania, aż po jego sens...
Dzieci wiejskie uczestnicząc od najmłodszych lat przy pra
cach dorosłych, w tym wszystkim, co świat dla nich dorosłych
przedstawia, mają znakomite okazje poznawania związków
przyczynowo - skutkowych i - być może dlatego - nie muszą
korzystać z banalnego pytania dlaczego. Wiadomo, że z posia
nego ziarna rodzi się roślina itd. Natomiast z zakopanej puszki
po jakiejś konserwie, nic się nie urodzi. Po co nie jesz? Jeśli
ktoś nie je, a jest ku temu okazja, pytanie dlaczego, może
wyjaśnić sprawę zaledwie częściowo, w granicach zwykłego
domysłu (boli kogoś ząb, ma kaca itd.), czyli bez zadawania
pytania. Po co nie jesz? jest pytaniem znacznie dogłębniejszym. Odpowiedź na nie dotyczyć nawet może kwestii honoru
i godności, silnej woli, hartu ducha itd. Najstarsi murzynowiacy - nie ma już ich niestety - bywało, że wzbraniali się przed
przyjęciem u kogoś poczęstunku; nawet szklanki herbaty.
Kiedy starałem się zrozumieć taką odmowę, dowiadywałem
się struchlały:
- To jakbym zaciągnął pożyczkę. Nie. Pic nie będę.
Dziękuję.
Nie budzi chyba wątpliwości przekonanie, że pytania
artykułowane przez słówko dlaczego (why, pourąoi) zdomi
nowały nasze dzisiejsze życie. Kiedy słucham dialogów
w melodramatach amerykańskich, emitowanych przez telewi
zję (filmy te mają największą oglądalność i nie można ich
znaczenia lekceważyć), słyszę powtarzane bez końca why.
Łaj, łaj, łaj, ciągle tylko łaj. No, zdarza się whatfor (a ąuoi
bon), ale tylko w dziełach najambitniejszych. W filmach
kryminalnych, gangsterskich itd. obydwa zwroty są nieobec
ne, bowiem nie mają uzasadnienia. Po co, podważyłoby każdą
brawurową akcję, każdy skok na bank, każde morderstwo.
Dlatego, chcąc zaznać relaksującej zadumy jadę do Murzynowa. Nasłucha się tam do woli pytań po co. Będą one dotyczyły
sytuacji dających się zrozumieć... Natomiast tutaj w mieście,
tak jak w Łomazach na posterunku, we Wołominie, Markach
oraz dzisiejszym Wrocławiu, całkiem się zmieniło znaczenie
nawet tych dwóch podstawowych zwrotów językowych. Po co
młodociane wrocławianki zabiły koleżankę, same wyjaśniły.
Chyba dostatecznie jasno, denerwowała nas ... Ale dlaczego
to najstraszniejsze ze strasznych się stało, nie wiadomo. Od
„Super Expressu",poprzez „Wprost", po „Politykę", gdzie
poddawano zdarzenie analizie, nie ma odpowiedzi na pytanie,
dlaczego? W życiu miejskim (chociaż nie tylko) zrodziły się
więc nowe sytuacje, dla których zrozumienia konieczne jest
roztrząsanie zależności w kategoriach owego, banalnego
dlaczego.
1
We Wrocławiu, mieście Apocalipsis cum figuris, Panto
mimy, Pomarańczowej Alternatywy itd., dojrzała sytuacja aby
stawiać sobie pytanie dlaczego, które wcześniej nie miałoby
sensu, bowiem w mieście tym żyli głównie lwowiacy... I jak
w Murzynowie, rzeczy wzniosłe, niezwykłe i wspaniałe były
codziennością...
Dzisiaj zaś, ani rodzice, ani nauczyciele z katechetą na czele
(poświęcał głównie uwagę - jak wyznał - aborcji) nie mieli
głowy aby zabójczyniom powiedzieć o Grotowskim, Toma
szewskim albo Fydrychu. Nie mieli głowy, śmiem sądzić, że
nie dane im samym było pojąć, iż żyją w niezwykłym mieście,
najniezwyklejszych niegdyś dokonań w Polsce.
W mojej klasie, mojej szkoły im. Romualda Traugutta, też
był uczeń z pierwszej ławki, który nas denerwował (Wojciech
188
Jaruzelski, w elitarnej szkole na Bielanach siedział w pierw
szej ławce i już wówczas miał postanowienie zostania kimś
wielkim, oczywiście, został...). Jak należy uczniowi z pierw
szej ławki - podlizywał się nauczycielom. Myśmy nic złego
mu nie próbowali zrobić. Wiadomo przecież, lizus w każdej
klasie musi być. Henio Kluba poświęcił mu nawet osobny
utwór, wzorowany na tragediach Sofoklesa - Gorgolides
Wspaniały. Władysław L. Terlecki, który siedział w ostatniej
ławce, dusił w sobie postanowienia i zamiary... Pomysł Henia,
aby przykre rzeczy obdarzać uśmiechem, a w najgorszym
razie cierpkim żartem, ustąpił - niestety - przed powinnością
ważenia słów, pryncypialnością i obowiązkiem.
Czas nieubłaganie biegnie, zmieniają się „konteksty sytua
cyjne" a z nimi znaczenie i rola nawet podstawowych
zwrotów językowych. Zaraza nie ominęła również Murzynowa. Łagodniutki Robercik, kiedy dorósł, powiada twardo
może być dym. Nie oznacza to jakiejś zwykłej zadymy, ale po
prostu w lokalnej grypserze, mordobicie. Inni znów, starsi
i mniej obyci też ulegli zarazie. Starają się unikać - ich
zdaniem - kompromitującego po co i korzystają z pytania na
ch... tol Ponadto, pytanie to w sposobie stawiania go (butnie
i stanowczo) bliższe jest stwierdzeniu czy przekleństwu,
aniżeli poszukiwaniu odpowiedzi.
Trzecia nauka. Dotyczy ona pytania co to? Od razu
powiem, nie często się słyszy to pytanie. Przed laty, nie
słyszałem aby dzieci murzynowskie komukolwiek takie
pytanie stawiały z tą samą spontaniczną natarczywością, jak
to się zdarza u dzieci z niektórych środowisk miejskich. Być
może, moi mali nauczyciele z Murzynowa orientowali się
w tym, co można by nazwać bezowocnością werbalizowa
nych zainteresowań. Starsi po prostu nie znaleźliby często
czasu na udzielanie objaśnień. Nie ma czasu, mnie się
spieszy— itd., to bardzo częste wyznanie, przez niektórych
wypowiadane już całkiem mechanicznie, nawet wówczas
(albo właśnie wtedy), kiedy nic nie ponagla i ów tak starannie
strzeżony czas jest w nadmiarze. Ponadto, zwyczaj czułego
obcowania wnucząt z dziadkami i babciami w pewnych
rodzinach pojawił się stosunkowo niedawno. A zasada suro
wego rozdzielania („separacji informacyjnej") dzieci od
rozmów prowadzonych przez dorosłych, utrzymywała się
w wielu rodzinach stosunkowo długo i stanowiła rodzaj
zapory w nawiązywaniu kontaktów słownych dzieci ze
starszymi. Zapora ta była niewątpliwie jedną z form kształ
towania szacunku należnego starszym. Owa zasada „separacji
informacyjnej" dzieci od rozmów i spraw dorosłych przestała
obowiązywać zapewne już w czasie wydarzeń, jakie w życiu
wsi następowały dosyć burzliwie po ostatniej wojnie. Wszela
ko wyczuwałem utrzymujący się wciąż - jeszcze w latach
osiemdziesiątych - dystans między dziećmi a dorosłymi,
jakiego nie znałem ze swego dzieciństwa w Warszawie.
Być może więc, wybrały dzieci obserwację i nasłuchiwa
nie, za (całkiem zresztą niezłą), formę zdobywania wiadomo
ści. Wiąże się z tym - jak wiadomo - cnota bezcenna:
samodzielność. Dotyczy ona chyba również myślenia... W ka
żdym razie, moich kontaktów z dziecięcą społecznością
Murzynowa nie przesłaniało owo „urocze trajkotanie": a co
to?, co to?, co to? Dzięki temu, ów czas miniony, bardzo mile
wspominam.
Wspomnienia z lat następnych, aż po dziś czas, opromienia
innego rodzaju odczucie. Kolejny wykład, który za chwilę
�nastąpi, prowadzili wykładowcy dorośli; z całą odpowiedzial
nością rzec można, zepsuci. Oto płynąca z ich ust:
Czwarta nauka. Określa ją dosyć dobrze, jedno pytanie
oraz jedno stwierdzenie. Co ja z tego będę miał? Mnie to nie
przeszkadza. Wydaje się, że między wymienionym stwier
dzeniem i pytaniem zachodzi bliska więź, zarówno sematyczna, jak również emocjonalna; a nawet - w jakiejś mierze
- mentalna. Chodzi o mentalność, której starsi, dziś już nie
żyjący, nie mieli. Nie słyszałem od nich tych powiedzeń.
Prawdopodobnie, pojawiły się one za rządów Mieczysława
Rakowskiego, który - jak pamiętamy - rozpoczął wielkie
dzieło prywatyzacji gospodarki narodowej, w szczególności,
bardzo bliskiej sercu premiera, Stoczni Gdańskiej. Co ja z tego
będę miał? precyzuje nową postawę, czyli rozwijającą się
„dynamicznie i pozytywnie" troskę o to, aby niczego nie
czynić na marne. By zdolności i dobra dane nam od samego
Pana Boga pomnażać, a nie chować w pończosze itd. Prze
słanie ewangeliczne urealnia się na naszych oczach. Mnie to
nie przeszkadza, stanowi - jak się zdaje - również przejaw
troskliwej uwagi, aby broń Boże nie zagościła w nas płocha
chęć czynienia czegoś, co mogłoby naszym wzniosłym zamia
rom przeszkadzać, a już nie daj Boże szkodzić. Broń Boże oraz
nie daj Boże, są ostrzeżeniami z należytą im mocą użyte przeze
mnie. W interesującej nas zbiorowości są znane od dawien
dawna. Jednakże, w mowie potocznej zdecydowanie zmalało
ich znaczenie. Zwroty religijne zastąpiono świeckimi wul
garyzmami. Można powiedzieć: K..J Co ja z tego będę miał?
Lecz, nie daj Boże, bym nic z tego miał, chociaż poprawne
i należyte, brzmi ugodowo bez zalecanej powszechnie stanow
czości. I dlatego w mowie murzynowiaków nie występuje. Ale
to już osobny temat, związany z samą religijnością Dobrzyniaków (Baniarzy, przezwisko pochodzące od bani - dy
ni).
Powiem jedynie, że ciż Dobrzyniacy, mający w granicach
swej Ziemi Skępe, sławne w kraju sanktuarium maryjne,
o którym się mówi Druga Częstochowa, Częstochowa Pół
nocy, sami do tego miejsca nie pielgrzymują. Każdego roku,
15 sierpnia przybywa do Skępego tysiące (w 1995 r. ok. 150
tys.) pielgrzymów z odległych nawet stron Polski, ale samych
Dobrzyniaków jest wśród przybyszów znikomy procent!?
Ponadto, moi najstarsi rozmówcy nie pamiętają aby za ich
pamięci, pamięci ich rodziców, czy dziadków, zdarzył się
jakiś cud w miejscowościach należących do Ziemi Dobrzyńs
kiej. Natomiast już w pobliżu granic tej Ziemi na Mazowszu,
głośno onegdaj było od zdarzeń mirakularnych (cud w Zdziarze Wielkim przeżywało zapewne nie mniej niż milion
wiernych). Wiadomo zaś, że cuda są niezwykle czułym
wskaźnikiem religijności żarliwej i wysoce spontanicznej;
wszelako, domagającej się poświadczeń ze strony osób
boskich i świętych ich stałej, widocznej obecności. U moich
licznych rozmówców, nie tylko z samego Murzynowa, takich
potrzeb poświadczania swej obecności ze strony istot czczo
nych nie stwierdzałem. Więcej powiem, jak nigdzie, spotyka
łem się przy moich pytaniach o cuda z powątpiewaniem czy
aby jestem przy zdrowych zmysłach... Czy też może zawład
nęła mną jakaś niemoc o charakterze przesadnej, nadgorliwej
pobożności...
Ziemia Dobrzyńska nie jest, tak jak Kurpiowszczyzna lub
Góralszczyzna, terytorium stosunkowo jednorodnych, czy
bardzo podobnych wartości. Znaczenie Ziemi Dobrzyńskiej
189
�w kulturze naszego narodu zasadza się między innymi na
znacznym zróżnicowaniu rodzajów dawnej własności w ob
rębie ograniczonego i niezbyt rozległego obszaru. Sąsiadowa
ły ze sobą dobra książęce, z czasem ziemiańskie, prywatne
(sukcesje nadań książęcych głównie rycerzom), biskupie oraz
królewskie. Zróżnicowanie to sprzyjało przenikaniu wartości,
rywalizacji kulturowej, poczuciu przynależności do okreś
lonej grupy ludności chłopskiej oraz innym pozytywnym
zjawiskom, często nie występującym już w najbliższym
kujawskim lub mazowieckim sąsiedztwie. Wśród ludności
chłopskiej wyróżniała się grupa gospodarzy, rolników, wyrob
ników, rzemieślników, całkiem osobna, rybaków, wodnia
ków, handlarzy i na koniec fornali. Podziały te, nieraz
o charakterze niezwykle istotnym w kategoriach faktów
kulturowych i świadomości społecznej dodatkowo się wzmac
niały na planie różnic w systemie podziału ziemi: własności.
Sąsiadujące ze sobą dwie wsie - chociaż mające wiele
wspólnego - bywało, że różniły się znacznie, tworząc nieraz,
prawie odrębne światy. Taka różnica wyrazista utrzymywała
się przez lata między prastarą, poksiążęcą i poziemiańską wsią
Murzynowo, a bogatszą znacznie od niej, wsią Uniejewo,
o wiele później założoną na byłych dobrach królewskich. Obie
wioski graniczą ze sobą poprzez strugę; dzielącą Manowce,
murzynowskie od Uniejewskiego Lasu.
O Kluchach, Kitunach, czyli o uniejewiakach, starzy murzynowiacy powiadali - nie bez satysfakcji i szyderczo
190
- bogaci ale straszni zaboboniarze. I na okoliczność tak
wygłoszonej opinii podawali przykłady - rzecz można - kla
sycznych zachowań magicznych (przenoszenie za pomocą
listka z drzewa wrogiej osoby, nieprzyjazne wobec niej
życzenia; wnoszenie pod kapotą na pasterkę słomianych
powróseł do poświęcenia, aby się darzyło przez cały rok itd.).
Wykpiwanie przez murzynowiaków tych praktyk, stanowi
ważkie świadectwo krytycyzmu i jednocześnie wysokich
wymagań stawianych sobie w kwestiach wiary, religijności,
jak też pobożności na co dzień.
Żeńska reprezentacja mych nieletnich wykładowców, nau
czyła mnie pewnej wyliczanki, czyli mentowania, które
włączam do zakresu kolejnej nauki.
Piąta nauka:
Na ulicy Kopernika,
spowiadała się Monika.
Proszę księdza,
ja nie kłamię.
Ja ukradłam,
cukier mamie.
A jak trochę, się poduczę,
to ukradnę księdzu klucze.
Znane są wyliczanki o nieprzyzwoitych nawet treściach.
Jednakże popularna w latach siedemdziesiątych-siemdziesiątych wyliczanka z Murzynowa (niewątpliwie adaptowana
z obyczajowości dziecięcej dużego i nowoczesnego miasta,
�jakim jest Płock) wyróżnia się ostentacyjną drwiną z osoby
kapłana, a nawet z samej spowiedzi świętej! To już zupełnie
rzecz niesłychana. I tu nasuwa się niezbędna uwaga. Jeśli
dorosłym uniejewiakom zdarza się wypowiadać surowe,
wielce „nieodpowiedzialne" słowa o sługach bożych (księ
żach), to dorośli murzynowiacy są chwalebnym przykładem
wielkiej powściągliwości w próbach podważania autorytetu
swych duszpasterzy. Tylko, właśnie nieodpowiedzialnym
jednostkom społeczności murzynowskiej zdarza się napo
mknąć coś o swych księżach, grzesznikach. Powtarzam,
zdarza się tu tylko pewnym osobom. Odnoszę wrażenie, że
stać tę społeczność na postawę dojrzałą: NIE PRZYJMOWA
NIA DO WIADOMOŚCI SĄDÓW ZŁOŚLIWYCH I SZKA
LUJĄCYCH ŚWIĘTE WARTOŚCI. To przystoi dzieciom
w zabawie, to może się zdarzać w niekontrolowanych wypo
wiedziach Kitunów, lecz nie gości w rozważanych sądach
murzynowiaków! Wydaje się, że ma to swoje historyczne
uzasadnienie. Wiąże się ze wspominanym już różnym rodo
wodem tych dwóch, sąsiadujących ze sobą wsi.
Znane porzekadło: Co wolno wojewodzie, to nie tobie maty
smrodzie, nie ma więc żadnego odniesienia do społeczności
murzynowskiej, którą obowiązywała zawsze norma stateczno
ści, jako cnoty podstawowej, bodaj najważniejszej. Tym
samym, aby wymienione porzekadło miało jakiś sens, winno
w nim nastąpić odwrócenie znaczenia owych, dwóch sądów:
Co wolno tobie, maty smrodzie, nie wypada wojewodzie!
Murzynowiacy (niegdyś zawołani wodniacy), mieszkający
na skraju Ziemi Dobrzyńskiej, mający liczne okazje po
znawania niestatecznych oryli oraz niestatecznych Mazowszan (Płockich i Gostynińskich), pewnie dlatego w swych
orzeczeniach etycznych podnieśli stateczność do tak wiel
kiego znaczenia. Przyzwalanie dzieciom na odstępstwa od tej
normy sprzyjało niewątpliwie ich rozwojowi umysłowemu;
kształtowaniu się indywidualności. Za taką konkluzją przema-
wiają losy mych dziecięcych wykładowców:
Agnieszka I ukończyła studia medyczne w Warszawie
z bardzo dobrą oceną.
Agnieszka I I jest cenioną pracowniczką Banku PKO
w Płocku.
Agnieszka Ul po ukończeniu znanej Szkoły Rolniczej
w Trzepowie, z powodu braku pracy w zawodzie wyuczonym,
jest barmanką w Grecji.
Krzysztof, bardzo dobry uczeń, niezwykle zdyscyplinowa
ny chłopiec; niestety, zginął tragicznie w wypadku drogo
wym. Jego siostra:
Dorota kończy studia psychologiczne na UW.
Renata, pierwsza wyszła za mąż, jest mamą dwojga dzieci.
Beata, wyszła za mąż, pomaga rodzicom w gospodarstwie.
Arkadiusz, jest mechanikiem samochodowym i rolnikiem.
Brat:
Mikołaj, wszechstronny mechanik samochodowy i moto
cyklowy (dzięki niemu dychawiczny bzyk jest sprawnym
pojazdem) kończy Szkołę Chemiczną w Płocku.
Robert, znany nam już dobrze z pierwszej strony szkicu.
Nie wspominam Bartka, Sławka, Krzysztofa U, Grażyny,
Huberta oraz Magdy i Artura - osób luźniej związanych
z działalności Muzeum.
Każda z wymienionych postaci jest inna. Jest sobą w naj
lepszym tego słowa znaczeniu. Inność wpisana jest w ich
życiorysy. Owa inność występuje między siostrami i między
braćmi. Kiedy się nad nią zastanawiam w kontekście odrębno
ści Dobrzyniaków i murzynowiaków, przychodzą na myśl
słowa pamiętne Marii Dąbrowskiej:
Nie odnajdziemy się już nigdy, nie spotkamy się już nigdy,
my, którzyśmy wyszli z jednego miejsca świętego
świętych.
My, którzyśmy się już nie mogli zrozumieć,
bośmy sobie
najmniejszej inności przebaczyć nie mogli, tak bardzo chcieli
2
śmy być jednym (podkreślenie moje JO).
PRZY PISY
1
Podaję za „Super Expressem", gdzie ukazała się najwcześniej
relacja o zdarzeniu we Wrocławiu. W świetle tej relacji i następnych,
dziewczęta zabijając swoją koleżankę nie działały w afekcie, ale
„rozważnie" ze s z c z e g ó ł o w y m planem wykonania swego zamiaru.
Ponieważ coraz częściej pochodne od denerwować,
określają stany
emocjonalne nacechowane nienawiścią, a nie tylko błache sytuacje
z zakresu współżycia społecznego, rodzi się uzasadnione pytanie
o zakres nieodporności w naszym kraju, zarówno u jakiejś reprezen
tacji młodego pokolenia, jak też starszego, na to, co wyraża każda
odrębność czy inność.
Por. Maria Dąbrowska, Uśmiech dzieciństwa,
Czytelnik, War
szawa 1979, s. 165-166
2
191
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44f0e575ed8c82c4c3d22258694286b.pdf
dcf153f7be26eaa15b9f78575867d270
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6649
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2017
Subject
The topic of the resource
Sudan
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6217
Title
A name given to the resource
Collectanea Sudanica vol.1
Description
An account of the resource
264 s.
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Cisło, Waldemar (ed.)
Różański, Jarosław (ed.)
Ząbek, Maciej (ed.)
Language
A language of the resource
pol, ang, franc
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Institute of the Dialogue of Culture and Religion UKSW
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Centre Baba-Simon a Figuil (Camerun)
Type
The nature or genre of the resource
książka
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Collectanea
Sudanica
vol. 1
Edited by
Waldemar Cisło
Jarosław Różański
Maciej Ząbek
�Collectanea Sudanica
��Collectanea Sudanica
vol. 1
Edited by
Waldemar Cisło, Jarosław Różański and Maciej Ząbek
Centre Baba-Simon à Figuil (Cameroun)
Institute of the Dialogue of Culture and Religion
Cardinal Stefan Wyszynski University in Warsaw
Figuil – Warsaw 2017
�Reviewers:
Prof. Hayder Ibrahim Ali
Prof. Sayyid Hamid Hurreiz
© Copyright by Jarosław Różański
Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o.
ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin
tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26
bernardinum@bernardinum.com.pl
www.bernardinum.com.pl
ISBN 978-83-8127-003-8
Skład, druk i oprawa
Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin
�Table of Contents
Introduction....................................................................... 7
KAROL PIASECKI
Changes in the anthropological structure
of the Sudan Zone population............................................. 9
RYSZARD VORBRICH
Land and the environment versus customary
and statute laws Environmental and political pressures
on the Daba of northern Cameroon....................................31
KATARZYNA MEISSNER
Les objectifs non cachées – les objectifs cachées.
L’incompatibilité des scénarios sur le champ local
de la collaboration de développement................................51
KONRAD CZERNICHOWSKI
Reasons of the conflict in the Central African Republic
(2012-2014)..................................................................... 69
ALI ELMIRGHANI AHMED
Ethnic and linguistic diversity in the Sudan....................... 89
MACIEJ ZĄBEK
Historical importance of Arab Muslim communities
in the Central Sudan Zone................................................101
�PIOTR MALIŃSKI
Searching for Nubian Desert Gold with
a Metal Detector............................................................. 123
KATARZYNA GRABSKA, PETER MILLER
The South Sudan House in Amarat:
South Sudanese enclaves in Khartoum.............................151
KATARZYNA GRABSKA
Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses
de valises; masculinités militarisées et hommes
devenus femmes: les guerres au Sud Soudan...................187
TIZAZU AYALEW TEKA, DAWIT GETU KEBEDE
Causes and Human Security Threats
of Irregular Migration Outflow from Bale,
Southeastern Ethiopia......................................................217
�INTRODUCTION
Among the most often used criteria for merging two or more
groups of people into one culture are anthropometrical characteristics, geographical territory, common history, language, religion and social organization including an economic system and
authority structure. On the basis of these criteria can be distinguished the macroregion of the Sudan, separating, to put it simply, the sands and rocks of the Sahara from the forested region of
Africa. Collectanea Sudanica, vol. 1. is the beginning of a new
interdisciplinary publication series which takes as its theme the
Sudan region (bilād as-Sūdān – – بالد السودانthe Lands of the Blacks1),
including the territories of the two Sudan republics (Republic of
the Sudan and Republic of South Sudan).
Certainly this research area allows for discussion. It is however
necessary to emphasize that in Black Africa all efforts at situating,
uniting, and classifying individual cultures and their greater circles come up against numerous difficulties, among which the most
basic seems to be a poor knowledge of many tribes or ethnic groups.
All classifications and distinctions appear here as debatable and
only agreed upon as a last resort.
The name bilād as-Sūdān originates from medieval Arab geographers who
gave this name to terrain inhabited by dark-skinned peoples south of the Sahara.
Here follows a list of Arab geographers in chronological order: al-Jaqubi (891),
al-Masudi (956), Ibn Hawqal (977), al-Bakri (1094), Idrisi (1166), Ibn Said
(1274), Ibn Battuta (1377), Ibn Chaldun (1406), Maqrizi (1442) i Leo Africanus
(1526).
1
�8
Introduction
The inhabitants of the Sudan merge with, and at the same time
are distinguished from, the neighboring tribes and cultures. Their
living environment continues to be chiefly the savannah region,
along with its vegetation acclimated to the climate and soil, as
well as the widespread raising of livestock. History also binds
these peoples, but their main ties come from trade and mutual
combat.
As noted above, this publication series has an interdisciplinary
character. Its intent is to unite geographers, archeologists, ethno
logists, linguists, cultural studies experts, political scientists, eco
nomists, sociologists, and all others who are involved in research
for this region of Africa. The texts featured will not as a rule have
a unified theme. Neither do they come from one research center,
but are open to other research communities. Individual volumes
are meant to present a broad spectrum of the region. The texts
are published in English or in French. Thanks to this broad formula authors will be able to continually bring “something new”
to the process of getting to know the region and its culture.
�KAROL PIASECKI
CHANGES IN THE ANTHROPOLOGICAL
STRUCTURE OF THE SUDAN
ZONE POPULATION1
Sudan in Arabic means “Land of the Black”. From the anthropological point of view, however, Sudan – as a geographic and
cultural zone – is a transitional area between Black and White
Africa. To consider Sudan as a geographical zone one ought to
include in our considerations the Sahel adjoining it in the north,
the entire Sahara, and the southern edge or the equatorial forest
border zone. Only in this way our considerations will make sense.
The western edge of the area of our interest is the Atlantic Ocean
and the Canary Islands that have always been connected with
Africa. The eastern border of the area of our interest is the Red
Sea, which in anthropological perspective means the Arabian
Peninsula lying beyond it, as this narrow inner sea has always
been a border easy to cross.
We will primarily be interested in the anthropological structure
changes that have taken place over the last few millennia. ObviKarol Piasecki – University of Szczecin (Poland), Humanities Faculty,
Chair of Ethnology and Cultural Anthropology
This paper is a slightly revised version of the text published in Bilad as-Sudan, vol. 3, Legacy of past (Dziedzictwo przeszłości).
1
�10
Karol Piasecki
ously, we will have to refer to even more remote periods of time,
as far as possible. The higher time limitation will be the beginning
of the colonial era, that is essentially the onset of the modern era.
We will of course utilize many later (sometimes just contemporary)
materials that help to throw some light on the past. To investigate
the changes in the Sudanese population we must begin with getting acquainted with its contemporary anthropological structure.
Its complete discussion became possible with the development of
anthropogeography, an extremely important field for anthropology, without which any un understanding of humanity’s history
would be impossible. The rapid development of this branch of
anthropology was interrupted in the middle of the 20th century
by the Second World War, following which anthropogeography
came to be regarded as an attempt at a racist description of humanity.
The fundamental assumption of anthropogeography is the
extension of zoological zoogeography onto the sub-species level
with reference to genus Homo. There are many attempts at presenting the anthropological structure of Africa, and Sudan in
particular, of which we will discuss the works by von Eicksted and
Renato Biasutti2. The differences between them amount to the
number of units distinguished, but their general areas are essentially similar (Plates 1 and 2). We shall concentrate on Biasutti’s
approach3 as seen in Plate 1, supplementing it with references to
Eichstedt4.
For broader treatment see the papers in vol. 3 of Bilad as-Sudan and the
same author. The theses presented there are in broad agreement with this author’s views. Unfortunately the above-mentioned sources do not have anthropological structure maps and use a different methodology, which makes then
of little use to us.
3
R. Biasutti, Le razze i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino, 1959.
4
W. Hirschberg, Völkerkunde Africas, Mannheim, 1965.
2
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
11
Plate 1. Distribution of contemporary African races (by R. Biasutti, Le razze
e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino, 1959, p. 95, changed): p – Pygmies,
l –Libyans, (m+b) – rasa Mediterraneans with Berberoids, nr – Nordics,
b – Brachycephals (Armenoids), su – Sudanese, nl – Nilots, sl – Silvids,
e – Ethiopids, sh – Saharids.
The geographic races division of the contemporary world according to Biasutti is given in terms suggested by Andrzej Wierciński
in the second edition of the Polish Little Anthropological Dictionary5.
Biasutti’s analysis involves several levels. The highest one is the
circles of forms corresponding to subspecies in terms of zoological
taxonomy, then we have racial stems corresponding
to great races of other approaches, subdivided into races and
sub-races. One should remember that the criteria which distinguish
these units are essentially the physical build characteristics with
no cultural or historical references.
A. Wierciński, entry „rasa geograficzna” (geographical race) [in:] Mały
Słownik Antropologiczny (ed. 2), Warszawa, 1976, pp. 370-377.
5
�12
Karol Piasecki
Plate 2. Distribution of African races before European conquest by Eickstedta (from W. Hirschberg, Völkerkunde Afrikas, Mannheim,1965, s. 16,
changed).
In Sudan and its adjacent areas in the north and south we are
dealing with three circles of geographic forms. The first one is the
Equatorial Forms Circle including the Negroid Racial Stem (a
branch of the Pygmy with the Babinga and Bambuti races, and a
branch of the Negroid with the Sudanese, Nilotic and Forest races). The second one is the Boreal Forms Circle with the Europoid
Race Stem (here we have the Europid branch with the following
races: Mediterranean (including the Berber sub-race), Oriental
(Libian sub-race, and Nordic). The last two races belonging to the
Subequatorial Derivative Forms Circle (Ethiopid branch) and the
Ethiopian and the Saharan races.
According to Biasutti’s map the north of Sudan is populated
by the Libyan, Saharan, and Ethiopian races, with the Sudanese
race in the south. The Libyan race appears in its western part, the
Saharan race in the centre, and the Ethiopian race in the east.
From north Sahara we can see the influences of the Mediterranean, Berber, and Nordic races, and the brachocephalic, under which
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
13
term we should understand the Armenoids that are not distinguished by Biasutti as a separate race.
To make these units clear let us present their brief characteristics (according to Biasutti6). And so7:
– The Pygmies are characterized by dwarfish body height (pigmoidal), slightly lower with the Bambuti (up to 143 cm) than
with the Babinga (1488 cm), reddish-brown skin, stocky body
build, very clear prognatism9, narrow and noneverted lips,
very broad nose (broader with the Bambuti) with bulbous ending, and mesocephalic skull with brachiocephalic tendency.
The eyes are black. The hair is curled in separate curls (this
type of hair is sometimes called “fil-fil”, the Arabic name for
pepper, as in African markets pepper is sold “by heaps”).
– The Libyans are characterized by swarthy skin, dark brown
eyes, dark brown or black hair, medium height (165 cm), long
skull, and narrow, protruding nose.
– The Mediterraneans are of lower height (up to 162 cm), lighter skin of matte white or swarthy, large dark brown eyes, dark
brown hair, mesocephalic10 skull, and very narrow, protruding
nose.
Not all of these agree with the units employed by the Polish Anthropological
School.
7
The inconsistency in names between the text and the maps comes from
the fact that the map shows an older version of Biasutti’s division, not fully
formalized.
8
Here and onwards „height” refers to men. Women’s height is usually ca.
10 cms lower.
9
Prognatism means the protrusion of alveolar (dental) part of the face towards the front. The face straight in the profile and not protruding is called
orthognatic. Mesognatism is the intermediate form.
10
The relationship of the width of neurocranium to its length is one of the
most important anthropological indices. In this context we distinguish long
skulls (width clearly smaller than length) named dolichocephalic, shorter ones
6
�14
Karol Piasecki
– The Berberoids have darker skin, clearly broader nose, long
head and mesognathic face with thick, slightly everted lips.
Their hair is brown or black, frequently curly.
– The Sudanese11 are characterized by prolonged head, blackbrown skin, evident prognatism, strongly everted, broad lips,
flat broad nose, tall body height (175 cms), and athletic or
leptosomic body build.
– The Nilotes are taller than all the others (182 cms), have extremely dark-black skin and also extremely leptosomic body
build with clearly elongated limbs and long, small head. Their
noses are a bit narrower than previous races.
– The Silvids are of medium height (165 cms), dark brown skin,
medium head and extremely broad nose.
– The Ethiopids have clearly dark skin, woolly or curly hair, medium height (168 cms), long skull, large almond-shape eyes,
protruding straight and narrow nose with a high base, and
orthognatic or mesognathic face.
– The Saharids have broader faces than the previous group and
broader nose with deep base.
– The Nordics appearing in the Maghreb north represent the
Boreal Forms Circle (Europoid). They have light skin, eyes and
hair, are rather tall (173 cms), have long heads, and narrow,
strongly protruding noses of high base.
– Biasutti’s brachiocephals are of course the white Armenoids
characterized by varying height (medium to tall), very short
head, light milky skin, dark eyes and chestnut hair. Their noses are long, narrow, strongly protruding, straight or crooked.
(width and length practically same) named brachycephalic, and the mesocephalic
being in-between the two main types.
11
Of course this designation has no state or national character here.
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
15
The map given by von Eickstedt is clearly more detailed (Plate 2).
The author does not distinguish separate Saharans among the
Ethiopoids, thus giving the impression that the entire Sudan zone
is dominated by the arrivals from Ethiopia. He is much more precise when dealing with the various units within the Europoids
(the white Variety), clearly distinguishing the Berberoids from
the Mediterraneans and Orientaloids. Unfortunately, he includes
both the brachycephalic (that according to the Polish Anthropological School12 and armenoid element derivatives) as well as the
derivatives of the dolichocephalic oriental element under the
Orientaloid group, which is an obvious misunderstanding. We
can see here the dilemma of the geographic approach. As one
descends lower and lower in the classifications, the unity thus
distinguished begin to lose its broader sense, lacking the discri
minative values13 for generalization. This problem is solved only
by individual typology that makes use of domination structures
that allow determining the geographic ranges of anthropological
formation14.
12
The characteristic of the anthropological elements counted as white vary
according to the Polish Anthropological School following the I. Michalski and
T. Henzel’s systems – in the part that concerns Nubia, and in practice, the entire
Eastern Sudan, is presented in two papers in Polish by the author (Struktura
antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, [in:] Wokół IV Katarakty. Społeczności
wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Maciej Ząbek, ed., Warszawa,
2005, pp. 33-44, and Struktura antropologiczna dawnej Nubii, [in:] Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Waldemar Cisły, Jarosław Różański and
Maciej Ząbek, eds., Warszawa, 2012, pp. 83-94). The readers are referred to
those papers for further details.
13
Of course we mean the discrimination in mathematical (taxonomic) meaning, not cultural-political.
14
Compare: I. Michalski, Struktura antropologiczna Polski w świetle Wojskowego Zdjęcia Antropologicznego, Łódź, 1949, and this same author: Remarks
about the anthropological structure of Egypt, [in:] Publications of the Joint
�16
Karol Piasecki
The Berber substratum in North Africa is considerably old.
Andrzej Wierciński connects it with the age of predynastic migrations15 when the Berberoid reached Africa and India from West
Asia. Discussing it in the terms of so-called Hamitic Hypothesis16
it would be the first, the oldest hamitising wave. In their westward
migration the Berbers have finally reached the Canary Islands17
and the Iberian Peninsula18. All throughout North Africa, including the western Sahara, the anthropological Berber element and
the Berber language strata are clearly connected. However, one
should be careful when approaching the unity of anthropological,
language, and culture structures. This also concerns the Berbers
in the Canary Islands, where they have imposed their languages
upon the earlier, cromanionoids-mediterranean anthropological
substratum19. The subsequent migrations of the black populations
to the islands did not change its language structure.
Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa-Poznań-Cairo,
1964, pp. 201-237.
15
A. Wierciński, Introductory remarks concerning the anthropology of Ancient
Egypt, “Bulletin de la Societé d’Égypte”, t. 32, 1958, pp. 73-84, and this same
author: Analiza struktury rasowej Egiptu w epoce przeddynastycznej, “Materiały
i Prace Antropologiczne”, 56, 1963, pp. 5-80.
16
Compare: K. Jaworska, Charakterystyka antropologiczna niektórych szczepów dorzecza Ubangi, “Acta Anthropologica Lodziendzia”, 8, 1962, and K. Piasecki,
Structura… 2005.
17
Compare: I. Schwidetzky, Die vorspanische Bevölkerung der Kanarischen
Insel, “Homo”, Beihaft 1, 1963, and this same author: Die vorspanische und die
heutige Bevölkerung der Kanarischen Inseln. Kontinuität und Diskontinuität von
Bevölkerungsstrukturen, “Homo”, 22, pp. 226-252.
18
The connection between Iberia and Berberia is obvious and has frequently
been pointed out in antiquity sources, particularly in the context of there having
been another Iberia – the Caucasian one – besides the Transpyrenean Iberia.
19
See: H. Vallois, Les hommes de Cro-Magnon et les “Guanches”, “Anuario
de Estudios Atlanticos, 1969, pp. 24-31 and I. Schwidetzky, Investigaciones antropologicas en las Islas Canarias. Estudio comparative entre las población actual y
prehistorica, Sta Cruz de Tenerife, 1975.
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
17
The cromanionoid (also the paleoeuropean element) is one of
two light-pigmented elements of the white race. These are its characteristics: tall, strong body build, large long head, short broad
face, and relatively broad, straight, strongly protruding nose. The
eyes are small, deep-seated, light blue, light blond hair (often red),
very light pinkish skin. It appeared ca. 40 thousand years ago (some
authors claim it was as long as 60 thousand years ago) in Europe
where it has survived until today, chiefly in the northern part of
the continent.
The cromanionoids component was presented in the anthropological structure of North Africa among the epipaleolithic population of the Caspian culture20. This culture survived in the Maghreb until the Neolithic. We do not know when exactly did the
cromanionoids appeared in the Canary Islands. There is some
ground to connect them with the megalithic cultures not only in
the Canary Island but also all over the Sahara up to the Egyptian
Western Desert. It is there, at the Nabta Plaja site, stone megalithic constructions were found, and where Gottfried Kurth claims
the paleoeuropoids, that is cromanionoids and negroids21, were
present already in the paleolithic and mesolithic. Zygmunt Krzak
claims that it was Sahara that was the homeland of megalithic
cultures. This can by supported not only by the dating of local
megalithic objects (the oldest calibration date is almost six thousand years BC) and the common appearance of the megaliths in
See: R.-P. Charles, Recherches sur l’unite de la structure de l’Africe Méditerranéenne, “Bulletin de la Sociéte de Géographie d’Égypte”, vol. 36, 1964,
pp. 41-86.
21
See: G. Kurth, Zur Rassengeschichte von Mittel- und Ostafrica, [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Africa I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien, 1975, pp. 171-183.
20
�18
Karol Piasecki
the Sahara, but also by the survival of the tradition of building
stone circles in southern Sudan22.
The Nordic element, marked in Biasutti’s map in the Maghreb
mountains and Tunis all but left out by von Eichsted, is an important component of the West Berber racial structure. In the earlier
times it surely reached much farther east, if the Libyan mercenaries in Ptolomeid services were described as tall, blue-eyed blonds.
Detailed anthropological survey of the Rif Mountains showed the
extremely high percentage of blue-eyed blonds among some tribes
of the local Berbers23. It is true that Carleton Coon does not describe them as Nordic, but he finds no difference between them
and the dwellers of Northern Europe24. Both the light-pigmented
racial components, and doubtlessly the cromanionoid, are most
probably connected with the Garamantes who controlled the huge
areas of Sahara from the earliest times until the age of Islamic
expansion. We can also find the stories about tall, blue-eyed blonds25
See: Krzak Z., Megality świata, Wrocław-Warszawa-Kraków, 2001.
See: C. S. Coon, Tribes of the Rif, Cambridge, 1931.
24
Nothing suggests connecting the Nordics of the Rif Mountains with the
German migrations to North Africa in the 5th century OE, or with the Slavic
slaves of whom there were plenty in the area in the early Muslim epoch. The
local tradition, which is extremely long-lasting as far as family coligations are
concerned, is silent on the subject. Coon does not suggest this hypothesis,
either.
25
The chariots that appear rather frequently in the early Saharan rock art
indicate an invasion of peoples from the east, from the steppes of Asia. It must
have been much earlier than the possible raids in the West carried out by the
Hyxos after conquering Egypt. The participation of the Nordic in them cannot
be excluded. The Hyxos political and cultural influences in the sub-Saharan area
are of no doubt(D. Lange, Abwanderung der assyrichen tamkaru nach Nubien,
Darfur und ins Tschadseegebiet, [in:] Europejczycy, Afrykanie, Inni; Bronisław
Nowak, Mirosław Nagielski and Jerzy Pysiak, eds., Warszawa, 2011, pp. 199-226)
but all the iconographic sources present the Hyxos as dark-haired (in terms of
the Polish School of Anthropology, an oriental or even armenoidal element).
The Garamanta-Hyxos connection requires further study.
22
23
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
19
among the Garamantes. The Tuareg of today, though, owe the
blue carnation of their skins to the clothing dyed with indigo, and
they are not Nordic.
The orientalids in Eickstedt’s map partially cover the are marked
by Biasutti as mediterraneans and berberids. Identifying the north
Saharan orientalid belt as a relative accumulation of the Arab
tribes who marched West under the banner of the Prophet26 is
relatively easy. However, numerous mediterranean enclaves are
most probably of much earlier origin. Another point that needs
explanation is the origin of Kordofan in connection with the Arab
tribes of the area27. It seems that the berberoid presence in Transaharan and Saharan structure was underestimated. On the other
hand, Eickstedt has clearly overestimated its role in the population
substratum of the whole of North Africa. We must also remember
the depopulation of the locals due to slave trade which has significantly lowered the role of anthropological substratum in favour
of the invaders. The rich tribes of Arab nomads have significantly grew in numbers in the meantime, chiefly at the expense of
local populations, and changed their anthropological structure
to a degree.
Of course, if it were possible to substitute the geographic races system and mapping of the anthropological formations in terms
of PSA (Polish Anthropological School), the map of the anthropological structure of Sudan and the areas adjoining it would be
much cleared. Unfortunately, as far as the typological data is concerned, we have too little of measurement data that covers Egypt,
a part of East Africa, the northern and eastern edges of the Con26
Of course the Arabs appear in North Africa and the Sudan zone much
earlier, but this was speeded up by islamization.
27
Compare: A. N.-D. Lebeuf, Les populations du Tchad (Nord du 10e), Paris,
1959.
�20
Karol Piasecki
go Forest, and some prehistoric series28 scattered in space and
time. All this, however – if we make a critical use of the works by
Biasutti, Eckstedt, and other authors – allows us to construct preliminary hypotheses concerning the changes of anthropological
structures.
The oldest early Holocene stage that we can connect with the
Mesolithic age gives us a few bone findings, and some additional
information in engravings and rock art. Paradoxically, what is
most valuable here is the south European findings. The doubtlessly negroidal (bushmenoidal)29 skeletons from epipaleolithic
sites of Monte Circeo and Grimaldi Cave (in Italy) clearly demonstrate that the given racial element in mesolith must have covered
the western shores of the Mediterranean Sea30, the entire Sahara
and Sudan. The available skeleton evidence and rock art prove
that the population of Sudan in mesolith consisted not only of
cromanionoids and mediterranoids31, but of bushmenoids32, as
The remaining material was either investigated using a different technique
than the classical Martin method (R. Martin, K. Saller, Lerhbuch der Anthropologie
in systematischer Darstellung, Stuttgard, 1957), or has been described in terms
of medium values, or is still awaiting interpretation.
29
An abridged description of the bushmenoid (negroidal) element according
to Michalski and Henzel (T. Henzel, I. Michalski, Podstawy klasyfikacji człowieka
w ujęciu Tadeusza Henzla i Ireneusza Michalskiego, “Przegląd Antropologiczny”,
t. 21, 2, 1955, pp. 537-662) goes as follows: very low height (up to 159 cms),
light yellow-brownish skin, black hair (of the fil-fil type), dark eyes. The head
small and very long, flattened face showing the influence of yellow variety,
similarly with the eyelid form. Nose flat and very broad. Frequent steatopygia
(deposits of fat in the buttocks of both sexes and in women’s breasts).
30
Also the European.
31
See: D. Ferembach, Historie raciale du Sahara (au Nord du Tropique du
Cancer), [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und
Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 185-232.
32
See: E. Strouhal, Rassengeschichte Ägyptens, [in:] Rassengeschichte der
Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975,
pp. 9-89.
28
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
21
well. This is further demonstrated by numerous images of people
in both Saharan and Iberian rock art33. The gradual changes of
climate and desertification of today’s Sahara created better conditions for the black type of population, gradually eliminating the
white population or pushing it further north. This was paralleled
by the extinction of the cromanionoidal element whose size even
in northern Europe has declined to just a few percent.
The effect of these changes was that right from the beginning
of neolith there existed in Sub-Saharan Africa a compact block of
the black type of population, which was internally differentiated
due to the presence inside it of two evolutionally distinct groups:
the older one (pygmoids, negroids and australoids) and the modern formation created by the equatorial and nigrid (sudanese)34
element. The anthropological structure of the Sudan zone, originally of mixed character, has moved towards an increased role
of the black element. It was at that time, most probably, that the
equatorial element in western Sudan and the Sudanese in Eastern
Sudan came to dominate over the elements of the older strata.
The gradual expansion of the population of that strata towards
the south eventually pushed the bushmenoids and pygmoids
southward. The increasing role of cattle breeding led to the exSee: R. Biasutti, A. Micheli, La prehistoria Africana, [in:] Le raze e I popoli
della Terra, t. 3, Afrika, Torino, 1959, pp. 3-71.
34
Since these racial elements have not yet been described we present their
brief characteristics. Sudan element (or Nigric) according to the typological
system by Michalski (T. Henzel, I. Michalski, Podstawy… 1955) ) is the most-pigmented one of all humankind. The skin is black, black eyes, grey woolly hair.
Very tall (182 cms), very slim body build and characteristic very flat broad nose
with deep base. This element is best adjusted to high temperatures and equatorial
climate. The equatorial element according to K. Jaworska is tall, skin not so
dark, mesocephalic skull, very broad nose in profile (from concaved to convected). The australoid, then, is mixed white-black element medium tall to tall,
tendency to leptosome, dark brown skin, thick hair, very long skull, long face
with very broad nose. The entire head build is very archaic.
33
�22
Karol Piasecki
tinction of the bushmenoids. The pygmoids, as a group connected with the forest environment, have never been particularly
numerous in the savannah zone.
A subsequent stage of the change of Sudan’s anthropological
structure was the increasing expansion of the white element reaching Sudan from east and north, the so-called hamitization35, even
though we still see the dominance of the black variety36.
Hamitization is the process of superimposing the white population37 onto the black variety substratum. The usual effects of it
are the individuals of “europeidal” features typical for the white
variety, but dark-pigmented (as in the black variety) and with
strongly curled hair. With women, we see more distinct tendency
to the black variety features. As both black and white varieties are
internally varied the result of crossing them may give even more
morphological differentiation, hence the extreme variety of the
forms observed. Even the most general observations show that
the degree of mestization (mixing) increased clearly towards the
south of Nubia (that is up the Nile). Of course, the recent years
have obscured the ancient relations due to the arrival of large
35
In older literature and in some other languages and authors we find the
spelling with h/kh, which seems not correct thanks to the possibility of confusion
with the silent “h”.
36
See: M. – C. Chamla, Les populations anciennes du sahara et regions limothropes, Étude des restos osseux humanes néolithiques et protohistoriques, “Mém.
De Centre Rech. Anthrop. Préhist. Ethnograph”, 9, 1968, Paris.
37
Here one should stress the difference between linguistic phenomena and
the anthropological changes of biological character. The Kushites – culturally
and historically Hamitic – use the kushitic languages that are related to the
Semitic ones and do not have to be connected with the Hamites in biological
terms, that is with the population that resulted from depositing layers of white
variety immigrants upon the black-variety substratum. The best proof that the
two can intermingle is the fact that most of today’s, hamitized population of
Sudan speaks Arabic, a Semitic language!
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
23
numbers of refugees from the south, particularly in the cities and
larger villages.
Thus far, researchers in hamitization38 show that there were
a few (at least 3) migration waves clearly separated in time. The
oldest one, dated for III millennium BC39 at the earliest, was connected with the berberoid element, and in its east-west movement
it followed the shores of North Africa to the shores of the Atlantic
Ocean. It is doubtlessly connected with the earliest spread of the
Berber languages, and it is possible that it was preceded by the
people who gave the beginning to Chad languages40. It may be
connected with the introduction of cattle breeding, but it seems
or likely to be connected to the megalithic peoples’ migrations
and the early stages of goat and sheep breeding.
The second wave of hamitization was dominated by the Mediterranean element that is generally regarded to the main component of the earliest agricultural peoples (also in Europe). The
oriental element appeared with third wave. This type, representFor Polish works on the subject see: I. Michalski, Remarks…, K. Jaworska,
Charakterystyka…, A. Wierciński, Analiza….
39
It is not impossible that we could talk here about the turn of IV/III millennia BC.
40
These languages appear primarily in central Sudan. According to Biasutti
this area was peopled by the Sudanese population, and according to Eickstedt,
the Saharan one. The connection of those languages with the Lappish (Saami)
languages that has been proved beyond doubt by Maloletko (A. M. Maloletko,
Drevnie narody Sibiri. Etničeskij sostav po dannym toponimii, t.1, Predystorija
čeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk, 1999) makes one wonder about the early holocene relations between the white and black varieties, all the more so since the
genetic Lappish-Berber connections have also been demonstrated (A. Achilli et
all., Saami and Berbers – an unexpected mitochondrial DNA link, “American Journal
of Human Genetics”, 76, 2005, pp. 883-886). In any case the Chadic languages
must have appeared in Africa much earlier than the Hamitic ones (the Berber
languages belong to the semito-hamitic family which together Chadic constitutes
the Afrasiatic languages).
38
�24
Karol Piasecki
ed by the Arab tribes specializing in camel and horse breeding,
reached Africa either directly across the Red Sea or by going round
from the north41.
The last phase42 of hamitization is connected with the beginnings of the bronze age and civilization influences, and it brings
into view the armenoidal element, the one that is most scarce in
Sudan, concentrating in the cities. One should not forget that the
entire process was a very complex one, differing in time, and no
wave of migrations was homogenous or short-lived. There were
also secondary movements, reverse movement, etc. The chronology of various phases is only approximate, so it is easier to ascribe
it to historical periods than to try finding individual dates for them.
The hamitization gradient that is easy to observe and clearly
pointing southwards, manifested in the increasingly large presence
of the black variety (Plate 3), finds its confirmation in the Lower
Nile valley43.
The Arabic tribes penetrated into Africa already in the first millenium BC,
but their most intensive expansion is connected with the spread of Islam (Y. Fadl
Hasan, The Arabs of the Sudan, Khartoum, 1973). Islamization of Nubia and the
entire eastern Sudan was relatively the latest one thanks to the resistance of the
local Christian states, so the “Arabization” of the Nile Valley in terms of the
anthropological structure change is clearly weak. It really ends in the 19th century, when we see the last cases of the entire Arabian tribes resettling across the
Red Sea.
42
Of course one could also talk about the „post-hamitic” Europeanization
of the anthropological structure, particularly in Eastern Sudan, where in the
19th century we see the Turkish (and even Hungarian!) influences connected
with the presence of Ottoman troops (E. Strouhal, Rassengeschichte…). The
West European influences in their former African colonies are just as
numerous.
43
See: A. Wierciński, Analiza… , I. Michalski, Remarks… , K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, [in:] Between the
Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean, Supplement Series, vol. 2,
fasc. 2, 2010, pp. 625-632.
41
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
25
Plate 3. Hamitization of modern Africa (by K. Piasecki, Christianization and
changes in Nubia’s anthropological structure, [in:] Between the Cataracts,
„Polish Archeology in the Mediterranean”, Supplement Series, volume 2,
fasc.2, 2010, p. 626). Lines 25% i 50% show participation of white variety
elements in anthropological structure. The points signified the localization
of investigated series. b –berberoid, e – mediterranoid, h – armenoid,
k – orientalid, y – cromanionoid.
Conclusions:
The Holocene history of the changes of the anthropological
structure of the Sudan population has not been fully explained
so far, particularly in its earliest stages. The data accumulated so
far allows the following conclusions to drawn:
1. The epipaleolithic and Mesolithic population of Sudan was
constituted by the archaic elements of the white variety: cro-
�26
Karol Piasecki
manionoid and mediterranoid elements, and the archaic elements of the black variety, i.e. negroid (bushmenoid) and
pygmoid. Also, the presence of australoid as admixture (particularly in the east)44 cannot be excluded, as it has appeared
there in latter times,
2. The expansion of the younger elements of the black variety
(equatorial and Sudanese) that came with the climate changes pushed the archaic elements into refugial areas and largely
limited their number,
3. Neolithisation of Sudan is connected with succeeding Hamitization waves which are responsible for the varietal black-white
mix that is typical for the anthropological characteristics of
the area (in the sense of variety),
4. For particularising and verifying the above model more
studies of the contemporary population and archaeological
evidence are needed.
44
This element probably came to be in upper paleolith in near Asia with the
superimposition of the residual, morphologically white Neanderthals onto the
black variety (the Sudanese and equatorial elements). This element has subsequently migrated from there to south Asia and Austronesia.
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
27
Bibliography
Achilli A. et all., Saami and Berbers – an unexpected mitochondrial
DNA link, „American Journal of Human Genetics” 76 (2005),
pp. 883-886.
Biasutti R., Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino 1959.
Biasutti R., Micheli A., La preistoria africana, in: Le razze e i popoli della
Terra, t. 3, Africa, Torino 1959, pp. 3-71.
Chamla M.-C., Les populations anciennes du Sahara et des régiones limithrophes, Étude des restos osseux humaines néolithiques et protohistoriques, „Mém. de Centre Rech. anthrop. préhist. ethnograph” 9 (1968).
Charles R.-P., Recherches sur l’unite de structure de l’Afrique Méditerranéenne, „Bulletin de la Sociéte de Géographie d’Égypte” (1964),
v. 36, pp. 41-86.
Coon C. S., Tribes of the Rif, Cambridge, 1931.
Fadl Hasan Y., The Arabs of the Sudan, Khartoum 1973.
Ferembach D., Histoire raciale de l’Afrique du Nord, in: Rassengeschichte
der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika,
Műnchen-Wien 1975, pp. 90-141
Ferembach D., Histoire raciale du Sahara septentrional (au Nord du
Tropique du Cancer), in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp.
142-170
Henzel T., Michalski I., Podstawy klasyfikacji człowieka w ujęciu Tadeusza Henzla i Ireneusza Michalskiego, „Przegląd Antropologiczny”
(1955), t. 21, 2, pp. 537-662.
Hiernaux J., Afrique moyenne, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975,
pp. 185-232.
Hirschberg W., Völkerkunde Afrikas, Mannheim 1965.
Jaworska K., Charakterystyka antropologiczna niektórych szczepów
dorzecza Ubangi, „Acta Anthropologica Lodziendzia” 8 (1962).
Krzak Z., Megality świata, Wrocław-Warszawa-Kraków 2001.
�28
Karol Piasecki
Kurth G., Zur Rassengeschichte von Mittel- und Ostafrica, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 171-183.
Lange D., Abwanderung der assyrichen tamkāru nach Nubien, Darfur und
ins Tschadseegebiet, in: Europejczycy, Afrykanie, Inni, Bronisław
Nowak, Mirosław Nagielski and Jerzy Pysiak (eds.), Warszawa
2011, pp. 199-226.
Lebeuf A. N.-D., Les populations du Tchad (Nord du 10e parallèle), Paris
1959.
Maloletko A. M., Dawne narody Syberii. Etničeskij sostav po dannym toponimii, t. 1, Predystorija čeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999.
Martin R., Saller K., Lerhbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgard 1957.
Michalski I., Struktura antropologiczna Polski w świetle Wojskowego Zdjęcia Antropologicznego, Łódź 1949.
Michalski I., Remarks about the anthropological structure of Egypt, in:
Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition
1958/1959, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, pp. 201-237.
Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, in:
M. Ząbek, ed., Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, pp. 33-44.
Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, in: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Medite
rranean”, Supplement Series (2010), volume 2, fasc. 2, pp. 625632
Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, in: Waldemar Cisło, Jarosław Różański i Maciej Ząbek (eds.), Sudan. Bogactwo
kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa, 2012, pp. 83-94.
Posnansky M., East Africa and the Nile Valley in Early Times, in: Yūsuf
Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, Khartoum 1971, pp. 51-71.
Schwidetzky I., Investigaciones antropologicas en las Islas Canarias. Estudio comparativo entre las población actual y prehistorica, Sta
Cruz de Tenerife 1975.
Schwidetzky I., Die vorspanische Bevölkerung der Kanarischen Insel,
“Homo” (1963) Beihaft 1.
�Changes in the anthropological structure of the Sudan…
29
Schwidetzky I., Die vorspanische und die heutige Bevölkerung der Kanarischen Inseln. Kontinuität und Diskontinuität von Bevölkerungsstrukturen, “Homo” 22 (1971), pp. 226-252.
Strouhal E., Rassengeschichte Ägyptens, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, MűnchenWien 1975, pp. 9-89.
Vallois H., Les hommes de Cro-Magnon et les „Guanches”, „Anuario de
Estudios Atlanticos” (1969), pp. 24-31.
Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of
Ancient Egypt, „Bulletin de la Societé d’Égypte” t. 31(1958),
pp. 73-84.
Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56 (1963),
pp. 5-80
Wierciński A., entry: rasa geograficzna, [in:] Mały Słownik Antropologiczny (ed. 2), Warszawa, 1976, pp. 370-377.
A. Wierciński, Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, in:
Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antropologicznej, „Seria Antropologia” 11 (1985).
(translated by Piotr Klafkowski)
Résumé
Les transformations de la structure anthropologique
de la population de la zone du Soudan
L’article résume les données sur les transformations de la structure
anthropologique de la population de la zone soudanaise. Il aborde les
approches de Biasutti et Eickstedt en les comparant avec les résultats de
l’école polonaise d’anthropologie. Il met en évidence le rôle des composantes archaïques de la population (homme de Cro-Magnon et négroïde)
et l’impact de la hamitisation sur la population contemporaine de cette
région.
��RYSZARD VORBRICH
LAND AND THE ENVIRONMENT VERSUS
CUSTOMARY AND STATUTE LAWS.
Environmental and political pressures on the
Daba of northern Cameroon
The Mandara Mountains in northern Cameroon exemplify the
dynamic of cultural processes connected with various forms of
space management. I have used the ethnic group of Daba living
in the south-eastern edge of the Mandara massif in northern Cameroon to discuss the phenomena that are typical of the region.
Advantageous soil conditions and the abundance of flora and
fauna in the mountain area favoured settlement. The area was
settled by the remainder of various migrational waves which in
the past marched across the area of present-day Cameroon. The
settlers were primarily drawn to the areas by the defensive values of the mountains, found in the centre of plains, which were an
area of numerous tribal wars and slave hunts. The Mandara mountains offered shelter to everybody who wanted to flee the expansion of the Muslim states of Central Sudan. In the 19th c., the
mountains became a refuge zone surrounded from all sides (by
the Kingdom of Mandara in north and the state of Fulbe in the
�32
Ryszard Vorbrich
south), a unique island of the old, archaic culture, classified by
ethnologists as paleonigritic type1.
In the melting pot thus formed groups of migrants mixed in
different proportions and assimilated to a different degrees the
racial, linguistic and customary features of their neighbours. As
a result – a unique complicated and specific complex of cultural
features formed in many microregions of the massifs2. This led to
the formation of several separate ethnic groups. Due to their animistic beliefs, they were called “Kirdi” (“pagans”) by the Muslim
neighbours3.
The settlement of numerous human groups in the mountains
complicated the existing ethnic relations. An increase of the density of population by several times triggered a process which led
to the deterioration of the natural environment. The hunger for
land motivated the highlanders to clear many forest zones. It did
not permit the application of a long-term fallowness which favours the reconstruction of the natural arborescent flora. As a result,
the country turned into steppes and many animal species left it.
Tropical rains more easily washed the soil from slopes which did
not have the protection of a permanent root system of the arbo1
I write about this more broadly in: Ethnic and settlement processes in a refuge
territory and forms of social and political organization, “Hemispheres. Studies
on Cultures and Societies”, vol. 5 (1988), pp. 165-192.
2
This concentration of ethnic and cultural boundaries led some researchers
to indentify hundreds of micro ethnicities in the region, covering individual villages
or settlements, with a population of between a few hundred and a few thousand.
For example, in describing the ethnic situation of a single department of Guider,
Jacques Lestringant speaks of “a hundred ethnic micro groups.” Lestringant, Les
pays Guider Au Cameroun. Essai d’histoire regionale, Versailles, 1964: p. 79.
3
Kirdi originates from the barma language [although some sources trace
it to the language of Shoa Arabs (ABÉ C., Espace public et recompositions de la
pratique au Cameroun, Polis/RCSS/CSSR (2006), v. 13, Nos. 1–2, p. 41)] and
means literally “the infidel,” “the mangy dog” (Garine I., Kirdi, in: G. Balandier,
J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisations africaines, Paris 1968, p. 232.
�Land and the environment versus customary and statute laws
33
rescent flora. The yield of the soil decreased. Famines were very
frequent4.
The demographic pressure could be discharged only after external political factors, which disinclined people from a resettlement
of piedmont valleys, had ceased. Among the political factors, which
interfered with an agricultural management of the piedmont valleys, one should primarily mention the pressure of warlike shepherds
and especially that of Fulbe landlord. The mini-states they created
(so-called lamidats, governed by local feudal lords – lamido) fought
a “holy war” with the “pagans” from the mountains for almost the
entire 19th century. The highlanders responded with a guerrilla
war, which, at times, did not differ from banditry. The conflicts
continued in the 20th c. even after the “colonial peace” was introduced by Germans and later French. The Fulbe landlords found
support of representatives of local colonial authorities whom they
convinced without any effort that a “pagan” is synonymous with
a “bandit”. The attitude of the colonial administration intensified
both the aversion and isolation of the highlander population. The
situation did not change much in the first decades of Cameroon’s
independence – the Fulbe landlords gained dominance in the new
country, especially in the north. In this context, it is Daba highlanders who found themselves in the most disadvantageous position,
as Lamido Babale, who claimed the right to rule the Daba-inhabited district of Mayo Oulo, was president Ahmadou Ahidjo’s most
trusted man. Babale’s special clout enabled him in the 1960s, 1970s
and 1980s to perpetrate numerous acts of abuse, including physical abuse, against Daba highlanders.
Nonetheless it can be said that the Daba were the ethnic group
which opposed external influence of both the Fulbe landlord and/
Famine would often force Daba highlanders to sell their children for a handful
of millet. Cf. J. Lestringant, op. cit., pp. 120, 394).
4
�34
Ryszard Vorbrich
or colonial administration for the longest time. At the beginning
of the 20th c., i.e., at the birth of the colonial epoch, they were the
last ethnic group of this part of Cameroon which, as a whole,
retained independence with respect to the state of Fulbe-Adamaua
that propagated Islam. The persistent resistance of the Daba to
the French administration and to the Fulbe landlords, who represented the former, was the reason for numerous armed incidents
during the interwar period. This independent stance of the highlanders led eventually (in 1940) to the formation of a special status administrative unit in the part of the ethnic Daba area. The
status is depicted in the official name, i.e. Groupement Daba Independants. Eighteen local communities were included in to the
administrative unit: they are formally and directly administered
by a sub-prefect from distant Guider. This, however, is only nominal authority. No representative of the administration showed
up for many years in any of the parts of the area. Hence, the political disintegration of the mountainous communities of the Daba.
Each of the 18 villages was a socially and economy, and, to some
extent, also politically independent unit of territorial organization.
This situation led to the miniaturization of the local economic
systems5.
The formation of traditional forms of socio-political organization of Daba was not uniform in the entire ethnic area of Daba.
The complex ethnogenesis of the tribes of the Mandara massif
finds its reflection in the ethnic structure of the ethno-linguistic
group under study. Five sub-groups can be distinguished: Daba-Hina, Moutouroua, Kola, Mousgoy and Daba-apparents in total
5
I write about this more broadly in Daba – górale północnego Kamerunu.
Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych
[Daba – Impact of History and Ecology on the African Tropical Economy], PTL.
Prace Etnologiczne t. 13, Wrocław: PTL 1989, pp. 277.
�Land and the environment versus customary and statute laws
35
from 20 to 30 thousand people, depending on the source6. The
last two sub-groups are most numerous. The members of the sub-group know as Daba-Mousgoy, inhabiting mainly the Mousgoy
canton, are estimated to number 6-7 thousand people whereas
the inhabitants of Groupement Daba Independants, who can be
associated with the Daba-apparents sub-group, are estimated to
number over 8 thousand peoples. Both main sub-groups differ
with respect to the types of traditional form of the socio-political
organization, developed throughout centuries. In the middle of
the 19th century Daba-Mousgoy created a strong expansive chiefdom. A simpler from of political and territorial organization,
comprising single local communities, is more typical of the other
sub-group, defined sometimes as Daba-Independents.
Different forms of the socio-political organization affected the
formation of two separate types of spatial organization as well as
exerted influence on the scale of an economic system among the
main sub-groups of Daba.
Thanks to a strong centralized authority and military potential,
Daba-Mousgoy could effectively oppose the pressure of culturally alien Fulbe on the piedmont areas, more easily accessible to
agriculture. Their chiefdom was the only one of the few independent political units of the pagans (so called “Kirdi”) which remained until the colonial times. In its heyday the chiefdom of Mousgoy comprised several villages. The villages did not form
independent political and economic units. Their former chiefs,
while retaining the functions of religious leaders, were under the
authority of the chiefdom leader. A military organization of the
chiefdom provided for the defence against any external threat as
6
Estimates vary, cf., A. Podlewski, La dynamique des proncipales populations
du Nord Cameroun, entre Bénoue et Lac Tchad, Yaoundé, 1964 , p. 110; J. Lestringant,
… tab. Population; H. Pierrete, Esquise phonographique d,un parler Daba. La
Mazagway, Yaoundé 1978, p. 3, https://www.ethnologue.com/language/dbq.
�36
Ryszard Vorbrich
well as for free and safe migration of individuals within the chiefdom. Daba-Mousgoy regarded the space between villages as
a positive value, as something homely. The feeling of security
combined with awareness of common interests, strengthened the
feeling of solidarity and the economic links between local communities. A system of goods redistribution, typical of each chiefdom, linked all units and groups with respect to economy and
outlined relatively extensive borders of the local economic system,
convergent with the territory of the chiefdom.
The inhabitants of the mountainous settlements located in the
area of the Groupement Daba Independants7 retained the genuine acephalous character of the social organisation. While making
use of the natural environment, they created a specific form of
the political organization referred to by the present author as
a “mountainous residential aggregate”. The areas of individual
mountainous residential aggregates overlap more or less those of
physiographic massifs.
At the time of slave-hunts and attacks of Fulbe, a no-man’s-land
extended in deserted valleys between settlements located on the
hills. Since the second half of the twentieth century, when threat
has disappeared and the mountainous valleys have been partly
brought under cultivation, borders between the mountainous
residential aggregates, although not formally identified, usually
proceed alongside valleys, rivers and streams. This gave the mountainous residential aggregates an easily noticeable character
of spatially isolated human settlements. During tribal struggles,
the social and economic isolation of individual settlement complexes was even greater. The cavalry of Fulbe ventured frequently
(especially during the seed and harvest time) into the mountaFor about 20 years they have officially used the name Groupement Daba,
without the adjective “Independants”.
7
�Land and the environment versus customary and statute laws
37
inous valleys, apprehending farmers who travelled between the
massifs or who tried to farm lots located a bit lower. Thus, the
extensive and fertile areas of the mountainous valleys had a negative spatial value for the Daba highlanders. Space was evaluated
here not from the viewpoint of its economic value but from that
of its defensive value. Peaks of hills had a positive value. They did
not provide sufficient amounts of soil and water for the dwellers
but were safe. This contributed to a greater isolation of the settlers
as a consequence, and was not conducive to the emergence of
conflicts of frontier lands.
The reluctance to settle valleys remained in the psyche of the
highlanders long after the political factors which created it had
ceased to act. The territory of a typical mountainous residential
aggregate remained to the end of the 20th century the fundamental unit of territorial organization of Daba highlanders. Enlarged
by the adjoining areas of valleys, it reaches 30-40 km². The organization is formed by a socially, politically, economically and religiously integrated usually community of settlers of about 500
people, often of heterogeneous origin. The structure of kinship
and territorial organization cross on the political plane. Particular residential aggregates are inhabited by mixed ancestral groups
of which families whose pedigree goes back to first settler, the
founder of the aggregate, are dominant. Within kinship groups,
authority8 is exercised by leader of lineage (or gens) as well as
fathers of families.
In the old days they controlled the life of family (or gens),
resolved controversies, helped relatives who needed assistance.
The chief of the residential aggregate, the member of the dominant
8
From the anthropological perspective we should rather talk about leadership
or decisive influence (R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje
i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań: Wydawnictwo
Naukowe UAM 2012, pp. 114-115).
�38
Ryszard Vorbrich
gens, provides for the stability of the local social (religious and
economic) system. Thus he was the judge and mediator in controversies between different kinship groups as the “chief of the
earth” (bay), he distributed arable lots, and to this day performs
important functions in agricultural cults, mediates in contacts
with the outside world9. In traditional local communities there
were also leadership functions excluded from the authority of the
political leader and taken over by the “war chief” (bay hyl) and
the “rain chief” (by van)10. They served to provide for the security and integrity of the local group and for the efficient functioning
of the economy.
The title of land co-ownership is held by all persons who are
permanent inhabitants of the area of a residential aggregate and
who belong to a kinship group that is politically recognized in this
area. Since rights to the land are not gained through affiliation to
a gens or a tribe but through the acquisition of the rights of a
number of territorial community, in the case of Daba highlanders
(as before said: Daba-Independents) we cannot speak of one common system of land management. In the case of traditional mountainous residential aggregates we are dealing here with many
Since the 1980s, “chieftains of the earth” were installed in secondary administration system, as accepted (appointed) by state authorities, “village chiefs”.
It helped to change their social status of traditional chiefs. On the one hand,
they lost their independence from external factors, on the other hand, they have
gained a new legitimacy of their power over members of the community. (R. Vorbrich, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie
postplemiennym Kamerunu, „Lud” t. 88 (2004), pp. 219-236.
10
However, the war chief function has disappeared in the 70s of the last
century. The last armed conflict between local communities took place in 19751976. The Teleki residents accused then the inhabitants Mandama of provoking
drought. The function of rain chief is reborn in particular local communities (or
regional communities) in each generation.
9
�Land and the environment versus customary and statute laws
39
self-contained and independent land systems which determine
the small scale of the local economic system.
In this way, the social and economic organisation of the Daba
fitted the tribe society model. It is marked by low relevance of
kinship in social relations and structures (while territorial bonds
still prevail). It was limited (both in physical space and time) to
public, legal and political connections. Economy of structures can
be observed, seen in the cohesion and self-sufficiency of local
communities as well as in the large degree of concentration of
public roles in the same individuals and institutions11.
On average, a mountainous residential aggregate is divided
into districts situated on the opposite slopes of the massif. The
number of the districts has grown recently: this was followed by
an effective settlement and cultivation of border no-man lands.
The latter have names, but their boundaries were initially not
identified. Over time, such peripheral districts gained independence and definitively separated from the native mountainous
residential aggregate.
This lay at the root of many local conflicts. Their character is
discussed below in the example of the village of Zagalam (Zakalam).
The means for organising space described above began to change in the latter half of the twentieth century. As the political situation stabilised, the advent of a “postcolonial peace” changed
people’s perception of valleys as dangerous areas. The local population consequently began to increase as the process of settlement intensified in the “no-man’s land” of the foothills. This starCompare definitions of tribal society: I. M. Lewis, Tribal society, in: D. Sills
(ed.), International encyclopaedia of the social sciences, Cambridge 1964, v. 18,
pp. 245-261 or A. W. Southall, The illusion of Tribe, in: R.R. Grinker, S. Lubkemann,
Steiner C. (eds.) Perspectives on Africa. A Reader in Culture, History, and
Representation, Chichester 2010, pp. 83–95.
11
�40
Ryszard Vorbrich
ted a competition for land based on a new and different set of
principles. Norms derived from common law, rooted in (non-transferable) community ownership of land, clashed here with norms
that promoted the desacralisation and marketization of land.
Those making claims to land could no longer merely appeal to
tradition (the heritage of their ancestors – “seniority” in a hierarchical system of shared ownership).
Moreover, in this competition for land, a new element was
introduced – the Government’s economic policy, which set out
two conflicting goals.
First, it sought to extend the state’s jurisdiction to the whole
of the territory (including the tribal areas) within the country’s
borders. Second, it sought to incorporate Cameroon’s tribal communities into the wider national economy based on market principles.
Earlier attempts by the colonial administration to settle the
issue of land ownership were generally not very favourable for
traditional communities. Decrees issued in 1920 and 1921 introduced the concept of “vacant and ownerless lands” (terres vacantes et sans maître)12. This allowed vast expanses of the country
(especially valuable forest areas) to be incorporated into state
forest reserves. As a consequence, local Daba communities were
left with only those lands that (according to the letter of the law)
“belonged to natives or native communities on the basis of custom
and tradition”13. This threatened to deprive the expanding population of highlanders of the ability to make use of fallow lands in
the valleys.
12
Article 2 of the Decree (p. 52), cited after: G. Masson, La misse en valeur
des territoires du Cameroun places sous le mandate Français, Paris 1928, p. 37.
13
Ibid.
�Land and the environment versus customary and statute laws
41
These lowlands were initially occupied by the Daba (and other
inhabitants of the mountainous regions of northern Cameroon)
in a spontaneous and rather haphazard manner. This mass movement “toward the valleys” prompted the authorities to legally
regulate the phenomenon. The decree of 19 April 1959 already
guaranteed the collective right to land in areas “necessary for
current and future members of a community”14.
However, the legislature was careful not to use even once in
this case the term “property”, and instead used the term “possession” or “occupation”. As a result, the new land law did not give
traditional local communities ownership rights to the land they
used, but maintained (and normalised) only the right to collective use of larger areas of land than was currently effectively utilised. In its adaptation of legal terminology to the social realities
of tribal communities, the legislature defined, first and foremost,
the term traditionally associated with land tenure – “community”.
The decree stated that a community (communauté) is “a collection
of people linked by bonds of kinship, living together by adoption
or association in a given area”15. In the commentary to the definition, it is suggested that the concept of community refers primarily to ancestral structures (lineage). Significantly, it is stipulated as well that a community thus understood has no legal
personality and therefore cannot own land, and possesses only
the right to its use. This had profound consequences for the commoditisation (marketization) of the agricultural economy16. The
Laws adopted in independent Cameroon (in 1963 and 1966) specified
more precisely the relation between a custom-based and state legal system
(S. Melone, La parente et la terre dans strategie du developpment, Paris 1972,
p. 158)
15
Ibid, p. 159.
16
It should be added that as early as 1927, plans were made for a special
procedure to legalise individual rights to land, which was supposed to give it
14
�42
Ryszard Vorbrich
still unclear status of land hampered its commoditization (and
consequently blocked access to loans).
This situation changed with the land reforms of 1974 and 197617,
which established terms for obtaining the title to land, and introduced new regulations concerning access to land (and forests) in
Cameroon. They also introduced a “system of dominions”, which
created three categories of land: areas owned by (domains of)
the state or other public authorities, private lands, and so-called.
“national domains”18.
From the point of view of local communities and their competition for land, of crucial importance were the lands included in
the national and private domains. The national domain created
a kind of land reserve, areas of which local communities living
within traditional tribal structures could seek to have apportioned
as community property. Such communities (collectivités coutumières)
the quality of a good. This procedure required that an individual seeking to
identify and register their property rights mark the site with stakes. On a specified
day, an administration official, after informing the leaders of traditional local
social structures, conducted a site visit, during which all those present were
called on to make known any competing claims. A protocol was drawn up, and
parties making competing claims had three months to document and formally
present their case. (see Melone, op. cit., p. 160).
17
Ordinance No. 74/1 of 6 July 1974 and Decree No. 76/165 of 27 April
1976.
18
In addition to its unifying function, the reform aimed at establishing
“unoccupied lands” that could be managed by the government as an instrument
for intensifying agricultural production, especially in the context of its national
development strategy. This reform strengthened the sphere of state ownership
at the expense of local communities. It resulted in cases of populations of
“indigenous peoples” being displaced from the land and property assets they
had inherited. Cf. A. Teyssier, O Hamadou, C. Seighnobos, Expériences de médiation
foncière dans le Nord-Cameroun, FAO Corporate Document Repository [http://
www.fao.org/docrep/005/y8999t/y8999t0l.htm#TopOfPage]
�Land and the environment versus customary and statute laws
43
could be given areas of this category of land for collective use,
but only under certain conditions19.
Local communities which failed to acquire the status of administrative chiefdoms within a specified timeframe (in the 1970s
and 1980s) were threatened with marginalization. They found
themselves at a disadvantage in terms of access to land resources
deemed part of the “national domain”. At a particular disadvantage were the residents of settlements established in the late twentieth century in the valleys between mountains that were “sandwiched” between larger neighbours. It should therefore come
as no surprise that over time (beginning in the early twenty-first
century) there intensified a tendency among them to “fight” to
become a chiefdom. This was supposed to open up a legal path
to obtaining parts of the national domain.
An example of such activity is provided by the village of Zakalam (also written as Djakalam) in the Groupement Daba20. This
small village (with a population of about 300) is sandwiched between large villages – groups of highland settlements with a long-standing status as chiefdoms: Mandama (to the east), Teleki (also
written as Teriki – to the west), Matalao (to the north) and Taski
(to the south).
19
As specified in the land decree, “a national domain free of any effective
occupation (may be conferred) under a temporary concession provided that it
will continue to be developed (utilised). This is a condition for a transition to
(a form of) permanent concession and full ownership through the land registry”.
(Article I, Decree No.76/165 of 27 April 1976).
[http://yaounde.eregulations.org/media/decret%2076-165%20du%20
27%20avril%201976%20fixant%20les%
20conditions%20d%27obtention%20du%20titre%20au%20foncier%20
Cameroun.pdf]]
20
A “groupement” in this case is the equivalent of a district (commune).
�44
Ryszard Vorbrich
The relationship between Zakalam and Mandama illustrates
well a new type of social relations and competition for land in the
region of the Mandara massif.
Due to a historical coincidence, over the last 30 years Mandama has grown into a political and economic centre in Daba country. In the mid-twentieth century, M.T. (one of the sons of the
then-village chief – Mazoum Bay) became the personal chauffeur
of the wife of president M. Ahidjo, and the leader’s half-brother
– D.T. – was sent to school (on orders of the colonial authorities).
Their children, who were educated in the city, currently hold high
and influential positions in political, economic, and cultural institutions in the capital and on the regional level. This has given
the current village chief (the uncle of these educated Daba elites)
access to national decision-making and opinion-forming bodies.
This has also allowed the other residents of Mandama to benefit
from ties to the wider world. Mandama today has a health centre,
two secondary schools, and a Catholic parish, and a new post
office and other facilities have been built21.
For Mandama, Comité de Developpement du Groupement Daba
became the major instrument through which external development
funding could be obtained. Its force is in the functional connection
between traditional ancestral structures with the structures of
the state and the society. The board of the Committee is almost
entirely filled with close relations of the present chief Mandama,
who are at the same time M.T’s and R.D’s cousins or descendants.
The most important of them are placed in the central bodies of
the state; R., for example, who is R.D’s son, has a position of power
at the office of the president of the republic.
21
Cf. R. Vorbrich, The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted
with the nation and the global society, “Hemispheres. Studies on Cultures and
Societies” (2009), vol. 24, pp. 143-154.
�Land and the environment versus customary and statute laws
45
The inhabitants of Zagalam lack such connections. The place
was founded by settlers, who in the mid-20th century left the
neighbouring mountains for the valley below. My studies conducted in 2004 and 2011 indicate that Zakalam elites think their village is underprivileged when it comes to access to land and to
development funding (infrastructural projects). These are controlled by the administration of the region (arrondissement) of
Guider and are intercepted by the inhabitants of the much bigger
Mandama (with a population of between 1,300 and 1,500). Zakalam people complain of being treated like a periphery of Mandama. It is true that – many years ago (in the 1970s) – an inhabitant of Zakalam was nominated chief by the local administration,
but the nomination was defective in substance. It came from Babale – the head of the Mayo Ouolo district – a very powerful,
Fulbe feudal lord and a crony of the then president of Cameroon
Ahmadou Ahidjo22. Now, thirty years after president Ahidjo stepped down (or in fact was deposed), a nomination like this is no
sufficient legitimacy of the chief’s powers and neither does it result in the establishment of a chiefdom. Under the 1977 decree,
village chief (lowest rank) nomination is within the powers of the
prefect. Therefore, the Chief of Zakalam may not be considered
an equal of the chiefs of the neighbouring villages. This affects
the status of the whole settlement and its development opportunities.
In these circumstances, Zakalam elites sought to obtain the
status of a third-class chiefdom. Their efforts were through referring to tradition, namely by exploring the memories of the oldest
Babale was president A. Ahidjo’s (a Fulbe by birth) most trusted collaborator.
He enjoyed the official status of “spiritual father,” but was also rumoured to be
the president’s “personal wizard.” A token of close relations between the two
men is the fact that A. Ahidjo built his private residence in the provincial town
of Mayo Oulo.
22
�46
Ryszard Vorbrich
villagers in order to provide arguments in favour of making Zakalam an administrative entity. Minutes of the meeting (written
in poor French) and the appended map are precious documents;
they illustrate how important oral tradition is for post-tribal communities in their efforts to document the founding myth of the
local community in the process of building their identity vis-à-vis
the national identity. They also demonstrate how the founding
myth of a local community can be used to boost its legal status
and the legitimacy of the local structures of power. The founding
myth of a local community is used as a tool in building the status
of the group by making it an entity capable of effective competition for land and external resources. The minutes are quoted below – in their original form, which better reflects the spirit of the
document.
In addition to legal measures, there are initiatives designed to
re-design the social organisation of the inhabitants of Zakalam.
Like in some of the neighbouring villages, a civil society structure has been established – based not on blood bonds, but on discretionary ties. It is GIC: Des Agro-eleveurs «KASSAF» de Djagalam
(Zagalam, Zakalam)23. The association’s statutory objective is to
raise the “farming and pastoral awareness” of the local community. The organisation is also a tool in making development resources of the outside world available to the community.
In this way, i.e., by referring to tradition (the founding myths
of the community expressed by the elders) as well as to elements
of “modernity” (GIC-type associations which are organisations
of discretionary nature), the inhabitants of Zakalam have formed
GIC associations in Cameroon are duly registered and operate under Loi
No. 92/006 of 14 August 1992 on groups of joint initiatives (groupe d’initiative
commune – GIC). This is key legislation for the formation of civil society institutions.
Its Article 4 requires such associations to be open and not to discriminate against
anybody on grounds of their tribal identity, religion, gender or ideology.
23
�Land and the environment versus customary and statute laws
47
�48
Ryszard Vorbrich
a new social dimension, which can be denoted as post-tribal society.
By this term should be understood such a type of society in
which the cultural characteristics, world vision, and structural
elements typical of a tribal society, including the small scale of
social systems, collectivism, and the resultant concept of a human
being as subordinate to the community, the predominance of blood ties over voluntary ties and the related principles of loyalty,
which in turn are connected with the domination of the ethnocentric attitude, etc., are, in a selective and modified manner,
intertwined with institutions and principles imported from western
cultural spheres: the relatively large scale of social systems, the
idea of the nation as an integrated community, social organization
based on the domination of random ties, parliamentarianism,
etc24.
Bibliography
Abé C., Espace public et recompositions de la pratique au Cameroun, Polis/
RCSS/CSSR, v. 13 (2006), Nos. 1–2, p. 29-56.
Garine I., Kirdi, in: G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisations africaines, Paris 1968, p. 232-235.
24
Cf. R. Vorbrich, Post-tribal society in Africa: The concept of community and
the modernization of tradition (seen from a Polish perspective), in: K. Trzciński
(ed.), The state and development in Africa and other regions: past and present.
Studies and essays in honour of Professor Jan J. Milewski, Warszawa: Oficyna
Wydawnicza ASPRA-JR 2007, pp. 197-206.
The concept of post-tribal society more broadly I discuss in: Plemienna
i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej
Afryce [The Tribal and Post-tribal Africa. Conceptions and figure of the community
in old and contemporary Africa], Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012,
p. 434.
�Land and the environment versus customary and statute laws
49
Lestringant J., Les pays Guider Au Cameroun. Essai d’histoire regionale,
Versailles 1964.
Lewis I. M., Tribal society, in: D. Sills (ed.), International encyclopaedia
of the social sciences, v. 18, Cambridge 1964, p. 245-261.
Masson G., La misse en valeur des territoires du Cameroun places sous le
mandate Français, Paris 1928.
Melone S., La parente et la terre dans strategie du developpment, Paris,
1972.
Pierrete H, Esquise phonographique d,un parler Daba. La Mazagway,
Yaoundé 1978.
Podlewski A., La dynamique des proncipales populations du Nord Cameroun, entre Bénoue et Lac Tchad, Yaoundé, 1964.
Southall A. W., The illusion of Tribe, in: R.R. Grinker, S. Lubkemann,
Steiner C. (eds.), Perspectives on Africa. A Reader in Culture, History, and Representation, Chichester 2010, p. 83–95.
Teyssier A., Hamadou O., Seighnobos C. (eds.), Expériences de médiation
foncière dans le Nord-Cameroun, FAO Corporate Document Repository [http://www.fao.org/docrep/005/y8999t/y8999t0l.
htm#TopOfPage]
Vorbrich R., Ethnic and settlement processes in a refuge territory and forms
of social and political organization, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (1988), vol. 5, p. 165-192.
Vorbrich R., Daba – górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych [Daba
– Impact of History and Ecology on the African Tropical Economy], PTL. Prace Etnologiczne t. 13, Wrocław: PTL 1989.
Vorbrich R., Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany
w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu [The chief as functionary. Decentralized despotism in the post-tribal society in Cameroon], „Lud” (2004), v. 88, p. 219-236.
Vorbrich R., Post-tribal society in Africa: The concept of community and
the modernization of tradition (seen from a Polish perspective), in:
The state and development in Africa and other regions: past and
present. Studies and essays in honour of Professor Jan J. Milewski,
�50
Ryszard Vorbrich
K. Trzciński (ed.), Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR
2007, pp. 197-206.
Vorbrich R., The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted
with the nation and the global society, “Hemispheres. Studies on
Cultures and Societies” (2009), vol. 24, p. 143-154.
Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce [The Tribal and Post-tribal
Africa. Conceptions and figure of the community in old and contemporary Africa], Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012.
Résumé
Terre et de l’environnement versus les lois coutumières
et de loi de l’État.
Les pressions environnementales et politiques
sur le Daba du nord du Cameroun
Mandara massif au Nord-Cameroun est un exemple de la dynamique
des processus culturels associés aux différentes méthodes de planification de l’utilisation des terres. Les phénomènes typiques de la région
sont examinées dans cette étude comme un exemple Daba groupe ethnique vivant dans le bord sud-est du Massif Mandara dans le sud du
Cameroun.
Je souligne l’importance des conditions naturelles (l’environnement)
et la pression de facteurs politiques pour les formes d’organisation sociale et les façons d’organiser l’espace. Je décris comment la vieille –
tribale – formes d’organisation sociale sont confrontés avec les exigences
d’une loi de l’État moderne. Pour des exemples précis, je montre comment les paysans forment les structures de la société civile d’être en
mesure de fonctionner efficacement dans la société moderne, contribuant à la formation du type de société «post-tribale».
�KATARZYNA MEISSNER
LES OBJECTIFS NON CACHÉES –
LES OBJECTIFS CACHÉES.
L’INCOMPATIBILITÉ DES SCÉNARIOS
SUR LE CHAMP LOCAL DE LA
COLLABORATION DE DÉVELOPPEMENT1
L’introduction
Au cours des dernières décennies les deux paradigmes étroitement liés – altruiste et de modernisation ont déterminé l’orientation de la politique de développement. Le premier d’entre eux
se donnait pour but (moral !) d’agir pour le bien des autres, le
deuxième visait au progrès technique et à la croissance économique. On retrouve leurs manifestations encore chez les décideurs
Katarzyna Meissner – Université Adam Mickiewicz à Poznan, L’Institut
d’ethnologie et d’anthropologie culturelle
Cet article traite des résultats préliminaires du projet «Le milieu rural de
l’Afrique en quête des projets de développement. L’étude anthropologique des
courtiers locaux du développement au Mali et au Burkina Faso». Le projet a été
financé par le Centre National de la Science (la décision numéro DEC-2012/07/N/
HS3/00866). Dans le cadre du projet nous avons mené la première des trois
étapes des recherches de terrain parmi le peuple Kurumba qui occupe le nordouest du Burkina Faso.
1
�52
Katarzyna Meissner
et les opérateurs de développement qui se focalisent à obtenir des
effets souhaités de leurs actions de développement.
Actuellement les projets de développement ciblent, à part le
transfert de nouvelles technologies et de connaissances spéciales,
la mise en œuvre de nouvelles structures et modèles d’organisation
sociale à l’exemple de l’Ouest. On évite de formuler les sociétés
en développement en termes de «primitives» et «retardées» et on
les a remplacés par la devise «de l’égalité» et «du partenariat».
Néanmoins on observe chez les opérateurs la tendance à se référer aux « représentations», comme le dirait Edward Saïd (2008),
aux images difformes des collectivités locales qui remontent à
l’époque coloniale.
Dans la littérature on peut retrouver les descriptions de ces
représentations, des modèles élaborés de communautés locales
qui ont influencé le caractère de la politique locale (à comparer
Olivier de Sardan 1993; 1995). Les décideurs et les opérateurs de
développement perçoivent les bénéficiaires comme des communautés compatibles qui fonctionnent selon le principe de consensus et de bien public. En conséquence, cela conduit à ne pas prendre
en considération ni les différences classiques ni les antagonismes
entre les femmes et les hommes, entre les anciens et les jeunes et
même, ce qui est pire, à ne pas remarquer les tensions parmi les
membres des structures formelles ou informelles telles que : groupes
de parenté, de voisins, relations patron-client (sous formes de
dyades, de triades et de réseau des courtiers). À l’inverse, on prend
les membres de la collectivité rurale pour des individus qui prennent
des décisions indépendamment de l’opinion des autres. En réalité, les niveaux de décision, surtout dans le domaine d’introduire
de nouvelles solutions économiques (par exemple : la création
des caisses de crédit ou des sociétés agricoles et d’élevage), sont
très liées – les décisions dépendent aussi bien des opinions individuelles (par exemple : du chef de famille) que des opinions
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
53
collectives (des membres du clan). Les décideurs se référent dans
leur argumentation aussi à la spécifique culturelle des collectivités locales (coutumes, croyances, préjugés) en tant que facteur
qui traduit le retard et l’aversion par rapport aux innovations de
développement. Cependant, contrairement à l’opinion universelle,
la logique symbolique et religieuse des collectivités rurales coexiste
avec la logique technologique et économique. Néanmoins elle ne
s’inscrit pas dans la définition de «la rationalité» du monde occidental. Les bénéficiaires interceptent d’habitude dans cette situation des solutions selon «le principe de sélectivité» et ils les adaptent
aux contextes culturels locaux2.
Il manque de place dans cet article pour critiquer les paradigmes
invoqués et pour traiter des conséquences auxquelles ils mènent.
Nous visons à signaler que ces méta-narrations ont masqué partiellement le fait que l’activité de développement est le débouché
où les liens et les services sont à vendre (sous forme de projets,
de slogans, de devises). Cette activité est simultanément une arène
où les différents acteurs locaux de société rivalisent des influences
et du prestige qui résulte de leur participation à l’entreprise de
développement.
L’état néo-patrimonial constitue l’exemple d’une telle adaptation parce
qu’il unit les formes traditionnelles du pouvoir avec les formes modernes. Comme
l’élément traditionnel on a la structure de maîtrise où le pouvoir considère l’état
pour sa propriété et il fonde son administration sur le maintien des clients. Le
maîtrise du pouvoir par le courtier de la bureaucratie «moderne», mise en œuvre
sur le territoire africain pendant la période coloniale, constitue l’élément adapté.
2
�54
Katarzyna Meissner
Le marché des biens et du service c’est-à-dire le projet
de développement d’après les bénéficiaires
Dans les années 90 du XXe siècle, la réorientation de la politique
de développement et la transition des macro-projets3 aux projets
réalisés à plus petite échelle démontre la subjectivité croissante
de locales structures socio-progressives (par exemple: comités,
associations et groupes ruraux) et leur influence réelle sur les
objectifs et les directions des entreprises de développement. Les
bénéficiaires, vus jusqu’à présent comme des sujets passifs de
l’activité de développement, ont gagné le statut des partenaires
actifs et de plus en plus conscients de la coopération. Le projet
a abouti donc au changement de la forme des relations entre le
donateur et les bénéficiaires et il est devenu aussi une occasion
pour la confrontation continue des attentes et pour la hiérarchie
des besoins des bénéficiaires.
Jean Pierre Oliver de Sardan (1993), anthropologue du développement, en analysant les micro-projets réalisés sur les territoires
ruraux en Afrique, a conclu que les objectifs de développement
des donateurs formulées «sur le papier» diffèrent des objectifs
auxquelles visent les bénéficiaires «sur le terrain». Cette divergence
est justifiable et inévitable parce qu’elle résulte de la confrontation
des intérêts matériels et symboliques de deux parties impliquées
dans le projet. Une telle idée a été soutenue par Norman Long
(2001), créateur de la perspective centrée sur l’acteur (actor oriented
Cette transition résulte des conséquences négatives de la mise en œuvre
dans les années 80 des programmes d’adaptations structurales qui ont provoqué
la croissance du chômage, la diminution du niveau réel des salaires, l’accès pire
à l’éducation et au service médical et aussi la détérioration de l’état de
environnement. Par conséquent l’intérêt pour aide de développement (aide
fatigue) a diminue de la part des pays du Nord riche ((Médard 2007, 11).
3
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
55
perspective). Il a traité le projet comme un type spécifique des
interactions sociales où les deux catégories des sujets se confrontent
face à face. Selon lui, d’un côté il y a les opérateurs du développement dits «développeurs» qui représentent l’aisance et qui
possèdent une vision relativement cohérente de la politique de
développement. De l’autre côté il y a les bénéficiaires dits «développés» qui viennent d’habitude du monde de l’indigence. Les
premiers d’entre eux se donnent pour but de transmettre le savoir,
le plus souvent sous forme de cours ou de formation. Les deuxièmes
– préfèrent les biens résultant des entreprises de développement
(Vorbrich 2013, 17). Richard Vorbrich (2010, 154), anthropologue
culturel, remarque que le terme «projet» est pour les bénéficiaires
comme une clef qui ouvre la porte au monde des biens et qui facilite à puiser dans les possibilités jusqu’à présent inconnues.
Une telle conceptualisation du projet s’appuie sur la confrontation pertinente des objectifs des scénarios des projets de développement où le rôle essentielle jouent les courtiers du développement4. D’une part les courtiers sont entre les donateurs et les
institutions de développement devant lesquelles ils représentent
la communauté et ils expriment les besoins de cette communau4
Le phénomène de courtier dans le contexte des entreprises de développement
a été entamé dans les années 60 et 70 du XXe siècle (Boissevain 1974; Thoden
van Velzen 1973). Pourtant la notion de «courtier du développement» et celle
«d’agent du développement» sont introduits dans le langage anthropologie à
partir des années 90 et on les traite comme synonymes (Bierschenk, Olivier de
Sardan 1993; Neubert 1996). La conceptualisation de courtier au niveau des
sociétés locales est liée avec la multiplication des transferts d’aide dans le dernier
quart de siècle. Cela a provoqué, entre la fin du XXe et le début du XXIe siècle
donc au moment où le projet du développement constitue une forme typique
de la réalisation de politique de développement, l’apparition et la cristallisation
du sujet local opérant sur l’arène locale qui est le courtier à se procurer des
ressources extérieures pour l’espace sociale avec laquelle il s’identifie. Il représente
(en théorie en tout cas) la société locale et exprime ses besoins auprès des structures
de soutien et de financement (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993).
�56
Katarzyna Meissner
té. D’autre part, ils sont entre le reste des membres de communauté et les bénéficiaires auxquels ils donnent la possibilité de
distribuer les biens découlant de la coopération de développement.
En fonctionnant à la jointure du monde global et local, les courtiers
sont responsables de créer une image des bénéficiaires que les
institutions de développement attendent. Dans ce contexte la tâche
des courtiers consiste à formuler la hiérarchie de besoins des bénéficiaires d’une telle manière qu’ils s’harmonisent avec les solutions proposées par les bienfaiteurs et qu’ ils opèrent le transfert
des biens5. Selon Thomas Bierschenk (1991: 4), sociologue du
développement, la distribution d’aide ne s’appuie pas sur l’existence de l’infrastructure qui facilite aux animateurs du projet
l’arrivée sur place mais justement sur le fonctionnement des courtiers-acteurs actifs qui créent une sorte «d’entrées» et «de sorties»
pour les entreprises locales de développement réalisées sous forme
des projets6.
5
Grâce à l’engagement à le courtier ils ont l’accès à «la rente du développement».
C’est de cette façon que l’on détermine les différentes types de paiement, les
pots-de vin où les champs de détournement qui découlaient de l’activité d’aide
et qui étaient interceptés par les courtiers (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993).
6
Jeremy Boissevain (1974, 147) a déchiffré l’une des stratégies les plus
anciennes de s’entremettre dans l’interception des biens. Il a déterminé le courtier
du développement en tant qu’ «un entrepreneur» professionnel qui manipulait
les personnes et les informations afin d’atteindre ses propres profits. Selon
Boissevain, la base d’ opération des courtiers est la création et le maintient des
contacts étendus avec les personnes qui contrôlent la redistribution des biens
découlant d’opérations de développement. Dans ce contexte Boissevain distingue
«les patrons» (patrons) qui contrôlent «le premier degré» des ressources tels que
la terre, le travail ou l’argent et «les courtiers» (brokers) ayants «les ressources
de deuxième degré», à savoir les contacts avec ceux qui contrôlent les ressources
de premier degré.
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
57
Notre informateur principal que l’on appelera ici Aziz7 était
l’un de ces courtiers et il fonctionnait dans la région de Sahel au
nord-ouest de Burkina Faso. Il a commencé sa vie adulte comme
courtier entre la filiale burkinabé de la Croix Rouge et les compatriotes. Pendant presque 30 ans de coopération il a noué des
contacts, des connaissances et des amitiés à la portée supra-locale,
supra-régionale et internationale. Aziz pouvait se venter d’une
très bonne connaissance du français, du baccalauréat et d’avoir
terminé les cours : ethnographique, de musée et archéologique.
Il était l’exemple de cette classe de courtiers qui a accentué les
besoins de communauté dans des contextes convenables en fonctionnant entre le monde local et global.
En l’occurrence ce contexte constituait notre arrivée à Nenglélé
afin de reconnaître le potentiel de développement et d’analyser
les projets de développement8 menés jusqu’au présent. En connaissant notre intérêt anthropologique de recherche, Aziz s’est présenté en tant qu’une personne avec l’expérience dans la réalisation
d’entreprises internationales de développement9 et aussi en tant
7
En raison de protéger les informateurs nous avons chiffré leurs prénoms.
Les informations relevées pourraient leur nuire. De plus nous avons inventé la
dénomination fictive Nenglélé pour la communauté où nous avons mené les
recherches. En outre nous évitons exprès de donner les noms propres des groupes
locales, des comités, des institutions de développement mais aussi des organisations
étrangères non gouvernementales (surtout celles de Pologne) dont l’activité on
examine. Il est à craindre que les informations présentées peuvent parvenir à
eux ce qui pourrait provoquer la rupture de coopération et de contacts sur le
terrain.
8
C’était la version officielle et très générale du projet que nous avons présentée
aux pouvoirs administratifs (préfet) après notre arrivée à Nenglélé. Le préfet
nous a garanti la possibilité de mener les recherches et il nous a promis d’aider
à chercher le guide et l’informateur convenable en même temps. C’est ainsi que
nous avons rencontré Aziz.
9
À titre d’exemple, en 2010 il a coopéré avec les membres d’une société
africaine pendant la création de la bibliothèque et du centre culturelle pour les
�58
Katarzyna Meissner
qu’un activiste local agissant pour le développement de la communauté locale10. Il nous a rassuré de mettre à notre disposition
ses contacts, son temps et sa voiture pour qu’on puisse obtenir
des informations. Quand on l’a informé de ne pas pouvoir louer
ni chauffeur ni voiture, il a constaté d’avoir compris notre situation
et de ne pas s’attendre au payement11. Il a remarqué que «l’argent
se finit un jour et ce sont de bonnes relations qui restent et qui
apporteront des profits dans l’avenir». Aziz savait que le plus il
faisait pour nous plus nous serions dépendant de lui, nous lui
récompenserions et même on deviendrait «son anthropologue»
(Rabinow 2010, 79) – en l’occurrence on deviendrait son partenaire dans le projet de développement12. Il a ajouté qu’il possédait
une longue expérience dans la collaboration avec les anthropologiques (avec ceux de Pologne aussi) et qu’il avait avec eux non
seulement des relations professionnelles mais aussi amicales.
Selon lui «on ne demande pas d’argent des amis étrangers (…) il
enfants et pour les jeunes. De 2007 il est engagé à le courtier dans les projets
d’aide et de développement réalisés par les organisations non gouvernementales
et missionnaires de Pologne. Le bâtiment de l’école et le puits sont le fruit de
cette collaboration. Dans les années les plus proche on planifie un autre
investissement, à savoir la réparation du barrage interrompu sur la rivière et la
restauration du réservoir d’eau.
10
En 2002 il a initié la formation d’association dans le dessin de soutenir
l’alphabétisation des adultes (l’enseignement de compter, de lire et d’écrire dans
la langue choisie). Pendant douze ans de son fonctionnement l’association a crée
32 endroits éducatifs et a rassemble 956 apprenants.
11
Il a demandé le remboursement des coûts de fonctionnement de sa voiture
et d’essence consommé pendant nos voyages.
12
Après deux semaines de coopération sur le sujet de projets du développement
Aziz nous a suggéré de trouver une organisation non gouvernementale en Pologne
pour réaliser le projet à Nenglélé parce que les habitants possédaient l’expérience
et ils étaient volontiers à coopérer. Ils leur manquait uniquement le soutien
financier. Il a ajouté encore que ses amis polonais avaient déjà entrepris telles
démarches.
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
59
faut les bien recevoir parce qu’ils pourront faire quelque chose
pour lui dans l’avenir»13.
L’engagement d’Aziz dans la réalisation des entreprises de développement était pour lui non seulement une activité qui lui
faisait honneur (il avait d’ailleurs l’habitude de le souligner en
disant «Ça me fait honneur») mais aussi une occasion pour réaliser ses buts, pour obtenir des profits provenant de la redistribution
des ressources interceptées et pour créer le système néo-patrimonial local14. La sentence «si tu a quelque chose dans la main, partage-toi avec les autres» illustre très bien ce système. Elle reflète
aussi le principe fondamental de fonctionnement dans le projet
qui repose sur une chaîne spécifique de rendre mutuellement les
services et d’échanger les dons et sur la gentillesse entre le courtier (le patron) et ses proches collaborateurs (les clients). En agissant selon leur propres «modèles de rationalité» (Long 2001), les
courtiers les utilisent ainsi pour réaliser leur buts cachés dans le
cadre des projets de développement. C’est pourquoi le système
patron-client n’est pas perçu comme un phénomène «impudique»
mais – comme l’indique Nicolas van de Wall (2005, 51)– il résulte
de la spécificité culturelle de la forme principale d’organisation
sociale en Afrique, à savoir le tribu et le clan. Pour cette raison la
portée des systèmes entre Aziz et ses clients dépassait les personnes
engagées dans la réalisation des projets de développement en
embrassant les membres du clan de courtier largement compris.
13
L’utilisation de catégorie de «bonnes relations» ou «d’amitié» joue en rôle
important dans les entreprises de développement. John Durston, anthropologue
social, il constate que l’amitié au niveau des projets de développement est
uniquement instrumentale. On peut la comparer à la relation patron-client donc
elle ne sert qu’ à la réalisation de profits financiers et/ou symboliques (Durston
2001).
14
Jean Françis Bayard (1989) et Jean François Médard (1991) ont utilisé
la notion de «clientélisme de développement» pour déterminer cette pratique.
�60
Katarzyna Meissner
Les avantages de la parenté ou de l’apparentement avec Aziz avait
une étendue extrêmement large : des prêts accordés une seule
fois pour monter un petit commerce15, par le financement de l’éducation de proches parents16 à la réception des enfants «au service»
ou pour la formation17. Parfois la possibilité de faire connaissance
avec le partenaire étranger d’Aziz était déjà une sorte de profit
parce qu’elle constituait aussi une occasion pour le transfert des
biens18.
Edmund Leach (1982), anthropologue social, a suggéré de
voir la stabilité du système patron-client d’une perspective différente, à savoir la capacité à contracter une dette. Quand ce système
s’anime, les deux parties se transmettent les dons – au sens matériel ou à un autre. Pendant le reste de périodes il y a uniquement
le sentiment de l’engagement non-payé – chez le client il a la forme
Aziz a prêté de l’argent deux fois à son neveu pour ouvrir un petit magasin
alimentaire. Le neveu a géré mal son petit commerce et par conséquent il a fait
faillite. Il était incapable de rendre de l’argent emprunté donc il a travaillé pour
s’acquitter de ses dettes. Il était un bras second au camping local géré par Aziz
et aussi son serviteur (il faisait le ménage et lavait sa voiture). Il jouait le rôle
de «garçon de course» et il colportait une rumeur. Son comportement était souvent
l’objet de plaisanteries et de moqueries de la part de son oncle. Parmi quatre
femmes d’Aziz deux d’entre elles ont reçu le soutient financier pour ouvrir un
petit commerce (la production et la vente des beignets)
16
La troisième femme d’Aziz a reçu le soutien financier pour terminer l’école
des infirmières et puis grâce aux contacts de son mari elle a trouvé le travail
dans le chef-lieu de district. La quatrième femme a commencé l’éducation dans
la même ville grâce au soutien financier.
17
Aziz entretenait la fille de son ami. Elle a aidé sa femme dans les taches
domestiques. En revanche Aziz payait pour l’éducation et l’alimentation de cette
fille.
18
Dans cette situation Aziz proposait souvent de petits tours dans la région
pendant lesquels nous avons rendu la visite à ses amis. Pendant le trajet Aziz
racontait des histoires sur leur situation matérielle difficile et sur leur problèmes
de santé. Il soulignait en même temps son petit soutien financier à l’occasion de
chaque rencontre avec eux et il nous suggérait d’une manière assez explicite de
faire la même chose. Le refus de notre part serait une grande maladresse.
15
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
61
d’endettement moral tandis que chez le patron (le courtier) c’est
la conscience d’avoir «une créance». La capacité à créditer les
engagements matériels et surtout morales détermine la position
du curtier – elle accroît son prestige et fait de lui un contractant
désiré dans les entreprises prochaines de développement. Dans
ce contexte, l’utilisation de la stratégie du patronage augmente
non seulement les profits financiers mais avant tout elle renforce
la position sur l’arène locale. Par la suite Aziz, grâce aux plusieurs
systèmes patron-client avec les locaux et grâce aux contacts et à
l’amitié avec les européens – il était perçu par les cohabitants
comme une personne importante et puissante19. Son surnom
«blanc-noir» le prouve le mieux. Ce jeu des mots «blanc-noir»
déterminait la façon d’être d’Aziz. «Blanc-noir» celest une personne
qui veut se communiquer avec ses compatriotes en langue européenne, qui fait la connaissance avec de nouveaux venus de l’Ouest,
qui s’habille selon le modèle occidental et qui possède «les choses
modernes» – le synonyme de la richesse20 (par exemple : voiture,
ordinateur, téléphone, maison en pierre taillée). «Blanc-noir» est
perçu en tant qu’une personne développée – a joungana-téme – ce
que en langue koromfé signifie «quelqu’un qui était enfermé et
qui est sorti de cet enfermement». Cela se laisse voir dans l’acceptation des changements progressifs comme par exemple les coutumes et dans le cas d’Aziz elle concerne la déclaration à soutenir
19
Pendant nos conversations avec les habitants ils parlaient d’Aziz comme
suit : «Il est important», «Il est membre de plusieurs associations», «C’est une
personne qui sait mobiliser et qui fait comprendre» , «Il est écouté par les autres».
20
Parmi les personnes interrogées, apparaissent deux catégories de richesse.
La première, c’est la richesse traditionnelle, qui se manifeste par la présence
d’un grand nombre de «choses anciennes» (akan kone), tels que : du mil, du
bétail et de l’or. Deuxièmement, la richesse modernes liés à l’acquisition de
«nouvelles choses» (akan felen), provenant du monde extérieur qu’ils peuvent
acheter pour de l’argent.
�62
Katarzyna Meissner
l’interdiction de l’excision qui est officiellement interdite au Burkina Faso21.
Un projet – plusieurs objectifs
Le désaccord entre les objectifs du projet exprimées «sur le
papier» avec celles auxquelles visent les bénéficiaires «sur le terrain», nous l’avons observé à Nenglélé pendant la surveillance
des préparatifs à la revitalisation du musée régional. Cette entreprise constituait l’introduction au projet du développement du
tourisme local (le projet était prévu pour 3 ans) – l’exposition
promouvant les valeurs culturelles et archéologiques de la région22
allait être fondé dans le siège rénové du musée. Aziz était l’auteur
de cette entreprise et avec un ami volontaire de France, ils ont
reçu la promesse de la financer du côté de Ministère de la Culture
au Burkina Faso. Le critère indispensable à remplir par les bénéficiaires était de former le conseil d’administration «compétent,
dynamique et responsable» comme le ministère le souhaitait. La
direction actuelle et le reste du personnel fonctionnait invariablement depuis 10 ans (!) et ils n’ont rien fait pour le développement du musée ce qui a provoqué finalement sa destruction. Toutefois il y avait encore un problème dans cette situation parce que
le président de l’administration ne voulait pas démissionner.
21
Le fait que Aziz était pour l’interdiction de l’excision a forcé la deuxième
d’Aziz à exciser leur fille en cachette. Elles ont quitté la maison d’Aziz pour
quelques semaines. Après cette période la femme d’Aziz est revenue mais leur
fille était morte et ils l’ont enterré la même nuit. Malgré son attitude d’adversaire
de l’excision, Aziz n’a pas divulgué cette nouvelle. Finalement ils ont annoncé
qu’elle était morte à cause d’une maladie gastrique non identifiée.
22
Les stations archéologiques présentant l’art rupestre et le traditionalisme
culturel relativement maintenu chez le peuple Kurumba.
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
63
Aziz était mécontent d’un tel déroulement des événements et
il cherchait une solution efficace. En profitant de sa haute position
à Nenglélé, il a commencé à s’allier avec les participants stratégiques du projet : le mer et le chef. Jusqu’au présent ils n’étaient
pas engagés directement dans le travail du musée mais avec l’apparition de nouvelles possibilités ils jouaient le rôle des parties
prenantes. Le mer, en raison de son poste, tenait à la gestion efficace du projet parce que le Ministère de la Culture de Burkina
Faso allait verser l’argent promis sur le compte du bureau de la
commune. De plus, conformément aux nouvelles exigences du
ministère, le représentant du pouvoir local devrait siéger dans le
conseil d’administration du musée. Ce représentant aurait l’impact
sur le travail du musée mais également l’accès réel aux sources
de financement. D’après les nouvelles directives il y avait aussi la
place pour le chef qui jouerait le rôle d’honneur du gardien de la
tradition. Grâce à cette fonction, il légitimerait sa position et il
aurait la possibilité de contrôler le travail de la direction d’autant
plus que dans ses structures il y aurait des représentants de l’administration nationale à laquelle il n’avait pas de confiance. Pendant les négociations auxquelles nous avons participé, Aziz racontait des histoires sur les incorrections commises par le président,
entre outres ses visites régulières dans le débit de boissons. Néanmoins il était beaucoup plus difficile d’obtenir les informations
sur Aziz et ses motifs de l’engagement au changement de la direction surtout qu’il rejetait ouvertement le poste du président23.
Pourquoi tenait-il tellement à la réalisation du projet? Il s’est avéré, après quelques semaines de notre observation que derrière le
scénario de la revitalisation du musée se cachait la possibilité
23
Comme il a constaté tout seul, cela lui a donné une plus grande aisance
d’exprimer l’opinion et a éloigné de lui les soupçons d’avoir opéré pour son
intérêt personnel.
�64
Katarzyna Meissner
d’accumuler les mesures financières. Dans la version officielle du
projet proclamée aux habitants, la question du prime pour le coordinateur local surveillant la revitalisation du musée n’a pas été
mentionné. Cette fonction a été confié bien évidemment à Aziz.
Pendant les rencontres avec le mer et le chef, Aziz soulignait
la mauvaise réputation du président précédent auprès des certains
milieux diplomatiques24 et ses lacunes en compétences linguistiques (manque du français courant lu et écrit) ce qui rendait plus
difficile la collaboration avec les partenaires étrangers25. Il soulignait également la disparition tantôt des cotisations26 de caisse
du musée et tantôt des meubles du siège muséal (5 chaises, 3 bancs
et une table). Tout ceci était fort désavantageux pour le mer parce
que la caisse s’est située dans le mairie et l’équipement avait été
offert par le ministre de la culture il y a quelques années27. Après
24
Il ne s’agit pas ici d’une simple connaissance de la langue des opérateurs,
mais plutôt de la capacité à se servir de la rhétorique et de l’axiologie du discours
de développement, par exemple par accentuer la situation des groupes marginalisés
25
Dans les années 1998-1999 le président a travaillé comme aide-cuisinier
à l’ambassade d’Allemagne à Ouagadougou. En profitant de cette situation, il
a demandé de financer le projet de la construction de deux maisons pour les
enseignants travaillant à Nenglélé. Il a reçu une donation de 700000 francs CFA
(environ 10670 euros). Pour cette somme on pouvait construire à l’époque deux
maisons en pierre taillée. Quand la délégation de l’ambassade est venue afin de
le vérifier, au lieu de maisons de pierre taillé il y avait des maisons en brique de
boue et avec le toit de tôle dont le coût de construction a été estimé à 70000
francs CFA (1067 euros). Le cuisinier et l’argent ont disparu. Après un an et
demie le président est revenu à Nenglélé et il habite jusqu’au présent dans une
des maisons pour les enseignants. Depuis lors toutes les demandes de soutien
financier adressées à l’ambassade d’Allemagne ont été rejetées parce que sur le
document il y avait la signature du président.
26
Il a contacté le trésorier du musée et l’a prévenu des conséquences découlant
de la fraude des cotisations. Malgré sa signature sur les chèques, le trésorier
a constaté que le président les avait retirés.
27
Quand on lui a posé la question sur la disparition des meubles, le président
a répondu : «les termites les ont mangés».
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
65
deux mois de négociations le président a finalement renoncé et
le nouveau conseil d’administration a été convoquée. Le préfet
est entré en fonction du président, le mer est devenu son adjoint,
le rôle du membre d’honneur a été confié au chef et Aziz a gardé
le poste de conservateur et de guide28.
Conclusion
La situation présentée ci-dessus constitue l’un des plusieurs
exemples de divergence entre les objectifs non-cachées («sur le
papier») et les objectifs cachées («sur le terrain»). Ce sont les échos
des paradigmes : altruiste et de modernisation qui résonnent encore et sont à l’origine de cet état de choses. Pour cette raison les
décideurs et les coordinateurs des projets de développement
prennent toujours des positions extrêmes. D’un coté ils romantisent
les revendications «éloignées» transmises par le courtier, de l’autre
– ils maintiennent la tendance à essencialiser le développement
et de le considérer comme une entreprise monolithique dirigée
d’en haut. Par conséquent, l’utilisation de ces deux modèles de la
politique se tourne contre les objectifs visées et contre les effets
des projets de développement. Norman Long qu’on a cité déjà,
a suggéré de voir le projet sous une autre optique – celle des bénéficiaires et non pas de donateurs. Ainsi on remarquera la contextualité locale de la pensée et de l’interprétation les processus de
développement. D’habitude les objectifs des décideurs et des
opérateurs du développement sont abstraites et nos recherches
le confirment. Comme l’exemple du président précédent le montre,
il ne visait ni à la promotion de la région ni au développement du
À part eux, les quatorze membres encore ont siégé dans le conseil
d’administration.
28
�66
Katarzyna Meissner
tourisme mais uniquement au transfert des fonds promis par le
ministère. En l’occurrence l’accès aux biens découlant de l’activité de développement était l’objectif cachée des bénéficiaires29.
Pour arriver à ce fin ils profitaient des scénarios proposées par
donateurs tels que la formation de nouveaux cadres dirigeants.
Néanmoins ce n’était qu’une solution temporaire puisqu’on la
suspendait au moment de terminer le projet. Pendant les élections
de nouveau conseil d’administration, les bénéficiaires ont constaté plusieurs fois qu’ «on peut le changer toujours» et que l’essentiel
était d’obtenir de l’argent. Malheureusement cette divergence
dans les objectifs des scénarios du projet entraîne la précarité ou
l’échec. En général, avec la fin du projet et la disparition des animateurs, les scénarios sont oubliés et il reste aux bénéficiaires
d’ attendre aux rôles prochains à jouer.
Bibliographie
Bayard, J.-F. 1989. L’État en Afrique. La politique du ventre. Paris: Librairie Fayard.
Bierschenk, T. 1991. Les projects et les politiques de développement
sont-ils des préoccupations légitimes de l’anthropologie?. Bulletin de l’APAD. 1. 12-14.
Bierschenk, T. & Olivier de Sardan, J.P. 1993. Les courties locaux de développement. Un programme de recherche’. Bulletin de l’APAD. 5.
71-76.
Boissevain, J. 1974. Friend of friends. Networks, manipulators and coalition. Oxford: Basil Blackwell.
Durston, J. 2001. Social capital –part of the problem, part of the solution.
Its role in the persistence and overcoming of poverty in Latin America and the Caribbean. Ms. Santiago: University of Michigan.
Ryszard Vorbrich traite de cette conceptualisation des projets de
développement plus largement (2013).
29
�Les objectifs non cachées – les objectifs cachées
67
Leach, E. 1982. Social anthropology. Glasgow: Fontana.
Long, N. 2001. Development sociology. Actor perspectives. London-New
York: Rutledge.
Médard, J.-F. 1991. Etats d’Afrique noire. Formation, mécanismes et crise.
Paris: Karthala.
Médard, J.-F. 1996. Partimonialism, neo-patrimonialism and the study
of the post-colonial state in Subsaharian Africa. In: H. Secher
Marcusen (dir.) Improved natural resource management – the role
of formal organizations and informal networks and institution. Occasional Paper no 17. Danemark: Roskilde University. 76-96.
Médard, J.-F. 2007. Nouveau acteurs sociaux, permanence et renouvellement du clientélisme politique en Afrique Subsaharienne, Cadernos de Estudos Africanos 13/14. 11-26.
Neubert, D. 1996. The role of local brokers in the development system.
Experience in self-help project in East Africa. Bulletin de l’APAD,
11. 2-11.
Olivier de Sardan, J.-P. 1993. Les courtiers locaux du développement.
Bulletin de l’APAD. 5. 71-76.
Olivier de Sardan, J.-P. 1995. Anthropologie et développement. Essai en
socio-anthropologie du changement social. Paris-Marseille: Karthala.
Rabinow, P. 2010. Refleksje na temat badań terenowych w Maroku. Kęty:
Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Said, H. 2005. Orientalizm. Poznań: Zysk i S-ka.
Thoden van Velzen, H.U.E. 1973. Robinson Crusoe and Friday: strength
and weakness of the big man paradigm. Man 8. 592-614.
Vorbrich, R. 2010. Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo
plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym. Przypadek Kamerunu. Lud 94. 143-158.
Vorbrich, R. 2013. Zróbmy coś – dajcie coś. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych. Etnografia Polska 57(1-2). 9-22.
Wall van de, N. 2005. African Economies and the Politics of Permanent
crisis 1979-1999. New-York: Cambridge University Press.
�68
Katarzyna Meissner
Summary
Public targets – hidden targets
The discrepancy between transcripts
in the local field of development cooperation
The article presents the preliminary results of ethnographic field
research that I conducted among the Kurumba living in the north-western Burkina Faso. It will answer the question of how agents of development – a special group of beneficiaries of development projects –
carry hidden transcripts for maximizing the benefits sources (both
material, financial and symbolic) following from development cooperation. During a two-month stay in the municipality that for the publication purposes I called Nenglélé I watched the practice of a particular
development agent, whom for the purposes of this article I called Aziz.
�KONRAD CZERNICHOWSKI
REASONS OF THE CONFLICT IN THE
CENTRAL AFRICAN REPUBLIC (2012-2014)
The Central African Republic is the country, in which the only
advocates are fruit, captains are fish and gendarmes are birds
(Central African saying)1
1. Introduction
The Central African Republic has been considered a fragile
state for many years. The Fund for Peace prepares every year a
ranking of failed states on the basis of 12 criteria: demographic
pressures; massive movements of refugees or internal displaced
persons; vengeance-seeking group grievance; chronic and sustained human flight; uneven economic development; poverty, sharp
or severe economic decline; legitimacy of the state; progressive
deterioration of public services; violation of human rights and
rule of law; security apparatus; rise of factionalized elites and
intervention of external actors. In the case of the Central African
Cited after: R. Wieczorek OFM Cap., Listy z Serca Afryki, Kraków 2002,
p. 52. Avocado is in French avocat, the same as advocate. Capitaine is a popular
name of fish, which occur in the Central African Republic and Cameroon, and
weigh dozens of kilograms. Tisserin gendarme is a name of an African bird,
known in English under the name of village weaver.
1
�70
Konrad Czernichowski
Republic the situation of movements of refugees (9.8 points with
10.0 meaning the state totally failed), security apparatus (9.7),
the shortage of public services (9.5), intervention of external actors (9.4), uneven social and economic development (9.2) and
emerging factions (9.1) look the worst. According to Fr. Jerzy
Kiebała OFM Cap., who was a missionary there, students of the
university in Bangui are mostly sons and daughters of ministers
and those who have money. The number of students coming from
the bush is marginal2.
In 2013 the country was classified on the nineth position out
of 178 states3, which puts it on a high state of alert. It went down
from the eighth place in 20084. However, the ranking did not take
into consideration the chaos emerged after Michel Djotodia’s coup
d’état in March 2013 and his resignation in January 2014. The
state will probably go up in this ranking.
It is even worse in the ranking of simplicity of doing business.
According to the World Bank’s report “Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises”,
the Central African Republic holds the last but one position5. In
2009 it was classified on the 180th place, that is eight places higher6. The aim of this article is to determine the actual reasons of
the armed conflict.
2
The interview of the Movement “Maitri” with Fr. Jerzy Kiebała OFM Cap.
made on 1.05.2007 in Wrocław.
3
The Failed State Index 2013, in: http://ffp.statesindex.org/rankings-2013sortable (accessed: 18.02.2014).
4
K. Czernichowski, Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce, „Afryka”
(2009), No. 29-30, pp. 143-147.
5
Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size
Enterprises, World Bank, Washington 2013, p. 3.
6
K. Czernichowski, Bezpośrednie…, op. cit., pp. 143-147.
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
71
2. Coups d’état in the Central African Republic
The state has been experiencing numerous coups d’état, terror,
killings, riots, violations of human rights since its independence
in 1960. The most bloody dictator was Colonel Jean-Bédel Bokassa (1921-1966). In 1966 he overturned David Dacko (19302003), whose uncle he was (therefore some people saw in this
coup nothing else but a familiar dispute). The political reason
was the establishment of political relations with China by Dacko
(which Bokassa did not like), as well as corruption within the
government7. His coronation as emperor cost a lot of the state’s
income8. He ruled the country authoritatively till 1979, when
Dacko was restored to power with the help of the Frenchmen.
In 1981 another coup d’état took place with General André
Kolingba as the new leader. His rule could be characterized by
nepotism. He introduced friends and members of his ethnie Yakoma to the head of strategic institutions. At the end of his presidency people with such roots were chairmen of 80 per cent of
public companies9.
In 1993 the first and the only to this day democratic elections
were held. Ange-Félix Patassé was chosen the President10. His rule
was however less democratic11.
R. Kapuściński, Gdyby cała Afryka…, Agora, Warszawa 2011, p. 253.
R. Oliver, A. Atmore, Dzieje Afryki po 1800 roku, Warszawa: Książka i Wiedza
2007, p. 354.
9
The Central African Crisis: From Predation to Stabilisation. Africa Report
No°219, 17.06.2014, International Crisis Group, p. 1.
10
M. Tul, Przewrót w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polish
Centre for African Studies” (2013), April – June, p. 26.
11
The Central…, op. cit., p. 1.
7
8
�72
Konrad Czernichowski
In 2003 another coup d’état was lead by François Bozizé, the
former army chief and Patassé’s collaborator12. Nevertheless, he
did not contribute to the establishment of peace and security. He
sought help in maintaining his power overseas. As a result the
Mirage aircraft from France made raids on the North of the Central African Republic. Bozizé’s advisor was a businessman Didier
Pereira, who lived in South Africa for 20 years. He mediated in
the talks of the President of the Central African Republic with the
President of South Africa (Jacob Zuma) about the supply of weapons. It was not realized because of legal obstacles on the side
of South Africa13. The President of Chad, Idriss Déby, also gave
his support to Bozizé by sending a contingent of soldiers14.
In December 2012 rebel groups, mainly from Chad and the
Sudan, under the common name “Seleka” (the word means in
the language of Sango “covenant”15, it can also come from the
French “séléction” – “choice” or “selected”16, because Sango has
many loanwords from French17), initiated the uprising against
12
R. Wieczorek OFM Cap., Pęknięte Serce Afryki, Kraków: Wydawnictwo
Serafin 2006, p. 23.
13
M. Koziński, Obecność wojsk RPA w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport
Afryka. Polish Centre for African Studies” (2013), April – June, pp. 20-21.
14
L. Lombard, Is the Central African Republic on the Verge of Genocide?, in:
http://africasacountry.com/is-the-central-african-republic-on-the-verge-ofgenocide/ (5.12.2013 r.; accessed: 21.08.2014).
15
P. Bouckaert, ‘We Live and Die Here Like Animals’, in: http://www.
foreignpolicy.com/articles/2013/11/13/we_live_and_die_here_like_animals_
central_african_republic_muslim_christian_violence (13.11.2013 r.; accessed:
30.08.2014).
16
R. Wieczorek OFM Cap., W RCA nie chodzi o religię, in: http://www.stacja7.
pl/article/2468/W+RCA+nie+chodzi+o+religi%C4%99 (7.02.2014 r.; accessed:
24.02.2014).
17
R. Modelski OFM Cap., Koktajl misyjny, Kraków – Poznań: Sorus 2010,
p. 13.
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
73
Bozizé18. South Africa reinforced its troops to 200 soldiers19. In
March 2013 Seleka mastered the capital Bangui and the rebels’
head Michel Djotodia took power. French media published that
his security adviser was a former French army officer. Djotodia’s
rule, which lasted less than one year, was characterized by looting
and chaos. The new President usurper increased extraordinary
expenses. During the unrest, the ministers of his government spent
public money on expensive trips to Europe, India, Qatar, South
Africa and Senegal20. François Bozizé fled abroad. Unlike previous coups d’état, this one was strongly condemned by the international community21. The African Union sent MISCA troops (the
African-led International Support Mission to the Central African
Republic, French: Mission internationale de soutien à la Centrafrique sous conduite africaine), which replaced MICOPAX22 (the Mission for the Consolidation of Peace in Central African Republic,
French: Mission de consolidation de la paix en Centrafrique). MICOPAX had been coordinated by ECCAS (Economic Community
of Central African States) and had consisted of Chadian, Gabonese, Equatorial Guinean, Cameroonian and Congolese (from
Congo-Brazzaville) soldiers. France supported MISCA with two
M. Tul, op. cit., p. 25.
M. Koziński, op. cit., p. 21.
20
The Central…, op. cit., pp. 3-6.
21
Compare: M. Tul, op. cit., p. 25.
22
R. Marchal, Central African Republic: Back to War Again?, in: http://
theglobalobservatory.org/component/myblog/central-african-republicback-to-war-again-/blogger/Roland%20Marchal/ (12.09.2013 r.; accessed:
30.08.2014).
18
19
�74
Konrad Czernichowski
thousand soldiers23 within the operation “Sangaris”24. Only in
December 2013 one thousand people were killed. As for 1 August
2014, 927 thousand people had to flee25.
During peace talks in N’Djamena in January 2014 Michel Djotodia resigned. He is now in Benin, where he was granted asylum.
As reported by the International Crisis Group in 2014, he lives in
a comfortable environment – he has a farm, is building a house
on the outskirts of Cotonou and is protected by Beninese soldiers26.
Catherine Samba-Panza, a lawyer, a former mayor of Bangui27
and an activist for women28, was meanwhile elected the interim
head of state. It is the third woman in the presidency (though
temporary – elected for one year) in the African history, after
Ellen Johnson-Sirleaf from Liberia and Joyce Banda from Malawi.
Her task is to stabilize the situation in the country, so that free
presidential elections can be held.
A. Jaulmes, La France envoie 400 soldats supplémentaires en Centrafrique,
in: http://www.lefigaro.fr/international/2014/02/14/01003-20140214ARTFI
G00377-la-france-envoie-des-renforts-en-centrafrique.php (14.02.2014 r.;
accessed: 30.08.2014).
24
Opération Sangaris, in: http://www.defense.gouv.fr/operations/
centrafrique/operation-sangaris/operation-sangaris (10.12.2013 r.; accessed:
30.08.2014).
25
CAR: When refugees become more than statistics, in: http://www.unocha.
org/top-stories/all-stories/car-when-refugees-become-more-statistics
(7.08.2014 r.; accessed: 22.08.2014).
26
The Central…, op. cit., s. 4.
27
I. Cywa, Komentarz: Konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej: Krwawe
„Serce Afryki”, in: http://www.pcsa.org.pl/products/komentarz%3a-konfliktw- re p u b l i c e - % C 5 % 9 B ro d kowo a f r y k a % C 5 % 8 4 sk i ej % 3 a - k r w awe %E2%80%9Eserce-afryki%E2%80%9D-/ (accessed: 22.02.2014).
28
G. Warner, War in Africa: Faith or Economics?, Radio “Interfaith Voices”,
6.03.2014.
23
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
75
3. Arguments in favour of the religious nature
of the current conflict
The conflict in the Central African Republic is sometimes called a religious war between Christians and Muslims. One can
encounter, among others, the following sentences in the world
media:
The killings of at least 30 people Wednesday by Muslim rebels who stormed a Catholic church in the Central African Republic marked the latest
escalation of religious violence gripping the conflict-torn nation29.
A cycle of violence in the Central African Republic is quickly degenerating into a religious conflict between Christians and Muslims, amid a
deteriorating humanitarian crisis, church leaders and U.N. officials
warn30.
Thursday’s violence is thought to have begun when Christian militias,
loyal to the CAR’s ousted President Francois Bozize, launched multiple
attacks from the north – sparking retaliatory attacks from mainly Muslim armed fighters loyal to the new leadership31.
Seleka consists mainly of people confessing Islam who performed brutal killing of civilians. On 8 February 2014 Father Benedykt
Pączka (former director of the Capuchin Mission Secretariat in
Poland, and now a missionary in the Central African Republic)
29
G. Taylor, M. Somers, Fears of religious war rise in Central African Republic
after attack on Catholic church, in: “The Washington Times”, http://www.
washingtontimes.com/news/2014/may/28/fears-of-religious-war-rise-in-centralafrican-rep/?page=all (28.05.2014; accessed: 20.08.2014).
30
F. Nzwili, Religious conflict rips through Central African Republic, in: http://
www.religionnews.com/2013/11/21/religious-conflict-rips-central-africanrepublic/ (21.11.2013; accessed: 20.08.2014).
31
‘Hundreds dead’ in Central African Republic violence, in: http://www.bbc.
com/news/world-africa-25273681 (6.12.2013; accessed: 21.08.2014).
�76
Konrad Czernichowski
visited the village Nzakoun. His attention was drawn to the fact
that, when people heard the sound of an engine, fled into the
bush. In the same village, he found houses with traces of blood,
scattered clothing, bullet shells. Four days earlier there had been
a massacre here. 22 people, including 9 children, had been murdered. Trying to pay attention of the world’s media to this tragedy, he reports:
Bodies of dead people remained until Wednesday, when Seleka left the
village. People came and… they could not believe what they saw. Then
we go further – people who show us round present us the burned houses.
There are 25 of them, with all their belongings. They buried their goods
in these houses: motorbikes, bicycles, money and all that, which was of
any value. A couple of motorbikes, bicycles, pots, beds, which had not
burnt, remained. 14 motorbikes and 5 bikes had been destroyed by fire32.
Seleka encountered resistance of Anti-Balaka, which had been
established during François Bozizé’s rule to protect against robberies33. It was, however, less well armed and less well organized
than Seleka34. According to some sources, “Balaka” means in Sango language “machete”35, and other sources give the meaning
“anti-balles AK”, from “blendé anti-balles d’automat Kalachnikow
47” – “resistant to Kalashnikov bullets”36. Anti-Balaka consists
mainly of Christians (therefore some media call it Christian militia) who are willing to admit their faith and declare their actions
32
A. Ścibik, B. Pączka OFM Cap., Serce Afryki krwawi, in: http://www.opoka.
org.pl/biblioteka/P/PS/as_rca.html (accessed: 18.02.2014).
33
Human Rights Watch, World Report 2014, New York 2014, p. 90.
34
The Central…, op. cit., p. 9.
35
I. Käihkö, M. Utas, op. cit., p. 70; ‘Hundreds…, op. cit.; D. Smith, Christian
threats force Muslim convoy to turn back in CAR exodus, in: http://www.theguardian.
com/world/2014/feb/14/muslim-convoy-central-african-republic-exodus
(14.02.2014; accessed: 22.02.2014); or G. Warner, op. cit.
36
R. Wieczorek OFM Cap., op. cit.
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
77
in the name of Christianity37. Anti-Balaka had committed crimes
against Muslim civilians, particularly in the region of Bosangoa
in central-western part of the country38. According to “The Guardian”, Anti-Balaka had killed all the Muslims except an eleven-year
old girl in one village (though it may be surprising that the journalist did not mention the name of the village)39.
Many civilian Muslims were forced to flee the war-torn country.
Journalists reached some of them. They feel religiously discriminated. Gana El Hadji Chetima, a trader from Bossemtélé, said:
We are hated by the Christians from Central African Republic. They do
not want Muslims at home and consider that Muslims are not Central
Africans40.
Another Muslim woman lamented: It is no longer a country for
Muslims41.
The appointment of Mahamat Kamoun as the Prime Minister,
the first ever Muslim to the office, may also reflect the religious
nature of the conflict42. This is to ease the tensions between followers of the two religions.
4. Counterarguments
Monsignor Dieudonné Nzapalainga, Archbishop of Bangui, is
strongly protesting against talking about Anti-Balaka as a Christian
I. Käihkö, M. Utas, op. cit., p. 70.
World…, op. cit., p. 90.
39
D. Smith, op. cit.
40
Le Journal Afrique, TV5, 11.03.2014.
41
G. Warner, op. cit.
42
T. Scheen, Ringen um Einfluss, in: http://www.faz.net/aktuell/politik/
ausland/afrika/zentralafrikanische-republik-ringen-um-einfluss-13092440.
html (12.08.2014; accessed: 23.08.2014).
37
38
�78
Konrad Czernichowski
militia since attacking people opposes to Christian morality. Anti-Balaka causes suffering of not only Muslims. Archbishop Nzapalainga appeals to call this formation a self-defense or a military militia, but not a Christian militia43. Anti-Balaka’s connotations
with Christianity result only from the fact that it was created
against Seleka and that it is mostly formed by Christians, who
make up 50 per cent of population (35 per cent are followers of
traditional religions and 15 percent – Muslims)44. Some Anti-Balaka’s members are soldiers of the former President François Bozizé45, which further explains their brutality.
Seleka’s connotations with Islam concern the fact that it is
formed by the gangs coming from Sudan and Chad, where Islam
dominates46. These groups are very diverse. In August 2014 there
were even bloody clashes between the two factions of Seleka,
aiming at taking control over barriers at the Bambari exit in the
centre of the country47.
Alicja Toton, who was a volunteer as a doctor in Bagandou in
the south west of the Central African Republic in the years 20092010, did not encounter any signs of hostility between Christians
and Muslims. If there were some tensions, they resulted from
jealousy. The Muslims were generally better off financially since
Prelate denounces use of term ‘Christian militia’ in Central African conflict,
in: http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=20449
(11.02.2014; accessed: 22.02.2014).
44
Africa. Central African Republic, in: https://www.cia.gov/library/
publications/the-world-factbook/geos/ct.html (18.02.2014; accessed:
22.02.2014).
45
I. Cywa, op. cit.
46
M. Cariou, C. Africa’s Nzapalainga, much more than an archbishop, in: http://
za.news.yahoo.com/c-africas-nzapalainga-much-more-archbishop-212426266.
html (14.10.2013; accessed: 1.09.2014).
47
Centrafrique: violents combats entre factions de la Seleka à Bambari, in:
http://www.rfi.fr/afrique/20140826-rca-centrafrique-violents-combats-selekabambari-zoundeko-darass-pareto/ (26.08.2014; accessed: 30.08.2014).
43
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
79
they most often engaged in trade. Alicja Toton mentions a Muslim
employed in the Catholic hospital where she worked. Every day
before work he accompanied with the respectful attitude the staff
who prayed. Both Christians and Muslims were treated in this
hospital. The change of religion was socially acceptable48.
Archbishop Dieudonné Nzapalainga and Imam Omar Layama
Kobin, president of the Muslim community in the Central African
Republic, travel currently across the country and call for peace.
They have also written a common article for “Le Monde”, in which
they argue that the conflict in their country is not a war between
Christians and Muslims, but the consequence of an acute humanitarian crisis caused by long periods of political and military
instability49. This unstable situation, which lasted for decades,
contributed to the progressive wallowing of the country in the
socio-economic crisis50.
5. Economic background of the conflict
Central African Republic depends largely on foreign aid. NGOs
financed mainly by foreign donors have taken over the majority
of social services51. The average life expectancy of women is
E-mail from A. Toton, 23.02.2014.
D. Nzapalainga, O.K. Layama, En Centrafrique, « le pire pourrait être encore
à venir », in: http://www.lemonde.fr/idees/article/2013/12/26/en-centrafriquele-pire-pourrait-etre-encore-a-venir_4340283_3232.html (26.12.2013; accessed:
22.02.2014).
50
Compare: Rozmowa z ojcem Jerzym Steligą OFM Cap., „My a Trzeci Świat”
(2009), No. 5, p. 3.
51
The Central…, op. cit., p. 1.
48
49
�80
Konrad Czernichowski
51 years52, and of men – 48 years53. Continuous wars, rebellions
and unrest destabilized the economy, eg. among many large and
medium-sized enterprises in the district of Bimbo, adjacent to
Bangui, now only one remains. The country that produced such
products as milk and yogurt now imports them from abroad54.
The weakness of the government, corruption, taking by multinational corporations profit from the unstable political situation
enable the occurrence of the so-called “natural resources curse”
in the Central African Republic, meaning an adverse effect on the
development of resource-based economies and, in extreme cases,
the petrification of one-party rule and enforcement of corrupt
regimes in order to maintain favorable conditions for the exploitation of minerals55. It concerns the countries, in which at least
8 per cent of GDP is generated by the extractive industry and
40 per cent of export revenues are commodities56. These indicators
are almost exactly the same in the case of the Central African
Republic: 7 per cent and 39.8 per cent, respectively. It should be
noted that these are the official figures that do not take into account estimates that 30 per cent of diamonds are smuggled abro52
Life expectancy at birth, female (years), in: http://data.worldbank.org/
indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN (accessed: 21.08.2014).
53
Life expectancy at birth, male (years), in: http://data.worldbank.org/
indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN (accessed: 21.08.2014).
54
The Central…, op. cit., p. 8.
55
Compare: A. Polus, Polityczne aspekty klątwy surowcowej. Hipoteza? Teoria?
Nowy paradygmat w studiach afrykanistycznych, in: B. Ndiaye, P. Letko (eds.),
Afryka w stosunkach międzynarodowych. Historia, stan obecny, perspektywy,
Olsztyn: Institute of History and International Relations, University of Warmia
and Mazury in Olsztyn 2010, p. 191. Hypothesis of natural resource curse was
tested by: K. Czernichowski, D. Kopiński, A. Polus, Klątwa surowcowa w Afryce?
Przypadek Zambii i Botswany, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu 2012.
56
A. Polus, Relacje pomiędzy rządami a NGOs w afrykańskich państwach
surowcowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo
Oświatowe 2013, p. 43.
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
81
ad. These unregistered diamonds are proportionally more valuable
because it is more profitable to smuggle larger and therefore more
expensive diamonds57. However, even assuming the same proportions, we would obtain a share of diamonds in total exports
equal:
39,8% · 100%
~ 56,9%
100% – 30%
One of the premises of the economic nature of the conflict is
that just before the attack, President François Bozizé had granted
a Cameroonian company a license to prospect for diamonds and
gold in the Dzanga-Sangha protected area, which caused protests
by the Worldwide Fund for Nature. In addition, he signed contracts
with other little-known companies. After Michel Djotodia’s takeover of power about twenty companies asked the ministry of mining a concession for the exploration of mineral deposits or oil.
The new government has been promising to revise, and possibly
re-negotiate, the existing contracts, but he did not. The transparency of relationship between the state and business has not increased, either. On the one hand, the miners in the rich in diamonds
west joined Anti-Balaka in response to the unrest caused by Seleka in order to take control of the mines. On the other hand, diamond dealers in the east of the country joined the ranks of Seleka in retaliation for looting organized by François Bozizé58.
Alarmed by the fact of diamond smuggling and financing Seleka by the diamond industry, the Kimberley Process disabled the
Central African Republic from the system of official trade in dia57
K. Matthysen, I. Clarkson, Gold and diamonds in the Central African Republic.
The country’s mining sector, and related social, economic and environmental issues,
Antwerp: International Peace Information Service 2013, pp. 6-7.
58
The Central…, op. cit., pp. 4-10.
�82
Konrad Czernichowski
monds in 201359. The history of this institution dates back to 2000,
when just in Kimberley (the world centre of diamond mining) in
South Africa the authorities and manufacturers from Botswana,
Namibia and South Africa met. Two years later, the Kimberley
Process Certification Scheme (KPCS) was adopted. It stated that
each load of diamonds had to have a certificate of origin. In case
of its absence, it would be presumed that they are from a country,
which had not acceded to the international regulations, and therefore they would not be allowed on the world market due to the
risk of having been mined in the state covered by an armed conflict.
In just eight years (from 1999 to 2007) the share of “blood diamonds” in international trade fell from 4 per cent to less than
1 per cent60. At present, 80 countries participate in the Kimberley
Process61, not counting the suspended from 23 May 2013 Central
African Republic62, from which – thanks to this decision – smuggling was reduced, though not completely63.
The effects of the coup d’état in the Central African Republic
in 2013 did not affect only the macroscale, but directly all citizens.
As never before, the country experienced a wave of looting. Public buildings were being looted, the infrastructure of mobile telephony was being destroyed. Private or belonging to non-govIbidem, p. 11.
K. Czernichowski, Potencjał surowcowy Afryki a polityka koncernów
międzynarodowych, in: K. Jędrzejczyk-Kuliniak, L. Kwieciński, B. Michalski,
E. Stadtmüller (eds.), Regionalizacja w stosunkach międzynarodowych. Aspekty
polityczno-gospodarcze, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2008,
pp. 244-245.
61
KP Participants and Observers, in: http://www.kimberleyprocess.com/
en/kp-participants-and-observers (accessed: 27.08.2014).
62
Administrative Decision on ensuring that diamonds from the Central African
Republic are not introduced into the legitimate trade, in: http://www.
kimberleyprocess.com/en/2014-administrative-decision-car (accessed:
27.08.2014).
63
The Central…, op. cit., p. 11.
59
60
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
83
ernmental organizations (or even the UN) cars were being stolen
on a massive scale. Then they were being sold in neighbouring
countries or recoated in PK5 – a commercial district of Bangui.
Seleka’s leaders were also organizing kidnapping of businessmen
for ransom64.
The economic consequences of Seleka’s rule were dramatic.
In 2013 the Gross National Income per capita was 320 USD65. In
this period smuggling of arms, diamonds and timber was reported. Cultivation of cotton, coffee and tobacco, which was developed
in the colonial times, fell. Only in 2013 tax revenues decreased
by half. Three-quarters of budget expenditures was at the same
time spent on safety. As a result, at the end of that year the treasury
became insolvent against civil servants. A deepening of the economic crisis may be expected as Muslims, who controlled a large
part of the trade, flee the country66.
Bibliografia
Administrative Decision on ensuring that diamonds from the Central African Republic are not introduced into the legitimate trade, http://
www.kimberleyprocess.com/en/2014-administrative-decision-car (27.08.2014).
Africa. Central African Republic, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html (18.02.2014;
22.02.2014).
Bouckaert P., ‘We Live and Die Here Like Animals’, http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/11/13/we_live_and_die_here_like_
Ibidem, pp. 8-9.
GNI per capita, Atlas method (current US$), in: http://data.worldbank.
org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD (accessed: 21.08.2014).
66
The Central…, op. cit., pp. 1-6.
64
65
�84
Konrad Czernichowski
animals_central_african_republic_muslim_christian_violence
(13.11.2013; 30.08.2014).
CAR: When refugees become more than statistics, w: http://www.unocha.
org/top-stories/all-stories/car-when-refugees-become-more-statistics (7.08.2014; 22.08.2014).
Cariou M., C. Africa’s Nzapalainga, much more than an archbishop, w:
http://za.news.yahoo.com/c-africas-nzapalainga-much-
more-archbishop-212426266.html (14.10.2013; 1.09.2014).
Centrafrique: violents combats entre factions de la Seleka à Bambari, w:
http://www.rfi.fr/afrique/20140826-rca-centrafrique-violents-combats-seleka-bambari-zoundeko-darass-pareto/
(26.08.2014; 30.08.2014).
Cywa I., Komentarz: Konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej: Krwawe
„Serce Afryki”, w: http://www.pcsa.org.pl/products/koment ar z%3a-konflikt-w-republice-%C5%9Brodkowoafr yka%C5%84skiej%3a-kr wawe-%E2%80%9Eserce-afr yki%E2%80%9D-/ ( 22.02.2014).
Czernichowski K., Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce, „Afryka”
(2009), nr 29-30.
Czernichowski K., Kopiński D., Polus A., Klątwa surowcowa w Afryce?
Przypadek Zambii i Botswany, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu
2012.
Czernichowski K., Potencjał surowcowy Afryki a polityka koncernów międzynarodowych, in: K. Jędrzejczyk-Kuliniak, L. Kwieciński, B. Michalski, E. Stadtmüller (eds.), Regionalizacja w stosunkach międzynarodowych. Aspekt y polit yczno-gospodarcze, Toruń:
Wydawnictwo Adam Marszałek 2008.
Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises, World Bank, Washington 2013.
GNI per capita, Atlas method (current US$), w: http://data.worldbank.
org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD ( 21.08.2014).
Human Rights Watch, World Report 2014, New York 2014.
‘Hundreds dead’ in Central African Republic violence, w: http://www.bbc.
com/news/world-africa-25273681 (6.12.2013; 21.08.2014).
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
85
Jaulmes A., La France envoie 400 soldats supplémentaires en Centrafrique,
w: http://www.lefigaro.fr/international/2014/02/14/0100320140214ARTFIG00377-la-france-envoie-des-renforts-en-centrafrique.php (14.02.2014; 30.08.2014).
Käihkö I., Utas M., The Crisis in CAR: Navigating Myths and Interests,
„Africa Spectrum” (2014), nr 1.
Kapuściński R., Gdyby cała Afryka…, Warszawa: Agora 2011.
Koziński M., Obecność wojsk RPA w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polskie Centrum Studiów Afrykanistycznych”
(2013), kwiecień – czerwiec 2013.
KP Participants and Observers, http://www.kimberleyprocess.com/en/
kp-participants-and-observers (27.08.2014).
Life expectancy at birth, female (years), http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN (21.08.2014).
Life expectancy at birth, male (years), http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN ( 21.08.2014).
Lombard L., Is the Central African Republic on the Verge of Genocide?,
http://africasacountry.com/is-the-central-african-republic-onthe-verge-of-genocide/ (5.12.2013; 21.08.2014).
Marchal R., Central African Republic: Back to War Again?, http://theglobalobservatory.org/component/myblog/central-african-republic-back-to-war-again-/blogger/Roland%20Marchal/
(12.09.2013; 30.08.2014).
Matthysen K., Clarkson I., Gold and diamonds in the Central African Republic. The country’s mining sector, and related social, economic
and environmental issues, Antwerp: International Peace Information Service 2013.
Modelski R., OFM Cap., Koktajl misyjny, Kraków – Poznań: Sorus 2010.
Nzapalainga D., Layama O.K., En Centrafrique, « le pire pourrait être
encore à venir », http://www.lemonde.fr/idees/ar ticle/2013/12/26/en-centrafrique-le-pire-pourrait-etre-encore-avenir_4340283_3232.html (26.12.2013; 22.02.2014).
Nzwili F., Religious conflict rips through Central African Republic, w:
http://www.religionnews.com/2013/11/21/religious-conflict-rips-central-african-republic/ (21.11.2013; 20.08.2014).
�86
Konrad Czernichowski
Oliver R., Atmore A., Dzieje Afryki po 1800 roku, Warszawa: Wydaw
nictwo Książka i Wiedza 2007.
Opération Sangaris, http://www.defense.gouv.fr/operations/centrafrique/operation-sangaris/operation-sangaris (10.12.2013;
30.08.2014).
Polus A., Polityczne aspekty klątwy surowcowej. Hipoteza? Teoria? Nowy
paradygmat w studiach afrykanistycznych, in: B. Ndiaye, P. Letko
(eds.), Afryka w stosunkach międzynarodowych. Historia, stan
obecny, perspektywy, Olsztyn: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie 2010.
Polus A., Relacje pomiędzy rządami a NGOs w afrykańskich państwach
surowcowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe 2013.
Prelate denounces use of term ‘Christian militia’ in Central African conflict,
http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=20449 (11.02.2014; 22.02.2014).
Rozmowa z ojcem Jerzym Steligą OFM Cap., w: „My a Trzeci Świat” 2009,
nr 5.
Scheen T., Ringen um Einfluss, http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/afrika/zentralafrikanische-republik-ringen-um-einfluss-13092440.html (12.08.2014; 23.08.2014).
Ścibik A., Pączka B., OFM Cap., Serce Afryki krwawi, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/P/PS/as_rca.html (18.02.2014).
Smith D., Christian threats force Muslim convoy to turn back in CAR exodus, http://www.theguardian.com/world/2014/feb/14/muslim-convoy-central-african-republic-exodus (14.02.2014;
22.02.2014).
Taylor G., Somers M., Fears of religious war rise in Central African Republic after attack on Catholic church, “The Washington Times”,
http://www.washingtontimes.com/news/2014/may/28/fearsof-religious-war-rise-in-central-african-rep/?page=all
(28.05.2014; 20.08.2014).
The Central African Crisis: From Predation to Stabilisation. Africa Report
No°219, 17.06.2014, International Crisis Group.
�Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
87
The Failed State Index 2013, http://ffp.statesindex.org/rankings-2013-sortable (18.02.2014).
Tul M., Przewrót w Republice Środkowoafrykańskiej, w: „Raport Afryka.
Polskie Centrum Studiów Afrykanistycznych” (2013), kwiecień
– czerwiec 2013.
TV5, Le Journal Afrique, 11.03.2014
Warner G., War in Africa: Faith or Economics?, Radio “Interfaith Voices”,
6.03.2014
Wieczorek R., OFM Cap., Listy z Serca Afryki,, Kraków: Głos Ojca Pio
2002.
Wieczorek R., OFM Cap., Pęknięte Serce Afryki, Kraków: Wydawnictwo
Serafin 2006.
Wieczorek R., OFM Cap., W RCA nie chodzi o religię, http://www.stacja7.
pl/article/2468/W+RCA+nie+chodzi+o+religi%C4%99
(7.02.2014; 24.02.2014).
Résumé
Arrière-plan du conflit en République Centrafricaine
(2012-2014)
La République Centrafricaine vit dans une situation difficile depuis
son indépendance en 1960. Beaucoup de médias pensent que le conflit
actuel a un fond religieux. L’article indique que c’est une simplification.
Bien sûr que la religion joue un rôle dans la situation politique, sociale
et économique du pays mais elle n’est pas la cause du conflit actuel. Les
musulmans et les chrétiens vivent ensemble en paix pendant de nombreuses années, parfois même dans les mariages.
Les principales raisons des combats, spécialement celui qui a été
inauguré par les Séléka à la fin de 2012, sont la faiblesse et la corruption
des gouvernements successifs. Ils n’ont pas réussi à éliminer des coups
d’état, à arrêter la violence qui conduit à prendre le contrôle des ressources naturelles, comme les diamants ou l’or. Ils n’ont pas su combattre
la contrebande grandissante non plus. Au lieu de tout cela, ils ont au
�88
Konrad Czernichowski
contraire essayé de faire des profits illicites des exploitation du pays.
Face à cela, le Président par intérim Catherine Samba-Panza a une tâche
difficile pour préparer les élections démocratiques car les combats se
poursuivent même si certains partisans de Séléka ont été désarmés.
�DR ALI ELMIRGHANI AHMED
ETHNIC AND LINGUISTIC DIVERSITY
IN THE SUDAN
Introduction
The term ‘ethnic’ and ‘Ethnicity’ is a relatively new word. The
anthropologists started to use it in the early 1950s. It doesn’t directly translate into Arabic, but is derived from the Greek word
ethnos, meaning “people”.( Hassan, I. S. 2001, p. 167) It was first
used in science to describe ethnic groups dating back one hundred
years ago (Mukhtar, A. 2007, p. 9).
The concept of ethnicity was meant to explain social phenomena and processes that occurred on the surface and borders of
many human societies, often becoming global issues. An example
of that can be the situation of Armenians or Kurdish people that
has had influence all over the world, developing or not, or the
issue of racism in US, the country with one of the greatest diversity of ethnic groups in the world” (Hassan, I. S. 2001, p. 186).
Ethnic aspects of social, political, economic, cultural, multi-cultural and historical processes overlap and intertwine, becoming
Dr Ali Elmirghani Ahmed – Adam Mickiewicz University, Poznan
(Poland)
�90
Ali Elmirghani Ahmed
the key issues affecting the coexistence between groups and nations
or the process of building and conforming their identity.
Some view an ethnic group as a group of people sharing the
same characteristics and culture or occupying a certain geographical area, which brings them a sense of solidarity. They are
aware of the distinction and recognize other groups also acting
accordingly Mukhtar, A. 2007, p. 10) The other indicators of an
ethnic group can be the control over money and goods that a tribe or a culture possesses. They restrict other group’s access to
them though they may share the same area. It can lead to acts of
violence or migration in response to the behavior of other groups
(Mahdi M. A. 2002, p. 74).
The above mentioned ways of defining ethnicity are now considered historical. Today we attribute them to tribal or village
activity more than an ethnic one which is more the general idea.
A good example of this relation is the tribes and ethnic groups of
Sudan. The ethnic groups tend to struggle with each other in order to find their own place in a social, economic, political or cultural space while trying to achieve their own individual goals (Al
Bashir, T. I. 2008.46)
The ethnic associations are stronger than social associations
since the latter depends on human relations and the first on biological and genetic bonds Mahdi M. A. 2002, p. 68). The genetically connected groups are more likely to survive than those who
are just socially bound since the biological bond is much stronger,
but in result the merge in groups is held very tightly by one strong
person determined by the birth. And this is precisely what happened in Africa (Mekawy, B. El Din 2007, p. 60).
Ethnic groups often justify their historical and administrative
demands with their level of education, efficiency and experience,
just as they claim to possess the land acquired before the political
transformations that created the new reality (Deng, F., 1999, p. 9).
�Ethnic and linguistic diversity in the Sudan
91
Language is the basic tool of expression for humans along with
other means, a repository of ideas and opinions. The language of
the people has clearly defined the way of thinking about things.
Due to the historical development of Sudan, it is multilingual,
with each tribe having their individual language. Even Arabic
tribes branched into different dialects, with different words to
describe the same things. For example the tribes from Kordofan
and Darfur are Arab and they use the same language, but in completely different dialects. The Dinka tribes from the south of Sudan
who speak the Dinka language also branched into several dialects
(Mukhtar, A. 2007, p. 11).
Sudan is a country of people coexisting on the land of many
languages used for communication and socialization, with classical Arabic functioning as the official language of the state in
coexistence with other Sudanese dialects present and historical.
The total population of Sudan measured in 2004 was about
thirty-four million people, 68% rural, 29% living in cities, and
3% being Arab nomads. The proportion of the Muslims is nearly
80%, concentrated mostly in the North of Sudan, in the South
18% of the people are Muslim, 17% are Christians and the remaining 65% are pagans or atheists (Mekawy, B. El Din 2007, p. 56).
Sudan’s population is greatly diverted ethnically, including
hundreds of different groups, languages, religions and cultures.
Among many other classifications there is a general division of
the local population into three main groups consisting Sudanese
society: the Arabs, Nubians, and the Negroes, though we based
our work on another classification, mentioned later in the text.
In Sudan there are nearly six hundred tribes speaking more
than a hundred different local languages40% of them are Arabs,
60% are native Africans, with 30% of the population being Negroes, 12% of the tribes are from West Africa, 12% Nubians and
Beja and 3% being Nubians from the North. Muslims constitute
�92
Ali Elmirghani Ahmed
two thirds of the population, the rest are Christians and followers
of other religions. About 51% of the population speaks Arabic;
the other 49% are other languages and dialects (Hassan, I. S. 2001,
p. 218).
Before coming of the Arabs, the Sudanese societies were dispersed into many single states, split between different ethnicities,
tribes and local religions. In Northern Sudan lived the Nubians
with Christian faith (. It was multilingual and a multicultural
kingdom. In Central Sudan lived the Beja tribes with their own
language and culture. In the South there were Negro tribes with
many different physical features and individual languages and
the same can be said about the West of Sudan. In fact, such ethnic
and linguistic diversity is no exception; it is often a natural state
of many countries (Denq F. 1995, p. 8).
The combined factors of geographical position and history
were shaping the personality and identity of Sudan cultures with
their ethnic and racial diversity and affiliation to Arab or native
African communities (Mekawy, B. El Din 2007, p. 60).
Many scholars and researchers have tried to interpret the Sudanese communities, which are characterized by diversity and
pluralism on ethnic and linguistic levels. Their research at some
point had to deal with the Sudanese cultural heritage which we
know through archaeology, regarding the formation of communities and their languages (Mekawy, B. El Din 2007, p. 123). This
is a historical introduction to studies of the population that lived
within the borders of Sudan, and the factors that led to such diversity. In this framework, the study of ancient societies is based
on the material culture of traditional communities to determine
the conditions of the emergence of such linguistic and ethnic diversity. Sudan is one of the most culturally differentiated countries,
founded on varied environment that is reflected in the multiplicity of beliefs, languages and customs (Al Amin, Y. M. 2002, p. 14).
�Ethnic and linguistic diversity in the Sudan
93
The focus in such research extended not only on ethno biology
and geography, but also on archaeology, with it’s over a hundred
years of tradition. The cooperation gave good results and reached
its top during the campaign to save the monuments of Nubia at
the beginning of the first half of the twentieth century (Al Mobarak, H. 1998, p. 183) Over forty foreign missions conducted exploration and survey on many archeological sites in the northern
parts of Sudan. The cooperation of national and foreign missions
led to the enrichment of academic studies, especially those related to identity and communication between the people from the
beginning of Sudanese civilization (Alhardlo, A. 2004, p. 71).
There were several theories attempting to explain the past of
Sudanese cultures, most of them dependent on the ancient history. Many Sudanese archaeologists have helped to enrich those
ideas [Ali Osman Muhammad Salih, prof. Ahmed Muhammad
Ali Hakim (Hakim, A. M. 1990, p. 40).. and improve their quality
in explaining and understanding the overall look of the Sudanese civilization with its ethnic and linguistic multiplicity and diversity all these factors were making the task of understanding
Sudan more difficult especially when we consider the fact that
cultural residue of the times past is now analyzed outside of its
time frame and thus is a subject of interpretation. The language
and ethnicity were developing in a form of interconnected circles
affected also by the geographical position and number of civilizations and the bigger and stronger the civilization was, the greater the reach of their culture (Arkell, A. J. 196, p. 29).
Halima Alhazji said that Sudanese ancestors still have great
influence on the present and future (Alhazji, H. 1985, p. 14) and
Professor Awan Sharif Qasim points out that the language and
dialects are like a tape with all the events that have passed down
during Sudan’s history being printed on it (Qasim A. S. 2002,
p. 49)
�94
Ali Elmirghani Ahmed
This view is shared by Yusuf Hassan Madani. In his studies of
boats in Sudan, he analyzed them as a pattern in the history of
material culture that lasted throughout many periods of history.
He concluded that the names for parts of the boats have been
affected by a number of external factors, yet at the same time they
remained indigenously rooted. Prof. Ali Osman Mohammed Saleh
(Salih, A. O. M. 1990, p. 65) in his interpretation of Sudanese
culture as being the result of Nubian migration says that this is
the effect of clash between Nubian culture and local cultures where the elements of dynastic monarchy encountered local languages
and religions. The result was the Sudanese culture, still containing
customs and traditions of Nubia, various native Sudanese communities and also the Arabic language, names for places and some
characteristic features of economic and social developments (Hassan, Y. F. 1989, p. 72).
The study of the history at the beginning of Sudanese civilization through linguistic and historical analysis of the ancient communities with their multiple stages of cultural development and
comparing the results with modern linguistic and ethnic features
of Sudan will help to understand the country (Mahdi M. A. 2002,
p. 94).
Ethnic and geographical map of Sudan
Many breeds of humanity have lived in Sudan since ancient
times, varying and intertwining with each other resulting in the
complicated ethnic map of modern Sudan. This is perhaps the
source of the difficulty of telling one population group from another just by focusing on their language or ethnicity or apart from
their cultural and social foundations (Dufa Allah, S. B. 1999, p. 36)
The geographical and other factors independent from human
�Ethnic and linguistic diversity in the Sudan
95
influence are also an element of this differentiation, separating
people and providing constantly changing environment through
the ages (Barbour, K. M. 1961, p. 81).
Mohammed Awad says that due to the multiplicity of regions
and different nations in Sudan and its position in Africa, the cruel designation of national borders is somewhat irrelevant. If we
take into account the changes Sudan went through since the ancient times and changes in people, as well as the easy pathway
for migrations known as the old Sudanese belt, it becomes obvious that the boundaries of the research don’t lay along the lines of
political borders (Awad, M. 1951, p. 10) The African continent is
a region of many migrations since the ancient times and until
now. Many studies show that in the Upper Neolithic, the people
living there are called Bushmen, inhabited the dry and exposed
parts of the continent from the desert through Ethiopia, East Africa and even until the southern parts of the continent (Al Bashir,
T. I. 2008, p. 97).
At the end of Upper Paleolithic, a new ethnic group emerged
in the northern parts of the Africa. They showed resemblance to
Caucasians, and the researchers have named this new ethnic group Hamitic. During the Mesolithic age (Arkell, A. J. 1975, p. 39)
a new Negro group appeared showing different features, they
inhabited the middle Nile Valley and other places in Africa. The
researchers called them the Khartoum civilization (Adams, Y. W.
1977, p. 47).
The discoverer of this culture Arkell said that the features of
this Negro ethnic group are similar to the properties of people
living in the south of the Sudan at this moment. Arkell made a comparison between cemeteries and discovered that some of the traditions are still similar, for example people in Khartoum civilization removed the two upper teeth from the jaw while people in
south of Sudan now remove the two teeth from the lower jaw.
�96
Ali Elmirghani Ahmed
There are also many physical anthropologists that study the graves of Khartoum civilizations while comparing the burial methods
of old with the contemporary find that there are many similarities.
But still we know no reason for those people to migrate from
central to the south of Sudan (Harvey, C. P. D. 1982, p. 97).
Roland Oliver and say that the mastering of agriculture and
animal husbandry was the reason for the four main ethnic groups
in Africa, they are Pigmies, Hamitic, Caucasoid and Negroes, but
still we don’t possess enough knowledge to say which group exactly originated the contemporary societies in Africa, or from where they migrated from or if they did at all (Oliver, R .J. 1965, p. 67).
Mohammed Awad says that the Negro strain inhabited the
south of Sudan while the Caucasian lived in the north, and also
that the Negroes came earlier. They had access to the Nile valley
while the other ethnic groups were detached. After settling up,
the ethnic groups started developing cultural characteristics distinguishing one from another, and the development wasn’t equal in every group, as some were developing faster. While some of
the more advanced groups begun to domesticate animals and
started using agriculture, other ones were still at the point of gathering food and using primitive stone tools to survive (Awad, M.
1951, p. 51).
Despite the diversity of the cultures and ethnic groups in the
history of Sudan, many researchers think that they all are descendants of only two groups – The Bushmen and Pigmies. After that,
the Negro groups came to the continent and dominated many
parts of the Africa, especially the southwestern (Mukhtar, A. 2007,
p. 39).
The last to appear were the Caucasian group, consisting of two
branches – The Hamitic and Semitic, and they both successively
mixed with Negro group. During the history of Sudan we find
many examples of exchanging ethnic and cultural features and
�Ethnic and linguistic diversity in the Sudan
97
mutual impact between indigenous groups and foreign ones adding to the richness of the ethnological map of Sudan. Atta el-Batthani analyzed the transformations that occurred in the North
and Central Nile Valley, parts of Kordofan and Darfur. In the Eastern
part, the ethnic groups speak Arabic and come from native Arab
tribes mixed with other tribes, including non-Arabic ethnic groups
coming from the North. For example, The Nuba from the Hamitic
group, Beja from the same group and other local Negro groups.
Most of the groups in west Darfur are Negro and parts of them
are Hamitic, while the rest of the ethnic groups are Negro. Ethnic
groups in central Sudan come from three types of the Negro group: Sudanese, Nile-Hamitic and Nilotic. Such division has its limitations, but it gives a general picture of ethnicity in a large part
of Sudan. Any research dealing with this framework must necessarily consider other cultural, linguistic, economic and social factors. Until now only the UNESCO statement on race, cited after
Achilles Montag (Fagan, M.B.1978, p. 81) says that the national
and religious groups in their geographical, linguistic and cultural
layers do not necessarily correspond to any genetically divergent
groups, or at least there is no evidence of that. The author used
the term Ethnic dynasty to refer to the human group characterized
by ties of ethnicity and connection to any specific group. The term
‘ethnic’ is now used to describe interactions between specific groups, not to address the specificity of any group by itself.
The ethnic composition of Sudan is very diverse nowadays,
but it varied all the time during its long history and the names for
stages in cultural history of Sudan are derived from the names of
the ethnic group’s dominant at a time (Myers, O. H. 1948, p. 47).
At the time of the pharaohs in Egypt, the name used for Sudan
was “Saito”, meaning ‘the arc’ or ‘the bow’ because Sudanese people were renowned for their skill in using the bow. Greeks, Romans
and part of Arab tribes have used the name ‘Ramat Al-Hadag’
�98
Ali Elmirghani Ahmed
meaning “archer” for similar reasons. During many Egyptian Dynasties the name “Tuthmosis” was in use, meaning “people with
black skin” or “Asmar” meaning “brown skin”. This name was used
describe many different tribes south of Aswan. During the peak
of the ancient Sudanese culture, the people there were described
with the name “Kush”. It was once the name of a single ethnic
group who grew in importance and dominated large parts of Sudan and other tribes. Kush was a strong civilization and remains
of it are still found throughout all of Sudan, especially in the North,
examples being 182 pyramids being left by and also more than
25 temples (Roman, W. L. 1979, p. 51).
The reference to black skin of the people was for a long time
the name of Sudan, until it became the name for the country
Ethiopia “the black country”. It was even mentioned by Arabs in
the XVII century.
The cultures present in Sudan during different eras since the
Paleolithic concentrated along the Nile Valley and other parts,
sometimes remote from the river. The cultural characteristics focused around manufacturing stone tools. Some of the cultural
marks reflect contact with people from neighboring regions, evolved during the Stone Age, when some kind of stability occurred
for the first time (settlements) and some tools other from stone
and bone arms. A good example here is the famous Khartoum
pottery (Arkell, 1975, p23) adorned with lines and other shapes,
which became the formula borrowed and repeated in many areas
of Central and Northern Sudan.
Bibliography
Adams, Y. W. 1977. Nubia Corridor to Africa. London: Allen Lane.
Alhardlo, A. 2004. “Sudanese state” Sudanese Studies Center 27.
�Ethnic and linguistic diversity in the Sudan
99
Alhazji, H. 1985. “Sudan and literary movement” University of Beirut
Publication.
Al Amin, Y. M. 2002. “Sudanese Identity transformation”. New Age 7.
Arkell, A. J. 1961. The History of the Sudan. From earliest times to 1821.
London.
Arkell, A. J. 1975. The Prehistory of the Nile Valley. London.
Awad, M. 1951. Northern Sudan (population and tribes). Press Committee of authoring, translation and publishing. Cairo.
Barbour, K. M. 1961. The Republic of Sudan. A Regional Geography. London.
Al Bashir, T. I. 2008. Ethnic and religious minorities and their role in the
national co-existence in Ethiopia from 1930 to 2007 AD – Ph.D.
International University of Africa – African Research Center –
Department of Political Science. Khartoum.
Deng, F., 1999, Conflict Visions: Conflict of identities in Sudan, translated by Hassan Awad, Center for Strategic Studies, Cairo,
1st edition, s. 8.
Denq F. 1995. Problematic identities in Sudan: the foundations of national
integration, translated by Muhammad Ali Jadyn, Sudanese Studies Center.
Dufu Allah, S. B. 1999. Sudanese history of civilizations since ancient times
and even the Kingdom of Napata. Khartoum.
Fagan, M.B.1978. In the Beginning. Boston.
Gisma, K.H. 2000. Cultural Resources Management. PHD. Khartoum.
Hakim, A. M. 1990. Identity of Sudanese Culture. Historical perspective.
Khartoum University Press. Khartoum.
Harvey, C. P. D. 1982. “The Archaeology at Southern Sudan Environmental Context”. In: Mack. J. Sheco. P. Cultural History in the
Southern Sudan. Archaeology Linguistics and Ethnohistory: London.
Hassan, I. S. 2001 Sudanese insights: articles in the knowledge, culture
and society. Center for Strategic Studies – Currency Printing Co.
Ltd., Khartoum.
Hassan, Y. F. 1989. Studies in the history of Sudan and Africa and the Arab
countries vol. II. Khartoum University Press. Khartoum.
�100
Ali Elmirghani Ahmed
Mahdi M. A. 2002. Ethnic pluralism : conflict management and settlement
strategies. International Center for Political Studies. Jordan.
Mekawy, B. El Din 2007. Ethnic conflicts in Africa : Causes and consequences of solution strategies. Higher Centre for African Studies
vol. 2. Sudan Printing Press, Ltd. Khartoum.
Al Mobarak, H. 1998. Studies on the history of Sudan, Africa and Arab
countries. Khartoum.
Mukhtar, A. 2007. Conflict identities and determinants of unity in Sudan
– Center for Strategic Studies. Khartoum.
Myers, O. H. 1948. The Consolidation and protection of Ancient of the
Sudan. S.N.R. Vol. XXIX. Part 11.
Oliver, R., J. 1965. “A brief history of Africa”. African Studies Series 3.
Roman, W. L. 1979. „Modern Material Culture Studies”. In: Schiffer, M. B.
(ed) Advances of Archaeological Method and Theory. Vol. 2. Academic Press New York: London
Salih, A. O. M. 1990. Sudanese culture, studies and articles. Khartoum
University Press. Khartoum.
Qasim A. S. 2002. Dictionary of Sudanese dialects. Sudanese Home for
Books.
�MACIEJ ZĄBEK
HISTORICAL IMPORTANCE
OF ARAB MUSLIM COMMUNITIES
IN THE CENTRAL SUDAN ZONE
Introduction.
Geography and environment of the Sudan ecozone
Vast, predominantly plain territories located between the Sahara desert and equatorial forests spreading from the Atlantic
Ocean up to the Red Sea are defined as the region or the zone of
Sudan. This name stems from the medieval Arab geographers
who called those territories stretching to the south of Sahara and
inhabited by the black people bilad as-Sudan. In their indigenous
language this meant „land of the black people”1. The first, non-Arabic piece of work on this topic was the research paper written
by William Cooley, The Negroland of the Arabs, published for the
first time in 1841. The author made an attempt to reconstruct the
historical map of the region by listing its ethnic groups, cities and
Maciej Ząbek – University of Warsaw (Poland), Institute of Ethnology
and Cultural Anthropology
1
The following Arab geographers may be chronologically listed at this point:
al-Jaqubi (891), al-Masudi (956), Ibn Hawqal (977), al-Bakri (1094), Idrisi
(1166), Ibn Said (1274), Ibn Battuta (1377), Ibn Khaldun (1406), Maqrizi (1442)
and Leo Africanus (1526).
�102
Maciej Ząbek
countries, trying to define the borders of the area2. In 1924, the
next researcher of this region, Melville Herskovits managed to
work out a more detailed outline assuming that Sudan was divided into East and West with a borderline crossing Lake Chad.
Having been heavily criticized by Michael Horowitz, he finally
took into consideration Sudan’s detailed diversification in terms
of language, law, religion, politics and economy and divided it
into Eastern, Western and Central Sudan3.
According to this division, Central Sudan, from Herskovits point of view, was to embrace the areas spreading from Central Niger to the Wadai plateau. In the end, however, Triminghan thesis
was taken as granted which stated that Central Sudan stretched
to the Darfur Plateau4. In other words, it embraced the region of
the so called Chad Basin, from the Niger River in the West to the
Marrah Mountains (Jebel Marra) in the East, locked in the North
by the mountain massifs of Air, Tibesti and Ennedi, and in the
South locked by the Benue River, highlands of the Northern Cameroon and the rivers of the Southern Chad. Due to cultural and
political factors it is usually divided into the Western part embracing the areas spreading from Chad Lake to the Niger River (i.e.
the regions of the present Southern Niger and Northern Nigeria)
and the Eastern part (i.e. the present Northern Cameroon, Chad
and Central African Republic excluding the forested areas).
2
From: Yusuf Fadl Hasan and Paul Doornbos (ed.), The Central Bilad alSudan. Tradition and Adaptation, Khartoum: El Tamaddon P. Press 1977, p. 2.
3
Michael M. Horowitz, A Reconsideration of the „Eastern Sudan“,„Cathiers
d’Etudes Africaines” (1967), pp: 381-398; Melville Herskovits, A Preliminary
Consideration of the Culture Areas of Africa, „American Anthropologist” 26 (1924),
p. 50-63; idem: The Human Factor in Changing Africa, New York 1962.
4
J. S. Trimingham, A History of Islam in West Africa, London/Glasgow 1962,
pp. 34 I 105.
�Historical importance of Arab muslim communities…
103
The whole ecozone of Sudan also referred to by Horowitz as
the „cattle area” is characterized by dry tropical climate with only
one rainy season during summer, diversified in terms of rainfall
depending on the latitude and the elevation above the sea level
of a given region. The ecozone vegetation consists of open grassland or trees and bushes generally defined as savannah, sporadically crossed by mountain massifs. Travelling from the north to
the south, dependent on the average annual rainfall one may
encounter various types of the savannah ranging from half-desert
dry Sahel savannah also called the thorny one, through the grass-shrub-like, park-like and forest-like savannah. The present landscape of the Sudan zone was heavily affected by transformations
resulting from the pastoral and farming activity of people connected, among others, with deforestation, overgrazing of the grass
areas and land cultivation. Climate crises including irregular,
multiannual droughts or locusts along with strategies of adapting
people to the environment are typical of this region. They embrace methods of using various food sources including migratory
animals farming, extensive cultivation methods based on rainfall,
being more intensive in places with artificial irrigation, and declining activities of hunting and gathering.
Generally speaking, Sudan zone has always enjoyed relatively
favourable conditions for the development of farming and lack
of natural barriers has for many centuries fostered long-lasting
migrations there. It also encouraged the dissemination of practices connected with iron smelting and blacksmithing, craftsmanship and crops along with the inflow of other pastoral people both
from the East (the Arabs) and the West (the Fulbe) searching for
safety and new lands offering better water resources and fodder
for animals. The above-mentioned peoples considerably affected
the history and culture of this region. The wide-ranging trade
developing there along with cultural ties between various regions
�104
Maciej Ząbek
and ethnic groups led to the formation of new cities and creation
of statehood. In this region of the world since the Middle Ages it
has usually meant the expansion of Islam and the Arab culture
which widened horizons of the locals and enabled them to establish relations with other regions of the world. Although the importance of Central Sudan is often undermined, it plays a leading
role as a connector between Western and Eastern Sudan. Therefore, its significance deserves our special attention and has become the leading topic of this article.
Forms of statehood in central Bilad as-Sudan.
Slave hunters and refugial people
Kanem was the oldest state in Central Sudan – it was formed
around the ninth century AD5, around Chad Lake. The second
oldest state was Kanem’s successor – Bornu. Small states with
strong urban centres like Kano, Zaria, Katsina and Gobir emerged
in the fourteenth and fifteenth century to the West, on the territories of the Hausa people spreading to the country of Songhai
upon the Niger River. In the nineteenth century they were finally
conquered by Osman dan Fodio, who led the Fulbe tribes having
arrived from the West. They established there a powerful Sokoto
Sultanate and its dependent emirates (lamibe) in Adamawa Plateau.
Around the sixteenth century other state organisations were
also formed there: in the Benue River Valley – Juku and Nupe,
between the territories of Hausa and Songhai – Kebbi and to the
East of Chad Lake – Baguirmi, and farther to the East – the Wadai
and Darfur Sultanates. Origins of the centralised political structure
5
From this period comes the oldest record from the Arabic sources.
�Historical importance of Arab muslim communities…
105
in Darfur date back to the state of Dajo from the thirteenth century and its successor from the fifteenth century in the form of
Tunjur state (probably formed out of “Arabized” Nubians), dethroned by the Kayra clan emanating from the local Fur folk who
named this land and ruled it until 1874.
Wadai, initially dependent on Darfur, was established in the
sixteenth century probably by the Tunjur people led by Abd al-Karim. This state in the reign of Sabun in the second half of the
eighteenth century became the key power of Central Sudan. Arab
tribes flowing to Central Sudan from the east, known as Baggara
or Shuwa, have never been regarded as the creators of the local
statehood. Nevertheless, they exerted a significant impact on it,
for example, by taking part in the process of Islamisation. Similarly, The Fulbe nomadic shepherds played an important role in
the nineteenth century in the western part of Central Sudan, on
the territories of the Hausa people.
All these Sudanese states, non-coherent in terms of ethnicity
had a lot in common as far as culture and structure are concerned.
Their rulers’ primary concern was not only to increase the number
of territories subject to them but also to deepen the process of
Islamisation, bring the Arab judges, Muslim lawyers and other
scholars as well as tradesmen and craftsmen.
Those states existed mainly thanks to profits derived from the
control over trans-Saharan trade and trade exchange with the
main hubs at the Mediterranean Sea. Its major export industry
included ivory, pelt and other Sudanese goods such as honey,
ostrich feathers and slaves, workers and soldiers in exchange for
weapon, horses, camels, textiles and other consumables. Admittedly, intensity of trade there was lower than in West Africa or
Sudan close to Nile (mainly due to the lack of gold), yet the significance of the route via Bilma, Kawar and Zawila or the so called
Forty Days Road (Darb al-Arba’in) from Kutum in Darfur to Egypt
�106
Maciej Ząbek
was of vital importance6. At the same time, those states benefited
hugely from trade in salt extracted from the Saharan mines and
transported farther into the savannah zone devoid in this mineral. They also organised regular expeditions to the south aimed at
capturing slaves. Far-reaching trade also developed between East
and West and it was predominantly based on copper extracted in
Darfur and delivered to Kano and Bornu in exchange for Hausa
textiles and Kola nuts cultivated in woodland areas of West Africa7.
Thanks to trade relations with the Arab-Berber North along
with traders, spiritual leaders and migratory pastoralist tribes
coming from there Islam gained on popularity and started to play
a significant role in the process of integrating the state apparatus
through strengthening dynasties and the power elites. However,
it was not powerful enough to eliminate local tribes whose existence was only consolidated by this religion treating them as extension of the family structures, which as a result weakened local
state systems. It should be, however, stressed that not all the people in Sudan were zealous Muslims and Islam often had there its
specific, syncretic and local aspect as local people who belonged
to it did not always give up their beliefs and traditional practices.
All the time political and power games were waged between particular tribes and nomads against the city dwellers and farmers
settled there. Horses and camels owned by nomads often ensured
them military advantage over farmers and enabled fast seizure
of control over trade routes. They might have been the founders
of the states like Kanem formed probably by the pastoral Barber
6
R. Karpiński, Sudan Centralny do końca XVI w., in: M. Tymowski (ed.),
Historia Afryki od początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy
im. Ossolińskich 1996, p. 498 ff.
7
Ibid., p. 856.
�Historical importance of Arab muslim communities…
107
or Nilo-Saharan Zaghawa8 tribes that conquered the agricultural
Kanuri tribes (Kanembu). It was similar to the case of the Baguirmi
led by the dynasty of the nomadic Tubu people. Yet, shepherds
had never completely dominated farmers or city dwellers either
politically or economically. On the contrary, numerical advantage
of the settled people and steady sedentarisation processes of a nomadic population always had the opposite effect. Interaction and
collaboration of pastoral and farming economy were the prevailing trends. In case of antagonisms farmers had to quit their principles and either accept the dominance of nomads or look for
shelter because the military advantage of the latter group was
obvious. In the states of Hausa they found shelters behind powerful safety barricades of local cities constituting real refugia, the
so called birane which embraced not only buildings but also agricultural land9. In case of people like Sara, Banda, Manza and
other living outside the boundaries of the existing states there
was no other way than exile to the lands relatively hardly accessible to nomads.
Farmers and non-Muslim people from this zone were almost
regularly terrorised by the Arab slave hunters deriving from the
so called jallaba10 merchants and by migratory Baggara shepherds.
Wars with the use of underhand tactics were there waged for
centuries. Territories in the southern part of Sudan zone were
directly called „the state of slaves” (Dar Fertit) where real hunts
8
The name Zaghawa is not clear enough. In a wider context it is used to
define all nomads between Nile and Lake Chad. In a narrower context, the name
is used only to the nomad ethnos classified to the language group Teda, living
on the contemporary borderline between the Republic of Sudan and Chad; Ibid.,
p. 493 ff.
9
Ibid., p. 531.
10
The name stems from their favourite outfit, djellaba, being also the male
national outfit of Sudanese Arabs.
�108
Maciej Ząbek
were organised for the Nigritic tribes. Initially, they concentrated
on the territories of the Eastern Sudan beyond the River Bahr
al-Ghazal but following the flights of the locals (including the
Banda people) they moved farther to the West, to the territories
of the present southern Chad and the Central African Republic.
At the end of the nineteenth century two famous Djellaba traders:
al- Rahma Mansur az-Zubeir and Rabih Fadlallah az-Zubeir11 distinguished themselves in this peculiar entrepreneurship. Moreover, Rabih Fadlallah az-Zubeir founded a specific quasi – state on
the border of the present Central African Republic and Chad based
on fortified camps known as zeriba which served as base camps
for the slave hunters. Annually they sent from those territories
circa six thousand slaves12 through the state of Baguirmi and Wadai (in Egyptian Sudan slave trade was prohibited under the European influence) to Ottoman Libya.
Representatives of the Nigritic tribes who wanted to avoid death
or slavery had the possibility, having negotiated it with the invaders, to pay tribute to the Sultans of Wadai or Darfur but if they
opposed they had to leave their existing whereabouts. It was
a common strategy used in pre-colonial Africa. Low population
density, lack of formal land property and unregulated issues of
settlement and boundaries facilitated the decisions on migration.
Refugees flew away to the mountainous or swamp regions, relatively hardly accessible to nomads, like e.g. Mont Mela (Jebel Mela)
in the eastern part of the present Central African Republic. Steep
slopes of the mountains, caves and mazes of tunnels constituted
a natural area for refugees. Similar shelters were also found in
the Jos Plateau in the Mandara Massif in the present Cameroon
11
See: J. Vansina, Kupcy z nad Nilu, in: P. Curtin, S. Faierman, L. Thompson,
J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Gdańsk: Marabut 2003, p. 528 ff.
12
D. D. Cordel, Des “Réfugiés” dans l’Afrique précoloniale, „Politique Africaine”
(2002), No. 85, pp. 16-29.
�Historical importance of Arab muslim communities…
109
and Abou Telfan in Chad. People like Kirdi or Hajerai seeking
shelter in those places have been referred to as refugial until today.
They created a specific culture characterised by fortified villages and habitations situated at the slopes of the mountains and
the so called „emergency agriculture” caused by a repeated series
of famine. Famine resulted both from a dense population on the
refugial territories, recurring locust plagues and the tactic of the
„burnt soil” used by the invaders who detected the presence of
men by noticing the fields of millet, which encouraged to theft or
destruction. Thus, a new strategy became popular13. Millet was
replaced by cassava which was not only more productive but also
hardly discernible among other plants as it was not grown on
separate fields.
Migrations of Sudanese Arabs and their importance
in the contemporary Chad
Arabs in Central Sudan nowadays referred to as Chad Arabs
belong to the groups of Sudanese Arabs formed between the fourteenth and eighteenth centuries as a distinctive ethnos in the
Eastern Nilotic Sudan. Their ancestors flew from Arabia to Egypt
and later on migrated along Nile to Nubia and Kordofan, from
where they spread farther to the West, i.e. to the territories of
Darfur and the present Chad up to the state of Bornu in the contemporary Nigeria. Immigration also headed for Central Sudan
through Trans-Saharan routes, directly from Northern Africa but
irrelevant in terms of numbers. Nevertheless, it is to be remembered that this way arrived merchants and various holy men (fakih or marabouts), legal experts and religious leaders whose si13
Ibid.
�110
Maciej Ząbek
gnificance in the process of spreading Islam, Arabic writing and
general knowledge about the world proved to be invaluable.
In Eastern Sudan indigenous Arabs from Arabia by mixing with
the locals through marriages and adopting many local communities to their tribes not only led to their Islamisation and Arabisation but they themselves underwent the process of Africaniation,
namely Sudanisation. As a result of those adaptation processes
Arabs nowadays do not greatly differ from the indigenous Sudanese either by the colour of their skin or by culture which underwent extensive convergence. Among them, however, there are
two groups to be recognised: Arabs, the so called Ja’alin-Danagla
stemming, to a greater extent, from the Arabised Nubian agricultural communities and Juhayna-Fezara who in majority were the
descendants of the pastoral tribes from Arabia. Both groups are
divided into many more tribes forming unstructured confederations14. The first group was formed by the above-mentioned Tunjur people who for some time took control over Darfur and who
are considered to have been the founders of the Wadai state. The
second group embraced all the remaining tribes of Arab nomads
dealing mainly with camel farming, a typical activity of the Arab
Bedouins. Many of those groups, when travelling to the centre of
Sudan, were forced to change camel for cattle farming which was
better accustomed to a bit more humid climate in the southern
part of the Sudan zone. This way was formed a more Africanised
than the previous ones subgroup of Juhaynaah Arabs called Baggara (Arabic baggar: a cow) specialising in cattle farming which
became the fundamental basis of their economy. Apart from cattle farming they also dabbled in goat and sheep breeding, slave
For further information see: M. Ząbek, Arabowie z Dar Hamid. Społeczność
w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Dialog 1998.
14
�Historical importance of Arab muslim communities…
111
trading or elephant and giraffe hunting, in which they were regarded as specialists15.
Baggara Arabs, beside the Fulbe people, with time became the
largest group of nomads and shepherds in the Sudan zone. Their
tribes settled on the territories along the River White Nile in Eastern
Sudan through the territories of the South Kordofan and Darfur,
Central Chad, Northern Cameroon up to the state of Bornu (present north-east Nigeria) constituting the so called belt of Baggarah Arabs or Szuwa as they are called in the western part.
Nowadays, many Baggara groups, mainly because of losing
their herds as a result of wars or overgrazing, deal with farming
or trading and craft in the cities. Majority of them still pursue,
however, the semi-nomadic type of economy based on migratory
life stock grazing only during the rainy season whereas in the dry
season (i.e. main part of the year) they carry on sedentary lifestyle in the villages. Their kinship system is based on the patrilineal lineage (khaszimbet) and flexible tribal communities system
(qabila). Many of them possess two houses – permanent one in
a village close to the water sources and another in a nomadic
camp. Men often have more than one wife. One of them usually
lives in a pastoral camp whereas others live in the village. They
are responsible for almost all tasks connected with house-keeping
and family including constructing movable shelters called „mate
houses” (bet berish), milking cows and sale of milk, butter and
cheese. Men take care of cattle herds and deal with millet, melons
and cassava growing.
Baggara people are famous for their zealous religiousness and
conscientious observance of Islam practices: praying, alms giving
or going on regular pilgrimages to Mecca. They also formed the
For further information see: I. Cunnison, Giraffe hunting among Humr
Tribe, „Sudan Notes and Records” vol. 39 (1996), p. 49-60.
15
�112
Maciej Ząbek
most numerous group of Arabs in the Egyptian Sudan who supported the uprising of Mohammed Ahmed who declared himself
Mahmid. Until present times Baggara people have boasted that
Mahmid’s successor – Khaliph (Khalifa) Abdullahi ibn Mohammed,
who organised and led the uprising along with the Cultural Revolution in the spirit of Orthodox Islam, stemmed from their tribes.
In colonial times attempts were made to ascribe particular
Baggara tribes to certain units of territorial administration, which
however proved futile both in French Equatorial Africa and Anglo-Egyptian Sudan. Nowadays, in the independent Chad they constitute the worthwhile minority enjoying prestigious reputation
but without great political influence. Their language, though not
popular among non-Arab ethnic groups belongs, beside French,
to the official languages in Chad. The reason for this state of affairs is more connected with the religious function of their language and Baggara people’s importance in the economy and dissemination of Islam than their role in politics. In Chad, they belong
to one of the most entrepreneurial groups. They handle almost
entire wholesale trade and lion’s part of the retail one. All the
services like taxis and hotels are managed by them. They usually
run Koranic schools and mosques by exerting significant influence on the Islamisation progress in this country. Their political
strategy in Chad seems to be based on keeping distance and maintaining equilibrium towards all other ethnic groups.
�Historical importance of Arab muslim communities…
113
The role of Sudanese route16
in the pilgrimage traffic to Mecca
Open, mainly plain areas of the Sudan zone without natural
obstacles played, as above mentioned, the key role in the cultural
exchange between West and East Africa through migration of
pastoral tribes and far-reaching trade. Pilgrimage traffic of Islam
believers to Mecca, who travelled via the so called Sudanese route,
exerted a great effect on that trade. The pilgrimages left a powerful impression on the inhabitants of the countries they went through and served as a way to get together with the “others”, to
develop economic and political relations and cultural encounter
between the folks of that region. They also boosted the migration
of tribes (especially Fulbe-Mboror, Hausa, Bornu and Wadai)
eastwards from the West, which in East Sudan was reflected in
a considerable diaspora of those immigrants’ ancestors called
Fellata. That general name meant “strangers” or “foreigners” coming from the west of Africa and perceived by the Sudanese Arabs
also as the ancestors of the early pilgrims to Mecca who decided
not to come back to their countries of origin.
Walking pilgrimages or caravans of camels and donkeys started probably in the first centuries of Islam popularisation in this
region (unfortunately there is no historical evidence on this topic)
and lasted continuously until the 1960-s of the twentieth century
when they became slowly superseded by air transport. PilgrimaRoute, or the „Sudanese Road” (Arab. ‘tariq Sudan) to the holy places of
Islam, had its starting point in the Nigerian city of Maiduguri and through Abeche,
El-Geneina, El Obeid, Sennar led to Sawakin upon the Red Sea, from which
people by means of ships reached Jidda and Mecca in Arabia; ‘Umar al-Naqar,
The Historical Background to “the Sudan Road”, in: Yusuf Fadl Hasan (ed.), Sudan
in Africa, University of Khartoum 2006, p. 106.
16
�114
Maciej Ząbek
ges were organised both by individuals and rulers of certain states. Their intensity depended on the possibilities to ensure the
safety along the route against natural disasters and human threats by the Sudanese states.
It should be remembered that an attractive alternative, especially in case of majority of states located westwards from Wadai
was offered by trans-Saharan routes and trails along the Mediterranean Sea to Egypt, and farther to Arabia. Eastwards from
this state the “Sudanese route” to Sawakin upon the Red Sea was
better known and more frequently used although since the collapse of the Nubian Christian states located upon Nile its significance has declined. Only after the formation of the so called “Black
Sultanate” of the Funj people in Sennar, the Muslims started to
use it. Obviously, Darfur inhabitants started to do it at the earliest,
followed by their western neighbours from Wadai and all the others
who could not endure to pass through the desert17.
Popularity of trans-Saharan routes in the West of Africa was
highly dependent upon the safety situation in Sahara and the
states of the North Africa. Yet, from the territories spread farthest
to the West, especially the early Empires of Ghana, Mala and Songhai, until the sixteenth century, the road through Sahara was
much more often chosen than its shorter, but not so popular or
even unknown counterpart in the form of „Sudanese route”. It
resulted from no willingness on the part of pilgrimages to become
the pioneers and discoverers to risk the adventures in Sudan. In
fact Sahara was a challenge but it was better known and once
crossed it offered the route leading through the populated areas
under Muslim Law and comfortable places to rest in the Osman
caravanserais. Besides, though states between Lake Chad and Nile
were, at least since the tenth century, under the influence of Islam,
17
Ibid., p. 101.
�Historical importance of Arab muslim communities…
115
there were no religious centres founded until the sixteenth century. In the very Nile Sudan, as already pointed out, a serious
problem was posed to the Muslim pilgrimages by the Nubian Christianity which hindered Muslims the access to the Red Sea or to
Egypt and the same reaching Mecca. Thus, pilgrims from West
Sudan as a rule set off in caravans from the City of Walata do the
Moroccan Fez or from Timbuktu through Taghaza (famous for its
salt mines and the crucial parking space for caravans) to Libyan
oasis of Ghadames and farther along the coast to Egypt and Mecca18. The most well-known pilgrim of those times, the ruler Mali-Mansa Musa, travelled to Mecca via this very route in 1324.
Pilgrimages from West Africa flourished at the most in times
of the Songhai Empire. From the city of Gao people embarked on
a journey via route through the Air and Fezzan Mountains to Egypt
following the example of the ruler of Songhai Askii Mohammed
Great, who paved this way in 1515. He looked after the pilgrims
and showed them great kindness. At his order pilgrims returning
home were solemnly welcomed at the gates to the city of Gao and
were given presents in exchange for their blessing19.
Songhai people and other western Sudanese discovered “Sudanese Road” only after the Moroccan conquest in 1590 and the
collapse of the Songhai Empire. Chaos which prevailed along with
the increasing hostility from Tuareg tribes made them accept new
conditions. For fear of capturing and slave trade they chose the
city of Djenne as a new starting point for their pilgrimages. It was
situated farther to the South and replaced Timbuktu and Gao.
From that time pilgrimages headed for the South along Niger in
the direction of the territories of the Hausa people where in the
city of Maiduguri the “Sudanese Road” (‘tariq Sudan’) started
18
19
‘Umar al-Naqar, ibid., p. 99.
Ibid., p. 99.
�116
Maciej Ząbek
passing through the cities of Abeche and El-Obejd to the Red Sea
and afterwards to Mecca. Knowledge about it was spread thanks
to the earlier migration of Fulbe-Mbororo shepherds and Baggarah Arabs. In this way, Central and Eastern Sudan, not affected
by the Moroccan assault and free from the Tuaregs’ aggression
became the beneficiary of the Muslim pilgrimages’ practices and
trade resulting therefrom.
It should be noted, however, that this route did not straight
away gain on popularity among all the western Sudanese people.
The power of tradition often made people from the Hausa city of
Katsina return to the North heading for the Air Plateau to Fezzan
and Egypt. In the seventeenth and eighteenth century it was still
an unsafe road and few people from those regions of Sudan decided to embark on a pilgrimage. Pilgrims left their homes unsure about coming back. Fewer caravans were organised due to the
general crisis in the trans-Saharan trade resulting from declining
price of gold in the basin of the Mediterranean Sea. There were
no clear timetables of pilgrimages as it used to be in the past.
Local Muslim lawyers and scholars (ulama) even announced that
Muslims no longer had to make the pilgrimages and made statements (fatawa) offering other practices replacing them20.
Only the creation of the Fulbe Sokoto Caliphate after 1804,
preceded by the formation of other powerful Muslim states like:
Bornu, Baguirmi, Wadai and Funj and the prohibition on attacking
“people travelling to the House of God” by Osman Dan Fodio, laid
the grounds for the formation of the homogenous Islamic structure spreading from Niger to Nile at the end of the seventeenth
century. It protected the whole region by improving the conditions
of pilgrims and popularizing this path among Muslims in the entire belt of Sudan. Organised governments ruling in the zone of
20
Ibid., p. 100.
�Historical importance of Arab muslim communities…
117
Sudan along with parallels in religion, law and customs among
them let the pilgrims travel around without being bothered by
anyone.
More frequent pilgrimages on this route were accompanied by
the development of trade in copper from Darfur, blacksmith goods,
Hausa textiles, and Cola nuts from the forest zone and also on
a smaller scale in dates, cereals, cattle and local cotton textiles.
Other goods including Indian textile products, Cowrie shells, spices and sandalwood reached the Sudanese route through Suakin
upon the Red Sea. It was possible, however, thanks to the formation of, in a certain sense, informal economic community of all
those Sudanese states and ensuring all the Muslims including
both pilgrimages and long distance traders the minimum of safety under the Islamic Sharia Law. This way, they were given the
opportunity to use the unified fare systems (states along the route
collected the sort of a duty, most often paid in kind), to issue
guarantees or borrow money without usury, by means of which
that kind of trade had developed.
Nevertheless, certain parts of that route still remained dangerous, like, for example, the route from Darfur through Kurdufan
which became safe only after being conquered by the Sultan Mohammad Tairab from Darfur in 1785. Similarly dangerous was
the route from Nile to the Red Sea crossing the territories of hostile tribes of Beja. Pilgrims, after reaching Nile, often chose the
longer but safer passage through Egypt or even via Christian
Ethiopia to Gonder and Massawa instead of going directly to Sawakin and Jedda21.
Legends about Mahdi who was to appear in the East inspired
the Islam believers from the West Sudan to embark on pilgrimages. The Mahdist uprising which was expected to cause the great
21
J. L. Burckhardt, Travels in Nubia, London 1819, pp. 405-407.
�118
Maciej Ząbek
Hijra did not lead to it and even considerably weakened the pilgrimage traffic as numerous would-be pilgrims were concerned
about their lives and possessions22. Only the annihilation of the
uprising by the British revived this movement.
In the colonial times both extreme parts of the „Sudanese Road”
(in Nigeria and Sudan) were under the British control and only
its middle part (crossing Cameroon and Chad) was in the hands
of France. The British, after the Mahdist uprising, started to control caravans on this route and issue special passports to pilgrims
which had to be presented in control points. Still, this movement
in the territories controlled by them was carried out undisturbed,
contrary to the French colonies. The French, in an attempt to prevent the development of pro-Islamic ideas, formed numerous
bureaucratic obstacles (ranging from non-issuing travel documents
through the requirement to possess a defined amount of money,
to accusations of illegal trade) to the free movement of persons
and goods on this route. Still, they were unable to inhibit the
process of illegal migration to the English-Egyptian Sudan which
also due to economic reasons (the requirement of compulsory
work binding on the French territories) was higher than ever before23.
Further changes on the Sudanese Road began slowly to take
place in the twentieth century. Since 1911 one could safely and
relatively comfortably travel by railway from the city of El Obeid
to Port Sudan – a new port situated upon the Red Sea. What was
interesting, more often people who travelled via “Sudanese Road”
were ruled by reasons other than the religious ones.
In 1920 transport by cars was introduced on the entire “Sudanese Road” to further develop in the 1940-s and later on. Unfor22
23
‘Umar al-Naqar, op. cit., p. 104.
Ibid., p. 105.
�Historical importance of Arab muslim communities…
119
tunately, the long-lasting war in Chad, which broke out shortly
after gaining independence by that country, along with the present
rebellion in Darfur halted that sort of pilgrimages. Besides, lack
of asphalt roads hindered the development of bus transport which
though more frequent from the 1960-s was gradually superseded
by aircraft.
Finally, I can only express the hope that after annihilation of
local conflicts in the region a modern asphalt highway will be
created from the Atlantic Ocean to the Red Sea and consequently
the bus transport together with traditional pilgrimage and trade
traffic on the route to Mecca will be restored. This process may
be accelerated as many sections of this road have already been
generated. All the countries of the Sudan zone could greatly benefit therefrom.
Conclusions
The importance of Central Sudan in the past as a vast border
region meant the role of a bridge in the trade and cultural exchange not only between the North and Sub-Saharan Africa but also
between Eastern and Western Sudan. It also came down to bringing together distant cultures, traditions, languages and religions.
First of all, lack of natural barriers enabled mass migrations
of pastoral tribes of Arab origin from the eastern part and of Fulbe origin from the western part of Bilad as-Sudan which to a certain extent were interlocked but not mixed together. Migrations
of the Fulbe people predominantly concentrated in southern,
lower latitudes of this zone focusing on exploitation of both park-like and forest-like savannah regions, whereas Arabs reached
mainly higher and drier latitudes of this zone. Besides, the Fulbe
dominated to a high extent the western part of Central Sudan
�120
Maciej Ząbek
(territories of present Nigeria and North Cameroon) while Arabs
took over its eastern part (mainly the territories of the Middle
Chad and Southern Darfur). Both groups of those exceptionally
entrepreneurial people played a significant role in creating the
statehood in this region, diversification of economy and Islamisation of the whole area.
Sudan zone served as an arena of rivalry between particular
groups but also as a room for dialogue and cooperation. Migratory character of this zone fostered general development mainly
in terms of the material civilization development through enrichment of particular groups including Arab traders. It also allowed
for the flow of ideas and dissemination of the Islamic legal system
(Sharia), Arabic alphabet and consolidation along with further
dispersal of Arab-Muslim culture in the heart of the African continent. It was possible thanks to the formation of the great coalition of the Muslim states where pilgrims and traders were protected and subject to a similar law. It allowed for the creation of
the longest route in the entire continent of both pilgrimage traffic
and trade character in the form of the so called „Sudanese Road”
which was in use from at least seventeenth century almost incessantly until the present times. It should be stressed that the importance of this “Sudanese Road” in Africa may only be compared
to the role of “Silk Road” in Asia.
All these factors together enabled the zone of the early bilad
as-Sudan to gain a considerable cultural, social and spiritual homogeneity thanks to the domination of Islam and Arab culture.
Nowadays, this region serves as an influential centre aiming to
propagate and preserve this culture in the entire Sub-Saharan
Africa.
Simultaneously, it should be noted that though many local
African people (i.e. Nigritic ones) underwent to a large extent the
process of assimilation and acculturation in a more civilised and
�Historical importance of Arab muslim communities…
121
Map 1. Range of occurrence of Baggara Arabs (Szuwa)
advanced, from universalistic perspective, Arab-Muslim civilisation, until now some of those people have managed to preserve
their own identity and autonomy. Refugial populations serve as
a perfect example. It illustrates vitality of African culture which
has prevailed in this region despite the domination and agency
of Arabs and the Fulbe people.
Bibliography
Burckhardt J. L., Travels in Nubia, London 1819.
Cordel D. D., Des “Réfugiés” dans l’Afrique précoloniale, “Politique Africaine”, No. 85.
Cunnison I., Giraffe hunting among Humr Tribe, “Sudan Notes and Records”, vol. 39, p. 49-60; Baggara Arabs, Oxford 1966.
�122
Maciej Ząbek
Horowitz M. M., A Reconsideration of the „Eastern Sudan“, “Cathiers
d’Etudes Africaines” 1967.
Herskovits M., A Preliminary Consideration of the Culture Areas of Africa,
“American Anthropologist”, 26, 1924.
Karpiński R., Sudan Centralny do końca XVI w., in: M. Tymowski (ed.),
Historia Afryki od początku XIX w., Zakłada Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996.
Trimingham J. S., A History of Islam in West Africa, London/Glasgow,
1962.
Vansina J., Kupcy z nad Nilu, w: P. Curtin, S. Faierman, L. Thompson, J.
Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Marabut, Gdańsk
2003.
‘Umar al-Naqar, The Historical Background to “the Sudan Road”, in: Yusuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, University of Khartoum
2006.
Yusuf Fadl H. and Doornbos Paul (ed.), The Central Bilad al-Sudan. Tradition and Adaptation, El Tamaddon P. Press, Khartoum 1977.
Ząbek M., Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Dialog, Warszawa 1998.
Résumé
L’importance historique des communautés arabes musulmanes
dans la zone du Soudan central
Le but de l’article est de montrer l’importance du Soudan central, en
tant qu’espace de grande frontière et de passerelle facilitant l’échange
commercial et culturel non seulement entre l’Afrique du Nord et l’Afrique
subsaharienne, mais aussi entre l’Est et l’Ouest de Bilad as-Soudan. L’article souligne le rôle des États musulmans précoloniaux dans cette région, des migrations de peuples pastoraux, de la domination de l’Islam
et de la culture arabe, ainsi que de la création simultanée dans la région
de multiples refuges territoriaux pour les peuples non-musulmans voulant préserver leur identité et leur spécificité.
�PIOTR MALIŃSKI
SEARCHING FOR NUBIAN DESERT GOLD
WITH A METAL DETECTOR.
Functioning and Organization
of dahaba Occupational Group in Sudan
Introduction
Gold deposits laying in regions located between Middle Nile
and the Red Sea were, since past times, attracting the attention
of people trying to exploit them by different means. Information
regarding this topic in written sources, as well as material remains related to gold exploitation have sparked interest of travellers,
researchers and scholars. Thanks to that, gold mining in Nubian
Desert1 (since ancient to modern times) became a subject of numerous studies between many domains of science. The Egyptologists have been analysing related ancient Egyptian text resources (Vercoutter 1959; Gundlach 1977), while archaeologists
conducted surface research (Bloss 1937; Newbold 1948), as well
as site excavations (Castiglioni, Castiglioni and Vercoutter 1998;
Piotr Maliński – Institute of Political Science and European Studies,
University of Szczecin (Poland).
The word nub in Ancient Egyptian language meant gold, while Nubia was
perceived as a legendary “land of gold” (Klemm, Klemm and Murr 2002, 215).
1
�124
Piotr Maliński
Sadr 1997). A precious sources for the historians were works of
medieval Arabic literature – authors of those manuscripts devoted
much effort to describe Nubian gold (Lewicki 1967). A significant
value as a source has also one of the relations of XIX-century European travellers (Linant de Bellefonds 1868). There are also
numerous materials about search for this precious metal and its
exploitation in later times – geological reports (Llewellyn 1903;
Dunn 1911; Grabham 1929), mining companies reports, as well
as broad fragments in scientific monographies (Whiteman 1971,
215-229).
Though the history of gold exploitation in Nubian Desert has
been thus quite well described, its status today remains poorly
investigated. An occurrence of recent years, however, dubbed by
media as “Sudanese gold rush”2 indisputably deserves scientific
research – because of its scale, character and caused consequences. Especially interesting, for an ethnologist, is a phenomenon
of searching for gold nuggets with the use of metal detectors. It
represents a spectacular example of sudden civilization change,
to which northern Sudanese tribe communities are exposed. An
adaptation of the newest, technologically advanced inventions of
Western world and their utilization in traditional economic activity (which for Sudanese is gold mining) has caused a number of
cultural implications. Its social repercussion was founding a new,
specialized occupational group. This article describes basic aspects
of its organisation and functioning.
The article is based mainly on outcomes of ethnological field
research, performed in February 2011 in north-western regions
of Nubian Desert. The remaining data presented was gathered
during earlier research expeditions of the author in northern Sudan. In the years 2005-2008, he approached a traditional methods
2
http://www.rp.pl/artykul/556710.html accessed 29.08.2012.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
125
Plate 1. Ruins of the workers’ settlement in abandoned Umm Nabari gold
mine in the Nubian Desert (photo P. Maliński).
of gold mining in Middle Nile Valley and Bayuda Desert. In 2009,
he performed a reconnaissance research in Wadi Gabgaba region
of the Nubian Desert (visiting abandoned mines and mining villages, as well as other relicts of architecture related to exploitation
of gold), while two years later he visited one of gold mining centers in Northern Kordofan (Soderi area). Observations and interviews undertaken in aforementioned localizations delivered
diverse field research materials, allowing for obtaining review
profile of the gold exploitation phenomenon.
�126
Piotr Maliński
Traditional methods
of gold exploitation in Middle Nile Valley
Before metal detectors became widely available in Sudan, gold
was exploited using traditional methods. It is worth to mention
two of them, used on eastern outskirts of Nubian Desert, as they
were not extensively presented in research studies. Literature
sources mentioning those methods are scarce, short and too general – while methods regarding gold mining in other regions of
Sudan are the topic of several publications (Dunn 1921; Bell 1937).
A method functioning at least since VII century on Middle Nile
was rinsing the particles of gold from river sediments (Yusuf Fadl
Hassan 1967, 53). This manner, though simple, was very arduous
and time-consuming. The starting material originated most frequently from Nile, it was acquired particularly after annual overflow, accumulating fluvial sediment (sand and loam) in certain
places of the riverbed. Mineral sediments from periodic watercourses (wadi) crossing the desert, were also exploited. In both cases the rinsing took place by Nile. A basic tool used to this work
was a flat pan (recently being made of tinware) with a diameter
of several dozen centimetres. A few or more handfuls of material
were placed inside and then the pan was submersed in water.
While the edges of the vessel were at the level of the surface of
water, the vessel was set in characteristic circular motion. Because of this, lighter fractions of sediment were mixing with water,
forming a suspension gradually overflowing over the edges back
to the river. In result, the pan was filled with clear water, and at
its bottom remained a concentrate of heaviest minerals. From
them, gold flakes and particles were being picked with the use of
bird feather or metal needle. An experienced and industrious
prospector was able to gather from 1 to 1,5 grams of gold in a week.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
127
Plate 2. Women and children of the Manasir tribe during gold panning
on the riverbank of Nile, near Hagar el-Beida village in 2005 (photo P. Maliński).
In the end of recent century, in some farming communities (e.g.
Manasir), gold panning was considered the most important economic activity, second only to agriculture (Abdelrahim Mohammed
Salih 1999, 49). During periods when working on the fields was
not required, whole families of farmers were panning the gold.
A popular phenomenon was groups of women and children in
squatting position by the river and leaning over the pans. Men
were performing heavier tasks, bringing materials from desert
wadi on pack animals. A gold exploitation method described above has lost popularity in recent years – mainly because of its low
efficiency.
A much more effective method of obtaining gold is mining,
which is popular in northern Sudan among numerous groups of
�128
Piotr Maliński
amateurs (not professionally educated, but using traditional knowledge and experience). In this way outcrops of semi-transparent,
white quartzite (marwa3) are exploited. They appear often in riverside and desert terrain, however gold is found only in few of
them4. If the gold was found, the rock was extracted by an open-pit
method, and then mined along the vein down the base. This way,
the irregular shafts and adits are created, with depth between few
to several dozen meters. To separate the quartzite, the simplest
tools are used, such as hammers, mallets and wedges. Chipped
blocks of quartzite weighing even several kilograms are loaded to
plastic containers (jerikan), which the miners pull up to the surface
using ropes. Material is then mechanically broken up in two stages: manual and automatic. First, the blocks are placed on a large
harder rock base and crushed with a hammer. To limit the chipping,
the rock base is surrounded by circular cover – a coiled, looped
rope, additionally tied with rags. Its purpose is to protect the wor
ker from being hurt by splinters, as well as to limit the loss of resources during breaking down the rock. The effect of this stage is
a coarse quartzite aggregate. The dimensions of the chunks are
usually several centimetres wide. The second stage of treatment
is taking place in a simple construction impact crusher. Most commonly used model consists of a rotor placed at horizontal axis, to
which several rows of swinging hammers (made of bulky steel
rail) are fixed. The rotor is placed in a cylindrical cover (sometimes
a fragment of empty tin barrel of diesel oil) to which the quartzite
is poured. The axis of a rotor is powered (through a transmission
belt) by stationary diesel engine with over a dozen kW of power5.
The device crumbles quartzite to a fine powder. This loose mateArabic word marwa means also “marble” (Ca’fer Efendi 1987, 72).
Reddish quartzite is considered the most “rich”.
5
Due to the fact that the engine is cooled by a liquid, it is often accompanied
by a 250 litre barrel of water. The coolant is used in a closed circuit (after aspi3
4
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
129
rial is then packed to sacks (shawwaal), used commonly in local
agriculture and transport. The sacks are transported by cars from
the mines to the riverbank of Nile, where powdered quartzite is
being rinsed in traditional way (panned). In the case of remote
mines distant from the river, instead of transporting sacks with
quartzite, a more ergonomic solution is transporting water for
rinsing. The water is brought by a water-cart, where basins dug in
ground of several square meters surface are being filled with it.
The basins’ bottom is sloped stepwise to the depth of ca. 1.5 meters.
In the most shallow edge of the basin there is a worker with a pan.
The process of rinsing quartzite powder proceeds almost the same
as panning the fluvial sediment. In its final step, however, the particles of gold are not hand-picked (which would be very difficult
due to their microscopic size), but instead mercury is used. Several cubic centimetres of mercury poured on the bottom of the pan
and mixed with concentrate of heaviest minerals, binds even the
smallest particles of gold. Droplets of mercury are then quickly
poured on a textile (often a fragment of worker’s shirt) and squeezed.
Inside the textile gold particles remain, partially polluted with
mercury, which binds with gold and forms an amalgam. When
a prospector gathers a larger quantity, he heats it with a gas burner – the remains of mercury evaporate leaving pure gold, which
melts together forming an irregular ingot. The quartzite powder
sedimenting slowly in the deepest side of basin is exploited from
time to time and – after drying – it is being panned again. This
effects in certain amount of gold, though much lesser than during
first panning.
A gold mining method described above is based on organized
team work, in which only men participate. To work, certain quration and passing through the cooling system the water returns to the
barrel).
�130
Piotr Maliński
Plate 3. An impact crusher grinding the quartzite in Soderi, Northern Kordofan (photo P. Maliński).
alifications are needed, and each workplace benefits the occupational specialization. The endeavour requires also initial financial
assets, which will allow to buy the necessary equipment (the crusher being the most expensive) and ensure its maintenance and
transport. The owners of the mines are rich Sudanese, who can
afford the beginning of exploitation. If the exploitation begins to
bring income, the owner usually takes one third, while two thirds
are split between miners and other workers. The amount of earnings is dependent on many factors: the content of gold in quartzite rock, conditions of mining and transport, number of miners
and efficiency of their work. It is therefore difficult to calculate
typical earnings of a gold mine worker, though it surely exceeds
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
131
Plate 4. Men of the Rubatab tribe near the mining pits in Wadi al-Lakhla
in Bayuda Desert (photo P. Maliński).
(several times) analogical earnings of a gold prospector panning
the gold from fluvial sediments.
Functioning and organization of dahaba
Besides the aforementioned two methods of obtaining gold,
a few years ago one more emerged in Sudan. It completely differs
from the previous ones, because its purpose is to search for and
exploit gold nuggets – as opposed to gold particles or dust. Localizing the nuggets requires special electronic equipment – the
metal detectors. Mass import of metal detectors to Sudan, which
�132
Piotr Maliński
began between first and second decade of current century, caused
quick adaptation and spread of the method. Currently, it is used
on majority of gold-bearing regions of Sudan – especially on Nubian Desert6.
The first stage of searching is to localize the outcrops of quartzite, called kola. Preferred outcrops are those on elevations and
their slopes. Along with the surrounding rock they are subject to
denudation, including processes of weathering and erosion7. As
the result, both landform and structure of the ground change.
Pieces of rock, falling down and flushing by atmospheric precipitation, accumulate along with sand brought by the wind at the
base of a slope, creating mounds and alluvia. Thus, the forces of
nature work much the same way that gold miners do – separating
chunks of quartzite from the deposit, breaking them up and rinsing. This phenomenon is utilized by the gold nugget prospectors
(dahaba). They search through slopes below outcrops with metal
detectors, paying special attention to the ways the water flows
(darb al-mooya). Prospection of these areas is not conducted by
some specified method or plan, instead it has more chaotic character, partly intuitive, partly random. Dahaba themselves asked
about this replied with amusement that they search the area by
taminjeri method. The word is an Arabic title of the popular cartoon “Tom and Jerry”8. The plot of majority of its episodes consists of attempts to catch the mouse by the cat, which mostly take
6
The area called Nubian Desert by western geographers, is perceived by
some Sudanese as two distinct deserts. While the land between Middle Nile and
Wadi Gabgaba is called by them Sahra Nubiyya (“Nubian Desert”), the region
between Wadi Gabgaba and the coast of Red Sea is referred to as Sahra Shargiyya
(“Eastern Desert”).
7
Caused by atmospheric precipitation, wind, the Sun and the force of
gravity.
8
http://en.wikipedia.org/wiki/Tom_and_Jerry accessed 01.09.2012.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
133
the form of chaotic pursuit. In a similar, not planned method the
dahaba pursue the gold nuggets. The method changes in a moment
of discovery of the first nugget. After its extraction – with a shovel
(kooreek) or pickaxe (abu raaseen) – the surrounding area is thoroughly checked, especially area above (the quartzite outcrop)
and below (where the water flows). Among dahaba there is widespread conviction that gold nuggets do not occur alone, so attempts are undertaken to find more of them. If the findings are
successful, an area between places of all successful findings is
even more thoroughly searched. Next, when the prospectors conclude that the area has been completely scanned by the use of
metal detectors, they bring in the machinery. It is often an agricultural tractor (traktur) with a rear plough9 (mounted on three-point linkage and operated hydraulically). Construction machines can also be used: bulldozers and tracked excavators, as well
as loaders. Excavations consist of removing a several dozen centimetres10 layer of ground on the whole area where gold nuggets
were previously found. In most cases, the area does not exceed
several hectares. The ground is then again searched using metal
detectors. Due to removing the superficial layer of the ground,
the range of the equipment is increased (exactly by the thickness
of the removed layer), thus enabling the detection of gold nuggets
deposited deeper. The search in the mentioned area are more
systematized because of the marks left by vehicles. The marks are
parallel strips, approximately as wide as the length of the ploughshare. The worker using a detector checks consecutive strips. After
It resembles a bit the rear plough with a horizontal cutting edge, used in
Europe for clearing the snow.
10
The thickness of the overburden being stripped depends on the machine
used. A tractor with a rear plough gathers a layer of ground ca. 15-30 centimetres
thick (depending also on type of ground).
9
�134
Piotr Maliński
Plate 5. A dahaba working in Wadi Adeela in Nubian Desert. In the background, an encampment (kheema) of three teams of gold prospectors (photo P. Maliński).
inspecting all of them and extraction of the gold nuggets (if any
were found), the area is considered exploited.
A basic organization unit in an occupational group described
above is an encampment called kheema11. A structure of typical
kheema is presented in Diagram 1. An encampment is formed by
a few (2-4) teams. The teams work independently, though they
are not self-sufficient because they use a common machinery for
excavations. Every team has their own metal detector, a car, a tent,
and a gas cooker. The tents pitched near each other form a camp,
11
Literally “tent” (Tamis and Persson 2011, 123).
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
135
near which cars are parked. Every day12, the teams set off to work
(to different places, often distant from each other by a few kilometres away), and get back to the encampment for a meal and
night. After complete exploitation of gold nuggets from the area
the teams break camp and pack the equipment in the cars, which
then move to another area. If gold is found in the new localization,
the camp is set up again. If, however, no gold is found, people and
cars move on to the next areas – until success.
A typical team consists of four people: three prospectors (dahaba) and a driver. In a team there are three main activities: working with the detector, mining with hand tools and cooking. The
prospectors change their activities daily, so in three days one
prospector is alternately: a metal detector worker, a digger and
a cooker. The driver’s duties are related to transport and delivering
the supplies – encompassing driving, service and repair of the car.
A manner of searching for gold described above needs to be
supplemented with some data regarding used metal detectors
(jihaaz) and their service. Generally, they are portable devices,
using a phenomenon of electromagnetic induction to localize
metallic objects. First serial model of metal detector has been
produced in Great Britain in 1942 for military purposes (demining). It is worth mentioning that its prototype has been designed
and constructed by two Polish researchers: Józef Kosacki and
Andrzej Garboś (Modelski 1986, 221). In the second half of the
recent century, metal detectors were used for many other applications, e.g. in industry, construction, archaeology, and also for
There is an exception – the hottest season of a year, when the prospecting
is performed at night. It is necessary not only for the comfort of the people, but
also for the conditions of working with metal detectors. Some types of the detectors do not tolerate high temperature. Especially the coils of the detectors
are vulnerable – being heated by sun causes interferences in electronic circuitry
and loss of its sensitivity.
12
�136
Piotr Maliński
Diagram 1. Structure of the organization of staff and work assets in an encampment (kheema) consisting of three teams (drawn by P. Maliński).
treasure hunting. Over the course of time, many varieties of these
devices were developed, with different constructions relying on
different principles of operation. Among them appeared a type
of detector specially designed and constructed for gold prospecting. In the beginning of 2011 in Northern Sudan its most popular
model was Minelab GPX-4500, popularly called jeepee‘eks or jee-
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
137
pee‘es13. It is a detector operating by bi-level pulse induction with
application of SETA (Smart Electronic Timing Alignment)14 technology. It consists of a harness worn on chest along with battery
container (shanṭ a), on which an aluminium arm with a handle
and an armrest is hanged. On the higher end of the arm an electronic module is fixed (along with switches, knobs, and liquid
crystal display), whereas on the lower end – a coil15 (tabak). The
equipment includes also headphones (sammaa‘a). The detector’s
operator, after wearing the harness, hangs the arm on it, puts
headphones on, connects the elements of the detector with cables
and activates it. During prospecting, the operator walks slowly,
manipulating the arm of the detector, so that the coil moves from
side to side just over the ground. When the coil gets in the proximity of a metallic object, a signal is heard in the headphones.
Though it seems easy, the proper exploitation of the device is
rather complicated – the user’s manual of this detector has over
100 pages. Regulation of the device and its correct preparation
to work require knowledge of the English language, ability to set
electronic menu, as well as some knowledge of physics (encompassing principles of working of electric circuits and the phenomenon of propagation of electromagnetic waves in solids). Abilities
The second name is sometimes a cause of misunderstandings because of
its similarity to the name of satellite navigation devices GPS (Global Positioning
System). The GPS receivers, frequently used in Sudan by Western archaeologists,
are often perceived by the locals as a new, pocket size of metal detector, which
can show on the screen “a path to the treasure”. The misunderstandings of this
type are even easier, because a metal detector in Sudan is called colloquially
jihaaz, which means literally “an instrument” (Tamis and Persson 2011, 108)
and can be referred to a GPS receiver as well.
14
http://www.minelab.com/__files/f/3965/4901-0063-1.1%20Instruction%20Manual%20GPX-4500_screen.pdf accessed 28.08.2012.
15
While the producer offers seven models of coils, adapted to different conditions of using the detector, the Sudanese prefer those with the highest range.
13
�138
Piotr Maliński
of the most dahaba, however, are limited only to assemble the
detector and switch it on. During research, no person able to set
the parameters by using English menu has been found. None of
the persons using this particular model knew the function of a button on the handle – used to periodic balancing the influence of
the mineralization of the ground (during which the coil has to be
manipulated in a certain way). The Sudanese simply used the
button to check the battery life. After the button is pushed, there
is a short sound in the headphones signalling the beginning of
three second long tuning of the coil to the ground. By dahaba, it
was interpreted as a signal of proper energy level of the battery
(because when the battery was dead, there was obviously no
sound).
Interestingly, it was the lack of knowledge about basic operation of metal detectors among the dahaba that made conducting
ethnological research possible – which in turn provided data for
this article. Dahaba decided to allow an ethnologist into their
group on one condition – he will improve the sensitivity (hassaas)
of their metal detectors. It was not a difficult task16, it only required
reading the manual and changing the level of sensitivity of the
device in menu options. Effects of this change, empirically tested
by dahaba, improved the mutual relationships and allowed to
conduct field research among the group of gold nugget prospectors. During the research, use of types of detectors other than
described above was noted. Very popular are American White’s
Electronics detectors (models GMT GoldMaster and Spectra V3i)
and Teknetics T2 (colloquially called tiknis). Single specimens of
Garret ACE 250 detector (gareto) are also found, as well as Jeo16
The author has a many years long experience with use of different types
of metal detectors, gained in Poland both during archaeological research and
other excavations, unrelated to archaeology.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
139
hunter Basic 3D (juhantyr). The last mentioned model deserves
special attention because of a rare construction – the detector
signals processed by computer software can be observed live in
a form of three-dimensional, coloured image displayed on screen.
The device also shows depth of the object and specifies its shape
and size. Among dahaba, the model arouses strong emotions,
though not because its feature to observe nuggets before digging
them up, but due to large number of “false positives” (perhaps as
an effect of inept handling). According to producer, the range of
the detector is 8 meters deep, so verifying the authenticity of these
signals requires much exhaustive (and often fruitless) physical
work.
The dahaba estimated the number of metal detectors, being
used at Nubian Desert in the beginning of 2011, at around 30 000.
Plate 6. Metal detectors used by dahaba in 2011: Minelab GPX-4500, Garret
ACE 250 and Teknetics T2 (photo P. Maliński).
�140
Piotr Maliński
According to them, only one third of the devices were acquired
legally (which is certified by a document attached to the detector,
confirming payment of duty for an imported product). The remaining detectors are supposed to be contraband and were smuggled to the Sudan from Eritrea, Saudi Arabia and Egypt. The popularity of smuggled devices is attributed to lower prices than legal
ones (which includes duty fee). Of course, government of Sudan
tries to stop distribution and using illegal detectors, so certain
preventive steps are taken. For example, the Nubian Desert is
being regularly scouted by patrols of uniformed services working
against contraband17 (mukaffaha). The patrols check the documents confirming legality (duty fee) of the detectors and confiscate illegal ones. The encampments of prospectors not having
such documents invented a tactic for avoiding loss of precious
equipment. First of all, in the encampment there is a small and
fast car referred to as boksi18 (most commonly Toyota Hilux with
rear wheel drive), ready for driving and equipped with water and
food supplies for a driver lasting for a few days. Also, people in
encampment as well as people working nearby attentively observe
their surroundings. When a suspicious car, such as characteristic19
Toyota Landcruiser (colloquially kruzer) used by patrols appears
on the horizon, the boksi driver instantly drives away taking all
the metal detectors from the encampment. If the devices are used
outside the camp, boksi travels through all working areas, gathers
the detectors and leaves as fast as possible. This way an inspection
performed by the patrol in the encampment is futile. Dahaba may
present to the inspectors a false story – for example that they are
Through the Nubian Desert passes a smuggling trail, connecting countries
of the Horn of Africa with the Middle East.
18
A name derived from English “box”, referring to pick-up version of the
car.
19
They are usually painted in the colour of sand.
17
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
141
waiting for a worker who went to the city and took all detectors
(legal, of course) for maintenance. They can also claim that they
just camp on the desert (which is not forbidden in any way). The
inspection of teams working in mining areas is futile as well20, as
they do not have the detectors anymore. However, sometimes the
patrol pursues the fleeing boksi. In this case, the fugitive driver
tries to reach an earlier chosen place, called sharak – “a trap”
(Tamis and Persson 2011, 187). It is usually a ravine (khoor) with
a bottom covered by thick layer of loose sand. Boksi passes through
this obstacle thanks to its high speed and low weight (the car has
a lightweight construction and it is loaded only with a driver, detectors and some supplies). In contrast, a bigger and heavier kruzer is transporting the patrolmen, barrels with fuel and water,
weapons, ammunition and other equipment. As a result, it sinks
in the sand or passes through it very slowly, using reduction drive
and a differential lock. Anyway, at this time boksi is far away,
hidden beneath dunes or rocks21. After some time has passed, the
car goes back to the camp (the driver ensures that the patrol does
not wait at the encampment) and the dahaba can resume their
search with illegal detectors.
Despite this kind of difficulties with organization of the work
and the aforementioned problems with proper use of the equipment, many of the dahaba are successful in the search for gold.
The nuggets found with the use of the detectors are most often
classified by weight or shape. Every class has its name, common-
If the boksi does not make it to the team before the patrol, sometimes the
prospectors bury the detectors in the sand – to hide them and prevent
confiscation.
21
The driver of boksi tries not to leave traces of tires on the sand, by which
a patrol could find him. Therefore, he tries to avoid escaping through the sand,
driving on stony surface if possible.
20
�142
Piotr Maliński
ly used by the dahaba. This classification along with nomenclature
is presented in Table 1.
Nugget mass [g]
Name
Translation
<1
namusa
“black fly”
1-4
tas‘ali
“melon pip”
4-30
janzabiil
“ginger root”
30-100
tabla
“padlock”
100-1000
baṭ aaṭ is
“potato”
>1000
khaliyya
“honeycomb”
Table 1. Classification of the gold nuggets according to their weight
The contents are of approximate nature, and the names are
not used consequently. There is a clear tendency to overstate the
class of found nugget. It seems that this phenomenon is meant to
improve the prestige of the finder (and his team) among the dahaba. As an example, one of the examined teams has excavated
a gold nugget weighing almost 800 grams. It should be therefore
classified as baṭ aaṭ is, but all members of the team unanimously
called it (exaggerating) khaliyya22. It is worth mentioning that
the largest known khaliyya, excavated by dahaba in 2010, weighed
ca. 6 kg. This most valuable single find is popularly known and
widely commented in desert encampments. However, during the
interviews the prospectors stressed that there was a lot of cases
where more smaller nuggets were densely located in a small area
– probably originating from a single outcrop of quartzite. Accor22
A form of the found nugget could play a part in giving it this name. Its
perforated, openwork structure was more similar to the honeycomb, than to
a tuber of potato.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
143
ding to gathered information, one team was reported to extract
more than 120 kg of gold over a few days.
The gold nuggets found by the team members are seen as a collective property – they are, in fact, an effect of hard work of the
whole team. During the research, all of the prospectors unanimously stated that the cases of usurping the gold nuggets practically do not happen. Everybody in the team is expected to be honest
and sincere. Some questioned prospectors stated, that if somebody hid the found gold, intending not to share it with other team
members, God would punish him by hiding gold nuggets from
him, also intending not to share the gold with a dishonest man.
A strong belief was noted that such curse could affect the whole
team or even a whole encampment – so the failure in searching
would be affecting all the people working with a fraud. To limit
the possibility of dishonest behaviours, dahaba most often work
in pairs, where the metal detector operator and the digger watch
each other’s actions. The prospectors preferring to work alone are
quickly dismissed from a team. Such solutions exist to guarantee
that all of the mined gold will be at disposal of the whole group.
However, in the end, acquired resources have to be divided between all the members of the team. The system of this division,
presented on Diagram 2, requires some explanation. From time
to time, all the nuggets gathered by the team are being transported to one of the cities located by Nile and sold. From the money
made, an amount is separated, called masarif or mez, reserved to
buy supplies for the whole team. Among the supplies are foodstuff,
gas for the gas cooker and several sets of batteries for the metal
detector. The remaining sum of money is then divided in two
stages. First, the money are split in three equal parts, respectively, for the prospectors, the metal detector and the car. These parts
are then divided even further. The money for prospectors are split
evenly among them. Considering that the typical team consists
�Diagram 2. Distribution of profits in a dahaba team (drawn by P. Maliński).
144
Piotr Maliński
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
145
of three prospectors, every one of them gets a third part, being
a ninth part of the initial sum. The whole money reserved for the
metal detector is given to its owner23, in other words, the owner
gets one third of the initial sum. The money for a car are being
divided unevenly. Only a fourth is given to the driver (being a twelfth of total sum), the remaining three-fourth is given to the owner
of a car. With this money, he has to provide automotive supplies
– fuel, engine oil, gear oil, a set of filters of fuel, oil and air, as well
as parts needed for maintenance of a car. These expenses are
marked on the diagram as letter “X”. In the end, the owner of a car
gets one fourth of the total sum, reduced by “X”. As the scheme
presents, the largest part of the money goes to the owners of the
metal detector and the car. The amount of earnings is related to
amount of investment. The physical work, in contrast, provides
less money. A comparison of workers’ salaries shows the dependence of their value on physical fatigue. A driver (whose work is
considered as the lightest) gets less money than a gold prospector.
The rules of division described above seem to be clear, yet in
reality this system undergoes some modifications, which can significantly complicate it. Above all else, some prospectors can be
at the same time the owners of instruments of work – for example,
one of the prospectors can own the car or metal detector. In such
cases, salaries being an effect of work and profits being an effect
of ownership of instruments of work are added – with their sum
going to one person.
Much more complicated situations occur when an instrument
of work is attributed not to a single team, but to whole encampIf a detector is a common property of several persons – who contributed
their money to buy it – the sum of salary money is divided among them. If the
contributions were equal, the division is equal as well. In other cases, the division
of the salary takes into account the percentage of the contributions of the
owners.
23
�146
Piotr Maliński
ment (a tractor or bulldozer). Such machine brings profits both
to its owner and its driver (who can also work as a prospector).
These money are being drained from the assets of individual teams
in a given encampment, taking into account the surface of auriferous terrain mined by a given team. In this matter, different,
individual and sometimes casual (and not always clear) rules of
profit partition are applied. Also, sometimes a team can find nuggets in place where a machine cannot reach (in higher parts of
rock rubbles) and then the team does not have to share its profits
with machine’s owner or driver.
Summary
At the source of popularity of the gold searching method mentioned here, there are few factors worth describing in detail. First,
the idea of search with a “treasure detector” seems to strongly
influence the imagination of its users – especially those of Arabic-Muslim culture. A motif of buried treasures – and their clever and
brave discoverers – is present in Arabic oral and written tradition
since many centuries. The metal detector has become a tool which
made possible a practical and effective realization of treasure hunting ethos. In this context, the ergonomics of the work with this
tool is especially significant. It does not require – like mining – the
long, arduous physical effort, to gather only a few particles of gold
in the end. Using a metal detector is no more exhausting than
usual, slow walk – by which one can (theoretically) find and possess
a “golden treasure” of a value exceeding a many month salary of
a gold mine worker. Also, a method of searching for gold nuggets
with a metal detector is technologically easier than the mining
method. First of all, it does not require hundreds of litres of water
(which is scarce in the desert) needed to rinse the quartzite dust.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
147
Costs of exploitation are also lower, because a metal detector – in
contrast to impact crusher – does not need tens of litres of fuel,
motor oil, spare parts and periodic repairs. Cost of batteries is relatively low, and the construction of a detector does not wear out
(assuming proper use). The most important factor, making the
method so popular, is its effectiveness. Though it is hardly a rule,
it is not limited to single cases. In fact, the effectiveness of searching
for gold with metal detector is full of risk and uncertainty. However, bravely taking a risk is one of typical behaviour pattern in the
Arabic world, as well as certain fatalism – in form of surrendering
to divine judgements (including failures). Such attitudes seem to
predestine people of this culture to conduct the search for gold.
A social image of dahaba which has been popularized in Sudan
also plays an important role. For obvious reasons, cases of fortunate finders of gold nuggets are becoming popular thanks to their
promotion in mass media and presence in contemporary oral literature. They bring the attention of audience, and for many may be
an occupational motivation. In contrast, numerous examples of
futile, fruitless search are not so interesting, because they do not
affect the imagination of the Sudanese so strongly.
It is worth mentioning about consequences, which were caused
by the emergence of described occupational group in Sudan. Apart
from widely commented effects, by which the inflow of gold influenced state economy and finances, minor effects can be observed in the social and economical spheres. One of them is the
appearance of large number of young Sudanese, who quickly got
rich due to gold prospecting. Those people, thanks to quickly accumulated assets are able to successfully meet the social expectations, i.e. to marry and invest in enterprises meant to provide
support for their families. They become a new model of prestige,
clearly visible to their peers, who try to match it. On the other
hand, suddenly becoming rich is a situation overgrowing some
�148
Piotr Maliński
young men. The wealth acquired in one day makes them instantly jump several levels up the social ladder, a position for which
they are not prepared. It may have fatal consequences – among
the dahaba there are young people that lost their fortune as fast
as they have gained it, additionally developing addictions. Especially alcoholism is spreading on a scale never seen before (in
northern Sudan). It seems that these phenomena inherently accompany every “gold rush”. However, among the gold prospectors
there are no assaults, pillage and robbery murders.
Amid another cultural consequences, which dahaba activity
causes, emerged a problem of endangering the cultural heritage
of Nubian Desert region. A vision of destruction, which a several
thousand crowd of detectorists can achieve, gives especially archaeologists sleepless nights, as the prospectors are operating in
regions, that are difficult to protect and conserve. It has to be
noted, however, that these people are searching for precious gold,
not “priceless” relics of the past. While the natural landscape is
thoroughly changed (marks after searching for gold are now a characteristic phenomenon in many desert areas), destruction of
cultural heritage are unlikely to be as common. The prospectors
themselves state that “dahaba digs only when he hears signal in
the headphones”. Such attitude seems to point that every archaeological sites not containing metallic artefacts are safe from
plundering. This does not, however, exclude a possibility of unintentional interference in various archaeological remains, during
the excavation with the use of heavy machinery. Indeed, the level
of danger or damaging the resources of archaeological heritage
needs to be verified by the reconnaissance research, which would
make the investigation of the state of known sites possible – and
perhaps an occasion to discover new, unknown ones. The last idea
can involve the dahaba themselves – using their field knowledge
of poorly explored areas of Nubian Desert.
�Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector…
149
Bibliography
Abdelrahim Mohammed Salih 1999. The Manasir of Northern Sudan:
land and people. A riverain society and resource scarcity. Köln.
Bell, G. W. 1937. ‘Shaibun Gold’, Sudan Notes and Records 20, 125-137.
Bloss, J. F. E. 1937. ‘Relics of Ancient Gold Miners’, Sudan Notes and
Records 20, 313-315.
Ca‘fer Efendi 1987. Risāle-i Mi‘māriyye. Leiden-New York-København-Köln.
Castiglioni, A., Castiglioni, A. and Vercoutter, J. 1998. Das Goldland der
Pharaonen. Die Entdeckung von Berenice Pancrisia. Mainz.
Dunn, S. C. 1911. Notes on the mineral deposits of Anglo-Egyptian Sudan.
Khartoum.
Dunn, S. C. 1921. ‘Native Gold Washings in the Nuba Mountains Province’, Sudan Notes and Records 4, 138-145.
Gundlach, R. 1977. ‘Goldminen’, in W. Helck, W. Westendorf (eds), Lexikon der Ägyptologie. Vol. 2, Wiesbaden, 740-751.
Grabham, G. W. 1929. ‘Gold in the Anglo-Egyptian Sudan and Abyssinia’, Comptes rendus. International Geological Congress 2, 279-280.
Klemm, D. D., Klemm, R. and Murr, A. 2002. ‘Ancient Gold Mining in
the Eastern Desert of Egypt and the Nubian Desert of Sudan’, in
R. Friedman (ed.) Sudan and Nubia. Gifts of the Desert, London,
215-221.
Lewicki, T. 1967. Średniowieczni pisarze arabscy o bogactwach mineralnych Afryki i ich eksploatacji (Mediaeval Arabic Writers on the
Mineral Resources of Africa and their Exploitation). WrocławWarszawa-Kraków.
Linant de Bellefonds, L. M. A. 1868. L’Etbaye. Pays habité par les Arabes
Bicharieh. Géographie, ethnologie, mines d’or. Paris.
Llewellyn, A. 1903. Report on mining concession in the Egyptian Sudan.
Place of issue not stated.
Modelski, T. 1986. The Polish Contribution to The Ultimate Allied Victory
in The Second World War. Worthing.
Newbold, D. 1948. ‘Deraheib Gold Mines’, Antiquity 22, 33-34.
�150
Piotr Maliński
Sadr, K. 1997. ‘The Wadi Elei finds: Nubian desert gold mining in the
5th and 4th millenia B.C.?’, Cahiers de Recherches de l’Institut de
Papyrologie et d’Égyptologie de Lille 17, No. 2, 67-76.
Tamis, R. and Persson, J. (eds) 2011. Concise Dictionary. Sudanese Arabic – English, English – Sudanese Arabic. Khartoum.
Vercoutter, J. 1959. ‘The Gold of Kush’, Kush 7, 128-153.
Whiteman, A. J. 1971. The Geology of Sudan Republic. Oxford.
Yusuf Fadl Hassan 1967. The Arabs and the Sudan: from the seventh to the
early sixteenth century. Edinburgh.
Résumé
À la recherche d’or avec le détecteur de métaux
sur le désert de Nubie.
Le fonctionnement et l’organisation
du groupe professionnel dahaba au Soudan
Le texte traite des résultats de recherches ethnologiques sur le terrain, ménées par l’auteur dans les années 2005-2011 au Soudan. Ces
recherches ont été consacrées aux méthodes traditionnelles et modernes
d’extraction d’or dans la région de la vallée du Nil moyen, désert de
Bayouda, désert de Nubie et du Kordofan septentrional. L’auteur présente avant tout le phénomène, appélé par les médias la «ruée vers l’or»
qui consiste à la recherche massive des pépites d’or avec les détecteurs
de métaux. La formation d’un nouveau groupe professionnel au Soudan,
à savoir dahaba était l’une des conséquences de ce phénomène. Dans ce
texte on décrit aussi bien le fonctionnement, les méthodes et l’organisation du travail que le système de répartitions des profits au sein du
groupe. L’auteur aborde également la question du danger potenciel du
patrimoine archéologique du désert de Nubie par des fouilles visant
l’exploration et l’extraction de pépites d’or.
Keywords: gold, metal detector, occupational group, Nubian Desert,
Sudan.
�KATARZYNA GRABSKA
PETER MILLER
THE SOUTH SUDAN HOUSE IN AMARAT:
SOUTH SUDANESE ENCLAVES IN KHARTOUM
In July 2011, South Sudan became an independent nation, and
broke off from the North. This break up came as a violent experience for the people of the two nations. The dynamic changes
that followed the separation of the two Sudans affected the lives
of the people from the North and the South, as well as those con-
Katarzyna Grabska – PhD, is a social anthropologist. She is a senior
research fellow at the Global Migrations Centre, at the Graduate Institute
of International and Development Studies (IHEID) in Geneva and an
affiliate of CEDEJ Khartoum. She has been researching issues of transformations of social and gender relations in particular in the context of
war, displacement and return among South Sudanese in Egypt, Kenya,
South Sudan and Sudan. She has published widely on these topics, including her monograph entitled Gender, Identity and Home: Nuer repatriation to South Sudan (2014). Her most recent research focuses on
adolescent girls’ migration from Ethiopia and Eritrea to Sudan.
Peter Miller – is a Masters anthropology student at the University Paris VIII Vincennes – Saint-Denis. His current research project focuses on
marriage strategies and identity practices in Khartoum, part of a wider
project directed by the CEDEJ Khartoum.
�152
Katarzyna Grabska, Peter Miller
sidered ‘Jenubeen’ (Southern or South Sudanese1) in the North
and those considered ‘Shageen’ (Northern) in the South. With
the political developments in the two nations and the introduction
of new citizenship laws, Southerners became foreigners in the
North, while Northerners lost their citizenship privileges in the
South2. The political changes had profound impact on the social,
political and economic reconfigurations, as well as identity claims
in the two nations. Despite the large population movements that
followed, with those considered Southern Sudanese moving to
South Sudan, and those considered Northerners going to Sudan,
and in the wake of the current civil conflict in South Sudan (on-going since 2013), there are increasing numbers of South Sudanese
who either remained or became displaced in the North. These
changes in the population composition as well as new political
and economic arrangements between Sudan and South Sudan
had a direct impact on the multidimensional transformations that
took place in the Sudans, and in Khartoum in particular3.
In what follows, we present the first reflections and impressions
of our two different on-going ethnographic fieldworks that were
carried out between 2015 and 2016, giving some insights into
a particular enclave of South Sudan in one of the neighbourhoods
in Khartoum, Amarat. The research is mainly ethnographic, during
which we have followed lives of different groups in several neighbourhoods in Khartoum to understand their everyday life, iden1
We use the term Southern Sudanese to denote those groups hailing from
the South of Sudan before the emergence of the independent South Sudan in
2011. South Sudanese is a term used to denote those coming from or identified
as affiliated with South Sudan. It should be noted that the Arabic translation is
the same, Jenubeen, for the two politically different terms. This is also significant
as it makes an interesting insight into the identity politics and practice in the
two Sudans.
2
Babiker 2015.
3
See Casciarri et al 2015.
�The South Sudan House in Amarat…
153
tity politics and their everyday practices. The notes presented
below are based on in-depth interviews and life story interviews
carried out with residents of Amarat, as well as other South Sudanese residing currently in Khartoum. They are substantiated
by observation and participation in the everyday life in Amarat
as both researchers resided there between 3 months and 2,5 years
within the period of 2014-2016. We are both anthropologists who
have been working with South and Southern Sudanese. Katarzyna Grabska has researched among the Nuer of South Sudan in
Egypt, Kenya and South Sudan (see Grabska 2014), while Peter
Miller is currently finishing his Master 1 with a specific focus on
the Amarat neighbourhood, marriage practices and identity politics within in it.
We first introduce Amarat, a first-class wealthy neighbourhood
in Khartoum, underscoring its heterogeneous character and juxtaposing it as a metaphor of ‘Sudan’. The heterogeneous character of the neighbourhood is used as an analytical base to address
the questions of the categorisation and use of urban spaces. Next,
we situate the South Sudanese population in Amarat, stressing
certain particular impacts of the 2011 separation on their lives.
We then move on to describe their living arrangements, with a specific example of a ‘South Sudanese house’ in Amarat, which we
believe symbolises the heterogeneity of the neighbourhood, but
also a specific South Sudanese enclave within this residential
quarter. The house also serves as a metaphor for the predicament
of the current situation of South Sudanese in Sudan, as well as
the on-going civil conflict in the South. The discourses of the residents of the house form the base of our second analytical axe,
addressing the issue of identity transformations amongst urban
migrants.
�154
Katarzyna Grabska, Peter Miller
Amarat:
the “first class” neighbourhood of empty houses
Al-Amarat is a planned neighbourhood constructed in the 1960’s,
on what was the southern border of the colonial city of Khartoum4.
Due to the rapid sprawling expansion of the city, Al-Amarat is
now a central neighbourhood situated to the west of Khartoum
International Airport, bordered by two of the city’s highways,
Africa Street and Mohammed Nageeb Street. Categorised as a “first
class5” neighbourhood, Amarat was designed to accommodate
a developing Sudanese upper class mainly composed of civil servants, and to symbolise a modern way of living in the newly independent Sudanese capital with villas, gardens, paved roads,
and commercial streets6. Although this population is still very
present in the neighbourhood today, it’s significance is less and
less important due to the gradual commercialisation of Amarat,
with more and more residential buildings being turned into offices, company headquarters and commercial businesses.
Having been categorised as a “first class” neighbourhood, Amarat tends to be left out of analysis concerning marginalised popAlawad Sikainga, 1996.
Residential land classification in Khartoum started in 1906 with three
classes: first, second, and third. This classification envisaged regrouping populations by their income. In 1924 ‘Native Lodging Areas’ were added to, designed
to accommodate temporary urban workers. In 1947 the ‘Towns and Land Scheme
Act’ was introduced re-enforcing the division of housing in these three classes,
adding the criterion of plot-size, building materials and lease duration. The 1st
class encompasses the most wealthy population group, able to afford the largest
plots and modern construction materials. The plot size diminishes and the building materials become more basic as the classification descends. The current
classification system comprises 5 classes(Elhoweris 2006; Sauloup 2011).
6
Denis, 2006.
4
5
�The South Sudan House in Amarat…
155
Location of Amarat
ulations in Khartoum, such as the South Sudanese population. In
fact, the “first class” definition tends to render an economically
and socially homogenous image of the neighbourhood of inhabitants with privileged status therefore camouflaging the diversity
that exists within. This official categorisation of the different
neighbourhoods of the city erases the diversity of the local situation. Others have noted that this type of official classification
and categorisation represents the imagined and socially constructed identity of an urban space, which in reality is far from homogenous7. Through our ethnographic observations in Amarat we
have discovered a socially heterogeneous quarter that when an-
7
cf Gillette 2014; Sauloup 2011.
�156
Katarzyna Grabska, Peter Miller
alysed in its complexity can serve as a metaphor for post separation Khartoum and Sudan.
Amarat has been known as a neighbourhood where the expatriate community is concentrated, due to the number of embassies,
international organisations and think-tanks present, combined
with the Sudanese State’s desire to ensure that foreign nationals
live in first-class areas. However, presence of the expat community in Amarat has reduced over the past years, partly due to the
expulsion of several aid organisations, religious groups and individuals. The first wave of expulsions happened in 20098 as a manifestation of the Sudanese government’s response to Omar alBashir’s indictment by the International Criminal Court for war
crimes and crimes against humanity in Darfur. Thirteen aid agencies working in Darfur were the principal targets of this expulsion,
many of who had offices and/or personnel living in Amarat. The
second wave came in 2012, after South Sudan’s independence,
and focused more on Catholic religious groups (considered sympathetic and collaborative with the South Sudanese population),
foreign individuals, and a smaller number of aid agencies9. It is
also worth noting that during the period of the Comprehensive
Peace Agreement (CPA), up until the period following the 2011
referendum on South Sudan’s independence, there was a mass
influx to Khartoum of personnel working for international organisations, many living and/or working in Amarat. After the independence of the South and with the more restrictive policies of
Sudan regulating the presence and work of international organisations, a number of UN agencies and international NGOS left
the country, some moving to the South.
8
http://www.huffingtonpost.com/2009/03/04/sudan-arrest-warrant-prof_n_171768.html (consulted 21/03/16).
9
http://www.bbc.com/news/world-africa-18296430 (consulted 21/03/16 ).
�The South Sudan House in Amarat…
157
In addition to these two major exoduses, the country is suffering from an economic crisis, crippling the nation due to a loss in
petrol revenues since South-Sudan’s independence and the economic sanctions imposed on the country since Omar al-Bashir’s
indictment by the International Criminal Court. These are some
of the reasons constantly used to explain the number of empty
houses and stalled construction sites in Amarat.
The wealthy Sudanese residents of Amarat, those whom are
generally associated with the neighbourhood, are typically the
owners of their villas, constructed by their own families since the
1960’s. They consider themselves, and are considered by some
others, as belonging to one of10 the top strata’s of Sudanese society, and are therefore bearers of high levels of economic, cultural and symbolic capital. Today’s residents tend to come from families with a significant social standing around the time of Sudan’s
independence, often working in previous governments as ministers or clerks; or for the State as doctors, engineers, professors,
among others. They are generally highly educated with master
or PhD degrees; the majority having frequented universities overseas, and therefore find themselves today in functions that ensure
a relatively high income.
Amongst this seemingly homogenous population one can already notice ethnic diversity, symbolic of the multi-ethnic composition of Sudan as a whole and the ‘melting-pot’ of Khartoum.
However, this ‘ethnic diversity’ amongst this ‘elite’ class reflects
a wider and highly contested issue in Sudan: the centralisation
and monopolisation of power. Almost all of Amarat’s wealthy resIt is important to underline that Amarat is home to one of the Sudanese
elites, who cohabite in their neighbourhood with an international elite. There
are many other elites, for example the religious elite (who tend to live in Omdurman), the less wealthy but intellectual elite, the elite connected to the government and civil service etc. See Babiker Mahmoud, 1984.
10
�158
Katarzyna Grabska, Peter Miller
idents either come from groups originating in the Northern and
Central Nile-Valley parts of the country, or migrant communities
who established themselves economically through trade during
colonial times. The first category tends to include populations
that identifies themselves as Arab and/or Nubian11, and more
specifically those who claim to be Jaaliyin, Shaigiya and Danagla,
groups synonymous with the monopolisation of political, military
and trading power12. The second category can be characterised
by dwindling Christian populations. They consist of Copts originating either from Egypt or Sudan who make up the largest group,
and Roman-Catholic or Orthodox Christians originating from
Greece and other Eastern Mediterranean countries, whose migration is linked to the nineteenth century expansion of the Ottoman Empire13.
These Amarat residents express and maintain their domination
through their symbolic capital14. Their enormous villas with
well-tended gardens are guarded behind 3 metres walls – the style
of the villa is seen as a far cry from the typical Sudanese home,
the hosh, a single-story mud and dung construction. They tend
to employ several domestic workers, cooks, cleaners, drivers,
guards, and gardeners. Their capacity to do so is again a way to
affirm their symbolic status as privileged classes. Yet, once an
The use of ‘ethnic’ identities is of course problematic from an anthropological point of view as it is linked to concrete racial origins instituted during
the colonial time in Sudan.
12
Ryle, 2011, p. 35.
13
James, 2011, p. 47.
14
‘Symbolic capital’ references the concept coined by Pierre Bourdieu in his
famous work, La distinction.. Symbolic capital refers to the resources available
to an individual that grant them honour and prestige through the recognition
by others. In our specific case, the villas, walls, luxurious cars etc., are all means
by which certain Amarat residents can affirm their superior symbolic status
vis-à-vis to others (Bourdieu, 1979).
11
�The South Sudan House in Amarat…
159
exclusive neighbourhood, the residents of Amarat are becoming
more and more economically diverse. Luxurious cars are accompanied by more common vehicles, a testament to the present heterogeneity of Amarat residents. However, as the price of cars is
high in Sudan (particularly new models which are often observed
in Amarat), the mere fact of owning one alludes to a certain economic status. The cars are kept immaculately clean, suggesting
that the cleanliness of the car might be a way of distinguishing
oneself from the general dusty environment of the street. The
cleanliness relates also to keeping the moral standing, being proper, adab and respected15. The way of life of wealthier Amarat residents, enclosed in their private space behind their walls topped
with barbed wire, and their habit to travel everywhere by car leads
us to another vital point in understanding Amarat: the dichotomy
of the use of space.
This dichotomy exposes that symbolic status of people: those
‘of the street’ who live more in the ‘public space’ and those who
can afford their ‘room of their own’, to paraphrase the words of
Virginia Wolf, in their private villas and behind the walls. Yet,
their lives are much more in the public sphere, as they often represent the government, international and business elites who
actively participate in the ‘public’ life. These residents are not
often observed socialising in the street. Those who occupy the
street – who work, socialise and live in this public space – represent
another fringe of the population: the marginalised. They also
represent the peripheral regions of Sudan that have suffered from
underdevelopment for years, the direct effect of the centralisation
of power and development16. They all share a history of a more
or less recent migration to Khartoum, often citing war, famine
15
16
Fabos, 2008.
City Limits, 2011.
�160
Katarzyna Grabska, Peter Miller
and a lack of opportunities as their reasons to come to the capital.
They come from South Sudan (some having returned during the
period of peace, coming back when war broke out again), Darfur,
South Kordofan, Nuba mountains and other border areas. There
are also Ethiopian and Eritrean migrants and refugees who come
to look for luck, money, protection and a better life in Sudan. They
either work providing services to the wealthy resident families,
or as labourers, or selling goods and providing services on the
street to their peers and local residents for small gains. The two
groups interact on a daily basis, and complement each other in
their search for livelihoods and status. For example, those working on the street also offer services for the privileged classes of
Amarat, such as car washing, transport, shoe shining. They also
provide simple but necessary supplies such as cigarettes, street
food, and phone cards17.
The South Sudanese in Khartoum
Khartoum has been for a long time one of the major destinations
for the displaced and migrant populations from South Sudan18.
According to the recent UNHCR Rapid Assessment report (2014),
following the secession of South Sudan in 2011, approximately
250,000 individuals of South Sudanese origin are estimated to
have remained in Khartoum State. Of this population, 40,000 are
estimated to be living in camp like situations in sites called ‘open
areas’. The open areas were initially established as departure points
in October 2010, following an announcement by the South Sudan
17
See Sauloup 2011 and other literature on the street vendors in
Khartoum.
18
Assal 2004, 2006, 2008; Abusharaff, 2009; Bureau, 2011; De Geoffroy,
2009; Lavergne, 1999; Shultz, 2010; Aziz, 2013.
�The South Sudan House in Amarat…
161
Relief and Rehabilitation Commission (SSRRC) and Commissioner for Voluntary and Humanitarian Work (CVHW) in Khartoum
that individuals wishing to return to South Sudan should congregate in specific sites for organized voluntary return movements.
Displaced South Sudanese have been returning to the South
with large numbers keeping multiple residences both in Khartoum
and in the South in order to minimize risks. Officially organised
returns were initially implemented by UNHCR, IOM and the Government of Sudan between October 2010 until the beginning of
2011, when returns ceased as resources were diverted to referendum preparations. Subsequently, a number of people remained
stranded in these areas, devoid of infrastructure and functioning
services. Since 2011, very few organized repatriations have taken
place. Further to the independence of South Sudan and consequent
changes in the legal status of individuals of South Sudanese origin
in Sudan, more and more people joined these sites.
Since the outbreak of the most recent civil conflict in South
Sudan in December 2013, more than 522,000 refugees have fled
their homes and scattered across four East African countries, including an estimated 150,000 in Sudan19. Only since February
2015, there has been a dramatic increase of over 10,000 South
Sudanese refugees in Sudan due to renewed fighting in Upper Nile
state20. Newly arrived displaced have joined existing communities
in both open and residential areas. Following the crisis in South
Sudan, the President of Sudan declared that the South Sudanese
in Sudan (including those fleeing the current conflict) enjoy the
same status as Sudanese citizens in the country in line with the
existing signed yet not applied Cooperation Agreement of 27 September 2012. As part of this agreement, Sudan and South Sudan
19
20
OCHA, 2015.
OCHA, 2015.
�162
Katarzyna Grabska, Peter Miller
ratified a Framework Agreement on the status of nationals of the
other State and related matters, which establishes favourable principles for the treatment by each state of the nationals of the other
state. In particular, it provides for a Four Freedoms Agreement,
which should grant to nationals of each state the freedoms of residence, movement, economic activity, and the right to acquire and
dispose of property on the territory of the other state.
The majority of South Sudanese’s lives have been marked by
displacement and uncertainty21, and for those who live in Sudan
this uncertainty has increased since South Sudan’s independence.
No longer Sudanese citizens, and despite the Four Freedoms Agreement, they face many difficulties in being able to access education
and work. These issues will be discussed in greater detail within
the discourses of the residents of the ‘South Sudanese house’.
The ‘South Sudanese’ house in Amarat
South Sudanese in Amarat
Amarat would, in the first place, not be an obvious place of
residence for South Sudanese in Khartoum. Yet, against the odds,
and against the popular view of Amarat being a homogenous and
privileged area, there are different South Sudanese residents in
the neighbourhood. Their place of residence tends to be ‘hidden’
in one way or another from the public eye, long-term presence
and knowledge of the area brings to the light “what the eye refuses to see”22. Some live in abandoned villas, crumbling and
derelict, often cut off from the ethnographer’s eye and the street
by walls and fences. No longer used by those who used to be
21
22
Horst and Grabska, 2015; Grabska, 2014.
Kibreab, 1996.
�The South Sudan House in Amarat…
163
privileged but suffered a sudden economic or political decline in
their status, they become a place of protracted temporal residence
for those who have been displaced. The use of waste materials to
board up holes in fences and walls alerts the inquisitive observer
to the presence of inhabitants in houses that are otherwise perceived as ‘empty’. Such ‘ghost’ houses, often empty for years and
lacking facilities, have been taken over by South Sudanese and
other marginalised communities who try to keep their presence
discreet, for fear of being evicted. Others live in construction sites,
allowed by the owner in return for guarding the construction materials from theft. These sites often do not have walls, instead
clothes and blankets are hung up on washing lines to give some
discretion. Children play amongst the concrete rubble and the
conditions are dire, lacking in running water or toilets. The sites
are furnished by what little the residents have, some stools, a bed
or two and for some a television, the satellite dish placed on the
outer wall of the construction site alluding to a presence within.
Others live in make shift tents hidden down small back-alleys
behind high-rise constructions (between Street 13 & 15 for example), using waste material to build their shelter. One close informer who worked as a guardian for a wealthy Amarat family
was given accommodation by his employers, a wooden shack
roughly 2x3 metres situated on the street in front of the house.
Yet, there are also better to do and well-established South Sudanese, who have well-established connections to Khartoum. Some
have studied here, or worked in the formal sector before separation, and have strong political connections. While, in Amarat the
living arrangements of South Sudanese are diverse, they all share
their status as foreigners, agnabi, vis-à-vis the Sudanese state.
Having established an overview of the social composition of
post separation Amarat as well as the living conditions of South
Sudanese in this quarter, we will now analyse one house in par-
�164
Katarzyna Grabska, Peter Miller
ticular. We perceive the house as a metaphor for the different South
Sudanese enclaves that exist in Khartoum, but also the changing
history of the house over the years as a metaphor for the changed
status and thus experience of South Sudanese in the North.
The house
Located on street 37, in a prime location, opposite the Comboni
School that caters to many South Sudanese students, the house
is two stories high. Nowadays, the house resembles an abandoned
villa, but has a particular status due to its historical past. The
house used to be the Council of Southern States before 2011. Briefly, it became a South Sudanese Embassy after the separation.
However, when the embassy of South Sudan was opened in Riyad,
one of the new upscale and prestigious neighbourhoods of Khartoum, the house lost its prestige. The building remains the property of the South Sudanese government, yet it is no longer used
for official functions. Occasionally, South Sudanese chiefs who
live in the camps on the outskirts of the city meet there, as they
do not have other places for their gatherings. With time, it became
a run-down guesthouse hosting those who cannot afford accommodation and are referred by the South Sudan embassy. The referral seems to be a pivotal element in determining who can and
cannot live there and reflects a number of contemporary South
Sudanese dilemmas.
In the courtyard, there is a small garden where the residents
of the house relax, eat and meet visitors. On the left of the compound, there is a row of toilets and bathrooms, separated from
the house. Some are locked. There seem to be separate toilets for
women and men. In the house, there are several rooms. We are
told that some are shared and others are individual. Residents
also sleep outside on the balconies when it is too hot in the summer. In the dilapidated courtyard, and against the walls of the
�The South Sudan House in Amarat…
165
South Sudanese house
house, there are old banners indicating the name of the South
Sudanese Consulate. Parts of the missing fence are replaced by
Chinese cartons. Electricity meters are located on the outside wall
of the house. We notice that they are all at zero.
Neighbours refer to the house as “the Dinka house”. The status
of the house as the “Dinka house” is significant, as it reflects the
underlying ethnic divisions in the current conflict in the South.
While there is a Nuer man working as a guard of the house, no
Nuer people live in the house. The fact that most of the residents
are referred by the embassy, and most of the Nuer people who
come to Khartoum do not approach the South Sudanese embassy23,
23
See field notes Grabska 2016; on general long-standing animosities between Dinka and Nuer people see Hutchinson 1996; Grabska 2014; Johnson
2004.
�166
Katarzyna Grabska, Peter Miller
suggests that political divisions affect who has access to the house.
While the house has a specific status within the neighbourhood,
it is rather invisible for outsiders, within the area. It is well integrated in terms of architectural style, and similarly dilapidated
condition to the neighbouring houses. It remains, as South Sudanese within the neighbourhood, invisible in a visible space.
During one of our joint visits to the house, we talked to a group
of South Sudanese students who live there. Upon our arrival in
the morning, we first met an elderly gentleman who most likely
is from the Dinka Twic group. He was sceptical and refused to talk
to us24. We finally met ‘Mr. R’25, who is ‘in charge’ of the house.
He has been living there since 2011, and is therefore the longest
resident of the house. A man in his fifties, he speaks fluent Arabic,
and some English, but prefers to speak with us in English. This is
also part of his identity performance and how he positions himself
vis-à-vis others and us in the neighbourhood and the house. The
co-author of this article, Peter, knows him as he had befriended
him in the neighbourhood.
The residents and their predicaments
The house is inhabited by diverse groups and individuals, all
coming from South Sudan. Older men, single mothers, and young
university students, both men and women, and three families
with children. At the time of fieldwork, there were between 20
24
His disliking of our presence was later confirmed by another incident. On
his last day in Amarat, Peter wanted to say goodbye to the students. When he
arrived, the man was standing outside the house. He informed him that no
students were around and that he could not come in. When Peter sat around
the corner to have a coffee, he heard the students talking in the garden and even
saw them through the holes in the wall.
25
All names have been changed. All interviews cited in the article were
conducted by the authors between November 2015 and January 2016.
�The South Sudan House in Amarat…
167
and 30 people living in the house. Below, we introduce some of
the residents, those whom we spoke to and who shared their predicaments with us. In what follows, we present the views of those
residents and their particular dilemmas that they are faced with
in the house and in Khartoum more generally.
‘Mr. R’: ‘the manager’ of the house. Peter met him first through
his other local contacts in Amarat. The man was introduced to
him as ‘Mr. R’. He wears a shirt, watch, and shined shoes. Older
men and men of social status in South Sudanese communities
would have their shoes shined often, in spite the fact that they
have little money to survive on. The shining of shoes might be
interpreted as a sign of ‘status’, similarly to the cleanness of cars,
on the dusty roads of Khartoum. ‘Mr. R’ came to Khartoum in 2001
and used to work in some sort of agricultural job. He has a wife
and several children, and they all moved up to Khartoum together. He proclaims that he is currently without work, yet, there must
be some type of income that him and his family survive on. Performing the customary Dinka marriage obligations, Mr. R announces that he paid 100 cows for his wife in the South. Bride
wealth remains a strong social obligation and functions as a social
insurance system in the South where families honour cattle exchanges that constitute an important social bonding and livelihood
strategy. His brother used to work for the government in the South,
before being “released” in unexplained circumstances. His wife
and their children are with Mr. R in Khartoum, under his responsibility. Mr. R declared that the children do not go to school, but
later we learn from the wife of his deceased brother that the children do go to school. Mr. R is generally known in the area, and
sometimes referred to as ‘Sultan’, which might be a sign of his
symbolic status, despite his economically impoverished status.
Most likely, he must have had some type of connection to the
previous Embassy to first move to the house.
�168
Katarzyna Grabska, Peter Miller
The students: The four female students came from Equatoria
to study in Khartoum. The younger male students (aged between
25 and 30) all come from Warrap, Jongolei, Northern Bahr Ghazal
and Aweil. They speak good English, and have been in Khartoum
for one to two years. Some are on scholarships from the government, whilst others get by with money received from their parents.
We are told that they do not have to pay rent, but they have to buy
their own food and cover other expenses (electricity, water).
George: 34 years old from Warrap; first came to Khartoum in
1997, his brother was here for education. He did not even stay a year
when his father came to bring him back to the village: “Because
parents do not want their children to stay away. They think that
they will come up with bad behaviour”, he told us. This reflects also
the control of parents over their children, and keeping them close
to cieng (in Nuer/Dinka signifies home, village, community).He
came back in 2010, but he failed to access university; he then returned again in 2014 and has been in Khartoum since. As he did
not have any money, he finally gained access to the house through
someone he knows at the embassy and came to stay there. He is
studying first year chemistry at the Nileein University where some
classes are held in Arabic, and others in English. He tells us that the
students are struggling. When we came in the morning, he was the
one who translated from Arabic and Dinka into English for us. He
also connected us with Mr. R, who was around doing some business.
George is not married yet. His eldest brother and his sister are married. The brother just before him is not, meaning that that he does
not yet feel a pressure to marry. He also explained why he is ‘late’
in his education: “Because of the problems in our country, we had
to wait with education. So I am a bit behind”, he said.
Deng: 27 years old – came in 2014 from Aweil. He used to live
in a village and is married with one child. He came to Khartoum
alone to study. He told us that because of problems in the South
�The South Sudan House in Amarat…
169
he had to stop education. “There are too many un-educated people in the South and not enough universities”, he explained. “We
(students) had to stay for 2 years doing nothing. We farmed a bit
and helped our parents in the village”. He came by plane to Khartoum and was very surprised when he arrived here: “There were
a lot of buildings, and it looked very different from the village”.
But settling in was also difficult. For some months with a group
of friends he was looking for a place to stay, but they could not
find anything. Finally he ended up in the house in Amarat. He is
currently attending his first year of University studying geology
and mining.
James: from Bahr Al Ghazal, 26 years old, not married, a student in an Arabic speaking university, also studying geology and
mining. “My main problem is that education is in Arabic. When
I came to Khartoum in 2015, I did not speak this language. We
are learning fast now. This is a problem not knowing the language.
You just sit there, in the class and you understand nothing.”
Dut and Paul are two other students living in the house. They
are all first year students, residing in Khartoum since a year.
The students whom we met in the house did not know each
other before they came to the house. In this way, they forged a small
community through their shared residence and experience as
foreign students in Khartoum. Upon arriving in Khartoum they
had nowhere to stay, and all ended up staying here. When asked
about what they think about living in Khartoum, or more specifically in Amarat, all respond in a similar way: “We didn’t choose
here, we’re here to study, we had nowhere to live so we came
here”, therefore lacking opinions on the particularity of the neighbourhood. This gives an impression of coincidental strangers
forming a community, with little experience of Khartoum outside
of the house.
�170
Katarzyna Grabska, Peter Miller
Ayen: a mother of three children. She has been in Khartoum
for 12 years, therefore before independence. She wanted to return
to the South and her luggage was packed, but then there was no
transport. She finally came to the house 2 years ago, in 2014. She
moved here because her aunt told her about it. Her husband is
working occasionally, doing daily work, however he does not stay
with the family in the house.
Discussions in the house and among
South Sudanese in Khartoum:
being a foreigner and being Jenubeen
The discussions and predicaments of the residents of the South
Sudanese house accentuate the particular transformations that
took place in the identities of South Sudanese residents in Khartoum after the separation. Their identities as foreign migrants on
the one hand, and as Jenubeen on the other are constantly reconfigured and renegotiated in the context of changing legal status
of South Sudanese in Sudan, the political context in South Sudan
and the social and political relations between and among South
Sudanese in Khartoum. On the one hand, since separation, South
Sudanese became foreign migrants in Sudan. Below we show how
this new legal status affects their living conditions, access to education, to work and to health services in the city. On the other
hand, the South Sudanese house also reveals the dilemmas and
conflicts hidden within the homogenous Jenubeen identity and
the impact of the changing social norms and practices as a result
of migration.
�The South Sudan House in Amarat…
171
From being a Sudanese to being a foreigner in Khartoum:
living conditions, education and work
Living conditions and choices: “No power to go anywhere else”
The group of displaced South Sudanese residents in the house
reflects dilemmas related to the current predicaments of the South
Sudanese in Khartoum. Access to housing for the displaced and
South Sudanese residents is a major problem. Due to high rents,
lack of access to previous housing, (as those who owned property before the separation mostly sold it before moving back to the
South), and lack of income, many South Sudanese are destitute.
Some reside in makeshift shelters in the ‘open areas’ in camp-like
conditions on the outskirts of Khartoum. The house seems to offer an option of accommodation for those who cannot afford to
rent their own place, but also have vital connections to the South
Sudanese embassy. When asked how he enjoys living in the house,
Mr. R says that he has no power to go anywhere else, so he stays
here, suggesting that if he could he would leave. He also reports
that the residents have no problems with the police or the Sudan
government, as the official status of the building belonging to the
South Sudanese government protects them.
Despite being in a privileged position in comparison with some
other South Sudanese and benefitting from free of charge accommodation provided by the South Sudanese embassy, some of the
residents of the house complain that the South Sudanese government is doing nothing to help with the upkeep of the house, which
is covered in cracks. Any repair works or items that are needed
depend on the inhabitants collecting money and carrying out the
repairs themselves, as they did in 2014, renovating a small part
of the house, but lacking the money to finish the job. They have
to pay money to the council themselves for services like the rubbish collection.
�172
Katarzyna Grabska, Peter Miller
Access to higher education
All students in the house report that as foreign nationals in
Sudan the government demands that they pay higher tuition fees,
making education at all levels inaccessible for many. Furthermore,
to be able to sit for the Sudan Certificate (the national diploma
that allows one to enter into University) the government requires
foreign nationals to pay a higher fee in hard currency in order to
obtain an Index Number. One student (of Nuer origins, and not
a resident in the house) hoping to sit the Sudan certificate this
year explained to us how in 2015 the price requested to obtain
the index number was 65US$, raised to 150US$ for 2016. The
obligation to pay in hard foreign currency is seen as an extra barrier by the Southerners, particularly with the current economic
crisis and the falling value of the Sudanese pound. Quite simply
this demand makes it unaffordable for the majority of students
and therefore prevents them from having the opportunity to access
university education. The positionality of the house residents is
also in relation to other South Sudanese in Khartoum. Although
they do not seem to be ‘well-off’ here, the students must be of
a certain social-class/standing to be able to come to Khartoum
(by plane especially) and study. Some have scholarships from the
government for their fees; others rely on their parents (who also
must be in privileged positions in the South to be able to afford
paying the fees of their sons). This also illuminates the differentiated economic status of nazeheen – displaced – as the South
Sudanese are referred to by the Sudanese population.
Access to work: “There are no jobs for us in Khartoum”
“There are no jobs for us here in Khartoum”, said James. “You
do just day jobs, some small jobs, whatever you have.” Ayen looked
concerned. She said that she could do any job, cleaning, selling
tea, whatever,butin reality there are few jobs, especially for wom-
�The South Sudan House in Amarat…
173
en. She has no income and in the house she can stay for free. The
other woman who was living in the house whose husband passed
away does not work. She was shy and covered her face with hertob (a Sudanese cover) and refused to talk to us.
All inhabitants of the house commented that gaining money
in Khartoum is a problem. As there is no work for men, they have
to ask parents to sell their cows in the South, and send them money. This is particularly difficult given the current civil conflict and
economic deprivation in the South. They all share resources in
the house, cooking together, and sharing the little they have to
survive.
These narratives exemplify the marginalised position of the
South Sudanese in Khartoum. Before the separation, Southerners
as citizens of Sudan were, at least in theory, able to access jobs in
the formal sector, as well as had access, to health and educational services. While the opportunities for work in formal sector were
quite restricted for Southerners, the presence of international
organisations and the possibilities of being employed by them
existed. After the separation, international organisations resolved
formal employment contracts with Southerners and they were
replaced to a larger extent by Sudanese citizens. Informally, however, some Southerners benefit from their previous employment
arrangements and continue to work as guards, drivers or office
staff. After the separation, the situation of the South Sudanese
residents in Sudan has changed. As they are no longer citizens
they do not have the right to work, confining them to the informal
sector and increasing their perceived insecurity in terms of accessing employment26.One young man reported that he was a driver in the South but his driving licence is not recognised in the
North, nor can he obtain a work permit leaving him no other
26
Babiker, 2015; Vezzadini, 2014.
�174
Katarzyna Grabska, Peter Miller
choice than to find day-to-day informal work. In Amarat, one can
see South Sudanese, many of them young boys, working as
car-washers, daily labourers, tea-sellers, clothes-washers, street-sellers (cigarettes, sugar-cane, peanuts), and guardians. Many, however, are unemployed and looking for casual work, and the majority have no stable revenues and live from hand to mouth, day
to day. Students in the house, for example, navigate their precariousness by sharing the resources among themselves. Solidarity
and sharing are vital in their strategies to navigate their marginal status in Amarat. People thus survive on informality and the
social capital that they are able to generate, either as previous
residents in Khartoum or through links to powerful networks of
the South Sudanese government or North Sudanese citizens. This
informality allows them to navigate the institutionalised constraints
imposed on citizens of both nations after the separation.
Being Jenubeen: a social and political identity
The South Sudanese house also plays a role in cultivating a South
Sudanese identity, and sharing daily lives with those who come
from the same nation state, in the middle of a foreign city. Similarly as in refugee camps, the house serves as a metaphor of forming fictive kinship connections in exile27. The students all expressed
meeting each other here in Khartoum, forming their community
through this house. They are mostly all around the same age (27),
and are in Khartoum for the first time in their lives, suggesting
that their lives have been less marked by migration. George is the
exception, as the eldest (in his 30’s) and having come and gone
from Khartoum several times.
27
Grabska, 2014.
�The South Sudan House in Amarat…
175
“We are Jenubeen”and social tensions among
the South Sudanese in Khartoum
We ask: “How do you like Amarat? How do you like Khartoum?
Is it different to live in Khartoum now as opposed to before the
separation?” but no one really replies to the question directly.
They all say: “… it is fine. Like other places in Khartoum.” This
response suggests that the residents of the house feel that they
do not have a control over their lives in terms of where they can
live. Yet, at the same time, the fact that they are not in war zones
in South Sudan underlies their privileged status vis-à-vis those
who stayed behind.
Ayen elaborates her response: “It is no different. It is the same.
Maybe now it is a bit more respect. Because before people would
abuse you on the street. Now they just do not pay attention to you.
All places in Khartoum are the same, there is no difference with
Amarat.”
Other men commented that now it is different in the sense that
they feel that they are South Sudanese. “Jenubeen”, Ayen says
proudly, “I am Jenubeen”. And then she laughs. The sharing of
a space with other South Sudanese in the house allows her and
the others to reinforce their sense of being Jenubeen in the struggle with difficulties vis à vis the Sudanese state.
Questions around identity raise suspicions from some of the
respondents. One of the young students asks why we are interested in ‘tribes’ and ‘ethnic origin’. It seems that he feels that we
are trying to point out that there are only certain groups living in
the house, those groups who are supported by or are supporting
the Government in Juba. We explain that we are interested to
know how people identify themselves and how they talk about
themselves. The issue of ‘tribes’ and identification raises the interest of others. Deng, one of the other students, explains: “Before
tribes were identified by the language they spoke. Now, all people
�176
Katarzyna Grabska, Peter Miller
in South Sudan talk about tribes. But the educated people know
that this creates problems. ”This comment is pertinent as the previous second civil war in the South (1983-2005), and the current
conflict in the South (since December 2013) have been both described as generated by the ‘educated’ elites (koor gaat duel gora)28.
The comment from the student might signal that those in the
house, the educated students, know about the dangers of using
‘tribalism’ and ethnic divisions in generating conflicts. Thus, they
want to distance themselves from the ‘others’, the ‘uneducated
ones’ (or those who use that language) and redirect the blame for
the current conflict in the South between the (Dinka dominated)
government and the (Nuer dominated) rebels.
George commented:
“Before, when the war was there, we were all one. Before the
independence of South Sudan, we did not pay attention to tribes.
But now, since the independence, people focus on tribes. They
talk about tribes, because there are problems between tribes in
the South. The conflict is because of this. But here in Khartoum
at the university, people do not talk about this. They came here
with a mission to complete their studies.”
Despite the ‘we are one discourse’, the access to the house exemplifies the current situation of, and social tensions between,
South Sudanese more generally in Khartoum. Mr. R seems to be
the guardian to the house; “If you want to come and live in the
house, you need to ask Mr. R for permission. And then after a while
you need to also agree with these other people (embassy)”. While
the status of Mr. R is difficult to decipher, he is obviously the
gatekeeper of the access to the house, giving him a somewhat
privileged position, despite his apparent desire to leave if possible.
28
Jok and Hutchinson 1999; Grabska, 2014.
�The South Sudan House in Amarat…
177
There is one more resident of the house that stands out, seemingly having a different status. We were told by other local residents
that the old man in front of the ‘Dinka House’ is a Nuer, and that
the rest of the members of the house do not really like him. He
used to be a soldier, but works as a guard at the house, employed
by the South Sudanese embassy, and sleeping outside. One informant warned us against hanging around too much with the man
if we wanted to keep good relations with the others. We were also
informed that our access to the residents in the house has to be
approved by Mr. R. This vignette gives an inside to the conflicts
within the house as well as the politics of accessing the residents.
The only Nuer connected to the house does not benefit from the
same status inside the house as the others, sleeping outside and
living on the margins of the house. The practices and discourses
in the house reveal the differentiated power position of the that
reflects the current political conflict within South Sudan.
The discourse of ‘we were one’ permeates both the discussions
of South Sudanese displaced in Khartoum with reference to their
previous status in Sudan, when ‘Sudan was one’, as well as the
description of Southern Sudan as being ‘one’ before the separation.
This type of discourse tends to hide the underlying tensions, inequalities and conflicts that have been lurking under the surface
of ‘we were one’ both in Sudan and in the South before separation.
The history of the conflicts between the North and the South, and
the marginalisation of the Southern citizens goes far back in time,
and is exemplified in the first (1956-1972) and the second (19832005) civil wars between the North and the South. The marginalisation experienced from the North tended to unite the Southern groups. Yet, there were also bubbling conflicts between the
different groups that came to a head in 1991 with a split in the
Sudan People’s Liberation Movement (SPLM). It was the second
civil war (1983-2005); the discovery of oil in the Western Upper
�178
Katarzyna Grabska, Peter Miller
Nile region and the desire of the Khartoum government to control
it; and the subsequent nine years of inter- and intra-ethnic fighting (1991-2000) that took place among the Nuer (and Dinka);
that devastated the southern communities and resulted in a collapse of local social and livelihood systems. The impact of interand intra-ethnic violence which resulted from the John Garang-Riek
Machar split in 1991 marked a turning point for Nuer-Dinka relations and concepts of ethnicity and (gender) identity. The ethnicised violence followed across borders, and in 1996, fighting
took place between Dinka and Nuer in Kakuma refugee camp in
Kenya as well as in Khartoum29.
The deployment of the discourse “we are all one as ‘Jenubeen’”
and “we have no problem with these (Nuer or Dinka) people ”reveals the marginalised and insecure position of South Sudanese
in Khartoum as foreigners. As one of the Nuer informants commented:
“Here in Khartoum, we are no longer citizens. We are under the
government of another state, of Sudan. We cannot fight amongst
ourselves because this will endanger our stay here. We are guests
in this country (in Sudan). This is why when we see Dinka gathering on the street, we, the Nuer, we do not fight them. We just
avoid them, by crossing the street to the other side.”
Thus ‘we are one’ is deployed strategically to avoid further
marginalisation of the South Sudanese in Khartoum but also recognising the changed position of Southerners within Sudan. But
how would they position themselves in discussions and relations
among themselves within the House? Or in South Sudan? What
type of identities would be then evoked and mobilised in determining of ‘who we are’ and how ‘we are one’ would be then understood?
29
Grabska, 2014; Jok and Hutchinson, 1999.
�The South Sudan House in Amarat…
179
Change in social relations as a result of migration:
“Marriage has been postponed”
Amongst the students in the house Deng is the only one who
is married. Bringing up the topic of marriage incites a lot of chat,
jokes and laughter among the residents. The bride price is a central theme. With the current situation in the South, and their
marginalised and impoverished situation in the North, young men
are unable to marry in official ways. The bride price for the Dinka
people is usually very high, with some 100 to 150 cows that the
family of the groom must pay to the family of the bride. While the
cow-based bride price has been changing over the years, with the
increasing urbanisation of the South, changing economies and
livelihood strategies, and the move of young people to urban areas in the North, the cows still constitute the main guarantee of
the marriage. Although part of the bride-wealth can be paid in
money, the meaning of cows for the Dinka (and for the Nuer)
people remains central in securing social bonds. In Khartoum,
away from their families and networks, as well as with lack of
access to cattle, and often to money, young men had to put their
marriage plans on hold. Cows have also become very expensive,
the most expensive ones costing around 150 USD (3000 Sudanese
Pounds). In Khartoum people pay with money, but they still need
to pay cows and goats in the village. Even in Juba, marriages are
changing.
The discourse, of “no cattle, no money, no marriage” seems to
reflect a certain delay in accessing full adulthood for the men. As
in Dinka custom, boys become fully men when they marry. This
is when they acquire a status of respectable men, and later fathers30.
The limited access to marriage because of the economic situation
30
Deng, 1972.
�180
Katarzyna Grabska, Peter Miller
and the conflict in the South puts marriages on hold, or ‘on credit’. As one of the Nuer chiefs in Khartoum explained, “people are
still getting married, but only on an agreement. They cows will
be paid later at home. When we go back.”
Emerging reflections and conclusions
The ethnography presented here provides two different sets
of reflections. One relates to the use of space and in particular the
status of Amarat, as a neighborhood in wider Khartoum. While it
is a wealthy neighborhood, its residents exemplify the diversity
of nationalities, social status, and classes inhabiting Khartoum.
The deeper investigation of the seemingly homogenous ‘wealthy’
composition of Amarat uncovers its heterogeneous composition,
where some people are struggling to survive, yet not as much
as those in other neighborhoods. The residents of the house, for
that matter, show also the inequalities existing in the experiences of South Sudanese in Khartoum. They live rent free, with access
to running water and toilets, in a ‘villa lifestyle’, whereas
other compatriots live in camps or rakobas in the industrial sites
of Khartoum.
The second set of reflections concern the effects of the separation of South Sudan and the on-going civil conflict in the South
on the displaced South Sudanese in Khartoum. The civil conflict
in the South generates new and old displacements towards the
North. Yet, the experiences in Khartoum are now fundamentally
different due to the changed status of South Sudanese communities vis-à-vis the Sudan state. The change in the identities of
Jenubeen in Khartoum is two fold. One is related to the institutional changes at the national level, where Southerners have been
deprived the status of locals and became foreigners in Khartoum.
�The South Sudan House in Amarat…
181
This has a direct effect on their migratory trajectories and experiences. First, southern Sudanese used to come for education to
Khartoum, yet, after the separation as foreigners, the cost of education has become very high, blocking access for many, as they
are now foreign nationals and asked to pay in hard currency. Yet,
as this fieldwork reveals, there continue to be some South Sudanese students who are able to carry out their studies, demonstrating the diversity of predicaments and migratory goals of South
Sudanese population in Khartoum. Second, the lives of the people
in the house also show the impossibility of accessing formal work
and very little possibilities for informal employment also and hence,
increasing their livelihood insecurity.
Two, the discourse of ‘we are one’ we are Jenubeen – exposes
the hidden social tensions and transformations in the identity
politics among the South Sudanese. The issues around access
to the house reveal social conflicts infusing the South Sudanese
in the South as well as in Khartoum. While the process of gaining
access to the house is hard to clarify, there is seemingly an
overrepresentation of Dinka residents with possible links to
the South Sudanese government. While adults are arguably out
of work, they find ways of surviving, with their privileged access
to free of charge accommodation. Students also come from privileged background to be able to afford university fees in Khartoum
(as expensive as 3,000 USD per semester), and have connections
to be accommodated in the house. This emphasises the social
inequalities that exist among the South Sudanese in Khartoum,
with many not being able to access even basic education. The
composition of the house and the relations in the house exemplify also inter-group conflicts that underlie the civil crisis in the
South.
Lastly, the lives of the young residents in the house also reflect
the effects of the on-going civil war in the South. Faced with pro-
�182
Katarzyna Grabska, Peter Miller
tracted uncertainty31, the displaced South Sudanese in Khartoum
are forced to postpone their lives and transitions. With limited
and late access to education, as well as limited possibilities to
marry and thus access full adulthood, the conflict brings a disruption to their life projects. At the same time, displacement offers
a chance for some to continue education and to escape social
pressure to marry, and thus contribute to transforming some social relations32.
References:
ABUSHARRAF, R. 2009. Transforming Displaced Women in Sudan: Politics and the Body in a Squatter Settlement. The University of Chicago Press.
ALAWAD SIKAINGA, A. 1996, Slaves into Workers: Emancipation and
Labour in Colonial Sudan, Austin: University of Texas Press.
ASSAL, M. A. M. 2004. “Displaced persons in Khartoum: current realities
and post-war scenarios”, Cairo: Report for MEAwards, the Population Council.
ASSAL, M. A. M. 2006. Whose rights count? National and international
responses to the rights ofIDPs in the Sudan, Brighton: Development
Research Centre on Migration, Globalisation and Poverty, University of Sussex.
ASSAL, M. A. M. 2011. Nationality and Citizenship Questions in Sudan
after the Southern Sudan Referendum Vote, Sudan Report, n°1,
Bergen: Christian Michelsen Institute.
ASSAL, M. A. M. 2014. Struggles of Citizenship in Sudan. In ISIN, E. F.,
NYERS, P. (eds.), Routledge Handbook of Global Citizenship Studies, New York, Routledge, pp. 196-20.
31
32
Horst and Grabska, 2015.
Grabska 2014, 2015.
�The South Sudan House in Amarat…
183
AZIZ, A. 2013. Confronting Marginality and Otherness: Knowledge production and the recasting of identity through therapeutic and embodied encounters among internally displaced people from Southern
Sudan, London: PhD Thesis, SOAS.
BABIKER MAHMOUD, F., 1984. The Sudanese Bourgeoisie: Vanguard of
Development?, London: Zed Books.
BABIKER, M. 2015. Sudan’s new Migration and Refugee Laws: Trends and
Gaps in Combating Human Trafficking and creating Stateless Persons. Conference Paper for Migration and exile in the Horn of
Africa: State of knowledge and current debates, CEDEJ, Khartoum, 16 – 18 November.
BBC NEWS, 2012, “Khartoum expels foreign aid agencies from Eastern
Sudan”, 1st June 2012. Available at:http://www.bbc.com/news/
world-africa-18296430
BOURDIEU, P. 1979, La distinction: critique sociale du jugement. Paris:
Éditions de Minuit.
BUREAU, L. 2011, Sudistes au Nord, Sudistes du Nord? Les déplaces du
Sud a Khartoum (Soudan) entre marginalisation et citadinisation,
MasterThesis, France.
CASCIARRI, B., ASSAL, M. A. M., IRETON, F. (eds), 2015. Multidimensional Change in Sudan (1989–2011): Reshaping Livelihoods, Conflicts and Identities. Berghan Books: Oxford, New York.
DE GEOFFROY, A. 2005, “From internal to international displacement
in Sudan”, presentation at a workshop “Migration and Refugee
in the Middle East and North Eastern Africa”, 23-25 October,
American University in Cairo.
DE GEOFFROY, A. 2009, Aux marges de la ville, les populations déplacées
par la force: enjeux, acteurs et politiques. Etude comparée des cas
de Bogota (Colombie) et de Khartoum(Soudan), Thèse de Doctorat
de Géographie, Université Paris 8.
DENG, F. M. 1972, The Dinka of the Sudan. Waveland Press, Inc.: Prospect
Heights, IL.
DENIS, E. 2006. «Megapolisation des Crises contre metropolite». Cahiers
du Gremamo, pp. 87-127.
�184
Katarzyna Grabska, Peter Miller
ELHOWERIS, M. 2006, The Impact of Residential Land Classification on
Neighbourhood Design. The Case of a Third Class Residential Areas
Ishash Falata, Khartoum City, Sudan, Department of Architecture, University of Khartoum. Available at: http://www.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/sdd2006/sdd2006-19.pdf
FABOS, A. 2006, Brothers’ or Other ?Propriety and Gender for Muslim Arab
Sudanese in Egypt. Berghahn Books: Oxford, New York.
GILLETTE, C. 2014, L’assainissement à Khartoum, un problème qui ne se
pose pas? Enjeux et perspectives autour de la gestion des eaux usées
et vannes dans la capitale soudanaise, Master Thesis, France.
GRABSKA, K. 2014, Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to Southern Sudan, James Currey.
HORST, C., GRABSKA, K. 2015, “Flight and Exile: Uncertainty in the
context of conflict-induced displacement”, in Social Analysis, vol.
59(1).
JAMES, W. 2011, “Religious Practice and Belief”, p. 43-53 in, RYLE,
WILLIS, BALDO, JOK (eds.), The Sudan Handbook, The Rift Valley Institute.
JOK, M. J., HUTCHINSON, S. E. 1999, “Sudan’s prolonged Second Civil
War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities”, in
African Studies Review, v. 42, p. 125-145.
KIBREAB, G. 1996, “‘Eritrean Women Refugees in Khartoum, Sudan 19701990”, Journal of Refugee Studies, Vol. 8.
LAVERGNE, M. 1999, “De la cuvette du Haut-Nil aux faubourgs de Khartoum: les déplacés du Sud-Soudan entre traumatisme et recomposition identitaires”, in LASSAILLY, MARCHAL ET (dir.), Déplacés et réfugiés, la mobilité sous la contrainte, Editions de l’IRD,
Paris, p. 109-136.
OCHA, 2015, Statistics of displacement trends among South Sudanese.
Available at: https://docs.unocha.org/sites/dms/SouthSudan/2014%20South%20Sudan/HRP%20summary_FINAL_
rev%2002122014.pdf.
MANBY, B. 2012, The Right to a Nationality and the Secession of South
Sudan: A Commentary on the Impact of the New Laws, London:
Open Society Initiative for Eastern Africa.
�The South Sudan House in Amarat…
185
PANTULIANO, S., ASSAL, M., ELNAIEM, B., MCELHINNEY, H.,
SCHWAB, M., ELZEIN, Y., MOTASIM MAHMOUD ALI, H., 2011,
City Limits: urbanisation and vulnerability in Sudan. Khartoum
case study, Humanitarian Policy Group. Available at: https://
www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/6520.pdf
REPUBLIC OF SOUTH SUDAN, 2011, Nationality Regulations 2011 (South Sudan), 29 December. Available at: http:// www.refworld.
org/pdfid/4ffab4582.pdf.
REPUBLIC OF SOUTH SUDAN, 2011, Laws of South Sudan, Nationality
Act 2011. Available at http://www.refworld.org/ docid/4e94318f2.html.
REPUBLIC OF THE SUDAN, 1974, Sudanese Nationality Act 1957 (Last
amended 1974). Available at:http://www.refworld. org/docid/3ae6b56718.html.
RYLE, J. 2011, “Peoples and Cultures of Two Sudans”, in, RYLE, WILLIS,
BLADO, JOK (eds.), The Sudan Handbook, The Rift Valley Institute, p. 31-42.
SAULOUP, G., 2011, Bâtir et vivre la ville : Les ouvriers des chantiers de
construction à Khartoum, Master Thesis, France.
SCHULTZ, U., 2014, “There It Will Be Better…”: Southern Sudanese in
Khartoum Imagining a New “Home” away from “Home”, Identities, vol. 21, n°3, 2014, p. 306.
Sudan Tribune, 2012 “Khartoum Urges its citizens in South Sudan to
Regularise stay”, 26 February. Available at: http://www.sudantribune.com/spip.php?article41732.
UNHCR, 2014,Rapid Needs Assessment of South Sudanese in Khartoum,
UNHCR: Khartoum.
VEZZADINI, E. 2014,“Créer des étrangers :lois de la citoyenneté de 2011
aux Soudans et désirs d’État pour une nationalité ethnique”, Politique Africaine, n°135, p. 177-195.
WIN, H., 2009 “Sudan Arrest Warrant: Aid Organizations Kicked Out
Of Country” in Huffington Post, 4th April. Available at: http://
www.huffingtonpost.com/2009/03/04/sudan-arrest-warrant-prof_n_171768.html
�186
Katarzyna Grabska, Peter Miller
La maison sudiste à Amarat:
les enclaves sud-soudanaises à Khartoum
Cet article présente nos premières réflexions et impressions inspirées
par nos deux terrains ethnographiques menés entre 2015 et 2016. Il
offre une perspective sur une enclave sudiste particulaire à Amarat, un
quartier à Khartoum. Il traite des questions plus vastes qui ont émergé
à la suite de la séparation des deux Soudans. En juillet 2011, le Sud-Soudan est devenu une nation indépendante, et s’est éloigné du Nord
du Soudan. La rupture était une expérience violente pour les personnes
des deux nations, et les changements dynamiques qui ont suivi la séparation des deux Soudans ont on eu des consequances pour la vie des
gens du nord et du sud, ainsi que ceux qui sont considérés comme «Jenubeen» (sud-soudanais) dans le nord et eux qui sont considérés comme «Shageen» (nord-soudanais) dans le Sud.
Avec les développements politiques dans les deux pays et l’introduction des nouvelles lois sur la citoyenneté, les ressortissants du sud deviennent des étrangers au Soudan de Nord, alors que les habitants du
Nord perdent leurs privilèges de citoyenneté au Sud Soudan. Ces changements politiques ont eu un impact profond sur les aspects sociaux,
politiques et économiques, sur les reconfigurations ainsi que les revendications d’identité dans les deux pays.
�KATARZYNA GRABSKA
JEUNES FILLES ARMÉES, FEMMES VIOLÉES,
PORTEUSES DE VALISES; MASCULINITÉS
MILITARISÉES ET HOMMES DEVENUS
FEMMES: LES GUERRES AU SUD SOUDAN
Les identités de genre
et les rapports de genre en transition?
Par un bel après-midi de mars 2007, j’étais assise dans un luak
(une étable), regardant la mère de Nyariek en train de broyer le
sorgho et de cuisiner le walwal (une bouillie de sorgho). Nyariek,
une jeune fille Nuer de 16 ans que j’avais rencontrée au camp de
réfugiés de Kakuma au Kénia, était retournée récemment au
Sud-Soudan. Quand je suis tombée sur elle à Ler, au Sud-Soudan,
elle m’avait demandé d’aller voir sa mère qu’elle n’avait pas vue
depuis son départ pour le Kénia en 2001. Après un voyage dans
un vieux mini-bus et une marche de trois heures à travers la savane
poussiéreuse, nous atteignîmes Maper, le berceau de Nyariek.
Dans le luak, j’ai écouté cette femme qui avait séjourné à Maper
pendant les conflits raconter des histoires de guerre et de déplacement:
Katarzyna Grabska - Gradueate Institute of International and Development Studies, Geneva, Switzerland
�188
Katarzyna Grabska
«De quelle guerre voulez-vous que je parle?» me demanda-t-elle.
«Elles étaient toutes là; elles venaient comme le jiom (le vent).
Nous avons beaucoup souffert là-bas à cause du pétrole. D’abord
les Arabes sont venus et c’était le koor kume, la guerre du gouvernement. Puis les Kinka commencèrent à se battre avec les Nuers
et les gens ont dû s’enfuir d’un endroit à l’autre. Ensuite les Nuer
commencèrent à se battre entre eux. Ces conflits étaient différents
à cause des armes utilisées. Les mères restaient avec les enfants
dans la brousse. Beaucoup d’hommes furent tués et les autres
s’enfuirent. Des femmes ont été tuées et si vous aviez de la chance,
vous étiez prise comme femme par l’ennemi. Les maisons ont été
brulées, les vaches et les chèvres emmenées. Il y avait beaucoup
de souffrance et de fuites. [A cause de la guerre] nous sommes
devenus différents, les femmes et les hommes Nuer ne sont plus
les mêmes qu’avant.
Au Sud-Soudan, les identités de genre et les «rôles» de genre
prennent une place importante dans l'histoire des femmes et des
hommes qui ont été, ces dernières décennies, confrontés aux
guerres, à la violence communautaire, aux déplacements et à la
vie en exil. Cette présentation traite des identités et des actions
des femmes, des hommes, des jeunes gens et des personnes âgées
impliqués dans les conflits armés au Sud-Soudan (entre 1983 et
2005), et traite en particulier des Nuer, un groupe ethnique vivant
dans la région de l’ouest du haut Nil.
Quelles sont les implications des conflits armés pour les identités de genre et les rapports de pouvoir? Historiquement, les
guerres sont considérées comme des «symboles de la masculinité»,
à travers l’agression masculine, la brutalité et la violence. Cette
image a été perpétuée par le cinéma, la littérature, les chansons
et les récits (White 2007). White montre que le rôle protecteur
des hommes à l’égard des femmes y est accentué et le combat
considéré comme le test ultime de la masculinité. Les femmes et
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
189
les filles sont injustement décrites comme des victimes, des pacificatrices et/ou comme les mères des nations chargées d'apporter
leur soutien aux combattants héroïques. La capacité d'action
(agency) des hommes domine les discours de guerre, tandis que
les femmes et les filles sont rendues silencieuses et invisibles (Denov et Gervais 2007). Ma recherche montre que ces interprétations
simplistes ne rendent pas compte des rôles complexes des femmes
et des hommes pendant les guerres ni des changements subséquents dans les rapports de genre, lesquels restent alors inexplicables et non théorisés.
Cet article souligne trois points : tout d’abord, les femmes et
les hommes sont touché(e)s par les conflits et pendant les guerres,
de manières différentes et contradictoires. Mes données établissent
que les guerres et les conflits offrent des opportunités d’empowerment (émancipation) non seulement pour les hommes, mais aussi pour certaines femmes, tandis que d'autres risquent de perdre
leur statut social. Autrement dit, les inégalités de genre peuvent
en partie être inversées. Le second point fait apparaître la multiplicité des identités de genre que les conflits engendrent: les
hommes ne sont pas seulement agressifs et violeurs, et les femmes
seulement des victimes passives. L’exemple des Nuer montre que
les femmes jouent un rôle important dans la militarisation des
identités masculines, bien que leur propre position s'en trouve
affaiblie. Le troisième point de cette communication traite de la
question des violences sexuelles commises contre les femmes
pendant les conflits. Comment et dans quelles circonstances les
violences ordinaires deviennent des violences ethnicisées qui se
jouent sur le corps des femmes. Ces questions sont importantes
pour faciliter les actions et politiques transformatives mises en
place après les conflits.
Dans un premier temps, j'expliquerai le contexte et la méthodologie de mon étude, en privilégiant les sources des conflits civils
�190
Katarzyna Grabska
au Sud-Soudan. Je présenterai ensuite les conséquences générales
des conflits et de la guerre sur la société soudanaise, avant d’analyser les impacts de la militarisation et de la guerre sur les identités de genre. Enfin, je démontrerai comment les identités de
genre ont été transformées, revêtant des formes multiples et souvent contradictoires.
Méthodologie et contexte:
la seconde guerre civile au Sud-Soudan:
pétrole, armes, État et guerre des «gens instruits»
La guerre civile (1983-2005) au Sud-Soudan s’est caractérisée
par un conflit entre le gouvernement national de Khartoum et les
rebelles de l'APLS (Armée populaire de libération du Soudan)
ainsi que par 9 années de violences ethniques entre ces mêmes
groupes du Sud qui se sont battus pour prendre le contrôle du
Sud-Soudan. Cette présentation traite du patriarcat étatique et
militariste des rebelles sud-soudanais et, plus précisément, des
conflits communautaires entre les Nuer et les Dinka (les deux
principaux groupes ethniques au Sud-Soudan) et parmi les Nuer.
Si cette guerre civile a été le prolongement et le résultat du
conflit précédent1, les deux conflits se sont distingués par leur
échelle et leur caractère. La lutte pour le contrôle des ressources
naturelles (notamment le pétrole), l'usage de technologies modernes (les armes à feu au lieu des lances), le mépris par l'État
des droits humains et la violence entre les groupes ethniques du
Sud-Soudan à l’instigation des forces servant les intérêts de Khar1
Depuis l’indépendance du Soudan de la colonisation anglo-égyptienne
(1956), le pays a souffert de plusieurs conflits internes. Entre 1956 et 1972, la
première guerre civile s’est déroulée entre le gouvernement à Khartoum et les
rebelles sud-soudanais.
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
191
toum, marquèrent une rupture par rapport aux précédents conflits
nord-sud. La violence intercommunautaire utilisa un nouveau
langage ethnicisé, absent de la lutte locale entre les Nuer et les
Dinka jusqu'à la scission de l'APLS en 1991.
Cette présentation s’appuie sur une recherche doctorale ethnographique menée entre mai 2006 et septembre 2007 dans les
camps de réfugiés au Kenya et auprès de rapatriés au Sud-Soudan
(dans la région des Nuer à Ler) (Grabska 2010). Pendant six mois,
j’ai vécu dans les camps de réfugiés à Kakuma où j’ai suivi la vie
des familles soudanaises et des individus qui avaient décidé de
rentrer au Sud-Soudan. Pendant presqu’un an, j’ai étudié sur place
le processus de leur intégration et de leur établissement. Il s’agissait d’observer les changements dans les rapports et les identités
de genre pendant la guerre, pendant les déplacements et après
le retour au Sud-Soudan. Cette recherche s’est fondée sur les histoires de vie des familles et des individus déplacés.
L'impact du conflit
L'agitation politique et civile qui ravagea le Sud-Soudan en
1983 fit plus de deux millions de victimes et provoqua l'un des
plus grands déplacements au monde, avec plus de cinq millions
de personnes déplacées au sein du pays et entre 500000 et 700000
personnes qui cherchèrent refuge dans les pays voisins (International Crisis Group 2002; UNMIS 2006)2. Les régions de l'ouest
du Nil Supérieur enregistrèrent les déplacements de population
les plus importants pendant les conflits des années 90 autour du
Au Kenia, plus que 70’000 réfugiés habitaient dans les camps de réfugiés
à Kakuma et vivaient à Nairobi; au Ouganda, il y avait plus que 212’000 réfugiés
sud-soudanais qui vivaient parmi la population locale; en Ethiopie, 96,000
vivaient dans les camps de réfugiés.; En Egypte, 30,000 habitaient dans les villes;
45,000 étaient déplacés en République Démocratique de Congo (RDC), 36,000
en République Central d’Afrique et plus que 200,000 au Tchad (ICG 2002).
2
�192
Katarzyna Grabska
pétrole. Environ 70500 civils Nuer durent quitter la région rien
qu’entre juin 1998 et décembre 1999 (Hutchinson 2000: 7). Depuis
la signature de l'accord de paix entre le gouvernement de Khartoum et les rebelles soudanais (APLS) en janvier 2005, le retour
et le rapatriement des populations sont en cours. Selon les statistiques, environ 350000 personnes sont déjà rentrées au Soudan.
Un référendum prévu pour 2011 devrait déterminer l'avenir de
l'État soudanais : on saura alors si le Sud se séparera et créera son
propre État indépendant ou restera partie intégrante de l’État
soudanais.
Les femmes et les hommes:
La guerre et la violence
Ethnicisation du conflit entre les Dinka et les Nuer:
la violence sur le corps des femmes
La majorité des Nuer, femmes et hommes, parlent des graves
souffrances et des profonds traumatismes liés à la guerre. Les
souffrances ont été si grandes qu’aux enterrements, les femmes
ne versaient pas de larmes. « Nos larmes ont séché. Nous avons
trop pleuré pendant les guerres, nous avons perdu tant d’enfants,
nous avons vu tant de morts. Nous n’avons plus de larmes » expliqua une femme d’âge moyen à l’enterrement d’un dignitaire
de Ler. La violence, la mort, les pertes et le déplacement ont été
racontés par les réfugiés de Kakuma ou par ceux qui étaient restés
au Soudan dans des récits souvent suspendus : il y avait des mots
interrompus, des larmes et des silences prolongés. Beaucoup de
femmes ont évoqué les viols, la violence, la torture, la faim, la
fuite et la peur endurés pendant ces guerres. NyaDak, dans les 20
dernières années est restée à Ler pendant que sa mère était partie
se faire soigner à Kakuma. Elle relate son expérience:
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
193
Vous n’étiez jamais sûre de ne pas être enlevée la nuit, ou vos
enfants ou votre nourriture. Ce pouvait être les Arabes ou les
Brigades, ou les soldats du SPLA. Si vous faisiez l’erreur de donner toute la nourriture à un groupe, les autres vous accusaient
d’être à l’ennemi et ils pouvaient soit faire de vous leur femme
[viol], soit vous tuer sur le champ.
Au milieu des conflits politisés et renforcés par l’avidité des
hommes, les femmes, les enfants et les aînés étaient tous exposés
à une violence inter et intra ethnique, venant de partout, souvent
de ceux-là mêmes qui étaient supposés être leurs protecteurs.
Quand elles racontent leurs histoires remplies de lutte, de mort
et de souffrance, ces femmes rient souvent, puisque le rire, comme
elles me l’ont dit, est la seule façon d’affronter la perte et la douleur immense. D’autres fois, interrogées sur la guerre et les voyages
lors des déplacements, elles deviennent silencieuses, ou jettent
quelques mots dédaigneux: «Qu’y a-t-il à dire? C’était la guerre, et
maintenant c’est fini». C’est pendant ces moments de silence, de
récits interrompus, de silencieux hochements de tête que je devais
trouver un sens et comprendre leurs expériences insupportables,
indescriptibles et douloureuses. Etudier la violence, sa nature
sexuée et ses conséquences douloureuses, devint pour moi l’étude
des non-dits, des soupirs et des silences (Jackson 2006).
Avant la deuxième guerre civile, les femmes Nuer et Dinka sont
perçues comme des biens communautaires; elles ont le pouvoir
de protéger les autres et le droit d’être protégées. Pendant les
conflits intracommunautaires précédents, les femmes ne participaient pas à la lutte, mais avaient le droit de protéger les combattants blessés. Elles sont perçues comme des protectrices et des
sauveuses qui accompagnent des frères, des pères et des maris
dans les combats locaux. Si leurs hommes étaient blessés, les
femmes couvraient leurs corps et les protégeaient de l'assaut de
l'ennemi. Si un combattant, même du côté ennemi, courait dans
�194
Katarzyna Grabska
une maison, il était considéré comme ayant atteint un lieu sanctuarisé et ne pouvait pas être visé par le côté ennemi. Lorsque la
règle consistant à ne pas viser les femmes dans les inimitiés intercommunautaires fut abandonnée et que les femmes devinrent
les cibles de la violence ethnicisée, leurs capacités protectrices
furent supprimées.
Pendant le conflit entre le gouvernement de Khartoum et les
rebelles sud-soudanais, les femmes sud-soudanaises ont été souvent les cibles de la violence. Alors que l'État soudanais du nord
et ses milices arabes prenaient pour cibles femmes et enfants pendant la guerre, les combattants Nuer et Dinka, eux, ne visèrent et
ne tuèrent intentionnellement ni femmes, ni enfants, ni personnes
âgées jusqu'en 1991, date de la scission dans le mouvement sud-soudanais (selon les intérêts politiques et la vision de l’avenir du
Sud-Soudan). Tandis que John Garang, le Dinka et le dirigeant
de l’ALPS, voulait que le Sud reste intégré dans l’État soudanais
mais qu’il bénéficie d’une autonomie, Riek Machar, le commandant
Nuer, et ses camarades préféraient créer un État sud-soudanais
indépendant. La guerre sud-sud qui suivit fut souvent caractérisée
par l'abandon des codes de combat précédemment honorés par
les Nuer et les Dinka.
Les femmes et les enfants devinrent les premières victimes de
la guerre «des gens instruits»3 (Jok et Hutchinson 1999:131; Entretiens avec des personnes âgées). Les incendies de maisons et
de récoltes, précédemment interdits dans les conflits communautaires entre les Nuer et les Dinka, devinrent partie intégrante de
la tactique de guerre dans les conflits sud-sud. Le conflit sud-sud
La métaphore «la guerre des gens instruits» qui était utilisée par les personnes
âgées pour décrire les sources du conflit fait référence aux deux commandants
de l’ALPS, Dr. Garang et Dr. Machar qui ont terminé tous deux leurs études
doctorantes en étranger. Cette métaphore montre l’intérêt de certains groupes
politiques privilégiés au Sud-Soudan à continuer le conflit.
3
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
195
(après 1991) et les violences intracommunautaires affaiblirent la
position sociale des femmes. Les changements dans les discours
ethniques et de genre ainsi que la nature des violences firent des
femmes les cibles prioritaires des violences ethniques. Le corps
des femmes devint l’espace de la politique nationale, ethnique et
clanique portée par les hommes.
L'anthropologue américaine Sharon Hutchinson, qui effectua
des recherches de terrain parmi les communautés Nuer pendant
les années 90, montre que la violence sud-sud des années 90 entraîna «une divergence et une militarisation rapide des identités
ethniques des Nuer et des Dinka» et «une reformulation de
la relation entre le genre et l'ethnicité dans les yeux de Nuer»
(2000: 7). Historiquement, l'ethnicité des Nuer est fondée sur le
concept performatif selon lequel les femmes peuvent acquérir
l'identité ethnique/communautaire de leur mari par le mariage
et le transfert de la dot (la dot est payée par la famille du mari).
Comme le disent les femmes et les hommes Nuer, «les filles et les
femmes appartiennent à tous, sauf au lit». Par conséquent, n'importe quelle fille ou femme Dinka peut devenir Nuer par le mariage
(de même que les enfants nés d’un père Nuer). La violence sud-sud
mena cependant au rejet de cette notion fluide d'ethnicité, selon
les termes d’ Hutchinson, «laquelle laissa la place à un concept
d’ethnicité plus «primordialiste» enraciné dans les métaphores
procréatrices du sang partagé» (2000: 8). Ceci a été confirmé par
les personnes qui ont participé à ma recherche: «maintenant, on
peut être seulement Nuer par le sang» (c’est-à-dire si on est né Nuer).
Les femmes et les enfants ne peuvent donc plus obtenir une identité ethnique différente par le mariage et le bétail. Les identités
ethniques des Nuer sont alors devenues plus rigides, le sang prenant le pas sur la dot. Dès lors que leur ethnicité fut perçue comme
fixe, les femmes et les enfants Dinka et Nuer devinrent des cibles
militaires et perdirent leur position privilégiée.
�196
Katarzyna Grabska
Hutchinson suggère que ce virage «primodialiste» survenu dans
l'ethnicité des Nuer fut généré par les stratégies militaires du nord
qui cherchaient à ‹diviser et régner› (2000:13). Ce tournant s'inscrit aussi dans la tendance globale vers une utilisation toujours
plus répandue de la violence militarisée sur les femmes et les
enfants. Ce durcissement des identités est commun aux conflits
ethniques à travers le globe (Zarkov 2008; Giles and Hyndman
2004; El-Bushra 2000a, 2000b; Enloe 1983; Yuval Davis 1997;
Korac 1996). Les femmes ne sont plus privilégiées dans les conflits
intercommunautaires, elles deviennent au contraire des marqueuses de frontières dans les luttes d'identité ethno-nationalistes.
L'ethnicité semble être en partie créée, maintenue et socialisée
par le contrôle masculin des identités de genre, tandis que les
droits humains et la dignité des femmes sont pris en otage dans
les luttes de pouvoir masculines.
Le meurtre sans discernement de femmes et d'enfants, la destruction volontaire de propriétés par les Dinka et les groupes armés Nuer marquèrent un tournant dans le conflit sud-nord et dans
la lutte inter- et intracommunautaire. La milice des Nuer et les
forces de l'APLS brutalisèrent la population des Nuer Dok sur laquelle porte ma recherche. Elles enlevèrent, violèrent et tuèrent
des femmes et des enfants souvent devant les yeux de leurs maris,
de leurs frères et de leurs pères.
Majok, un jeune homme qui échappa à l’enrôlement forcé du
SPLA et resta pendant la guerre à Ler raconte:
Quand le Bridage [groupe dissident de Paulino Matip] arriva en
1998, je courus me cacher dans la brousse. Alors je vis un groupe
de sept, peut-être dix askari [soldats en arabe] amener une jeune
femme, ma voisine. Ils la violèrent, l’un après l’autre, tout en la
battant. J’étais dans la brousse et je vis tout cela en face de moi.
J’étais trop effrayé pour les arrêter. Quand ils eurent fini, ils la
laissèrent là, dans une mare de sang. Elle a survécu, mais elle
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
197
a commencé à maigrir. Elle s’est plainte aux chefs, mais rien ne
s’est passé. Beaucoup de femmes et de filles ont été violées pendant
la guerre. La plupart d’entre elles ont été forcées par leur mari de
divorcer ou ont épousé des vieux que cela ne dérangeait pas qu’elles
soient keaagh, déjà utilisées.
Par de tels actes, les hommes de la milice détruisirent non
seulement l'identité ethnique ancrée dans le corps des femmes,
mais ils humilièrent aussi les hommes Nuer, devenus incapables
de protéger leurs femmes et leurs enfants. Le viol, comme dans
les autres conflits contemporains en ex-Yougoslavie, dans la région
des Grands Lacs, au Liberia et au Sierra Leone, n'a pas utilisé
seulement comme une arme pour exterminer d'autres groupes
(Jacobs, Jackobson et Marchbank 2000; Giles et Hyndman 2004;
Zarkov 2008). Il s'est agi aussi de soumettre et d’émasculer les
hommes rivaux, afin de miner leur moral et leur esprit de lutte.
Reconfiguration des féminités et du champ d'action
des femmes: femmes violées, porteuses de valises
et jeunes filles armées
Pendant mon séjour au camp de réfugiés de Kakuma et à Ler
au Sud-Soudan, les femmes et les hommes Nuer âgés ont commenté ces changements tactiques et la position sociale des femmes.
Joy, une veuve d’une bonne quarantaine d’années, explique ceci :
Dans le passé, nous, les femmes, comptions sur les hommes pour
nous protéger. Les hommes allaient combattre les Arabes, et les
femmes trouvaient un endroit sûr et restaient derrière à préparer
la nourriture et l’eau pour les soldats. Puis les choses ont changé.
Les Arabes ont commencé à enlever les femmes et les enfants, et
puis les Nuers et les Dinka se sont mis à se battre. C’était très dur
de voir ceux de notre propre peuple se combattre. En même temps,
vous ne pouviez vous échapper parce que vous apparteniez à ce
peuple.
�198
Katarzyna Grabska
Dans leurs récits, les femmes Nuer insistent sur l’expérience
genrée et physique des violences qu’elles subirent directement.
La nature genrée de la violence dans la guerre menée par le gouvernement contre l'APLS et, encore plus significativement, dans
le conflit sud-sud contribua au déplacement et à la reformulation
des identités de genre. La violence genrée que les femmes endurèrent était énorme : nombre d'entre elles subirent de nombreux
viols aux mains des soldats arabes, des troupes de l'APLS et d'autres
rebelles du sud. La position des femmes au sein la communauté
s'en trouva affaiblie, dans la mesure où elles étaient devenues
plus vulnérables que les hommes. De plus, étant moins mobiles
et moins à même de trouver un refuge, elles furent nombreuses
à rester piégées au Soudan. Les femmes purent moins migrer et
échapper aux effets brutaux des violences des hommes. La majorité des femmes restèrent dans leur village, elles furent enlevées
par les ennemis pour servir de « femmes » ou de domestiques aux
rebelles.
Néanmoins, la position et les rôles occupés par les femmes
pendant la guerre civile ont été plus variés et complexes que ce
qu’en a dit la littérature féministe dans sa représentation standard
des victimes de violence, soutenant que leur socialisation pousse
généralement les hommes à devenir agressifs et les femmes à se
soumettre (Turshen et Twarigaramariya 1998; Turshen 2001).
Toutefois, les femmes ne jouèrent pas seulement un rôle de victimes pendant les conflits. Elles participèrent directement à la
guerre en tant que combattantes, ou éducatrices nationalistes.
Loin d’être passives, elles prirent en charge la protection de leurs
familles et de leurs biens pendant que leurs maris, fils et frères
participaient au combat. Elles portèrent les blessés et les valises,
fournirent de la nourriture et assumèrent d'autres services domestiques. Selon les femmes et les hommes Nuer qui allèrent en
Éthiopie, l'APLS créa en 1986 un bataillon de femmes, le Ketiba
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
199
Benet. Trois cent jeunes filles reçurent un entraînement dans des
camps éthiopiens aux côtés des recrues masculines (McCullum
et Okech 2008: 47; HSBA 2008: 2). Le bataillon livra un seul
combat. «Trop de femmes et de jeunes filles sont mortes et l'APLS
s'est rendu compte qu'il valait mieux les garder dans la caserne pour
nous aider, nous les hommes» commente un réfugié qui avait été
une jeune recrue. Quelques femmes Nuer réfugiées au Kenia ont
d'abord rejoint leur mari en Ethiopie où elles se sont entraînées
par la suite comme soldates. La grande majorité vivait autour de
la caserne militaire dans les camps d'entraînement et soutenait
les soldats en leur fournissant des services domestiques et sexuels.
Certains groupes de milice recrutèrent aussi des femmes. Sur la
base de la préinscription des combattantes faites dans le cadre du
projet de désarmement de la Mission de l'ONU au Soudan (UNMIS), il y eut environ 3600 femmes combattantes en 2005 (HSBA
2008: 5).
La militarisation de la société au Sud-Soudan s’est diffusée
dans les communautés et les ménages au-delà des rangs militaires
et dans les espaces féminins4. Des femmes et des enfants ont dit
posséder des fusils pour se défendre et se venger des ennemis. Il
est arrivé aussi que ces fusils soient utilisés dans des disputes
domestiques. De jeunes enfants ont porté des fusils plus grands
qu’eux pour se protéger et protéger leurs troupeaux. Des femmes
et des jeunes filles ont utilisé des armes comme moyens de protection, pour exercer leur pouvoir sur d'autres et pour affirmer
leur autonomie.
4
The Small Arms Survey estime qu’au Sud Soudan il y a entre 1.9 et 3.2
millions les petits armes (small arms). Deux tiers est dans les mains de personnes
civiles, 20 pourcents dans les mains du gouvernement à Khartoum, et le reste
est partagé par l’ALPS et les autres groupes milices (Small Arms 2007: 2).
�200
Katarzyna Grabska
Certaines vantaient leur maîtrise du fusil et affirmaient préférer être armées plutôt que bien instruites: «c'est plus facile d’être
riche quand tu as un fusil. Tu peux juste tirer et tu obtiens ce que tu
veux». Cette déclaration d’une jeune femme de 18 ans révèle combien les femmes, loin d’être les victimes passives des conflits militaires, y participèrent activement en recourant à la violence. En
tant que membres de la famille, elles devaient être protégées,
mais elles se considéraient aussi comme chargées de la protection
des autres. Ainsi, la guerre amena beaucoup de femmes à une
plus grande confiance en soi. Malgré leurs expériences traumatisantes, les femmes devinrent des militantes et réclamèrent droit
et respect. Ces témoignages font aussi ressortir la militarisation
profonde des relations, que ce soit au sein de la communauté, à
l'intérieur du ménage ou sur le plan personnel. Cette militarisation
pénétra tous les segments de la société et se refléta même dans
les pratiques de dénomination : par exemple, NyaKlang signifie
«la fille à l'AK47 (le fusil le plus répandu parmi les rebelles et la
population civile pendant les conflits)». Ce nom était très courant
pendant la guerre.
Les femmes contribuèrent aussi activement à l'effort de guerre
par l’usage de la violence. Leur influence sur les hommes de la
famille à travers l'humiliation (voir Hutchinson 1996, 2000) fut
largement exercée pendant le conflit. Riek Machar reconnait que
les femmes Nuer pouvaient humilier les hommes par des chansons,
et ceci eut une nette influence sur le recrutement des soldats dans
l'APLS (Hutchinson 1996: 157). Les mères exercèrent une pression
considérable sur leurs fils pour qu'ils rejoignent l'armée. Pendant
mon séjour dans les régions de l'ouest du Nil Supérieur, j'ai souvent
entendu des femmes louer par des chansons et des histoires les
efforts de guerre héroïques de leurs fils, de leurs frères et de leur
mari. Mais lorsque les soldats commencèrent à mourir au combat
et que les fils ne rentrèrent pas, les femmes et les filles modifièrent
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
201
leurs chansons et refusèrent la cour des soldats («je n'épouserai
pas un fantôme», Hutchinson 1996:159). Certaines de ces chansons incitaient d'autres femmes à la violence, notamment pendant
les conflits inter- et intracommunautaires entre les Dinka et les
Nuer. Jok (1998, 1999) et Hutchinson (2000) évoquent à propos
des violences intercommunautaires le rôle des femmes qui encourageaient les hommes à voler du bétail et à venger leurs morts.
Pendant la guerre, elles assumèrent des fonctions de leadership,
parfois même en tant que chefs de la communauté. Il s’agissait
de transmettre des messages et leurs propres inquiétudes aux
chefs suprêmes, à l'APLS et aux groupes de la contre-insurrection.
Alors que la violence intercommunautaire montait en flèche, les
femmes devinrent des pacificatrices.
Elles ont aussi utilisé leur corps pour négocier des compromis
avec leurs maris, leurs frères et les autres hommes. Par exemple,
en exil elles participèrent activement à des campagnes pro-paix
en utilisant leur corps et «rôles» reproductifs. Beaucoup de ces
initiatives virent le jour dans les camps de réfugiés au Kenya. Certaines femmes avertirent leurs maris qu’elles ne cuisineraient pas,
n’auraient pas de relations sexuelles avec eux ou «ne produiraient
pas d'enfants pour le Sud» si les hommes n’arrêtaient pas la lutte
(Itto 2006:2). D'autres utilisèrent la nudité pour déshonorer leurs
maris et les hommes de leur famille. En 2002, des femmes du
Sud-Soudan marchèrent nues et en groupe dans les rues de Nairobi pour protester contre la lutte intercommunautaire au Sud-Soudan (Itto 2006:2; HSBA 2008:2; McCallum et Okech 2008)5.
Plusieurs femmes de la diaspora s'associèrent malgré les divisions
ethniques pour exiger la paix. La Voix des Femmes Soudanaises
5
Cette marche eut des conséquences modestes. Quelques femmes ont été
invitées de participer au processus de paix qui se déroula plus vite grâce à leur
pression.
�202
Katarzyna Grabska
pour la Paix, la Nouvelle Fédération des Femmes Soudanaises et
la Nouvelle Association des Femmes Soudanaises prirent une importance internationale, attirant l'attention sur le conflit oublié.
Quelques femmes pacificatrices furent finalement invitées dans
les négociations de paix de Machakos, mais leur rôle dans l'esquisse
de l'accord de paix fut mineur. Anne Itto, une ancienne ministre
aujourd'hui membre de l’Assemblée nationale du Sud-Soudan,
déplore que la version finale de l'accord de paix n'ait pas mentionné la souffrance et le rôle des femmes dans la guerre (2006:
2-4). Beaucoup de femmes Nuer à Kakuma et au Soudan exprimèrent leur mécontentement à cet égard: «Ce n'est pas notre paix,
c'est la paix des hommes, des soldats. Nous [les femmes] avons souffert de la guerre et les enfants morts n'ont pas été reconnus». La
question des droits des femmes et de l’égalité de genre n'a été
mentionnée que dans la constitution provisoire du Sud-Soudan.
De façon générale, le corps et la puissance reproductive des
femmes jouèrent un «rôle» pendant les conflits. L'accent fut pourtant mis sur un autre discours «des droits et des devoirs». Alors
que les hommes étaient supposés «protéger le front militaire», le
devoir premier des femmes était de «protéger le front reproductif».
Tout au long du conflit, les dirigeants de l'armée et des communautés ne cessèrent d'exhorter les femmes à continuer d’accoucher,
en guise de contribution à la lutte. A travers leur rôle «reproductif», elles fournissaient ainsi des enfants pour «les combats» de
libération du Sud-Soudan. Par conséquent, les femmes eurent
souvent de grandes familles, dont elles devaient s'occuper seules
pendant que les maris étaient dans des camps de réfugiés ou au
combat. L'interdiction d'avoir des relations sexuelles durant l'allaitement n'était pas respectée et les intervalles entre les grossesses
se réduisirent (Jok 1998; Hutchinson 2000). Puisque les hommes
étaient au combat, les femmes ont dû concevoir avec d’autres
hommes, des membres de leur famille ou des étrangers. Quand
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
203
elles étaient enlevées par l'ennemi, elles étaient souvent prises
comme femmes par des commandants puissants et procréaient
en captivité.
Au Sud-Soudan, beaucoup de femmes restées au village évoquèrent des «mariages de protection et de convenance» avec des
commandants et des soldats locaux en l'absence de leurs propres
maris.
Nyajuc, une femme âgée qui resta à Ler pendant la guerre
raconte:
Nous devions donner naissance à des enfants, nos maris étaient
dans la brousse, aussi qu’étions-nous supposées faire? Il valait
mieux aller dans les casernes, au moins vous y aviez un enfant et
parfois aussi de la nourriture, ou peut-être que l’homme vous
protégerait des autres rebelles.
Le mariage et les services sexuels ont souvent été utilisés par
les femmes et les filles dans les zones de conflits comme des moyens
de survie (Devon et Gervais 2007). Les femmes utilisaient leur
position genrée pour accéder à la sécurité et au bien-être. Au Sierra Leone, comme le montrent Utas (2005b), Devon et Gervais
(2007), les filles négociaient leur sécurité en se mariant avec des
commandants puissants, afin non seulement d'avoir accès à de la
nourriture, mais aussi de réduire le risque de violence sexuelle
par d'autres. Ceci témoigne de la capacité d'action (agency) et de
l'ingéniosité de ces femmes qui, en utilisant leur genre et leur
corps, cherchèrent la protection, le pouvoir, le statut et la survie.
La contribution reproductive des femmes à la lutte de libération
ne fut cependant pas reconnue dans le discours public au Sud-Soudan après la guerre. Pendant la campagne du Mouvement populaire de libération du Soudan à Ler, le représentant régional loua
le rôle joué par les femmes pendant la guerre, les remerciant pour
les services rendus aux soldats héroïques, notamment la cuisine
et le transport des blessés et des bagages. Leur contribution re-
�204
Katarzyna Grabska
productive a été minimisée, voire négligée, bien qu'elle ait eu des
conséquences considérables sur leur santé et leur position dans
la société. «A cause de la guerre, les femmes n'ont plus d'enfants. Il
y avait trop d'enfants, trop de femmes prises par la force», commente
Theresa Nyangule, la représentante d'Union de Femmes à Ler.
«Tout d’abord, les hommes sont arrivés et ont fait de nous leurs femmes,
et maintenant les maris réapparaissent et demandent le divorce»,
explique une autre veuve qui avait été enlevée par une milice
Nuer. A travers la guerre et la violence, les hommes ont acquis
davantage de droits sur les capacités reproductives et le corps des
femmes. Ils ont obtenu par exemple le droit de réclamer des services sexuels et domestiques au nom de la responsabilité des femmes
de «protéger le front reproductif». Hutchinson souligne que «le
statut des femmes comme des agents indépendants aux yeux des
hommes a décliné dans le contexte de glorification militarisée du
pouvoir brut du fusil» (2000:12).
Masculinités militarisées et hommes devenus femmes
Je vivais avec AK-47
À mes côtés
Je dormais avec un œil ouvert
Je courais
Je m’échappais
Je faisais semblant d'être morte
Je me cachais
J'ai vu les miens mourir comme des mouches
Emmanuel Jal, "Forced to Sin", Nuer ‘Lost Boy’ chanteur de rap
Comme dans les autres lieux affectés par des conflits (Richards
2005; Vight 2006; Utas 2003; Samuelson 2007), la vie des hommes
Nuer était largement militarisée, que ce soit par la distribution
des fusils, le recrutement forcé, la violence ou la diffusion d'idéo-
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
205
logies nationalistes. La militarisation était très répandue parmi
les communautés du Sud-Soudan. Presque tous les jeunes et les
hommes d'un certain âge que j'ai rencontrés au Kenya et plus tard
au Soudan ont été militairement entraînés à un moment ou un
autre de leur vie et ont participé à la lutte de libération. A la fin
des années 80, pour répondre au besoin en recrues, John Garang,
le dirigeant d'APLS, décida de former des jeunes cadres: entre
17000 et 40000 jeunes recrues (HRW 1994) furent entraînées
dans des camps militaires en Ethiopie, selon les estimations de
Human Rights Watch. Garang les qualifiait d'«Armée Rouge»,
d'«armée sans crainte» ou encore de«Pépinière du Soudan» : une
jeune génération à qui l’on a fait croire qu'elle était l'avenir d'un
Sud-Soudan indépendant (Eggers 2006:300).
Au Kénia, dans le camp de réfugiés de Kakuma, j’ai rencontré
Kuok, un jeune homme timide de 27 ans, à la voix douce; j’ai
suivi son installation après son retour à Ler, dans le Sud-Soudan.
Il avait rejoint l’Armée de Libération du Peuple Soudanais (SPLA)
quand il avait six ou sept ans. Ses parents étaient morts du kalazar (leishmaniose), laissant orphelins à un âge très jeune Kuok
et ses frères et sœurs. Rejoindre le SPLA fut une façon de gérer sa
marginalisation:
Il y avait beaucoup d’enfants là où on recrutait. La plupart étaient
recrutés par les chefs. Les commandants du SPLA allaient dire
aux chefs qu’ils avaient besoin d’envoyer des garçons se former
en Ethiopie. Certains enfants choisissaient d’y aller parce qu’ils
étaient dans une situation difficile, soit qu’ils étaient orphelins,
soit que la situation de leur famille était difficile. D’autres furent
sélectionnés par leur famille ; des enfants souvent difficiles, perturbateurs, étaient envoyés se faire éduquer, l’éducation n’était
pas alors valorisée. Puis il y en eut d’autres qui furent forcés [par
les soldats du SPLA].
�206
Katarzyna Grabska
Il y eut au moins 1500 garçons, certains petits ne savaient
même pas marcher. Nous avons tous marché ensemble, à travers
les fleuves et les déserts, et nous avons fini pas atteindre l’Ethiopie.
Selon les récits des jeunes hommes, les enfants étaient soit
enlevés de force par les soldats, soit envoyés par leurs parents
pour soutenir «la lutte de la libération» et échapper à la mort ou
à la famine. Pour quelques-uns, l'enrôlement militaire était devenu un devoir que les fils étaient supposés remplir. Leur importance
dans l'économie du ménage, leur rôle de protecteurs, ne serait-ce
que pour subvenir aux besoins de leurs parents âgés, renforçaient
encore leur volonté d'intégrer l'armée. Les autres hommes et les
autres garçons le faisaient volontiers: ils considéraient la guerre
comme une occasion d'accéder à l'éducation, et aussi de gagner
leur vie, d’améliorer leur position dans la communauté et de contrer
leur marginalisation sociale. Malgré les conditions accablantes
de la guerre, la violence, la famine et les impératifs politiques,
communautaires et familiaux, quelques garçons et hommes du
Sud-Soudan parvinrent à atteindre un certain degré de choix et
à infléchir en partie les circonstances, notamment dans la recherche
de l'éducation et d’un refuge pour être le plus autonome possible
vis-à-vis du gouvernement et de la famille.
J’ai rencontré Wanten pour la première fois en janvier 2007
lors de mon arrivée à Bentiu. Mince et relativement petit pour un
Nuer, son visage était beau, sans les marques ou les points qui
sont les signes de virilité traditionnels chez les Nuer. Il était toujours habillé élégamment : pantalon, chaussures pointues et cirées,
chemises repassée, ceinture de perles kéniane et un petit drapeau
du nouveau Soudan sur son col collier. Né en 1980 près de Rubkona, à l’ouest du Nuerland, il fut recruté de force en 1987 par le
SPLA qui vint demander à ses parents un fils pour «l’éducation en
Ethiopie». Avec d’autres enfants, il fut envoyé au camp de Fundi-
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
207
go en Ethiopie où ils subirent une formation de neuf mois, tout
en vivant dans des casernes militaires.
Nous allions à l’école le matin avec nos AK47 près de nous
et l’après-midi nous étions entrainés. Cela dura neuf mois.
Ensuite, les plus grands ont été envoyés se battre. Les autres
attendaient leur tour dans le camp en s’entrainant tous les
jours. Nous étions tous armés.
Nous étions tous d’âge différent, Dinka ou Nuer. Il n’y avait
pas d’autres enfants alentour. Les conditions dans le camp
étaient mauvaises. Il n’y avait pas assez de nourriture, nous
étions souvent affamés, il n’y avait rien là-bas. Nous pensions
tous beaucoup à nos familles; elles nous manquaient terriblement. Elles ne savaient rien sur ce qui nous arrivait, elles
ignoraient où nous étions. Certains garçons devenaient fous,
ils commençaient à tirer autour d’eux; leur esprit devenait
fou parce qu’ils étaient traumatisés, leurs parents leur manquaient, ils mourraient de faim. Beaucoup d’entre eux moururent au camp, d’autres se tuèrent. Nous étions tous des
enfants avec des fusils. Tous, nous n’arrêtions pas de penser…
En tant que garçon ou comme homme, on n’est pas censé
partager ses pensées et ses sentiments avec les autres. Alors
nous ne parlions pas de la peur ni de la solitude. Nous gardions cela pour nous-mêmes. Ces pensées ne faisaient que
traverser notre esprit.
Dans les camps, nos commandants et nos entraîneurs étaient
tous Dinka ou Nuer, ils étaient tous Sud-Soudanais et ils
nous disaient: «Nous vous entrainons à combattre l’ennemi,
ainsi vous pourrez chasser l’ennemi de notre pays. Vous êtes
les futurs leaders du Soudan. Vous prendrez notre place
quand nous serons vieux et partirons». C’est ce que nous
entendions et c’est ce en quoi nous avons cru. Comme nous
étions des enfants, nous ne réfléchissions pas sur l’utilité
�208
Katarzyna Grabska
des combats et nous faisions ce qu’on nous disait de faire.
Par moments j’avais peur, mais je devais surmonter mes
peurs.
Je me suis battu pour la première fois à Pochalla. C’était la
première fois que je tirais sur l’ennemi. Au début, j’étais
effrayé et je tremblais tellement que je ne pouvais même
pas tirer. Après cinq minutes, j’ai surmonté ma peur et j’ai
commencé à tirer. Puis c’est devenu plus facile. On donnait
des drogues à certains garçons pour qu’ils puissent tuer sans
peur. Je n’en ai jamais pris parce que je connaissais leurs
effets secondaires. Après les combats, nous ne partagions
pas nos peurs et nos frustrations. On ne pouvait pas en parler. On devait être fort comme un garçon Nuer et comme
un homme. On ne pouvait pas montrer sa faiblesse.
Ces récits de Wanten et des autres jeunes hommes montrent
une autre transformation liée à la guerre dans les rapports de
genre: la voie pour devenir un homme. L'initiation des garçons
par la scarification (gaar) – commune parmi les Dinka et les Nuer
– fut progressivement remise en question et rejetée par la jeunesse
instruite et baptisée ainsi que par les architectes du projet de libération nationale du «Sud-Soudan». Les dirigeants de l'APLS
promurent la différenciation non-ethnique dans les rangs de l'armée (Hutchinson 1996:270-298) et interdirent la scarification.
Ce fut l'entraînement militaire qui devint la nouvelle initiation et
la voie pour devenir un homme. Le bataillon avait remplacé l'âge-série (ric). En 1987, Riek Machar, qui était alors commandant de
l'APLS dans la région ouest du Nil Supérieur, interdit par un décret
la scarification des Nuer. La vie dans les camps d'entraînement
est décrite comme une façon pour les enfants de devenir «des gens
responsables» (wic), capables de s'occuper d’eux-mêmes, ce qui
était pour les Nuer et les Dinka un signe de maturité (Evans-Pritchard 1951; Deng 1972; Hutchinson 1996).
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
209
Un autre jeune homme à Kakuma me raconte:
Tant que vous étiez recruté comme soldat, vous deviez être un
soldat. J’étais capable de me battre et de tuer des gens. Cela signifiait que j’étais une personne responsable. Et par la façon dont
j’ai été formé, j’avais plus d’expérience qu’un enfant qui n’était
pas formé. Personne d’autre ne pouvait prendre soin de moi. Je
devins une personne responsable
Son récit et celui de Wanten montrent comment le fusil contribua à reconfigurer les concepts de virilité chez les Nuer. Dans le
passé, les combats à la lance entre les communautés étaient un
test de virilité pour les Nuer et les Dinka. Comme les autres armées,
l'APLS proclama l'idéal de l'hyper-virilité ou de l'hyper-masculinité dans son entraînement militaire afin d’encourager l'agressivité, l'intrépidité et la compétitivité parmi les recrues. Ces idées
sont clairement exprimées dans l'une des chansons pour la remise
des diplômes de l'APLS:
Même votre père, tirez-lui dessus!
Même votre mère, tirez-lui dessus!
Votre fusil est votre nourriture, votre fusil est votre femme.
Les nouvelles identités masculines de la jeunesse armée de
fusils ont contribué aux conflits intergénérationnels. Les aînés
eurent souvent le sentiment de n’être plus capables de contrôler
la jeunesse qui avait acquis une position puissante en accédant
aux fusils, à la violence et faisait preuve d'une indifférence extrême
face aux devoirs communautaires.
Les histoires des jeunes recrues montrent que les armes étaient
aussi synonymes d'intrépidité et offraient un éventail de possibilités, non seulement pour se libérer des communautés, mais aussi pour exercer un pouvoir sur d'autres en pillant leurs biens, en
violant leurs femmes et en prenant leurs filles sans payer de dot.
Cela produisit une communauté de jeunes hommes socialement
isolés, armés et sauvagement entraînés non seulement à tuer,
�210
Katarzyna Grabska
mais aussi à torturer et à piller. Ce nouveau type de virilité pourrait être nommé hyper-virilité (ou hyper- masculinité). Cette expression indique un comportement stéréotypé «masculin» poussé
à l'extrême et caractérisé en particulier par la force, l'agressivité
et la domination sur les femmes ainsi que sur les aînés (Connell
2005). Les armes sont devenues des moyens de survie, ce qui
continue à créer des problèmes majeurs pour le désarmement de
la milice locale et des groupes de civils au Sud-Soudan.
Les guerres eurent d'autres conséquences pour les hommes qui
avaient perdu leurs biens et dont les femmes et les enfants avaient
été enlevés, violés ou tués. Leur incapacité croissante à subvenir à
leurs besoins et à protéger leur famille, leur propriété et leur bétail,
comme l'explique Hutchinson, provoqua «une crise de la virilité/
masculinité» qui elle-même se traduisit par une augmentation de
la violence domestique et des abus sexuels contre les femmes
(2000:12). Les femmes et les hommes au Kenya et au Nuerland
déplorent souvent la perte du buom des hommes (la force, le pouvoir) qui protégeait la famille. Quelques femmes regrettent le fait
que les hommes ne sont «plus des hommes», ils sont devenus «femmes»
– «ils ne peuvent pas nous protéger. Ils ont été les premiers à s'enfuir
quand les rebelles sont arrivés. Quand mon mari a été battu par la
milice de Bul, il a pleuré comme un enfant et leur a dit immédiatement
où se trouvaient nos ressources alimentaires. Nous avons perdu toute
notre nourriture. Il (mon mari) est vraiment inutile». Tandis que
quelques femmes ont participé aux conflits ou bien ont accédé en
exil au travail rémunéré, leurs maris sont souvent restés à la maison.
Ils ont dû apprendre à maîtriser les tâches domestiques. «Maintenant, les hommes sont devenus femmes; regarde les! Ils font le ménage,
cuisinent pour les enfants, ils vont à l’hôpital, pendant que leurs femmes
gagnent l’argent!» me raconte un jeune homme réfugié à Kakuma.
Ces commentaires sont répandus parmi les femmes et les hommes
au Soudan.
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
211
La propagation de la violence genrée contre les femmes, qui
apparut surtout après la scission de l'APLS en 1991, peut être en
partie considérée comme la conséquence de l'émasculation des
hommes. Je partage à cet égard la position de Henrietta Moore
concernant la frustration ou l'émasculation des identités de genre
particulières. Elle explique que «la frustration peut être comprise
comme l'incapacité de soutenir ou de prendre une position genrée
indépendante, ce qui engendre une crise, réelle ou imaginée, de
la représentation de soi et/ou de son évaluation sociale» (1994:
66). Dans le cas des Nuer, pour les jeunes garçons et les hommes,
cette frustration est liée à leur marginalisation, à leur appauvrissement en raison de la guerre et à l’absence de respect et de reconnaissance envers leur position de wutni nuäri (les vrai hommes
Nuer). Cela a pour effet leur émasculation. Comme les hommes
se sentent incapables d'assumer leur rôle de protecteurs et de
subvenir aux besoins de leur famille, ils recourent à la violence.
Ils la dirigent contre les autres femmes, mais aussi contre leur
propre femme. Par conséquent, la violence domestique a augmenté parmi les familles Nuer au Kenya et au Soudan. Cette violence s’est répandue dans les camps de réfugiés et après le retour.
Vers une complexité des identités de genre
Ma recherche montre que les conflits civils et les violences
genrées ont des impacts différents, complexes et multiples sur les
femmes et les hommes. Les femmes et les hommes Nuer jouèrent
des rôles décisifs dans le processus de militarisation de la société
et des identités de genre. Soulignons que les femmes et les hommes
ne sont pas des catégories homogènes et que les conflits et les
violences ont des effets différents non seulement selon le genre
mais aussi selon d’autres paramètres comme l’accès aux ressources,
�212
Katarzyna Grabska
le statut social, l’âge et la classe. La guerre peut avoir à la fois des
effets d’empowerment (émancipation) et de disempowerment pour
les femmes et les hommes qui mettent en œuvre leur capacité
d’action (agency) pour résister, affronter, participer et survivre
en temps de guerre.
La question de l’origine des violences sexuelles contre les femmes
(et les hommes) pendant les conflits reste pertinente. Comment
les violences sexuelles contre les femmes (et les hommes) aperçoivent?, comment sont-elles construites par le système politique
dominant et de domination? Quel rôle jouent l’État, la société
civile, les institutions sociales, politiques et économiques dans les
transformations des violences et des inégalités de genre dans la
période post-conflit?
L’image des hommes combattants agressifs qui affermissent
leur pouvoir sur les femmes en temps de guerre et des femmes
victimes de violences sexuelles est simpliste. Cette recherche souligne que les rôles sont multiples, contradictoires et nécessitent
une exploration plus complexe des effets des conflits armés sur
les rapports de genre. Les identités de genre sont multiples et
hétérogènes. En raison de leur vulnérabilité physique et sexuelle,
les femmes et les filles font face à la violence et à l’insécurité différemment des hommes (Cockburn 2001; Moser and Clark 2001;
Giles and Hyndman 2004; Denov and Garvais 2007; Zarkov 2008).
Les rôles des femmes dans la guerre sont cependant plus fluides
et multidimensionnels, certaines d'entre elles étant activement
engagées comme auteurs et partisanes de cette violence. Cette
conclusion rejoint l'étude de Devon et Gervais sur des combattantes
au Sierra Leone, qui souligne que les femmes et les jeunes filles
dans les zones de conflit ne sont pas uniquement victimes de la
violence, mais occupent plutôt une myriade de positions comme
auteurs, actrices, porteuses, commandantes, esclaves domestiques
et sexuelles, espionnes et boucliers humains (2007: 886). Cepen-
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
213
dant, il faut se garder de ne pas simplifier et homogénéiser les
féminités et les masculinités qui émergent après les conflits. C’est
important pour les processus de reconstruction dans la période
post-conflit.
Bibliographie:
Cockburn, Cyntia (2001). The Gendered Dynamics of Armed Conflict and
Political Violence. In: Moser, C. and Clark, F. (Eds), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence.
London: Zed Books.
Connell, Robert W. (2005). Masculinities. Second Edition. Berkeley and
Los Angeles: University of California Press.
Deng, Francis Madeng (1972). The Dinka of the Sudan. Waveland Press,
Inc.: Prospect Heights, IL.
Denov, Myriam and Christine Gervais (2007). Negotiating (In)Security:
Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary United Front. „Journal of
Women in Culture and Society [Signs]”, vol. 32, no. 4, pp. 885-910.
Eggers, Dave (2006). What is the What? San Francisco: McSweeney’s.
El-Bushra, Judy (2000a). Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes. In: Jacobs, S., Jacobson,
R. and Marchbank, J. (eds.) , States of Conflict: Gender, Violence and
Resistance ZED Books: London, pp. 66-87.
El-Bushra, Judy (2000b). Gender and forced migration: editorial, „Forced
Migration Review”, v. 9.
Enloe, Cyntia (1983). Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s
Lives. Boston: South End Press.
Evans-Pritchard, Edward E. (1951). Kinship and Marriage among the Nuer.
Oxford: Clarendon Press.
Giles, Wenona and Hyndman, Jennifer. (2004). Sites of Violence: Gender
and Conflict Zones. Berkeley: University of California Press.
�214
Katarzyna Grabska
Grabska, Katarzyna (2010). ‘In-flux’: (re)negotiating gender, identity and
‘home’ in post-war southern Sudan. Thèse doctorale, Brighton: University of Sussex.
HSBA (2008). No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG. „The Sudan Human Security
Baseline Assessment”, Brief no. 8, September.
Human Rights Watch (1994). Civilian Devastation: Abuses by All Parties in
the War in Southern Sudan. New York: Human Rights Watch.
Hutchinson, Sharon (2000). Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology
Today”, vol. 16, no. 3, pp. 6-13.
Hutchinson, Sharon (1996). Nuer dilemmas: coping with money, war and
the State. Berkeley: University of California Press.
International Crisis Group, (2002). God, Oil and Country, Changing the
Logic of War in Sudan, Brussels: International Crisis Group Press.
Itto, Anne (2006). Guests at the table? The role of women in peace processes. London: Conciliation Resources. http://www.c-r.org/ourwork/accord/sudan/women.php.
Jackson, Michael (2006). The Politics of Storytelling: Violence, Transgression
and Intersubjectivity. Museum Tusculanum Press: University of Copenhagen.
Jok, Madut Jok and Hutchinson, Sharon. E. (1999). Sudan's prolonged
Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic
identities. „African Studies Review”, v. 42, pp. 125-145.
Jok, Madut Jok (1998). Militarization, gender and reproductive health in
South Sudan. New York: Edwin Mellen Press.
Jok, Madut Jok (1999). Militarism, gender and reproductive suffering: the
case of abortion in Western Dinka. „Africa” 69 (2): 194-212.
Korac, Maja (1996). Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis:
The case of the former Yugoslavia. In: Wenona Giles, Moussa, H. and
Van Esterik, P. (Eds.) Development and Diaspora: Gender and the
Refugee Experience. Dundas: Artemis Enterprises, pp. 87-99.
McCullum, Judith and Okech, Alfred (2008). Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links
between Gender Identity and Disarmament. In Regional Security,
Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publi-
�Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises…
215
cation of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya
and Canada. Ontario: Pandora Press.
Moore, Henrietta (1994). A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender, London: Polity Press.
Moser, Carol and Clark, F. (2001). Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London: Zed Books.
Richards, Paul (ed.) (2005a). No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts. Oxford: James Currey.
Samuelson, M. (2007). The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s
David’s Story. „Signs: Journal of Women in Culture and Society”
32:4, pp. 833-856.
Small Arms Survey (2007) The Militarisation of Sudan: A preliminary
review of arms flows and holdings. Sudan Issue Brief: Human Security Baseline Assessment no. 5, April. http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%20
6%20militarization.pdf
Turshen, Meredeth (2001). The Political Economy of Rape: An Analysis of
Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in
Africa. In Moser, C. and Clark, F. (Eds.). Victims, perpetrators or
Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence London: Zed
Books, pp. 55-69.
Turshen, Meredeth and Clotilde Twarigaramariya (1998). What Women
Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa. London: ZED Books.
UNMIS (UN Mission in Sudan) (2006). Comprehensive Peace Agreement.
http://www.unmis.org/English/cpa/htm
Utas, Mats (2005b). Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War. In: Alcinda Hohwana and Filip De Boeck (eds.), Makers and
Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa. Trenton, NJ:
Africa World Press, pp. 53-80.
Utas, Mats (2003). Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD
dissertation, Uppsala University.
White, A.M. (2007) All the men are fighting for freedom, all the women are
mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered
�216
Katarzyna Grabska
analysis of Fanon’s psychological perspectives on war. „Signs: Journal
of Women in Culture and Society”, 32:4, pp: 958-884.
Vigh, Hendrik E. (2007). Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering
in Guinea-Bissau. New York, Oxford: Berghan Books.
Yuval-Davis, Nira (1997). Gender and Nation. London: Sage.
Zarkov, Dubravka (ed.) (2008). Gender, Violent Conflict & Development.
New Dehli: Zubaan.
Summary
Daughters of AK-47, violated women and luggage porters –
militarised masculinities and men who became women:
Gender relations and wars in South Sudan
Gender identities and relations have played an important aspect in
women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the
changes in gender relations among the Nuer of Western Upper Nile
during the second civil war in South Sudan (1983-2005). It is based on
ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008 in Egypt,
Kenya and South Sudan. What are the implications of armed conflicts
for gender identities and power relations? Historically, wars have been
perceived as a « male » domain, where symbols of masculinity were
tested, This image has been perpetuated by films, literature, songs and
poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of
men as protectors of women is often accentuated, through the combat
as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described
as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting
the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and
girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This
article shows that such interpretations are simplistic and do not account
for the multiple and complex roles which women and men take on during
the wars, thereby changing the power relations.
�TIZAZU AYALEW TEKA
DAWIT GETU KEBEDE
CAUSES AND HUMAN SECURITY THREATS
OF IRREGULAR MIGRATION OUTFLOW
FROM BALE, SOUTHEASTERN ETHIOPIA1
1. Introduction
Migration related problems are striking Ethiopia heavily nowadays. The heated discourse on migration crisis in the local mass
media, mainstream international mass media and from the public day to day discussion is common. Neither is it strange to hear
of the phenomenon of exploitation and human rights abuses of
Tizazu Ayalew is currently a Lecturer at Madda Walabu University,
College of Social Science and Humanity in the Department of Civics and
Ethical Studies. He earned his Master’s Degree (MA) in International
Relations (IR) from Addis Ababa University, in July 2014: Contact
Address: tiztawa@gmail.com;
Dawit Getu is a PhD candidate in Social Anthropology at Addis Ababa
University. Email: davidgt_2002@yahoo.com
This article is a result of research entitled “International Irregular Migration:
Causes and its Impacts on Human Security of Migrants in Bale, Oromia, Ethiopia”,
which was conducted from October 2015 to February 2016, funded by Madda
Walabu University Research, Community Engagement and Technology Transfer
Vice President Office.
1
�218
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
Ethiopian migrants abroad. Xenophobic attacks in South Africa;
terrorists’ ruthless inhuman killings in Libya2; massive deportation
of Ethiopian irregular migrants (around 170,000 individuals)
from Saudi Arabia3; and hundreds of government sponsored returnees from Yemen uprooted by its recent violent conflict, and
from Libya by the threat of Islamic State (ISIS), are only a few
mentions of the chronic crisis Ethiopian migrants have dealt with.
Moreover, the problems related with “potential migrants”, “returnees” or “current migrants” all over the country have been a
crucial issue. There were an estimated 1.5 million irregular migrant
Ethiopians who left the country illegally between the years 2008
and 20144. Driven by fundamental factors such as poverty and
unemployment; an existing strong culture of migration or due to
the positive perception towards migration; and because of deception from illegal brokers5, massive numbers of Ethiopians, particularly the youth are exposed to irregular migration.
According to the recent study by the Regional Mixed Migration
Secretariat (RMMS), Ethiopians use three main channels for migration especially towards the Middle East. These are: through
“Public Migration” that occurs by the official facilitation of the
Ethiopian Ministry of Labor and Social Affairs (MoLSA); through
See Mehari T. (2015) ‘Migration governance in Ethiopia: The need for a
comprehensive National Policy on Migration’. The Reporter-English Edition.
Retrieved October, 16, 2015, from http://www.thereporterethiopia.com/index.
php/opinion/commentary/item/3481-migration-governance-in-ethiopia accessed
on October 15, 2015, 3:31:08 PM.
3
US Department of State, 2015.
4
Tesfaye Getnet (2015) ‘Illegal migration: For how long should it go on?’.
Retrieved on November 7, 2015, 1:02:13 PM fromhttp://www.capitalethiopia.
com/index.php?option=com_content&view=article&id=5114:illeg
al-migration-for-how-long-should-it-go-on&catid=35:capital&Itemid=27.
5
MoLSA & MoFA (2010) ‘Human Smuggling and Trafficking in Person in
Ethiopia, its causes and solution’. A report Ministry of Labor and Social Affair
and Ministry of Foreign Affairs, January 2010.
2
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 219
“legally registered Private Employment Agencies (PEAs)”; and
finally through channels of “irregular migration using the services of illegal agents, which include illegal brokers, individual operators, or legally-registered companies that illegally provide
employment brokerage services to migrants”6. However, amongst
these channels, irregular or illegal ways of migration are the main
contributors for current Ethiopian migration-related problems.
For example, a United States Department of State report confirms
that, ‘the 200,000 regular labor migrants who travelled in 2012
represent just 30-40% of all Ethiopians migrating to the Gulf States
and Middle East, implying that the remaining 60-70% (between
300,000-350,000) are either trafficked or smuggled with the facilitation of illegal brokers7. Further, more than the regular migrants, it is irregular migrants that are “thought to be increasing
faster” and vulnerable to risks of human security crisis throughout
all phases of the migration process8.
Migration-related problems are common to all parts of Ethiopia. However, this study only takes into consideration selected
areas of the Bale Zonal administration. This is because, even if
this administrative area is one of the most vulnerable to migration
problems in the country, nothing has been done in the area of the
research world.
Only in 2015, as of May, there were a total of 489 migrants
leaving the Zone9. And out of 170,000 Ethiopian returnees from
Saudi Arabia from November 2013 up to March 2014, around
3932 were from Bale and out of these surprisingly 118 returned
back to different countries in the Middle East10. Worst of all, of
RMMS, (2014a:35); see also Fernandez,(2010:252).
United States Department of State, 2013, cited in RMMS, (2014a:35).
8
King, (2012:6).
9
Documents of Bale Zone Labor and Social affairs office.
10
Ibid.
6
7
�220
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
irregular migrants originating from Bale, an estimated between
30 up to 46 individuals11 are believed to have died in April 2015
in a Mediterranean Sea boat accident. What the driving factors
are which are contributing to the widespread prevalence of migration from the area, and the resulting vulnerability of human
security risks are among the issues needed to be investigated but
have not yet been investigated.
Hence, the study is designed with an overall objective of examining the specific contributing factors for cross border irregular migration and its threat against human security of migrants
from Bale. Moreover, finding out the causes of international irregular migration outflow, identifying the vulnerable groups of
society for irregular migration, and exploring human security
risks of irregular migrants, beginning from their initial journey
to their final arrival and thereafter in the hosting states, are the
key specific guiding objectives that are addressed by this paper.
2. Methodology
The study follows a qualitative approach. Hence, data is obtained through qualitative tools to show readers the existing state
of affairs of irregular migration prevalence, causes and the impact
against migrants’ security in Bale, thereby creating a precise understanding.
People directly concerned, such as returnees, families of victims, community members who are familiar with the issue, local
government and non-government agents, participated as interviewees, key informants and focus group discussants all of whom
were accessed by a careful selection based on their close famili11
An interview with Bale Zone Labor and Social Affair officers.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 221
arity with the issue. Hence, from the Four Districts and one city
administration – Sinana, Gasara, Agarfa, Ginnir and Robe town,
7 key informants, 19 interviewees and 3 FGDs were carried out.
In addition, secondary sources of data which directly substantiated this study are reports, survey studies and documents of demographic figures on irregular migrants obtained from each of
the selected sample study areas.
3. Overview of Trends and the Current Situation
3.1. Current Extent of the Situation
Bale is one of the major places of origin for irregular migration,
amongst the known Zonal administrations both in the region or
in the country as a whole. It is amongst the frequently listed Zonal administrations of the Oromia region which are known for the
highest outflow of irregular migration such as Jimma, Eastern
Hararghe and Arsi, (RMMS, 2014:20). As the data taken from the
Zone Labor and Social Affairs Office revealed, there are an estimated more than 6456 migrants who left the Zone from 2011 to
2014/2015 (see table 1 below). This is not, however, the exact
number. Since the nature of irregular migration is unpredictable,
it is very difficult to trace everyone who leaves for this purpose.
Because every process of irregular migration takes place covertly,
it is not easy to track from the families and surrounding communities since mostly they are not willing to disclose information
concerning migrants12. Key informants from government stakeholders affirmed the difficulty in recording the number of irreg-
An interview with Ginir Town Labor and Social affair officer, on December
17, 2015, Ginir.
12
�222
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
ular migrants in each area of the Zone13. Hence, arguably the
total number of irregular migrants from Bale will be much greater than the above estimated figure.
Amongst the total 18 Woredas (Districts) and three town administrations of the Zone, irregular migration is prevalent in ten
Woredas: Sinna, Ginir, Agarfa, Gasera, Goro, Goba, Dinsho, Dallo Mana, Berberie, Gololcha; and in the three town administrations
(Robe, Goba and Ginir)14. These areas are most populous and
they are areas of agrarian settled life. The remaining Districts have
a relatively low record of irregular migration.
Driven by various factors as this study revealed, the zone is at
critical irregular migration prevalence. The Zonal Labor and Social Affairs officer and, officers in similar positions from all selected areas of the study confirmed15 that, though recently different
intervention mechanisms such as societal awareness creation,
creating job opportunities and establishing an anti-irregular task
force (a committee established to prevent irregular migration)
are continuously working to address the issue, still the problem
is not halted. However, the shocking risks such as massive deportation from Saudi Arabia, the death of more than thirty youth at
one time in the Mediterranean Sea (majority of whom are from
Robe town and surrounding villages), the beheading of thirty
Ethiopians by ISIS, and the current political instability in some
Arab states (Yemen and Syria), such grave kinds of violation against
Ethiopian migrants, created at least a general awareness among
the wider public regarding the time to time increasing risks of
Ibid; an interview with Agarfa District Labor and Social affair officer; an
interview with a Bale Zone Labor and Social affair officer.
14
The 2008 Bale Zone Labor and Social Affairs office plan to combat irregular
migration.
15
An interview with Bale Zone Labor and Social Affairs officer on November
11, 2015.
13
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 223
irregular migration. Moreover, the dreadful risks related to the
above events have created something of a perception to fear greatly the risks of irregular migration, if not migration itself. At least
family and community pressure in making and facilitating the
opportunity for migration is steadily diminishing16.
Similarly, the efforts by the different levels of government agents
focusing on promoting awareness have created a relatively significant influence in controlling the situation compared to the previous years17. Thus, societal awareness creation campaigns through
community conversations by directly involving the communities
at grassroots institutions such as Idir, religious institutions and
schools are intensively continuing especially in migration hub
Woredas of the zone. In addition, creating job opportunities for
youth through micro enterprises is also another effort of the local
government’s involvement in tackling irregular migration.
Not only government stakeholders, recently a number of Local
and International NGOs such as Bale Integrated Rural Development Association (BIRDA), Community Development Association
(CDA), Swedish International Development Association (SIDA),
and Cooperazione International (COOPI) are engaged both directly and indirectly in the endeavor of anti-irregular migration
campaigns in the Zone. All of the above ongoing significant efforts
maintain feasible roles in the effort of fighting irregular migration
outflow in Bale.
16
17
An interview with Bale Zone head of Labor and Social Affair office.
Ibid.
�224
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
Table 1. Estimated number of irregular migrants outflow in each Woreda of
Bale, form 2011-2014/2015
No.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
Districts
Agarfa
Berberie
Dallo Mana
Dawe Qechan
Dawe Serar
Dinsho
Gasera
Ginir
Ginir Town
Goba
Goba Town
Gollolcha
Goro
Gura Damolle
Harena Bulluq
Laga Hida
Mada Walabu
Rayitu
Robe town
Sawena
Sinana
Total
Grand total
2011
2012
M
F Total M F total
141 41 182 37 19 56
104 46 150
0
0
0
52 64 116 12
4 16
55
0
60
2
0
2
26
0
26
5
1
6
152 154 306 40 23 63
190 15 205 90 46 136
156 74 230
0
0
0
*
*
*
*
*
*
401 135 536
1
9 10
45 126 171 14 27 41
36 20
56
0
0
0
162 38 200
0
0
0
54
0
54
1
1
2
54
6
60
5
9 14
45
0
45 39
1 40
26
0
26
0
0
0
6
0
6
1
0
1
216 50 266
0
0
0
4
0
4
7
0
7
254 20 274 75
1 76
M
260
51
70
14
2
84
752
165
*
105
15
112
76
10
18
20
3
4
154
10
301
2013
F
31
12
24
1
0
29
80
26
*
53
23
14
18
1
3
1
0
1
63
1
43
2014/2015
total M F total
291 73 0
73
63 11 0
11
94
7 2
9
15
0 0
0
2
0 0
0
113
3 1
4
832 79 5
84
191
3 0
3
*
5 0
5
158
3 0
3
38
0 0
0
126 11 0
11
94
0 0
0
11
0 0
0
21
0 0
0
21
0 0
0
3
0 0
0
5
0 0
0
217 40 7
47
11
1 0
1
344 112 0 112
2179 794 2973 329 141 470 2226 424 2650 348 15
363
6456
*Not available
Source, adopted from Bale Zone Labour and Social Affairs Office, 2015.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 225
3.2. Trends in Irregular Migration outflow in Bale
The common mode of migration is through the facilitation of
illegal brokers and also through employment agents18. As a survey
study conducted in Robe town revealed, the Dellala (illegal brokers) are the major facilitators for female migration (BIRDA, 2014).
In addition, employment agents, members of families and those
who had migrated previously are also facilitating actors for irregular migration. Particularly, the brokers and the close relatives of
migrants who reside abroad are the key facilitators19.
Bale being a Muslim-dominant community, it is suggested that
the religious affiliation20 to the Middle East countries is considered
as a contributing factor for the prevalence of irregular migration
outflow. This factor is a similar case in other Muslim-majority
areas both in Oromia region and at national level. For example,
most frequently migration-prone areas like Jimma and East Hararghe Zones are Muslim majority. But in Christian-inhabited
areas, also migration is prevalent. There is no sufficient justification to claim Muslims dominate irregular migration21.
Related with Islamic tradition, the polygamy marriage practice
among the Islamic community supported by the Sharia law has
its own impact in creating “a biased treatment amongst family
members”22. The problem is not the polygamy tradition itself which
is well supported by the community as a principle of Islamic faith.
An interview with head of Bale Zone Labor and Social Affair Office.
An interview with Sinana District Head of Labor and Social Affair office.
20
BIRDA (Bale Integrated Rular Development Association) 9 2014). Base
line Survey of the women and children trafficking situation in Robe Woreda of
Bale Zone, BIRDA.
21
An in-depth interview with the head of Bale Zone Labor and Social Affair
office, on January 1, 2016.
22
An interview with family member of current migrants, February 27, 2016,
Robe.
18
19
�226
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
Rather, for example, a man may have more than two wives and
many children too. But he may not fairly manage the family which
is in fact against the Sharia law. There is an inclination for better
treatment of the newly married wives23 at the expense of the rest.
This biased practice creates a direct economic vulnerability as
well as a feeling of exclusion in the rest of the family24. In the end,
children become the most vulnerable in family groups for different socio-economic problems including irregular migration. Our
interviewee25 has been a victim of this problem and he told us
that he knew many peers who, driven by such factors, ended up
in irregular migration.
Migrants have experiences from a minimum two and three
years to more than 8 years stay in host states. Some migrants
re-migrate again and again at least more than two times. Especially those returnees who did not experience risks of exploitation
have the intention to re-migrate. Conversely, those who were
victims said that “I never wish migration even for my enemy”26.
Migration is just like “being an animal or a slave that undermines
our human dignity”27. This is what was repeatedly said by the
returnees from Middle East countries, who experienced a shocking exploitation either directly themselves or as eyewitnesses to
other Ethiopian victims of irregular migration. However, no matter how far they are victims and aware of the risks, still there are
also returnee migrants and potential migrants who want to move
abroad28.
Ibid.
Ibid.
25
Ibid.
26
An interview with a returnee, January 17, 2015, Robe.
27
Ibid.
28
Key informant interview with head of Bale Zone Labor and Social Affair
Office February 13, 2015, Robe.
23
24
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 227
Irregular migration following routes on land and sea is the
common trend for migrant outflow from Bale. Hence from the
three major migratory routes (see, map 1). Irregular migrants
from Bale use the Northern or Mediterranean Sea route and Eastern route or Gulf of Aden route, just to exit illegally from Ethiopia.
Robe and other major towns like Ginir are places where the initial
process starts with the aid of local smugglers. Then, those potential migrants planning to make their destination Europe follow
the Mediterranean Sea route which lies from the Ethio-Sudan
border town of Metema and the transit states of Sudan and Libya.
This route is one of the most dangerous routes along which thousands of mixed irregular migrants perish every year or are extremely exploited by traffickers (see, IOM, 2014a; Altai Consulting, 2015). The exploitation and other vulnerabilities to risks
begin immediately after migrants cross the border town of Metema29. In different temporary arrival points in Sudan and Libya,
most frequent extreme exploitations include kidnapping for ransom and inhospitable transportation devices such as journeying
via overcrowded “patrol cars” and boats.
The second major route preferred by irregular migrants, followed by those who have the intention to make their destination
point in the Gulf States, is the so-called Eastern or Gulf of Aden
route. From Robe to Adama then Dire Dawa to Jigjiga, finally
using Somalia/ Bassaso and Yemen as transit countries, (Yemen
is in fact both destination and transit for Ethiopians) tens of thousands of irregular migrants from Ethiopia including from Bale
illegally enter the Gulf States for employment as laborers. In both
routes, migrants use land transportation including a journey on
foot, and boat voyages irrespective of the risks. Moreover, by us29
Robe.
An interview with family members of victim migrants, February 27, 2016,
�228
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
Map 1. Main Migratory Routes from Bale, Ethiopia
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 229
ing both legal and fraudulent travel documents, migrants also
enter other countries by air transportation. Fraudulent documents
such as pilgrimage and tourist visas30 are key means for irregular
migration by air. There are also a very few migrants from Bale,
who use the South African route.
Informants indicated that migrants from Bale pay a minimum
of 20,000-40,000 Ethiopian Birr (ETB) (1000–2000USD) up to
a maximum payment from 60,000-100,000 ETB (3000–5000USD)
in accordance with their different arrival points and means of
transportation. Sometimes up to 190,000 ETB (9500USD) is required for the Mediterranean Sea route31.
The migration pattern in Bale indicates that, those who have
better financial capabilities are more prone to migration in general than economically disadvantaged groups32. This attests that
the poor are not likely to migrate since they cannot afford the
financial costs for the whole migration process (Koser, 2005). If
not a hundred percent of the migrants and potential migrants
from Bale, then definitely the majority, are members of the community who are in relatively better economic positions. “How can
we call it because of poverty, while a person migrates leaving his
car”33, responded a local government official.
Destination countries for irregular migrants from Bale are not
only the Middle East or Gulf Cooperation Council (GCC) Arab
States such as Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia, and
30
An interview with the Head of the Bale Zone Labor and Social Affair office
on January 13, 2016.
31
An interview with close relative of victims migrants, February 27, 2016,
Robe.
32
Key informant interview with the Head of the Bale Labor and Social Affairs
office, December 20, 2015. Robe.
33
An informant from Focus Group Discussion in Robe town; an interview
with Bale Zone Labor and Social Affair Office.
�230
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
the United Arab Emirates (UAE), rather, European states like Germany, Belgium, France, Italy, England, Norway, Holland and so
on, are also good destinations. Migrants from families of relatively better economic background with good social networks abroad
make their destinations Europe.
Another common trend in irregular migration outflow is that
young men are more prone to irregular migration than females.
Indeed, male migrants comprise the majority in migration outflow
as the estimated figures indicate (see, table 2 and 3). Similarly,
irregular migration to Europe following the Mediterranean Sea
route is mostly preferred by male migrants rather than females,
while the Eastern or the Gulf of Aden route is more evenly observed
by both sexes.
3.3. Profile of Irregular Migrants
Taking into account data of available demographic figures obtained in some of our sample study areas, in terms of gender, the
majority of irregular out-migrants from Bale are young males.
For example, out of the total 6456 estimated number of current
migrants from 2011 up to 2014/2015, around 5082 or 78.7% are
male, while the rest 21% or 1374 are female (see table 2). In a
similar vein, out of the total 3919 deported returnee migrants
from Saudi, around 3320 or 84.7% were male while the rest 15%
or 599 were female (see table 4). In terms of age, as our sample
data containing lists of migrants by demographic composition
shows, the majority of migrants were in their early 20s (20-25)
with few above 25 up to 30 and below 20 up to 15 years old.
Similarly, the data indicated that the majority of irregular migrants’
education status is grade 10 completed. And there are also a considerable number of out-migrants below grade 10 and primary
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 231
school level, and very few graduates from technical and vocational training institutions.
Generally, male youths who accomplished their secondary
school education are the most vulnerable social group in irregular migration outflow from Bale. Nonetheless, our key informants34
particularly from the Agarfa District government stakeholders,
explained that “in some areas of the District, it is the whole social
group which is prone to irregular migration, except the elderly.
Some elders and religious leaders are expressing their concern
saying ‘who is going to bury us, for whom are we going to preach’,
[respectively]”.
3.4. Causes of Irregular Migration Outflow from Bale
The root cause for irregular migration in general and particularly from Bale is very complex and has varied aspects. These
direct and indirect triggering factors are mainly interwoven from
economic, socio-cultural and administrative factors. Moreover,
as the data obtained from interview and focus group discussions
show, these fundamental causes have a very interrelated nature:
these are socio-economic factors, existence of various facilitating
actors, and finally factors related with administrative problems.
3.4.1. Socio-Economic Factors
Poverty and unemployment
At the national level, there is no other factor equivalent to
poverty which effected joblessness thereby contributing to the
influx of irregular migration outflow (See Jones et. al., 2014). The
current mounting labor migration of the youth is considered as
just an immediate strategy to move out of poverty and unemployKey informant interview with Agarfa Labor and Social Affair Officers,
December 20, 2015, Agarfa.
34
�232
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
ment. Almost all of our interviewees, particularly returnees and
potential migrants, expressed that it is because of the need for
better labor opportunities and livelihood that they decided to
leave their home country. Therefore, seeking better livelihood
and employment opportunities are key driving factors.
However, there is a different view by the informants on poverty and unemployment whether it is major or minor cause for
irregular migration outflow from Bale. On one side almost all our
informants particularly officials of each Woreda Labor and Social
Affairs Office (with the exception of stakeholders from Agarfa
Woreda), never want to accept poverty and unemployment as first
rank causes of youth migration. This group of informants claim
that Bale is a Zone rich in resources, with ample employment
opportunities compared to other areas in the region or in the country. Nowadays, the beneficiaries from the resources and job opportunities from the Zone are people who come from other areas
of the country such as “Debub”35 (Southern Nations, Nationalities
and Peoples Region [SNNPR]) and farmers from “Arsi”36, while
youths from Bale migrate. In addition, their basic reason in viewing poverty as a minor cause is, the expensive amount of money
spent by migrants for migration; from 3000USD to more than
5000USD is the approximate payment for migrants until their
arrival in the destination countries. They also mentioned migrants
with good living standard; a person having an automobile, and
who runs a good business37 leaves as a migrant. Mentioning such
kinds of premises, they conclude that poverty and unemployment
Key informant interview , Head of Bale Zone Labor and Social Affairs
office, February 13, 2016, Robe.
36
An interview with Agarfa District Labor and Social Affairs officers, on
December 18, 2015.
37
An interview with Robe town labor and social Affair Office December 3,
2015; interview with relative of the migrant.
35
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 233
are secondary level causes of migration outflow from Bale; instead
they considered the society’s strong culture of migration or the
strong positive perception towards migration and poor work ethic of youth as significant viable factors for irregular migration
outflow from Bale38.
On the other side, returnee and potential migrant’s interviewees did not have any other direct answer for the question why they
migrated and the need to migrate; they replied only that it was
the need for better job opportunities with attractive salaries that
can bring significant change to their lives and the families. An
interviewee who was a close friend to many of the migrants who
died in April 19, 2015 in a boat accident, explained that “I and
my 14 peers who died in the Sea were unemployed after we completed grade 10. They stayed jobless for four years after grade 10
before their migration”. Moreover, an interviewee explained39 that:
In fact parents may be good economically, but they are not willing
to give money if their children ask them to run their own business,
they think it may be wasted by addiction or used for irrelevant purpose; but they are eager to give money if their children ask them for
migration purpose.
Sometimes the money utilized for migration is not necessarily
extra money, rather it is money saved purposely for migration
expenses while struggling with subsistence livelihood for years.
An interviewee from Agarfa District explained that:
I spent 18,000 ETB for migration, this is not because I have [enough]
money that I decide to leave; you know, I struggled for years to acKey informant interview with Gasera District Labor and Social Affairs
officers, November 17, 2015; key informant interview with head of Bale Zone
labor and social Affair Office, February 13, 2015, Robe.
39
An interview with close relative of victim migrant, February 27, 2016,
Robe.
38
�234
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
cumulate it, but unless I have additional support, I couldn’t do anything here with that amount of money.
The unemployment problem is also creating hopelessness on
the futurity of the primary and secondary school students as informants suggested40. Those school teenagers seeing their elders’
joblessness, including some unemployed university and college
graduates, are not sure about their future. What is the relevance
of learning if we do not have a job in the end? This is the question
they ask anticipating their future employment opportunities41.
Thus, they are forced to cease their education and instead prefer
migration to secure their future.
Unemployment related with shortage of land is also raised by
our informants from Gasera District. They implied that land shortage because of population increase as another enabling factor for
irregular migration of the youth42. The youth from rural areas, as
the informants claim, know better how to farm than anything
else43. However, nowadays, the existing rural farm lands are not
proportionate to the increasing number of population in the district. Thus, the youth’s access to farm land is becoming less. Therefore they are forced to choose migration to meet at least their
basic needs. However, land shortage as a cause for irregular migration cannot be generalized to all the rest areas of Bale. Government stakeholders in the other areas strongly ascertain that
there is no land deficiency in their respective areas.
40
Depth interview with Bale Integrated Rural Development Association
(BIRDA) manager; two key informants from Agarfa District Labor and Social
Affairs stakeholders; one key informant from Bale Zone Labor and Social Affairs
office.
41
An interview with Agarfa Labor and Social Affair Officers, Agarfa, December
20, 2015.
42
An interview with Gassera district Labor and Social Affair officials.
43
Ibid.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 235
3.4.1.1. Existing positive perception towards migration (culture of migration)
Some literature in the area of irregular migration studies (see
RMMS, 2014a; RMMS 2014b) termed the society’s strong positive
perception towards migration as a “culture of migration”. Given
the prevalence, it is not unusual to find at least one or more current migrant or returnee from the local neighborhood. Out of a
dozen migrants, there is no doubt that a few of them significantly changed their own and family’s lives. By whatever condition it
has been obtained, money and materials sent back by migrants
from abroad to parents in Ethiopia creates a sort of positive perception on other families and the community at large towards
migration44. It is usual to encourage the youths to migrate; parents,
peers, and even community members, openly tell the youth to go
abroad and make money like other successful fellows. The success
stories of a few individuals45, is just like an adventure that everybody aspires to accomplish at whatever cost. The existing positive
perception towards migration makes migration a thing of everyone’s aspiration regardless of the risks. One of our key informants46
explains below how migration is a culture among the community.
Migration as a culture is peculiar here in Dega (wet) areas of our
Zone, like Sinana, Gasera, Agarfa, Dinsho than the Qola (hot) areas;…
in these areas people say somebody went abroad and stayed for four
years then bought a car; another went abroad and built villa for his
family; someone went abroad and bought a town land; but we seat
here while we can bring big money.
Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office.
Focus Group Discussion with Maksegno Gebeya Iddir committees.
46
Interview with Key informant, Head of Bale Zone Labor and Social Affair
officials, January 13, 2016, Robe.
44
45
�236
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
Migration from Bale is something of an economic coping up
strategy and if not exaggerated society uses it to get rid of poverty. There is a greater link between migration and generating income
in order to invest in a family’s basic socio-economic needs. Thus,
migration is a cultured instrument in society regardless of both
the domestic labor opportunities and the risks of irregular migration.
3.4.2. Existence of Various Facilitating Actors
for Irregular Migration
Illegal brokers
Along with other interrelated triggering factors of irregular
migration, the Dellala, (brokers) crucially served as an intermediary for the outflow of irregular migrants. The illegal brokers,
what literature conventionally calls smugglers and traffickers, are
an illicit instrument whereby migrants are recruited, transported
and then enter into borders of other countries illegally having
experienced the inevitable risks of exploitation. Ranged from those
brokers who directly facilitate the situation living inside the community, to those brokers who live in major towns having a well-established network both in and outside the country, are the primary actors thereby pursuing their illicit business of migrant
smuggling and trafficking.
The collaboration between migrants, the community and the
illegal brokers complicates and aggravates the issue47. Different
reasons are suggested: migrants and the community willingly
collaborate with brokers because they are at least the means for
them to reach the intended destination48 whatever the risks in47
An interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affairs Office,
February 13, 2016.
48
Ibid.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 237
volved. If they are not willing, migrants and the community will
not disclose information particular to brokers, because they no
guarantee against direct threats, even to their life49. The latter
reason seems more sound, because the brokers are not such regular individuals that anyone can easily disclose their illicit business,
they have a big link even with corrupt government officials50 in
addition to their economic power built on both legal and illicit
businesses.
One of our key informants51 from local government stakeholders explained that:
You can say the whole community here is a broker, they never want
to disclose brokers even though they know who recruits migrants;
brokers are there starting from the smallest Kebele, but who send
some body’s children is kept secret; the brokers may threaten them,
by saying if you disclose us, your children cannot go abroad, and if
they go they will be threatened; at the same time, the community
complain us by saying, the illegal brokers are inside you chaining up
to the federal government, and despite we disclose them (brokers),
they are set free for unknown reasons sooner.
This complicated nature of illegal brokers still remains a curse
in aggravating the problems related with irregular migration. As
of the writing time of this study, there are not any sufficient prosecution cases initiated against illegal brokers in any areas of Bale
except one case from Goba town52. As the head of Bale Zone Labor
and Social Affairs Office confirmed to us, only one individual suspected of migrant smuggling crime has been arrested and proseKey informant interview with Robe town Labor and Social Affairs office,
December 3, 2015.
50
Ibid.
51
Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair
Office, January 13, 2016.
52
Ibid.
49
�238
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
cuted. But, he was released from prison paying a 15,000 ETB
(750USD) guarantee. The informant53 added that currently, two
other cases of prosecution are initiated against suspected traffickers.
Local illegal brokers also participate in trafficking exploitation
as one interviewee explains:54
There are notorious brokers in Metema, who have the task of identifying potential migrants for ransom; during the death of my friends
in the Sea, we were able to identify that there were Ethiopian brokers
speaking local language.
Another interviewee55 from Gasera Woreda, who was a victim
of extreme exploitation in Yemen, explained that he and another
six Ethiopians were transported by local brokers, on a land journey via the Gulf of Aden route, facing torture by smugglers demanding ransom. In general, the illegal brokers aggravate irregular migration outflow in smuggling migrants, and by extension,
through trafficking exploitation both here in Bale and at different
levels.
Pressures from families, peers and social networks
Family members and peers have direct facilitator roles in the
migration process by persuading potential migrants by telling
success stories of previous migrants. Parents even directly conduct
deals with brokers and make payments for the purpose of their
offspring’s migration. Using network patterns one member of the
community or the family migrates, then another follows the path.
53
54
Ibid.
An interview with close family of victim migrants, February 27, 2016,
Robe.
An interview with Returnee migrant from Suadi Arabia, March 3, 2016,
Gasera.
55
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 239
Family and friends from abroad also facilitate the process of
migration. Propagating information56 regarding employment
chances, financial provision for traveling costs and fulfilling all
necessary conditions, are all ways the migrant’s relatives abroad
facilitate for potential migrants. An interviewee57 from Robe town
who is a returnee from Saudi Arabia responded that, seeing his
peers who had migrated before, he decided to migrate; and the
travel cost around 70,000 ETB (3500USD) had been covered by
his brother from abroad. In a similar story one interviewee58 from
Gasera, stated that he moved to Saudi Arabia leaving his job (government employed) for nothing but to be alike with his peers.
There is also direct and indirect impact of social networks in
creating pressure from the homeland potential migrants. Inevitably, the remittances sent from migrants abroad either in the
form of cash or in kind such as electronic devices and fashion
clothing to members of families59, are also influential factors to
the nearby neighborhood and community youths in initiating
them for migration.
There is a considerable number of current migrants from the
Bale Zone, including labor migrants and irregular migrants, both
in Middle East and Western States. Thus, particularly, those groups
of Ethiopian immigrants who are relatively stable have the capacity to take family members or at least to facilitate conditions. This
has been confirmed by data obtained from returnee informants
56
Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair
Office, February 13, 2016, Robe.
57
An interview with returnee migrant from Saudi Arabia, January 26, 2015,
Robe.
58
An interview with returnee migrant from Saudi Arabia, March 2, 2016,
Gasera.
59
Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair
Office, February 13, 2016, Robe.
�240
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
who had at least one or more close relatives abroad before their
migration, which had direct influence on their decision to migrate.
Social Media
Nowadays, in addition to the mainstream communication media channels, new internet-based social media such as Facebook,
YouTube, Twitter, Viber, WhatsUp and so on are vibrantly simplifying the way we exchange information (see Edosomwan et al.,
2011). Hence, these social media are also good facilitating actors
for the current irregular migration crisis.
Social media, supported by the new technology, results from
the easy accessibility of smart mobile phones for youth both of
urban and rural areas. By using Facebook, which is the most popular social media, the youth, quickly and easily communicate with
their peers abroad at a very cheap cost. Very impressive images
posted on personal timelines of Facebook accounts are quickly
observable by viewers everywhere. Even children sometimes
convince their parents, making them view the attractive images
sent via Facebook and Viber. Then the parents, who are not totally familiar with social media, are likely to be easily deceived to
send their children to match them with those migrants who sent
their impressive images. The community challenges government
stakeholders during their awareness creation campaign by saying
“why do you tell us not to send our children abroad when we see
those who already left are in a comfortable situation; I became
eager to send my child when he showed me his friend’s photo at
ease on Facebook”. This was a response from one woman during
the Agarfa District awareness creation campaign against irregular
migration as the stakeholders themselves informed us.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 241
3.4.3. Administrative Factors
Stakeholders of government agencies directly responsible for
issues of irregular migration both at local and national level are
still criticized and accused of providing insufficient and weak legal and practical measures against human trafficking and smuggling crimes. Even though the government recently attempted to
fill the legal framework gap by introducing a comprehensive anti-trafficking and smuggling proclamation, its enforcement and
prosecution of smugglers and traffickers, and protection of victims,
no sufficient measures have been undertaken to date (United States
Department of State, 2015). Similarly, preventing and countering
illegal border crossing remains weak.
Government stakeholders were even very late in providing the
intended measure in preventing the crime of irregular migration
and their existing measures are inadequate compared with the
grave crisis that irregular migration continues to bring. Particular
to Bale, an organized anti-irregular migration intervention was
introduced only since 201360, after the problem became severe.
Despite its late intervention measures, nowadays as our observation and the data obtained from our informants show61, the Zone
is in good progress in its endeavors in the anti-irregular migration
struggle.
Comparing Ethiopia’s emigrant management system with other states, returnee interviewees explained that, migrants from
some Asian countries such as the Philippines, Sri Lanka and India
have good protection from their governments via their embassies.
Further, they stated that, unlike Ethiopia, it is rare to see irregular
migrants from these states. Treatment even by employers, includ60
An interview with Sinana District Labor and Social Affair Officers, December
27, 2015.
61
Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office,
February 13, 2016, Robe.
�242
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
ing payment, are different between Ethiopians and them. There
is no doubt that their legitimate existence is the primary factor,
in addition to racial biases (See, Naami, 2014) for better treatment
of Asian laborers than Black Africans including Ethiopians. Hence,
the Ethiopian government’s and its embassies poor emigrant governance system is also accountable for the existing irregular migration crisis.
Different from direct responsibility of government stakeholders in addressing the issues of irregular migration, returnees and
potential migrates criticize the local bad governance as another
determining factor. Interviewees both from members of the community62 and returnees63 strongly complain about the lack of good
governance, such as the absence of quick responses to public questions, high tax overloads on small-scale businesses64, lengthy bureaucratic services and very poor infrastructural delivery. One
interviewee in Robe town explained that:
A friend of mine, who died in the Sea, was an amateur sport trainer
with his own football team; but he was unable to get a soccer field;
his application to use the town’s football stadium was rejected by the
authorities; his final decision was to cease the sport and move abroad.
The interviewees also complain about the local stakeholders’
weaknesses in creating jobs and youth entertainment corners.
“Here in Robe, there are not any relevant entertainment places,
we are wasting time at chat/khat rooms”, the interviewee65 explained.
A focus group discussion with Maksegno gebeya Iddir committee who are
directly working against women and children trafficking in collaboration with
international NGOs.
63
An interview with returnees from Agarfa, and Robe town, from December
20, 2015 – January 1, 2016.
64
An interview with a returnee, December 20, 2015.
65
An interview with a potential migrant, February 27, 2016, Robe.
62
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 243
Another key factor associated with administrative issues is the
poor infrastructural accessibility of the Zone. Though it is not
unique to Bale, social provision, especially electricity, water, and
telecommunication, are hardly accessible. Particularly, work opportunities in urban areas including small towns of the Zone are
unthinkable without such a list of infrastructural accesses. Electricity and water service are in dire condition in the Zone, which
directly affects the existing labor opportunities. This results in
youth prefering migration irrespective of the risk. As our key informants from Zonal and District Labor and Social Affairs told us,
out of the total deported returnees from Saudi, around 118 migrated back, some of whom were leaving their small scale enterprises established by the help of the government. The key reason,
for returnees to give up their small scale business was the terrible
condition of electricity66. As a Gasera Woreda government stakeholder clarified, returnees who have been organized by the government in small scale enterprises totally gave up their works and
were dispersed because of lack of electric power. There are similar cases also in different Woredas of the Zone67.
3.5. Impacts of Irregular Migration Against Migrants’
Human Security in Bale
Recently, more than anything else, threats against human security of irregular migrants during transit points exposing them
to illicit traffickers and smugglers, or a deliberate exploitation by
employers, becomes a serious security issue occupying the concern
of stockholders. Though migrants, whether in legal or in irregular
66
Key informant interview with Gasera Labor and Social Affair Officers,
November 17, 2015.
67
Key informant interview with the Head of Bale Zone Labor and Social
Affair Office, February 13, 2016, Robe.
�244
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
status, are vulnerable to insecurity, those more affected by human
security risks are the irregular ones by virtue of their status
(Mawadza, 2008:1).
Driven principally by the root factors found by the study as
mentioned in the above section, Bale could be one of the areas in
Ethiopia which are in a state of, so to say, an explosion of irregular migration outflow occurrences. Hence, vulnerability to the
inevitable human security risks directly endangering the survival, livelihood and dignity of the migrants themselves, are the
consequences of irregular cross border migration. The following
section seeks to show the negative impact of irregular migration
against human security of migrants, more specifically against their
personal security of the migrants in particular reference to Bale.
3.5.1. Death through Murder and Accident
Irregular migrants are highly vulnerable including risks of death
during their dangerous journey through illegal and life-threatening desert routes, and transportation channels such as suffocating
containers and boat voyages. And also migrants sometimes are
deliberately murdered by employers and smugglers. Some migrants
also attempt to go on foot, exposing themselves to extreme vulnerability to inhospitable lands or deserts where food and water
are hardly accessible at least for survival, and at the same time
vulnerable to gangs and aggressive wild animals. As one returnee interviewee68 told us, luckily he was able to arrive in Yemen
after a 15 day journey on foot via Somalia en route to Gulf countries.
It was a shocking accident, still in recent memory, in which
approximately 30-46 youths from Bale died at the same time in
An interview with a returnee from Saudi Arabia, November 20, 2015,
Agrafa.
68
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 245
the Mediterranean Sea on April 19, 201569 in a boat capsize accident; the majority were from Robe town70. While they were planning to reach Europe, anticipating better employment and living
standard opportunities, unfortunately they ended up in stories to
be told for others to learn from them. From those deceased youth,
around 14 were schoolmates who attended Mada Walabu primary school71. Worst of all, two brothers were among the dead, while
a previous occasion one of the two brothers survived luckily listening the advice of their father who told them not go in one
boat72.
Regarding the exact number of the death toll, there are contrasting figures. While interviewees from victim families and closest friends estimate up to 46 individuals in total from Bale (30 from
Robe town, 8 from Dello Mana, 4 from Goba, 2 from Sinana and
2 from Agarfa), key informants also provided their own figures.
According to government stakeholders from Robe town, 17 individuals are believed to have died from Robe town. And for the key
informant from Zonal labor and social affairs bureau, the death
toll is estimated from 28-30, only in Robe. In fact, the majority of
the death toll in the April 19, 2015 shipwreck, is believed to be in
Bale, out of the total Ethiopian irregular migrants’ death. During
the accident Ethiopian irregular migrants up to 65 individuals
(7 from Addis Ababa, 18 from Arsi, 12 individuals of unknown
background, and including the above figures from Bale73), were
estimated to have died in the Mediterranean Sea.
http://www.theguardian.com/world/2015/apr/19/700-migrantsfeared-dead-mediterranean-shipwreck-worst-yet.
70
An interview with close migrant friends, February 27, 2016, Robe.
71
Ibid.
72
Ibid.
73
An interview with close friends of migrant victims, February 27, 2016,
Robe.
69
�246
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
In total an estimated 73 deaths have been recorded, between
2013-2014/2015, because of irregular migration risks from Bale.
These are, however, only a few known to the public and to local
authorities. Besides this, deliberate killings by smugglers74 and
employers are common cases. For example, during mass deportation of Ethiopian migrants from Saudi, a deported interviewee
told us that “my friend was killed by an alleged Saudi security
person who beat him brutally in front of me”. Another returnee75
also told us, “in only one day around 38 Ethiopians were killed”
by the security polices and the shabab (youth in Arabic) in a town
called Manfouha where the deportation was undertaken.
Similarly, an interview with another two returnee women ascertains that they were eye witnesses where Ethiopian migrants
employed as domestic workers were deliberately killed by their
employers. One of them died when thrown from a building, in
response to her frequent requests for her legitimate work payment
which had been delayed for years. The case of the other girl is
complicated76; forced sexual relations (abuse) by her male employer was exposed to the wife, the end result was a murder through
poisoning by the housewife.
Cases of either killing or harsh physical assaults against laborers by their employers are common when they ask payments, and
in another case when migrants want to leave. One returnee77 explains a story she knows below:
74
For further information regarding deliberate torture including killings,
of Ethiopian migrants in Yemen by organized Smugglers, see Human Rights
Watch (2014) ‘Yemen’s Torture Camps: Abuse of Migrants by Human Traffickers
in a Climate of Impunity’.
75
An interview with a returnee, December 20, 2015, Agarfa.
76
An interview with a female returnee at Ginir, December 18, 2015, Ginir
town.
77
An interview with female returnee from Saudi, February 16, 2016, Robe.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 247
In one occasion, relatives to my employers with their teenage
came to home; at that occasion the teenage asked me a question
are you an Ethiopia? Yes! I replied; then just as an ordinary thing
he told me that by saying we had also an Ethiopian domestic worker, but one day when she was in the way to leave, my father has
killed her crashing by automobile.
Similarly, another returnee interviewee at Ginir District explained that he was able to escape from his employer who directly threatened to kill him by hitting him with his car just because
of the worker’s decision to leave for other labor opportunity. Although he sustained minor physical injuries, he was able to escape
from the murder threat.
Table 2: some recorded figures of death on the following selected Woredas
of Bale Zone resulting from irregular migration only from 2013–2015
No.
Districts
Number of Death
1
Agarfa
2
Dello Mena
15
8
3
Gasera
6
4
Goba
4
4
Ginir
1
5
Goro
5
6
Robe town
7
Sinana
2
Total
73
30
Source: researchers, based on figures obtained from the 2015/2016 plan of
Bale Zone Anti-irregular migration committee (task force): Bale Zone Labor
and Social Affair Office, and from interviews.
�248
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
3.5.2. Sexual Exploitation
For Ethiopian women domestic workers, including those from
Bale, unfortunately one of their common exploitations is sexual
abuse and the resultant grave risks. Our interviews from with
returnees told us that they know at least one or more cases of
sexual exploitation against Ethiopian women domestic workers.
The most shocking story was a case of exploitation which took
place during the Saudi deportation measure. An informant, from
Agarfa District, he was an eye witness where “six shabaab (youths)
violently raped one Ethiopian migrant” during the violent deportation measures against Ethiopian irregular migrants. A similar
story was the case of an Ethiopian domestic worker who was killed
by her woman employer when her forced sexual relation with the
husband revealed to the wife78. What we understand here is, the
worst various forms of sexual abuses against the migrant domestic workers are not an end in themself; rather, they are followed
by serious other risks such as death, health risks, pregnancy, and
being handed over to security agents for deportation purposes.
An interviewee told to us that one Ethiopian woman domestic
worker has not only undergone an unwanted pregnancy, but also
she was forced to leave her newlborn child there, while she retuned
back to home79. If there is a very common exploitation story against
Ethiopian house maids in Gulf States, it is cases of rape. What
makes it complicated is it will not end up only in sexual abuse,
rather worse risks will follow including murder as mentioned
above. Multiple exploitations like rape, denial of salary, forced
labor, deportation and so on all are what they faces.
78
An interview with a female returnee migrant from Qatar at Ginir on
December 18, 2015.
79
An interview with a female returnee migrant from Kuwait at Robe on.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 249
3.5.3. Labor Exploitation and Forced Servitude
Labor exploitation is another severe human security threat
against irregular migrants. Obviously, most migrants are unskilled
labor workers in areas of cleaning, construction, shepherding,
household maids, caretakers and so on. Forced labor and long
work hours are among the common types of labor exploitation
against Ethiopian irregular migrants80 in Middle East countries.
Hence, for labor workers, especially Ethiopian women employed
as household maids, one of their extreme vulnerability is being
forced to work for long hours, more than 18-20 hours per day.
Our interviewees from among the returnees repeatedly told us
that, “our employers considered us just as an animal like a donkey”.
This is how the victims of irregular migration express the ways of
their labor exploitation.
Making the Ethiopian women employees work for relatives of
employers, with whom migrants did not have an agreement, is
another way by which migrants are exploited. One woman returnee explained that “I used to work for the relatives of my employers without my willingness; I was employed, firstly as a domestic servant to one house hold; later on, the housewife ordered
me to work for her sister, then I did not have any choice, just to
work for both households”81.
Unfortunately, Ethiopian labor workers, particularly in the
Middle East Arab countries, are considered as nothing more than
the property of their employers. Except for a few lucky migrant
workers, such is the story of many innocent Ethiopian migrant
workers who have been always forced to do whatever their employers wished.
80
81
An interview with returnee at Robe, December, 27 2015.
Ibid.
�250
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
3.5.4. Financial Exploitation
Sadly, for some migrant workers, the exploitation they face
did not end up in one of or two of the forms of exploitation commonly known. Rather a multiple and interrelated form of exploitation by various actors such as smugglers, employers and security
person are experienced by irregular migrant labor workers. For
instance, the exploitation by forced labor may not be the single
abuse migrants faced, rather it is always coupled with financial
exploitation since migrant workers are not sometimes paid appropriately even to the agreed payment, let alone the extra time
the migrants work either for their employers or for employers
relatives without their willingness.
Filled by hope, the money they expend for transportation and
all other costs related to migration purposes, might be borrowed,
or provided by families and closes relatives, to be paid back one
day in the future after migrants accumulate money working abroad.
Hence, nowadays a minimum 80,000 ETB (4000 USD) to a maximum of more than 100,000 Birr (5000 USD) is expected for expenses of all costs related to irregular migration. Surprisingly,
sometimes this expense is covered by families selling their properties including land, houses, and domestic animals82. This sometimes causes family quarrels particularly between husband and
wife over the financial expense to be covered for their son or
daughter supposed to migrate. This story was experienced in Robe
town when a family member disagreed to send their son. The
father was against the idea of his son’s migration. Conversely, the
mother decided to send her son at the cost of her marriage. Finally, the family broke up, properties were divided and the son moved
Key informant interview, Head of Bale Labor and Social Affair Office,
February 13, 2016, Robe.
82
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 251
abroad, the expense covered by his mother selling her half of the
property obtained from divorce83.
The most common financial exploitation is concerning salary
payment. Salaries may be totally denied or cut from the normal
agreed payment. In addition salaries may not be regularly paid
monthly. These all are what informants either personally faced
or observed from other Ethiopian migrant workers. For example,
an interview with one returnee revealed that she was paid below
the agreed salary and sometimes totally unpaid. Financial exploitation mostly leads to other more extreme vulnerability, differently from other abuses, such as forced labor and minor physical assault. Because the very purpose migrants go abroad as
laborers is to make money and to pursue better livelihood. It is
not only the danger of financial exploitation that migrant workers
never tolerate, rather it makes them completely hopeless and results in other extreme vulnerability such as psychological disorder,
suicide, or revenge against their employers. Worse, the final payment from an employer is sometimes simply murder. An interviewee84 expressed her witness as one Ethiopian migrant worker
was killed by their employers in response to her frequent request
for the salary she worked for for years.
3.5.5. Physical Assault
Assault ranging from minor injuries to extreme physical assault
such as physical paralysis and disabilities85 are among the common
risks that victims of irregular migration experience. Such risks to
the physical security of migrants mostly occur either because of
Key informant interview, Robe town Labor and Social Affair, December
3, 2015, Robe.
84
An interview with returnee, February 18, 2015, Ginir.
85
Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office,
February 13, 2016, Robe.
83
�252
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
uncomfortable working environment or because of deliberate
attack by employers, smugglers and security persons.
For example, an interviewee from the Ginir Woreda told to us
that he was injured seriously in the leg when his employer intentionally hit him with his automobile86. Luckily, he was able to save
his life, escaping from hit by the ruthless measure of his employer. Another interviewee from Robe town87 was a witness of serious
physical injuries inflicted on one Ethiopian woman domestic worker; when the migrant worker was at work wearing uncomfortable
shoes, accidentally fell down on the floor and her back was totally broken and she found herself in a state of paralysis, unable to
move by herself. Worse, their employers were unsympathetic to
her suffering, instead cruelly shouting over her that the problem
happened because of her own failure, and forcing her to do the
usual domestic work. The interviewee further told to us that she
saw another woman Ethiopian domestic worker who had been
deliberately burned by hot water thrown over her by her employer.
Further, an interviewee from among the returnees described
the worst story he observed in one smuggling camp in Yemen; “in
that torturing house, individuals who lost their eyes, their leg or
hand are common to see; torturing through hanging over, through
beating, burning out over bodies until the ransom sends to them
from migrant families” are the extreme threats to migrants’ personal security from smugglers, the interviewee explained.
3.5.6. Psychological Assault and Mental Disorder
Returnees interviewed by us, who visited the temporary prison centers located in some Ethiopia Emphasis of Middle East State,
86
An interview with returnee migrant from Saudi, at Ginnir District on
December, 18, 2015.
87
An interview with women returnee from Kuwait, at Robe town, February,
14, 2016.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 253
confirmed that there was there a crowd of Ethiopian irregular
migrants, some of whom were crying, appearing in dire physical
condition, in degraded spirits and generally in a state of mental
and psychological illness88. These migrants in these temporary
prison centers are those arrested by security policies, found in the
streets without visa or employment papers. Worse, they are victims
of multiple exploitations such as salary denials, sexual abuses,
extreme physical and psychological assault and so on.
Racial assaults, making them to eat left over foods, denial of
contacts with their families and even with other Ethiopian migrants
and so on, are direct forms of psychological-threat exploitation
against migrant domestic workers. Just “they considered us like
a dog” one returnee responded89. Aside from the direct victims,
it could not be difficult to guess how such a kind of inhuman
cruelty will also create psychological illness indirectly on those
who see or hear it. A returnee who was exposed to the sight of a
murdered Ethiopian migrant worker by their employers told us
as they suffer from it still now90.
3.5.7. Deportation, Xenophobic Attack and Vulnerability to
Risks of Political Instability
Very recently, massive, grave violations against irregular migrants of Ethiopia is becoming something of a recurrent phenomenon. Especially the Saudi massive deportation measures from
November 2013 up to March 2014 followed by domestic political
An interview with a female returnee from United Arab Emirates, at Robe
Town on; An interview with a female returnee from Qatar at Ginir District on
December 18, 2015; an interview with a female returnee from Kuwait at Robe
Town on February 20, 2016.
89
An interview with one male returnee from Saudi Arabia, at Robe Town
on February 7, 2016.
90
Anonymous interview with a returnee, December 18, 2015, Ginir.
88
�254
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
instabilities resulted in risks in countries like Yemen and Libya of
complicated direct injuries on migrants themselves. For example,
during the massive deportation from Saudi, a number of Ethiopians were killed or physically abused. In addition, properties
accumulated for years were totally lost. Most of our interviews
with returnees amongst the 3919 (see the table below) deported
migrants from Saudi confirmed that, except for a few properties
they held in hand, they lost their properties because of the violent
deportation measures91. A similar case was also experienced due
to domestic political instability in Yemen. Two recent returnees
from Yemen told to us that, although they had returned by the
help of the government, almost all their properties accumulated
for years, estimated in money up to 5000USD was left there92. A
similar story was also told to us by one returnee from Saudi Arabia93.
Discrimination based on race and xenophobic-oriented threats
are also sometimes experienced by Ethiopian irregular migrants.
The Saudi Arabia deportation measure itself has also a tendency
to xenophobia against non-nationals and citizens, as we understood from our interviewees. Participants during the violent deportation action were not only official security police, rather the
“shabaab” were also good actors in the ruthless physical assault,
rape, and robbery against the Ethiopian irregular migrants. For
example, as our interviewee explained in his own words “the so
called shabaab coming in group they shout against us by saying
Anonymous interview with returnees from November 1, 2015 up to March
3, 2016.
92
Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social affairs,
February 13, 2015, Robe.
93
An interview with a returnee form Saudi, February 16, 2016, Robe.
91
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 255
leave our country, they will kill you in minutes if they caught
you”94.
Arbitrary arrest and deportation is a frequent measure against
Ethiopian irregular migrants. If a migrant is found to be of irregular status in the streets of Middle East States, their immediate
fate is just detention, then after that deportation to their home
countries95 (see RMMS, 2014a:58). Sometimes irregular migrants
also deliberately reveal themselves to security personnel, taking
deportation as an advantage to escape from severe exploitation
they faced by employers. One returnee96 from United Arab Emirates told to us she retuned back by this mechanism.
Table 3. Deported migrants from Saudi Arabia and those who re-migrated
(November 2013 and March 2014) Source: adopted from Bale Zone Labour
and Social Affairs Offices.
No
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
Districts
Agarfa
Berbrie
Dallo manna
DaweQechan
DaweSerar
Dinsho
Gassera
Ginir
Ginir Town
Goba
Goba Town
Gollocha
Goro
M
425
86
139
14
2
104
726
360
*
160
26
187
122
F
42
14
20
1
0
43
88
35
*
87
34
19
28
Total
467
100
159
15
2
147
814
395
*
247
60
206
150
re-migrated
M
F
Total
28
1
29
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
29
0
29
0
0
0
*
*
*
4
1
5
0
0
0
0
0
0
0
0
0
An interview with a returnee, December 11, 2015, Agarfa.
An interview with a returnee, December 18, 2015, Ginir.
96
An interview with a female returnee from United Arab Emirates, December
20, 2015, Ginir.
94
95
�256
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
14
15
16
17
18
19
20
21
Guradamolle
Harena Bulluq
Lega Hida
Mada Walabu
Rayitu
Robe Town
Sawena
Sinana
total
10
32
52
18
7
224
21
605
3320
1
5
2
8
1
109
2
60
599
11
37
54
26
8
333
23
665
3919
0
0
0
0
0
47
0
0
108
0
0
0
0
0
8
0
0
10
0
0
0
0
0
55
0
0
118
* Not available
3.5.8. Kidnapping for Ransom
Such kinds of exploitation cases against irregular migrants
commonly occur during transit. Yemen, as the main transit country from the Horn of Africa including Ethiopia, is the place where
serious exploitation in the form of kidnapping for ransom is rampant. At Haradh, “the smuggling town” in Yemen, where the majority of Horn African migrants pass through, an extreme exploitation including kidnapping for ransom and torture against migrants
is operated on a daily bases (Human Right Watch, 2014). A returnee from Saudi Arabia told us the story of his own kidnapping
in Yemen97:
A group of gangs detained us while we were on the way to Saudi
Arabia; then violently they separated the twelve Ethiopians from the
Somali migrants for their believe that we are better than the Somalis
for the ransom they needed; for a while, we remained their hostage;
fortunately, the forceful retaliation we undertook against the gangs
saved us from their torture and related abuses.
An interview with a returnee from Saudi Arabia at Agarfa, on December
18, 2015.
97
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 257
Another returnee from Saudi Arabia also explained the serious
repeated trafficking risks he personally faced at different transit
points in Somalia and Yemen:
we were seven when the journey began; after three day stay in a
broker house in Dire Dawa, journey on foot began via Somalia; then
the broker intentionally missed from us; we stayed for a week missing the direction where to go; finally we got another broker who
transported us to Yemen and transferred us to other brokers, then to
the next brokers for each payment rises in double; I personally paid
20,000ETB for three brokers in sum, until my final arrival in Saudi.
Ethiopian irregular migrants also face kidnapping exploitation
by smugglers in Sudan and Libya. These countries, being the major transit countries for Ethiopian irregular migrants making Europe their final destination, are also the place where ransoms are
demanded as a form of financial exploitation and related personal security threats such as torture and grave physical assaults are
undertaken against migrants. One interviewee from Robe town
explained the kidnapping story of his two closest friends, (one of
them in Sudan and the other in Libya) who experienced serious
torture until the ransom was sent from their families98.
The head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, officers
in similar positions from Robe town and Gasera Woreda, told us
that they know cases of kidnapping in their respective areas. For
example, “a father from Robe town paid 4000 USD, as a ransom
for his son”, the head of the Bale Zone Labor and Social Affair
Office, explained. A key informant further told us:99
parents heard the news of their son’s kidnapping; at the moment
there was no money in their hand for ransom that immediately deAn interview with families of victim migrants on ,January 27, 2016, Robe.
In-depth interview with the head of the Bale Zone Labor and Social Affair
Office, January 13, 2015.
98
99
�258
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
manded by smugglers; then the only option was to sell their urban
land where their home is built; however, this solution created dispute
between the husband and wife, the former being against selling the
land; finally the parents sold half of the land and sent the ransom;
unfortunately, their son was not alive.
3.5.9. Forced Confinement
For Ethiopian domestic workers in the Middle East countries,
another aspect of their exploitation is forced confinement and
related inhumane treatment basically in two ways100: one is using
the sponsorship (kafala)101 system as an instrument of control,
including of the personal life of migrant workers such as sanctions
on their movement and restriction of contact even with parents
at home. The second is prohibiting migrant workers from escape,
from fleeing exploitation at the hands of employers.
An interviewee102, a returnee from Qatar, explained that:
it is only for three months beginning from the employment date that
we have the right to change employers or to leave as we like; and
employers also treat us properly in these months; but after three
months stay, you cannot move from their home until you finish the
two years contract, and then after the employment agency also do
not take responsibility whatever the employers exploit you.
A returnee103 explained her story of confinement: “I was not
allowed to go out of the compound; they confiscated my mobile
phone; they sometimes allowed me to have contact with my parents only through their telephone, but they closely listen to what
An interview with returnee migrant, March 2, 2016, Gasera District; an
interview with returnee migrant, February 18, Ginir.
101
The Kafala or the sponsorship system is the only means through which
migrant workers will obtain entry visa and residence permit in Middle East Arab
countries (See, Naami, 2014).
102
An interview with female returnee, December 18, 2015, Ginir.
103
An interview with returnee migrant, February 16, 2015, Robe.
100
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 259
I am talking”. Another returnee told us that she knows one Ethiopian woman domestic worker who was not paid her wage properly. When she asked to leave, they replied, ‘you cannot go unless
you finish our contract since we have sponsored you to come here’.”
Finally she retuned back after giving two years unpaid service. In
addition, confiscation of passport, visa and all other documents104
as well as other personal properties like mobile phones, immediately after their arrival, and thereafter inhumanely treating them,
are the forms of exploitation related to forced confinement.
Conclusion
Bale is found to be one of the major areas in Ethiopia where
migration in irregular ways is critically prevalent and migrants
are encountering the inevitable and increasing risks of exploitation
and insecurity. An estimated more than 6456 current migrants
in irregular status have been recorded between 2013 and 2014/15.
However, as it is known, it is difficult to know the exact number
of irregular out-migrants, not simply because of stakeholders’
poor migrant management system, rather inter alia, by virtue of
migrants’ irregular status and its volatility. Particular to the Bale
Zone, pertinent to the very recent local authorities’ (it has only
been since 2013 that local stakeholders began to address the issue)
intervention in their attempt to record migrant outflow and yet
the weak intervention measure in addressing the issue, implies
the possibility of the existence of a much greater number of irregular migrants.
Irregular migration is believed to be more prevalent in ten
Woredas of the Zone such as Sinana, Agarfa, Gasera, Ginir, Goro,
104
Ibid.
�260
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
Delo Mana, Goba, Gololcha, Dinsho, Berbrie and three town administrative areas namely Robe, Ginir and Goba towns. The rest
of the areas of the Zone have relatively low records. This disparity is probably linked with the culture of migration. These irregular migrations outflow prone areas have a greater culture of
migration influenced by existing potential social network links,
in addition to population pressure.
The existing profile of irregular migrants indicates that young
males are more exposed than their female counterparts. In terms
of educational profile, most out-migrants are dominantly grade
10 or secondary school complete, with significant numbers of
dropouts at primary school level as well. In sum, irregular migration outflow from Bale is dominated by male youths aged in early 20s who are secondary school graduates.
The dynamics of migration outflow cannot be determined because of the anecdotal nature of the available data. However,
considering the growing concern among government stakeholders and non-government agents and their involvement in practically addressing the problem, more importantly taking in to account
the general public opinion, the extent of irregular migration outflow is seemingly decreasing. Informed by the recent unprecedented human security crises like the massive deportation from
Saudi and the worst Mediterranean Sea boat accident, stakeholders are significantly working on anti-irregular migration efforts
focusing on awareness creation and job creation, which has its
own possible impact in tackling the problem. The shocking incidents against the very personal security of migrants has created
a rough understanding on the part of the general public regarding
the existing and increasing severe risks of irregular migration.
Therefore, without forgetting the prevalence of migration outflows
in considerable numbers, irrespective of the risks, the communities’ strong perception towards migration is seemingly improving.
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 261
In Bale, the key modes of migration are through the facilitation
of illegal brokers and by individual operators supported by the
family, community and social networks. Hence, irregular migrants
assisted by illegal brokers, employment agents, and family members mainly from abroad, enter the borders of other countries via
the two major migratory routes: the Mediterranean Sea route to
Europe and the Gulf of Aden route to the Middle East.
From a minimum of 1000USD-3000USD to a maximum of
3500USD-9500USD expenses are required for migration in accordance with the different arrival points. The more financially
capable, the more prone to irregular migration since the cost itself
is a determinant factor in the migration decision, in addition to
other factors.
Bale as a Muslim dominant community, religious affiliation to
the Middle East Arab countries is suggested as another trend in
migration. But this doesn’t seem convincing basically for two reasons; first, the Middle East Arab countries are not the only destinations of irregular migrants from Bale, rather Western European countries are good destinations too. Second, in areas where
non-Muslims live in a considerable number, there is an equal
participation in irregular migration towards Arab states regardless
of religious affiliation.
The fundamental causes for the existing prevalence of migration by irregular channels is not more or less outside what are
commonly noted as general triggering factors. The socio-economic push-pull factors such as poverty and unemployment or under-employment; labor opportunities with better wages abroad;
strong positive perception towards migration or culture of migration; existence of various actors in facilitating irregular migration,
like illegal brokers, peer and family pressures, social networks,
social medias; and finally administrative failures related with lack
of good governance and poor infrastructural deliveries and so on
�262
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
are all the dynamic root triggering and accelerating factors of the
irregular migration outflow from Bale. Some of these factors provoke contesting claims. For instance, with respect to poverty and
unemployment as causes of migration, though the strongest claim
attests the mounting irregular migration as a key strategy to move
out of poverty and joblessness, still claims are there viewing the
culture of migration and poor work ethics as primary factors.
Whatever the claims, all these core factors are very interrelated
contributing causes and one cannot separate a certain factor exclusively from the rest; instead, all are so mutually interrelated
that their cumulative impact is causing the current crisis.
The more visible negative impacts that irregular migration has
continued to bring are threats to the human security of migrants
themselves. Extreme personal insecurity directly endangering
their survival, livelihood and dignity are the common vulnerability risks irregular migrants face, aggravated by their irregular
status. Risks including trafficking exploitation in transit points as
well as in destination countries by traffickers, smugglers, employers, security agents in security check-points and so on are inevitable abuses victims always face. To be more specific, what irregular migrants from Ethiopia including from Bale experienced
revolving around extreme personal insecurities are death through
murder and accidents; sexual abuse including common rape, financial exploitation, forced labor and enslavement; physical and
psychological assault; kidnapping for ransom; forced confinement;
deportation; xenophobic attack; vulnerability to risks of political
instability in hosting or transit states. In fact, these lists are only
the key extreme risks, passing over the more tolerable ones.
In the broader perspective, there is no doubt that irregular
migration continues to bring a threat not only to the security of
migrants, but to states’ sovereignty and the international community as well. In general, dealing with the issue from a human
�Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 263
security perspective gives ample understanding of the intertwined
nature of international irregular migration.
References
BIRDA (Bale Integrated Rural Development Association) (2014). Base
line Survey of women and children trafficking situations in Robe
Woreda of Bale Zone, BIRDA.
Edosomwan, S. Prakasan, S.K. Kouame D.Watson J. & Seymour T.
(2011). ‘The History of Social Media and its Impact on Business’.
Journal of Applied Management and Entrepreneurship, 2011,
Vol. 16, No. 3.
Human Rights Watch (2014) ‘Yemen’s Torture Camps: Abuse of Migrants
by Human Traffickers in a Climate of Impunity’. Human Rights
Watch.
ILO (2011) ‘Trafficking in Persons Overseas for Labour Purposes: The Case
of Ethiopian Domestic Workers’. Addis Ababa: ILO Country Office.
Jamie, Faiz Omar Mohammad (2013) ‘Gender and Migration in Africa:
Female Ethiopian Migration in Post-2008 Sudan’. Journal of Politics and Law; Vol. 6, No. 1, pp. 186-192. Retrieved, August 30,
2015, from http://dx.doi.org/10.5539/jpl.v6n1p186.
Jones, N., Elizabeth P.-M. Bekele T. Guday E., Bethelihem G. and Kiya
G.(2014) Rethinking girls on the move: The intersection of poverty, exploitation and violence experienced by Ethiopian adolescents involved in the Middle East ‘maid trade’. Overseas Development Institute. London.
Koser, K. (2007). International Migration: A Very Short Introduction.
New York: Oxford University Press.
Mawadza, A. (2008). ‘The nexus between migration and human security: Zimbabwean migrants in South Africa’. Institute of Security
Study(ISS) Paper 162.
Mehari T. (2015) ‘Migration governance in Ethiopia: The need for a
comprehensive National Policy on Migration’. The Reporter-Eng-
�264
Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede
lish Edition. Retrieved, October 16, 2015, from http://www.
thereporterethiopia.com/index.php/opinion/commentary/
item/3481-migration-governance-in-ethiopia. a
ccessed on October 15, 2015, 3:31:08 PM.
Migration of Ethiopian women domestic workers to the Gulf’, Gender
& Development, 18: 2, 249-262.
MoLSA & MoFA. (2010) ‘Human Smuggling and Trafficking in Person
in Ethiopia, its causes and solution’. A report Ministry of Labor
and Social Affair and Ministry of Foreign Affairs, January 2010.
Naami B. K. (2014) Female Ethiopian Migrant Domestic Workers: An
Analysis of Migration, Return-Migration and Reintegration Experiences. MA thesis, Unpublished.
RMMS, (2014a), ‘Blinded by Hope: Knowledge, Attitudes and Practices
of Ethiopian migrants’. Mixed Migration Research Series. RMMS,
6, 1-60.
RMMS, (2014b), ‘The Letter of the Law: regular and irregular migration
in Saudi Arabia in a context of rapid change’. Mixed Migration
Research Series. RMMS, 4, 1-85.
Sharīʿah. (2013) Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica
Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica.
Tesfaye Getnet (2015) ‘Illegal migration: For how long should it go on?’
Retrieved on November 7, 2015, 1:02:13 PM fromhttp://www.
capitalethiopia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5114:illegal-migration-for-how-long-should-it-go-on&catid=35:capital&Itemid=27.
The Policy Analysis and Research Programme of the Global Commission
on International Migration (GCIM). GCIM, September, 2005,
1-33.
UN, Department of Economic and Social Affairs (2016). International
Migration Report2015: Highlights. ST/ESA/SER.A/375, UN, New
York.
United States Department of State (2013), Trafficking in Persons Report.
Washington: United States Department of State, July 2015.
United States Department of State (2015), Trafficking in Persons Report.
Washington: United States Department of State, July 2015.
�KAROL PIASECKI
Changes in the anthropological structure of the Sudan Zone population
RYSZARD VORBRICH
Land and the environment versus customary and statute laws
Environmental and political pressures on the Daba
of northern Cameroon
KATARZYNA MEISSNER
Les objectifs non cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité
des scénarios sur le champ local de la collaboration de développement
KONRAD CZERNICHOWSKI
Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)
ALI ELMIRGHANI AHMED
Ethnic and linguistic diversity in the Sudan
MACIEJ ZĄBEK
Historical importance of Arab Muslim communities
in the Central Sudan Zone
PIOTR MALIŃSKI
Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector
KATARZYNA GRABSKA, PETER MILLER
The South Sudan House in Amarat: South Sudanese
enclaves in Khartoum
KATARZYNA GRABSKA
Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises;
masculinités militarisées et hommes devenus femmes:
les guerres au Sud Soudan
TIZAZU AYALEW TEKA, DAWIT GETU KEBEDE
Causes and Human Security Threats of Irregular Migration
Outflow from Bale, Southeastern Ethiopia
ISBN 978-83-8127-003-8
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43beee06bbc953a2cbb21c5433064f48.pdf
b128064e87fd72d91d693be4ef1620d3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6504
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
antropologia kulturowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6076
Title
A name given to the resource
Coming Back Home.(In Praise of the Province) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.47-60
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W
hat ancestor speaks in me? I can’t live simul
taneously in my head and in my body. That’s
why I can't be just one person. I can feel within
myself countless things at once.
There are no great masters left. That’s the real evil of
our time. The heart’s path is covered in shadow. We must
listen to the voices that seem useless in brains full of long
sewage pipes of school wall, tarmac and welfare papers.
The buzzing of insects must enter. We must fill the eyes
and ears of all of us with things that are the beginning of a
great dream. Someone must shout that we’ll build the pyra
mids. It doesn’t matter if we don’t. We must fuel that wish
and stretch the corners of the soul like an endless sheet.
If you want the world to go forward, we must hold
hands. We must mix the so-called healthy with the so-cal
led sick. You healthy ones! What does your health mean?
The eyes of all mankind are looking at the pit into which
we are plunging. Freedom is useless if you don’t have the
courage to look us in the eye, to eat, drink and sleep with
us! It’s the so-called healthy who have brought the world
to the verge of ruin. Man, listen! In you water, fire and
then ashes, and the bones in the ashes. The bones and the
ashes!
Where am I when I’m not in reality or in my imagina
tion? Here’s my new pact: it must be sunny at night and
snowy in August. Great things end. Small things endure.
Society must become united again instead of so disjointed.
Just look at nature and you’ll see that life is simple. We
must go back to where we were, to the point where we took
the wrong turn. We must go back to the main foundations
of life without dirtying the water. What kind of world is
this if a madman tells you you must be ashamed of your
selves!
[Fragment from Nostalghia, a film by Andrei
Tarkovsky1]
ZBIGNIEW
BENEDYKTOWICZ
Coming Back Home.
(In Praise of the
Province). The Italian
Experience of
Tarkovsky and Kantor
minutes of work on the final image; I am well aware
that considering the time intended for presentations
at our conference this might prove to be a rather
risky attempt. The sequence starts with Domenico’s
speech. Let us then briefly recall who he is. W hat is
Nostalghia about?
Domenico is an apparently deranged former small
town maths teacher, who for seven years forbade his
wife and children to set foot outside their home in or
der to protect them against the end of the world, a
catastrophe whose approach he fears. Having set his
family free, he becomes possessed by an idée fixe - we
learn that every so often he is detained by the police
and then escorted home, rendering the realisation of
his project impossible. This is the way in which the di
rector described Domenico‘s dramatis persona, whose
role grew while shooting the film:
Tonino Guerra [the co-author of the Nostalghia
screenplay - Z. B.] found this person in a newspaper clip
ping and we since developed it a bit further. (...) He is
obsessed with the thought of committing an act of faith,
such as walking straight across a pool —a gigantic, square,
old Roman bath in the centre of the Tuscan village of
Bagno Vignoni — with a lit candle in his hand3. On
the eve of his return to Russia (the Soviet Union),
Gorchakov - the film’s leading protagonist, a Russian
intellectual, poet, scholar, and expert on Italian cul
ture conducting a scientific trip around Italy in the
footsteps of another Russian émigré, a musician and
a composer (more about him in a while) - decides to
carry out Domenico’s plan. He does so just before go
ing back home, having found out about Domenico’s
act of sacrifice on television news. - “Switch on your
TV “ - an Italian translator, Gorchakovs‘ travelling
companion, phones him. Domenico left for Rome to
commit self-immolation next the statue of Marcus
Aurelius on the Capitol and in this way to stridently
convey his protest; the pertinent scene, however,
shows him calmly warning about the state of the con
temporary world in the throes of a crisis and on its
way towards self-annihilation. A t the same time, Gor
These words originate from a speech given by
Domenico, one of the protagonists of Andrei Tark
ovsky’s film Nostalghia. Actually, I am fascinated
by the extraordinary and memorable final image,
introduced by Domenico‘s statement. In his excel
lent: What Is Nostalgia? Leonid Batkin conducted an
in-depth and detailed analysis of the film, conclud
ing that the whole film is actually a two-hour long
preparation for a single frame shown at the very end.
I cannot surmise how this was accomplished, he wrote.
Nonetheless, the whole plot is resolved in this astonish
ing drawn-out take. I am ready to explain the whole film
as a two-hour long preparation for a single frame that
is not simply the last but prime and essential. All that
which appeared to be overly obvious, demonstrative, and
allegorical, all those banal conversations, the instructive
story of Domenico or the intentionally “wise" conver
sations with the “simple folk" suddenly disclosed their
amazing sense. The concluding single take restored an
air of mystery to everything2. We shall watch only 12
47
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
fall on the man gazing ahead, the dog at his side, the
house, and the church. It starts to snow.
The dramaturgy of this sequence is probably best
evoked in: The final editing plan of “Nostalghia”, re
corded in Tarkovsky’s Diaries [Time within Time: The
Diaries]:
chakov (his suitcases packed and waiting in front of
the hotel) cancels his ride to the airport (the taxi is
ready), and returns to Bagno Vignoni, where earlier
he had learned about Domenico’s “story“, met and
talked with him at his home; now, he intends to ful
fil Domenico’s irrational project which, he believes,
will save humankind. Gorchakov walks into the pool,
which at that moment is being cleaned (the water
spouting from the steamy springs is shallow, and the
small-town dwellers are engaged in removing assorted
debris of contemporary civilisation, bottles and coins
thrown in for luck by tourists); he lights a candle and
embarks upon the arduous attempt at carrying it from
one end of the pool to the other. Gorchakov is sick
and weary (this is the way he appears throughout the
whole film - he suffers from a heart condition). Fi
nally, after two unsuccessful attempts (the wind puts
out the candle midway and then just before complet
ing the task) Gorchakov, who each time starts anew,
shields the flickering flame with his coat and hand
(watching him, we can almost feel his physical effort
and fatigue) and manages to place the candle at the
foot of a wall on the opposite end of the pool. From
here, a single long and slow take leads us to the abovementioned final shot: a wooden cottage straight out
a Russian village, inscribed into the ruins of a Cister
cian abbey, the twelfth-century Gothic cathedral of
San Galgano. Actually, we do not see this image right
away and it comes into view gradually. First, there is
Gorchakov sitting on the ground in front of a pud
dle; behind him there stretches a Russian landscape
with the cottage and a path gently winding down into
a valley and leading to the house. This is the same
house, which appeared at the beginning of the film as
part of a dream, a reminiscence (?) accompanying the
protagonist on his Italian journey. The dog lying next
to Gorchakov is the one from the recurring images of
the Russian country house, and from an Italian hotel
room where at night it sleeps next to the bed of the
tired Gorchakov. This is the dog from under the col
onnade in Piazza de Campidoglio amidst people indif
ferently listening to Domenico a moment before his
self-immolation, the same dog which anxiously twists
and turns, and howls in fear and pain as it witnesses
the flames embracing Domenico’s convulsively writh
ing body. In the last shot, the puddle reflects three
rectangular shafts of light. The slowly withdrawing
camera pans back, revealing the architecture of the
cathedral; only then do we see the image in its en
tirety: man, dog, and country house inserted into the
walls of the ruined cathedral of San Galgano. The
light glistening in the puddle actually shines through
the empty windows of the presbytery. We hear sing
ing, a plaintive chant, a Russian folk song resembling
a blend of a lament and a lullaby. Illuminated snow
flakes melting on the ground and in the puddle slowly
(...)
9. Campidoglio
The deranged; Domenico on horseback; Gorchakov
returns to Bagno Vignoni; Domenico’s two hour-long
speech; petrol; broken tape recorder; fire; Domenico’s
death; Beethoven.
10. Crossing over with a candle; Gorchakov’s death;
Gorchakov’s country house within cathedral walls; Freezeframe; Russian song; Verdi.
11. Dedication: In memory of my mother.4
Let us once again cite Batkin and his description
of the closing image: This shocking, surrealistic and
possibly ingenious shot is constructed in such a way
that space is perceived completely naturally as a ho
listic image stemming from the film’s theme. It sim
ply remains in front of our eyes, and will always do
so. This is the afterlife future, the next world. Inside,
there is our Italian present, the courtyard of a church
already mentioned by Dante. The future within a Ro
manesque church, Italy, emigration, and the present.
Russia is that village with the protagonist sitting on
the slope of a hillock and the same dog at his side.
Initially, the camera notices only a puddle strangely
divided by sunbeams. A t first, I was unable to un
derstand the nature of the rays and the source of the
light falling through an arcade of an Italian, probably
twelfth-century church.
Finally, all became one —the past, the present and the
future, Russia, Italy, life and eternity. All matched the
space of that world, surrealistically constructed thanks to
the magnificent quality of the image. The most amazing
thing is that we are simply unaware of the editing. Italy is
the suitable place for this green slope, that glistening pud
dle, all that which is Russian. Peace descends upon the
soul. And yet this is one of the most artificial moments in
the whole film...
I felt confused. After all, everything that which I liked
and disliked in this film, its epiphany and suffering, its sin
cerity and artificiality, came together in the finale. This is
a blend of higher art and truth, the demonstrative quality
of the idea and visual conviction. I do not know how this
was achieved. Nevertheless, the whole plot is resolved in
this unusual, long take.5
Why have I decided to take you back to this symbol
at a conference about the Images and Myths of Europe?
The Western and the Eastern Perspectives? There are at
least several reasons. To start with the most obvious
one, I believe that the image in question could become
48
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
a framework for further reflections, or constitute a
firm point of reference and landmark in the course of
our discussion. One could say that Nostalghia and its
closing or, as Batkin declared, “prime and essential“
depiction contain almost everything that is associated
with the province and its eulogy: a Russian country
house inscribed into the walls of a cathedral. That
which is connected with the landscape of folk, provin
cial and “low“ culture, that which is low, mundane,
simple, human, and local has been installed into that
which is lofty, universal and high. The architecture
of the towering cathedral, whose raw, unadorned and
decaying walls and transparent openings-remnants
of a rosace and windows let in the light from above,
embraces the whole image. “This world“ (“my local
world“) has been literally incorporated into “that
world“, a historical, geographical, cultural, mythical,
existential, religious and metaphysical dimension. You
see how difficult it is to describe this composite, poign
ant and original image, which I regard as part of a cer
tain tendency that could be described as an “Eastern
perception“ of Europe and art. I discern an amazing
coincidence between Tarkovsky’s imagery with that
which in the 1980s (at exactly the same time, since
Nostalghia was made in 1983) Janusz Bogucki (art
critic and author of numerous exhibitions) described
in a series of displays featured in Poland as “art go
ing back home“, “a return to the church“. I have in
mind his “Labyrinths” series, shown in the ruins of a
church undergoing reconstruction in Żytnia Street in
Warsaw, or later in the austere interior of a church
under construction in the district of Ursynów. In the
1990s, the same current was present in the “Epitaph
and seven spaces“ exhibition at the “Zachęta“ Gallery
in Warsaw and at the nearby Ethnographic Museum,
the site of an encounter of popular folk art accompa
nying the cult of the images of Our Lady of Guadalupe
and Our Lady of Częstochowa. The leitmotif of these
shows was a fusion of secular and religious art, high art
and “low“ folk art, popular native art with the art of an
ostensibly distant culture, and, finally, modern art and
art inspired by folk architecture. In “Seven spaces“
Holy Mount by Grzegorz Klaman, Tents by Magdalena
Abakanowicz, and School Desks from Kantor‘s The
Dead Class were shown together with Home by the
Group from Lucim (Bohdan and Witold Chmielewski,
Wiesław Smużny).6 The concept of these exhibitions,
apart from emphasis on the multi-cultural experience
of the sacrum, was to arrange a meeting of assorted
religious, spiritual traditions. (The subtitle of “Seven
spaces“ was: “The paths, traditions and peculiarities
of spiritual life in Poland reflected in the mirror of art
at the end of the twentieth century”).
Could there be a more apt description of the com
plex imagery proposed by Tarkovsky in Nostalghia
than “going back home - a return to the church“? We
49
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
Photos from the Nostalghia, by Andrej Tarkowski
ing again and again, for instance, what rain signifies in my
films; why does it figure in film after film; and why the
repeated images of wind, fire, water? I really don’t know
how to ideal with such questions.
R aif is after all typical of tha landscape in which f srew
uSi in Russia you have those Iona, dresry, persistent rains.
And I can
say/
that:
I
iove
nature —I
and aeei perfectly happy when S’m away erom the para
phernalia of modern civilisadon, just as t felt wonderful in
Russia when I was in my couatra house, with three hun
dred kiiometret between Moscow and myself Rain, fire,
water, snow, dew, the driving ground wind —all are part:
of the material setting in which we dwell; I would even
say of the truth of our lives. I asm therefore puzzled when I
am toid that peopte cannot simply enjoywatching nature,
when it is lovingly reproduced on the screen, nut have to
look tor some hifdsn mepning they feel it must coniain. O f
course, ruin can be just seen as tad weather, wherefs I use
it to create a particular aesthetic setting in which to steep
intsopuce the plot. But that is not at all the rame things
as bringing nature into my films as a symboi of something
elso. Tteavenforbid! In commersial
cinema nature often does nol exist at all; aii one has is
the most advantapeoue lighting and exteriors for the pur
pose of quack shoo ting — everybodyy follows the plot and
no one is bothered by the artificiality of a settieg that is
more or lese right, nor by tie disrepard for detail and at
mosphere. When the screen brings the reai world to the
aedience, the world as it actually is, so that it can be seen
in depth and frem all sides, evoking its very smell, allowing
eudiences to feel on their spin its moisaere or its dryness
come across the s ame spirit, tone, reflection of an idea,
and longing Sor unity in yet another arrival from “a dis
tant land“ ; the discussed image reflects a conception
close to the viiion expounded by John Paul II when
lie spoke about trine two lungs of Europe (eastern and
waetern tradition).
It is a known fact that the author of Andrei Rublyov
frequently disassociated himself from symbolic and
m etcphorical interpretations of his films. Actually, the
whole question Ss mneh mora com plicated7, since it is
possible to formulate and justifiably defend the thesis
that we are dealing with a pure symbol, a combination
(Greek: ssn-balio, tymbafein) of two sepaoate parts, in
other words, Nostalghia pnd ittfin a l Smage possess a
feature described by Richard R. Niebhur writing about
the symbol: We do not embe(lish our experiences with
symboSs but it is they, which coo.erate with our experi
ence via processes of affiliation, which we understand onis
partially. To symbolize means to arran.e those partscles
and elements oh a flrwina stream of cxScrisnces, which,
once united, create luminescence, temporary or perma
nent rays, in whieO a part of the cosmos, a corner of our
habitat or some dork subterranean labyrinth ligfiens up8.
In Tarkovsky’s film this merger and luminercence
tire conspicuous. The director’s distance towards the
symbol neoer changes. In a chaptrr on Aptes Xinishino
Nostalahia in his Zapiechttennoye vremia (Sculpting Sn
Tim e) he wrote: O f late, I have frequently foundmyself
addressing audiences, and I Sraee noticed that whenever
I declare shat there are no symbols or metaphors in my!
films, those present express incredulity. They persist in ask
50
�COMING BACK HOME
Zbigniew Benedyktowicz
— it seems that the cinema-goer has so lost the capacity
simply to surrender to an immediate, emotional aesthetic
impression, that he instantly has to check himself, and ask:
‘Why? What for? What’s the point?9
Slightly further on, in a reference to the image of
interest to us, the director added:
I would concede that the final shot of Nostalgia has
an element of metaphor, when I bring the Russian house
inside the Italian cathedral. It is a constructed image which
smacks of literariness: a model of the hero’s state, of the
division within him which prevents him from living as he
has up till now. Or perhaps, on the contrary, it is his new
wholeness in which the Tuscan hills and the Russian coun
tryside come together indissolubly; he is conscious of them
as inherently his own, merged into his being and his blo
od. And so Gorchakov dies in this new world where those
things come together naturally and of themselves which in
our strange and relative earthly existence have for some
reason, or by someone, been divided once and for all. All
the same, even if the scene lacks cinematic purity, I trust
that it is free of vulgar symbolism; the conclusion seems
to me fairly complex in form and meaning, and to be a
figurative expression of what is happening to the hero, not
a symbol of something outside him which has to be deci
phered.10
There is no time for expanding and justifying the
thesis that the discussed image is a symbol if only due
to those features whose presence is stressed by hermeneutist: the ambiguity, multiple meanings, composite
nature, complexity, and, more precisely, the dynamic
and dialectic of the symbol are the reasons why it is
both simple and complicated, ever enrooted in the
concrete and reality. Why it combines the sensual
and the intellectual. Why its characteristic traits in
clude the retention of a dual character: reality and
unreality/irreality since it would have not been a sym
bol if it had been only real, it would have been a real
phenomenon which could not be symbolic; only that
which within one thing encompasses another is sym
bolic. If a symbol were to be unreal, then it would be
empty and imaginary, with no references to any sort of
reality, and thus it would not have been a symbol (C.
G. Jung); the symbol always contains something or
ganic, archaic (S. Avierintsev, Y. Lotman). They are
the reason why one can see the whole via a particle:
each time it refers to that what is most prominent —the
idea of the wholeness and unity of the world, a fully cos
mic and human universe (S. Avierintsev, Y. Lotman).
Why the symbol is not only (a single) given meaning,
but a “task“ —the sense of the symbol comes into being
not solely as a ready presence but also as a dynamic ten
dency: it is not given but assigned. You must change your
life [ultimately, this is Domenico’s message to the
divided world of the “healthy“ and the “normal, the
“people from the centre“ and the “peripheries“. His
sacrifice takes place in front of an uninterested audi
51
ence to the strains of Beethoven’s Ode to Joy from the
Ninth Symphony, today the hymn of a united Europe];
the sense of a symbol cannot be deciphered through the
effort of the mind alone, one must “enter into its spirit”11.
Finally, they are the reason why it has a dialogical
structure, and why consideration of the symbol is a
dialogical form of cognition (S. Avierintsev). And so
on, and so forth.
On the other hand, it is worth drawing attention
to yet another factor essential in the structure of the
symbolic image from Tarkovsky‘s finale. In its primary
meaning, the symbol was identification. In antiquity
- a topic extensively discussed by Pavel Florensky in
his Ikonostasis12 - the symbol was an object made of
clay, wood, or metal, divided into two parts, a pic
ture cut into two, a document, a cube, a tablet, or
anything which after being put together regains its
meaning and once again serves as an identification.
It was mutually offered by friends, business partners,
debtors and creditors, pilgrims, people linked by vari
ous bonds, who split the “symbol“ into two fragments
that in the future, placed side by side either by them
or their messengers could comprise an identification.
The symbol made it possible to recognise one’s own.13 It
contains all the warmth of a secret that binds togeth
er. The symbol acts as a sign of identity and unity (it
is also a credo). In the case of Tarkovsky, it is two
different parts, two different images brought together.
These are not merely images of Europe as such, W est
ern Europe, Italy and the Russian provinces, but ba
sically of two provinces: the West European, Italian
province (Tuscany) and its Russian counterpart. Im
ages of the country house and the cathedral, parallel
symbolic images of the world: the house and the c h
u r c h (both comprising imago mundi, essentially the
home and the church are one14) are here put together
and coalesced into a single organic whole without ob
literating the differences. This surreal image-symbol,
an identification, assembled and offered in the final
act of Nostalghia, expresses, demonstrates and discov
ers that which is held so dear by anthropology, and
which is close to its motifs and fundamental expe
riences, as well as the European vision and idea (of
what Europe is, could or should be). It is a discovery
of unity in diversity.
Returning to the main theme, I shall try to propose
a greatly abbreviated designation of the foremost land
marks and motifs on our map of meanings contained
in reflections about the province; produced by that
special perception of Europe seen from the East, this is
the vision recorded by Tarkovsky in the oft-mentioned
finale of Nostalghia.
In the person of the leading dramatis persona we
have: 1. an arrival from a distant province, 2. a motif
of the home and going back home, 3. an attachment
to one’s native land and a longing for it, 4. nostalgia:
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
suffering caused by separation from the home and
motherland, the impossibility of going back home or
the efforts such a return entails.
N ostalgia
Gorchakov is a poet who travels to Italy to collect
material about Beryozovsky, a Russian serf, musician
and composer (in the film he is mentioned as Sosnovsky). Beryozovsky is an historical figure, Tarkovsky
wrote. He showed such musical ability that he was sent
by his landowner to study in Italy, where he stayed many
years, gave concerts and was much acclaimed. But in the
end, driven no doubt by that same inescapable Russian
nostalgia, he eventually decided to return to serf-owning
Russia, where, shortly afterwards, he hanged himself;21
elsewhere, the director added: ... he turned alcoholic
and subsequently committed suicide.22 A t this point, we
arrive at the specific phenomenon of nostalgia, whose
very meaning is enclosed in a combination of two
Greek words: nóstos - return, and algos - suffering. In
the earlier mentioned essay: What is Nostalgia? Leonid
Batkin, whose interpretation is often extremely criti
cal and full of scathing irony and malice towards the
film, its author, and the solutions applied in certain
scenes, acknowledged the importance of the closing
image, which “restores an air of mystery to every
thing“. (I shall never forgive Tarkovsky this, from my
point of view, disastrous film in which his heretofore
poetics falls apart). On the other hand, Batkin appears
to agree with the director as regards one thing: Rus
sian nostalgia is exceptional. Batkin started collecting
solutions to the key question concerning the nature of
nostalgia by comparing poems by Josif Brodsky (De
cember in Florence, and then other works) with Tarko
vsky’s film in order to disclose the strikingly unusual
condition of the main protagonist. While travelling to
and across Italy Andrei Gorchakov constantly turns
away from its beauty and outright tries to ignore it. (I
shall cite only a fragment of the poem mentioned by
Baktin, indispensable for the clarity of further argu
mentation):
Home
The home appears already at the very onset of the
sequence: Domenico sets fire to his body, “the home
of his soul“, and someone else (Gorchakov) carries
the light to the other end of the pool in his stead. In
Nostalghia we have, therefore, not only a forecast of
Tarkovsky’s next film The Sacrifice (whose finale fea
tures a burning house), but also a continuation of the
theme and image of the home present also in this di
rector’s other films preceding Nostalghia. In her essay
Home and Road, Neya Zorkaya15 extensively discussed
the significant motif of the home in Tarkovsky’s oeu
vre. We see it in Solaris: The home- ideal and the homereminiscence —this is the home of Kelvin-the father, built
not in a fantastic landscape but in native Russian coun
tryside: a house standing under oak trees, a green glade
on the banks of an overgrown stream.16 “The thinking
ocean bestows peace upon Kris‘ troubled soul, offering
him an image of his father’s home. Ivan [My Name is
Ivan (Ivan’s Childhood)] wanders across a wartime wil
derness, while the charred house gazes after him with
empty eye sockets”.17
In Mirror it is the family home, enveloped in love and
the sadness of nostalgia, made out of beams and stand
ing under pine trees —the promised land of childhood.18
In Stalker the dream-sequence room, to which the
hero keeps on returning, shakes to the rhythm of a
speeding train - the lamp, the table, the whole room
tremble. It is simply impossible to ignore the oneiric
motif of the “dream home“, whose portrayal in Nostalghia accompanies the protagonist in his dreams and
reminiscences throughout his Italian voyage and re
appears at its end. It is the home described by Gaston
Bachelard:
The real world becomes obliterated whenever we
transfer our thoughts to the home of our memories.
What is the significance of the houses we pass by while
walking down a street if our memory recalls our fam
ily home, the home of absolute intimacy, the home
from which we derived the very conception of inti
macy? This home is somewhere far away, we have lost
it, and no longer live in it, and we know, unfortunately
for certain, that we shall never again do so. Then the
home becomes more than a mere memory - it is the
home of our dreams. (...) What is real: the home in
which we go to sleep, or the home to which we loyally
return once we had fallen asleep?19
Tarkovsky wrote about Gorchakov: (...) acutely
aware of being an outsider who can only watch other pe
ople’s lives from a distance, crushed by the recollections of
his past, by the faces of those dear to him, which assail his
memory together with the sounds and smells of home.20
In a smoke-filled café, in the semi-shade of his cap
He grows accustomed to the nymphs on the ceiling, the
cupids, the stucco
(...)
A sunbeam refracted against a palace,
The dome of a church with Lorenzo’s final resting
place,
Permeates the curtains and warms the veins
Of dirty marble, a vat with a flowering verbena:
And trills resound in the centre of Ravenna made of
wire.
Behold, a Russian émigré in Italy, Batkin wrote. His
name is Josif Brodsky. Perhaps he is the protagonist of
Tarkovsky’s Nostalghia. The words used by Brodsky
convey visual impressions — “smoke-filled”, “semi
shade”, “dirty” (...) Gazing from under a Russian cap
(I made it up), he reluctantly and even with disgust gets
52
�Zbigniew Benedyktowicz
COMING BACK HOME
used to Baroque or Renaissance forms. Brodsky wrote
about the dome of a church with Lorenzo's final resting
place... Dear God, this is Santa Maria del Fiore! Quite
possibly the most amazing dome in the whole world. He,
however, does not want to look at it. The curtains are
drawn. A sunbeam indifferently passes the magnificent
church and occupies itself with something else: it warms
up the dirty marble and a vat. Such a vat could have eas
ily found itself in Tarkovsky’s film. We can easily imagine
the whole situation: a café, the camera focused on the
stuccoed ceiling, halting next to a birdcage, observing the
curtains penetrated by a sunbeam, and the dust floating
in the air. In a drawn-out take we see the veins of the
unwashed marble floor. The caged goldfinch, an impris
oned singer, exiled. Dante in Ravenna, and the Russian
artist —Brodsky or Tarkovsky, or simply some “Andrei,
the writer” —as an émigré, homesick, alone, in the wire
cage of Italy.23
Further on, there is no more scoffing, and the au
thor of Nostalghia and his interpreter concur. Nostal
gia is a truly serious issue.
ing us; the heart of the matter thus involves the tragedy
of being unable to communicate ... I have in mind com
munication in the supreme meaning of the word. (...) In
addition, we are forced to take into account the fact that
no translation of a literary work, even the most sensitive
one, can convey the true profundity and subtlety of a lan
guage. Take the example of the word “nostalgia". Even if I
were to become fluent in Italian, as a Russian I shall never
understand Petrarch entirely, just as an Italian will not
understand Pushkin. (...) We in the Soviet Union pretend
that we understand Dante and Petrarch, but this is not
true. And Italians pretend to know Pushkin, but that is
also an erroneous assumption.26
[About Gorchakov]: Knowing full well that he can
not make use of his Italian experiences increases his inter
nal pain, "nostalghia", which includes an awareness of the
fact that he is totally unable to share his experiences with
his dear ones at home, even with those who were closest to
him before he left for Italy.27
Batkin:
[About Gorchakov] "He says: I have grown bored
with your beauty, I don't want it for myself alone... [...]
This is the feeling of an utterly personal and terrible depri
vation committed by those who are not accompanying him
in Italy. An extremely private spiritual agitation. I consider
this question through the prism of my own experiences. I
spent my whole life studying Italy, and last year for the first
time I stayed for a few days in Rome and Bari. I became
haunted by a strange feeling: why only I? In such a mo
ment it is quite natural to think about those closest to us,
all those Russians standing at bus stops and in enormous
queues in front of shops, who do not even suspect that it is
possible to lead a different life. This is by no means some
sort of an altruistic reflection. We weep over our joint
plight, in which your individual life also takes part“28
Tarkovsky:
The nostalgia of my film is a fatal illness suffered
by someone who is far from his own origins and cannot
return there. It is an illness. How else can one describe
something, which deprives man of his vital forces, entire
energy, and joy of living? Not simply a feeling of sadness.
The victim becomes crippled, and a certain part of him
ceases to exist. A Russian will not harbour any doubts
—this illness is real. I find it very difficult to speak about
nostalgia in a manner comprehensible to people who are
not Russians. I repeat, this is a illness (...). If a person
proves incapable of overcoming it, it becomes a fatal ill
ness, contracted only abroad. Travelling across Russia I
might experience sadness but not nostalgia. (...) [Nostal
gia] is more than longing.24
Tarkovsky (supplementing this singular meaning
of the word “nostalgia“):
This is the reason why nostalgia is not grief for the
past (...)
And we Russians, for us nostalghia is not a gentle and
benevolent emotion (...). For us it is a sort of deadly di
sease, a mortal illness, a profound compassion that binds
us not so much with our own privation, our longing, our
separation, but rather with the suffering of others, a pas
sionate empathy.29
Batkin:
Russian nostalgia is exceptional, deprived of all hope,
and incurable . It is, however, the last level of that which
Petrarch, also familiar with this emotion, as is every man
of the West (there is no need to exaggerate: although we
live on different planets we still remain in the same galaxy
of culture), described as “acedia" —the final stage of an
inexplicable dislike towards the world.25
Nostalgia is caused by a division of the world.
O nce again Batkin, since the last word always
belongs to the interpreter:
Tarkovsky:
This will be a film about how appalling it is that in the
twentieth century we are incapable of enabling all those
persons dearest to us to witness our journeys. Or, on the
contrary, that we would like to tell everyone whom we
meet, in this case in Italy, about our native land, and are
unable to do this well owing to the great differences divid
What is this terrible Russian nostalgia? I asked myself:
was Gogol homesick while in Rome? He led a peaceful
life, loved the town, and wrote Dead Souls. Did Turgenev
long for Russia? We cannot tell. Perhaps he felt homesick
in the winter, but certainly not in the summer when he
53
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
moved back to his estate. Quite possibly, this is just com
mon human homesickness, a yearning for the homeland
experienced by everyone. In the case of Tarkovsky, how
ever, it is the longing of an exile, a political émigré, and
not simply the homesickness of a person who had left for a
short while. The exile's homeland has been amputated. He
cannot return whenever he wishes to do so. Unlike others,
he cannot see his native land. This is the first and sim
plest secret of Russian nostalgia. We are not dealing with
commonplace departure, but with amputation. When one
leaves at the age of fifteen, one turns into a Frenchman or
an American, and even more so if one leaves aged five. As
a rule, however, we set off as adults, and this means that
we become deprived of our childhood, youth, the best years
of our lives, our health and strength —all that which existed
in Russia when we were young, even if this was corvee-era
Russia. (...) To this we must add something, which Eu
genia [Gorchakov's guide and translator] noticed, namely,
that we never arrive from another country, but move to a
different planet. I believe that this holds true also for An
drei Tarkovsky; we never travelled while young, although
it has been known for centuries that one should start see
ing the world in one's youth. We find the West, America
and Italy strange. We arrive there when we are already
tired. We do not speak the language and find ourselves
in a different civilisation, not Russian and even more so
not Soviet. We adapt with much greater difficulty than a
Calabrian peasant woman in northern Italy.30
who, apart from fanatics and experts, not to mention
Western anthropologists specialising in nostalgia, is
familiar with the works of Tarkovsky and Brodsky or
even heard about them? This is why I regard the mod
el-like, serious, “Russian“ clinical case as noteworthy
and deserving to be included into our anthropological
musings. Even more so considering that the imagery
proposed by Tarkovsky combines the motif of the
home and going back home with certain findings by
David R. Lachterman about the relations between the
Greek noos - intellect and nostos - return. The article:
Noos and Nostos. The Odyssey and the Origins of Greek
Philosophy, was published in a special issue of “Kon
teksty” about the anthropology of memory. In places,
it sounds very specialist and philosophical, but from
our vantage point it is of great value owing to its po
etic and anthropological reflections. Those interested
in the whole argumentation are recommended to read
the article32, from which I have selected only those
trails that could cast a certain light on the profound
qualities of the imagery in Nostalghia and its closeness
to the archaic base.
In order to recall the dark and gloomy likenesses of
Italy recorded in Nostalghia let us see what the direc
tor had to say - after finishing work, he registered a
surprising reaction:
I have to say that when I first saw all the material shot
for the film I was startled to find it was a spectacle of unre
lieved gloom. The material was completely homogeneous,
both in its mood and in the state of mind imprinted in it.33
While reflecting on the connections between
noos-intellect and nostos-return, Lachterman drew
our attention to the absence of clarity in the con
trast between mythos and logos (which up to this day
serves as a basis for our characterisations of the myth,
contrasted with the precise speech of science, and
for comparing “pre-scientific“ poetry and suppos
edly abstract “scientific“ philosophy). He also traced
the subtle play of the meanings of the noos/nostos
combination recorded in the Odyssey (if only in the
names of those who assisted Odysseus in his return
home: Alkinoos [the king of the Phaiakians, alke =
force, power], and those who hampered it - Antinoos
[the leader of the suitors, anti]). Lachterman wrote:
There is no need to present in detail the studies con
ducted by Frame and Frei, each of whom ascertained
that noos is a derivative of the root* ne, historically
confirmed in the passive-active verb neomai and in
the noun formation nostos. Frame associated the
root *nes with “archaic solar mythology”, suggest
ing that originally noos signified “a return from the
dead to light and life”. Despite the fact that Frei had
less dealings with the Sanskrit he reached a similar
conclusion, indicating that the oldest (pre-Homer)
meaning of noos is “getting over something”, “a for
tunate evasion of danger”.
Why have I devoted so much attention to bitter re
flections about nostalgia (not by chance is “the writer
Andrei“ in Tarkovsky’s film called Gorchakov - from
the Russian word for bitter)? In contemporary culture
numerous types and variants of “going back to the
province“ or the concept of nostalgia in popular mass
culture (the cinema, television series) have assumed a
gentle character, and tend to resemble reminiscences,
an alluring return to the past. Or, even if this sounds
like a contradiction: a realised nostalgic return. N os
talgia has become fashionable. In Czytanie kultury
(Deciphering Culture) Wojciech Burszta31 devoted a
whole chapter: Nostalgia and myth, or on the mechanism
of the return to this mild version of facile and pleasant
nostalgia; here, nostalgia is situated in close proximity
to such concepts as fashion, pastiche, and stylisation,
and becomes a commodity. In Burszta’s meticulous
survey of assorted interpretations of nostalgia in con
temporary anthropological literature, based chiefly on
American works on the topic, we would seek in vain
an Eastern view of the titular question, its “difficult
case” (although the author should be praised for cit
ing Czesław Milosz’s poem Capri from the volume: On
The River Bank). Apparently, a division of the world
into the centre and the province, at least in anthro
pological reflections (a global world without bounda
ries and history), retains its firm position - but then
54
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
We discover all the motifs contained in noos/nostos
within the dark imagery devised by Tarkovsky, and la
boriously traverse them until we arrive at the final im
age of “going back home“, “getting over something”,
“evading danger”, “returning from the dead to light
and life“. Father Tomás Spidlik interpreted Nostalghia
as a transition from nostalgia to anamnesis: The con
cept of anamnesis is liturgical, but it possesses its secu
lar counterpart - nostalgia. There are two perceptible
variants. Nostalgia is experienced as a result of a past
regarded as lost. On the other hand, anamnesis is joy
ful reminiscence, which renders the past a fragment
of the present to an extent greater than when it was
first experienced. The film by Tarkovsky is entitled
Nostalghia. If I were to describe its contents I would
apply precisely those two concepts - the film shows the
enormous force of religious feelings, capable of trans
forming nostalgia into anamnesis.34
biguity. What do they have in common with the M a
donna del Prato, which the writer Andrei did not even
want to look at, as if he had specially come in search
of poor objects? Theirs is the true beauty. Poverty,
dirt and neglect, which Brodsky perceived as a con
centration of improbable and ultimate hopelessness
and longing, serve Tarkovsky as a source of some sort
of strange hope, prophecy and beauty. That which is
lowliest proves to be the most important. The poorer
the object shown while the camera descends increas
ingly lower - examining the details of earthly dust and
decay below our feet - the more we notice that, which
is heavenly.35
Below is a description of Kantor’s epiphany in a
seaside province, inaugurating his theatre of death, the
theatre of memory. Kantor wrote his texts in a curious
fashion and used capital letters to accentuate the rank
of words; in this case, the whole text was originally in
full capitals. I preserved only the long “pauses“ - the
spacing and underlining (added later?). The original
version is available in the second edition of Kadysz:36
“The year is 1971 or ‘72. The seaside. A small town.
Almost a village. A single street. Small, poor, groundfloor buildings. And perhaps the poorest of them all:
the schoolhouse. The time was summer and school
holidays. The school was empty and abandoned, with
only one classroom. One could look at it through
two small, wretched windows set low, right above the
sidewalk. The whole impression was that the school
had sunk below the level of the street. I glued my face
against the panes and peered for long into the dark
and disturbed abyss of my memory.
The Italian experiences of Tarkovsky’s Nostalghia
(1983) and Tadeusz Kantor‘s Wielopole, Wielopole
(1980, a theatrical spectacle staged as part of the
Florentine programme at Teatro Regionale Toscano,
Florence) share the motif of the return home, inscribed
into the Italian cultural landscape. The next problem
is the inclusion of local, own cultural tradition into the
universal entity. Both works share the motif of coming
back home, nostalgia, the experiencing of the prov
ince, an epiphany of poor reality, and the significance
of “reality of the lowest rank”.
In Nostalghia we are dealing with the same epipha
ny as in the case of Tadeusz Kantor - the epiphany of
“poor reality“.
While seeking beauty in Nostalghia, distinguishing
between the poetics of Brodsky and Tarkovsky, and,
simultaneously, accentuating the dissimilarities of
their perception of the West, Batkin described Tarko
vsky’s concept of poor reality:
Before I say what I think about the different ways
in which Brodsky and Tarkovsky understood the West
and its beauty, I would like to draw attention to the
most captivating frame in the film. I recall especially
two episodes: the little room, one of the longest shots,
in which the protagonist lay down, bowing his head
and assuming a cramped, uncomfortable pose, dozing
as if he were falling asleep, while outside the window
there is feeble, scattered autumn light and rain, rain,
rain. This scene can be watched for long without be
coming bored - one simply cannot grow bored. It al
most corresponds to the dirty marble - here too there
is a floor with puddles, rubbish, beautiful bottles, to
be observed for long, and light reflected in the bottles
and the puddle. Every bookshelf, window pane, and
Domenico‘s apartment can be studied at length, since
each poor life object is a thing of beauty harmonising
with the ruins and, at the same time, retaining its am
Once again I became a little boy, sitting in a poor
village classroom, at a desk scarred with penknives,
turning the pages of my primer, moistened with spittle,
with ink-stained fingers; the eternally scrubbed floor
boards had deeply ingrained rings, somehow matching
the bare feet of the village boys. Whitened walls, with
the plaster peeling at the bottom, and a black cross on
a wall.
Today, I realise that something important had tak
en place in front of that window. I had made a discov
ery. I grew extremely vividly aware of the
EXISTENCE
OF REMINISCENCE.
This declaration is by no means, contrary to ap
pearances, the result of exaltation and exaggeration.
In our rational world reminiscence did not have a
good name and was totally ignored in cold accounts
with reality.
All of a sudden, I grasped its mysterious, unimagi
nable force.
55
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
I
found out that it is an element capable of destruc
tion and generation, that it stands at the beginning of
creation.
A t the beginning of art.
Suddenly, everything became clear, as if many
doors had opened up towards distant, infinite land
scapes and spaces.
This was no longer that shameful symptom as
cribed to old age and young girls.
It transpired in its terrifying perspective, ending
once and for all, in the pain of passage, and in the
is
sweetness created by longing.
(...)
This fact,
at that precise moment when I was standing in
front of the mentioned window, would not have been
some sort of an exceptional reason for extolling rem
iniscence. This was a time when all art rapidly and
light-heartedly was losing its trust in V ISIBILIT Y .
On the other hand, placing this act of distrust
within a phenomenon which, I dare say, is despised
and suspected of mysticism and banal or senile senti
mentalism,
was an act of great departure from my
beloved practices, risking the flames of the STAKE
and the Verdicts of the HOLY INQUISITION OF
t h e in t e l l e c t .
In order to close this chapter
it became necessary to conduct a
r e v is io n
and a REH ABILITATION of the concept of the
P A S T.
I did that.
Wandering around the world I proclaimed the
T R I U M PH
OF THE PAST,
daring to believe that this is the only time which
real and significant
(in art)
because it is already in the past tense!
Finally, there came that memorable moment of
deciding that one should
EXPRESS REM INISCENCE.
It then became compulsory to learn about the
functioning of
MEMORY.
Thus began the decade-long era of
my two works
“The Dead Class” and
“Wielopole, Wielopole”,
which were to confirm
the truth of the blasphemous ideas that I pro
claimed.
This was an era of my own avantgarde.
Reminiscence lives beyond the range of our sight.
It grows and expands in the regions of our emotions
A N A VA N TGA RD E OF:
and affection
REMINISCENCE,
and tears.
m em ory,
I
could not have chosen a worse time, when the THE INVISIBLE,
tribunal of the intellect wielded indivisible rule.
EMPTINESS A N D
DEATH.
One was accused not of apostasy but
also of backwardness.
Death.
It ends that initially innocent
One had to possess a harsh heretical nature.
gazing through a window.
I regarded myself as a great heresiarch.
Since a window conceals many dark mysteries.
This nostalgia, which already for a certain time
The window awakens fear and a premonition of
had been
that which is “beyond“.
making itself known increasingly vividly,
And that absence of the children,
the impression that the children had already lived
T H IS R E V E L A T I O N
with something on the other side of the threshold
their life, had died
and that only through this fact of DYING,
of the
through death
V I S I B L E,
mysterious and imperative,
this class becomes filled with reminiscences,
this discovery of REM INISCENCE
and that only then do reminiscences begin to live
came right on time, because in that great battle
and assume a mysterious spiritual power.
against the visible and the material,
Then nothing is greater or stronger ...
in which I took part,
(...)“.37
the heaviest arguments of
SCIENTISM
This experience undergone in a provincial “small
which I found infinitely alien, had been brought
town“ was the source not only of the origin of The
Dead Class (1975), Wielopole, Wielopole (1980) and
forward!
56
�Zbigniew Benedyktowicz
COMING BACK HOME
and which continually dies.
Together with its dwellers.
These occupants are my family.
They all endlessly repeat their activities,
impressed as if on a plate, for eternity
they shall repeat, until boredom sets ig,
concentrated on the same gesture,
with the same facial grimace,
those banal,
elementary mediocre activities,
devoid of all expression ane purposegulness.
With excessive dull precision
with ierrifying ostentation,
successive spectacles: Let the Artists Die (1985), I Shall
Never Return (0988) and Today is My Birthday (1991)
- a proclamation of the itinerant Theatre of Memo
ry, with which Kantor triumphantly travelled across
the world, but also of new discoveries. “Many doors
seemed to have opened“, casting light on tlie meaning
o f “poor realisy“, the “peripheries“, the province.
In a commentary to Wiclopoh, WielopoL, which re
sounds with, ii a. an echo of Bfuno Sc°ulz (Book, of
Letters), Kantoz wrote:
Not everything, however, is lost. The periphcrios do
not denote fall end humiliation —My private diclionayy
contains the term Reality of the Lowest Rank. A terrain
reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. There, the peripheries have their own high
rank. Explosions of that myth, manifesting themselves in
the most unexpected places, transpire precisely in those pe
ripheries. Speaking in the language of art and poetry —in
the poor courtyard, in the pitiful corntr, where we conceal
our ionermost hopes, fur imagination our threacened hu
manity, and our personality. And - probably only therf
may we become redeemod. It is diyficulf to describe the
spatial dimension of reminiscence:
here is the room of my childhood,
which I constantly! arrange anew
persistentlr,
those petty occupations filling our lives...
DEAD DUMMIES,
graining reality and importance
through that obsgnate - REPETITION.
Quite possibly, this is a property of
Reminiscence,
this pulsating rhythm,
increasingly recurring,
ending in emptiness,
futile...
Bagno Vignoni
57
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
... And then there is the place “BEHIND THE
DO O R“
somewhere at the back and on the edges of the
ROOM,
a different space
in a different dimension.
Where our memories press together
our freedom breeds,
in this poor place,
somewhere "in a corner“,
“behind the door“ ,
in some nameless interior of the imagination...
we stand in the doorway, saying farewell to our
childhood,
helpless,
on the threshold of eternity and of death,
in this small, gloomy space,
behind this door
human hell and tempests rage,
the waves are gathering of that flood from which there
is no shelter.38
Everyone who has ever seen and remembers Kantor’s face looking at his actors knows that we are else
where... next to a very different window...
After all, the “room of my childhood”, mentioned
by Kantor in the above-cited commentary, is:
a dark and cluttered HOLE.
It is not true that the childhood room in our memory
is always sunny and bright.
It is merely rendered such by
a conventional literary manner,
it is a DEAD room
and a room for the DEAD.
Recalled by memories —
it dies.40
Kantor required only a window and a door, ... to
put this spectacle together.41 To build a room, to en
act his Forefathers‘ Eve rite,42 so that memory may
recall a holy picture, which, in the finale, served him
in arranging his dead at a table in a reference to the
iconographic depiction of The Last Supper by Leon
ardo de Vinci.
Franco Quadri, the author of an introduction to
the Italian programme of Wielopole, Wielopole, aptly
revealed the connections between the theatrical spec
tacle and the cinema:
In the centre - the figure of Tadeusz Kantor, who directs his actors and calls to life his heroes and who now
takes on a different dimension: he identifies himself in the
action and remains in a concrete way outside it, with this
décalage towards to the resurrected images which brings
to mind Proust or —iconographically - Bergman’s Wild
Strawberries, with old Sjôstrôm who introduces his old
man’s ruin into the discovered picture of childhood, to
produce the impression of a poignant confrontation. While
working in Florence, the anti-traditional undertakings of
the artist from Cracow extolled national tradition: a Polish
micro-cosmos, with its culture and religiosity, becomes re
vived in his father’s home under the incessant pressure of
the same motif, while the stations of daily life are unable to
free themselves from the presence of war and violence. In
the mythical village of Wielopole, where Kantor was born,
the stations of Christ’s Passion encounter a wartime night
mare. In a syncopated construction, edited in cinematic
fashion out of snippets from the past, history assumes the
form of a protagonist. The theatre of repetitions speaks the
language of universal quests.39
A t this point, there is a perceptible connection
with Bergman, who in one of his statements declared
that he had fallen under the spell of a painting enti
tled The Dance of Death, which as a child he saw in an
old mediaeval church; this was the inspiration for The
Seventh Seal. Perhaps while rehearsing his Florentine
programme Kantor had once stood in Milan in front of
the wall featuring Leonardo’s Last Supper and looked
at it through the prism of his Eastern memory to envis
age Wielopole, Wielopole?
This is what artists, masters from the East, had
brought:
A childhood room, a Forefathers‘ Eve rite inscribed
into The Last Supper.
A family home and Viechnaya pamiat’43 inscribed
into the cathedral in San Galgano.
Praise be to Italy for welcoming them and offering
refuge!
The province, the praise of the province, what
praise could be greater than the gamut of moods, tones
and shades that the province might contain: Arcadia
- Et in Arcadia ego...Auch ich war in Arkadien geboren...
- “the small homeland”, “the poor courtyard”, “some
where in a corner”, “Reality of the Lowest Rank”.
The home to which one returns. An asylum. But not
only, since just as in the case of the home, which one
has to leave, the province might turn out to be a prison
from which one must flee as quickly as possible...
This is why we end with three quotations from a
gloss once prepared for a similar topic44 and probably
of use also for our reflections on the province:
The comparison with Bergman, proposed by
Quadri, cannot be upheld in any feasible way. In Wild
Strawberries the image of the childhood home to which
old, frigid Professor Borg, played by Sjôstrôm, returns,
is almost Arcadian, with a garden basking in sunlight,
full of blossoming white flowers, and with white cur
tains fluttering in the summer breeze in wide-open
windows...
58
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
Endnotes
1 Nostalghia (Nostalgia), directed by Andrei Tarkovsky,
screenplay by A. Tarkovsky, Tonino Guerra, production:
RAI Rete andi Opera Film, Italy, 130 min. Premiere 16
May 1983 in Cannes.
2 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, transl. Rev. Henryk
Paprocki, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-sum
mer 1995, p. 216.
3 Andrei Tarkovsky, Co to jest nostalgia? [in:] Kompleks
Tołstoja. Myśli o życiu, sztuce i filmie, selected, prep. and
preface Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989, p. 278.
4 Andrei Tarkovsky, Dzienniki, transl. and prep. Seweryn
Kuśmierczyk, Warszawa 1998, pp. 350- 351.
5 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216.
6 On those exhibitions cf. my interviews with Janusz
Bogucki and Nina Smolar, Emaus. Za mało, czy za dużo
wolności? Z Januszem Boguckim i Niną Smolarz rozmawia
Zbigniew Benedyktowicz, "Konteksty. Polska sztuka
Ludowa”, no. 1/1993, pp. 22-29 and with Jacek
Sempoliński, O „Eptafium i siedmiu przestrzeniach" - roz
mowa z Jackiem Sempolińskim, ibid., pp.19-21.
7 More extensively on this topic cf. Dariusz Czaja,
Tarkowski i symbol, ”Kwartalnik Filmowy” no. 9-10,
spring-summer 1995, pp. 107-113.
8 Richard. R. Niebhur, quoted after: “Harvard Divinity
Bulletin”, October-November 1981, p. 3.
9 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, transl. Seweryn
Kuśmierczyk, Warszawa 1991, pp. 146-147.
10 Ibid., p. 148.
11 Cf. special issue of "Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988
about the symbol, containing texts by Sergei S.
Avierintsev, Symbol, pp. 149-150, Yuri Lotman, Symbol
w systemie kultury, pp. 151-154, and my Symbol w
etnografii, p. 145-148. Declaring that the symbol not
only ”means” but also exists in a dialogue, Avierintsev
appealed to the reader while citing Archaic Torso of
Apollo by M. R. Rilke: You must change your life.
12 Pavel Florensky, Ikonostasis, transl. Zbigniew Podgórzec,
Warszawa 1981.
13 Sergei S. Avierintsev, Symbol, op. cit., p. 149.
14 Gerardus van der Leeuw, Fenomenologia religii, transl.
Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1978, p. 441.
15 Neya Zorkaya, Dom i droga, transl. Rev. Henryk Paprocki,
"Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995,
pp. 130-136.
16 Ibid., p. 131.
17 Oksana Musiyenko, Tarkowski i idee ‘filozofii bytu’, transl.
Marta Sałyga, ’’Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring
summer 1995, pp. 232-236, 234.
18 Neya Zorkaya, Dom i droga, op. cit., p. 131.
19 Gaston Bechelard, Wyobraźnia poetycka, Wybór pism,
selection Henryk Chudak, transl. Henryk Chudak,
Anna Tatarkiewicz, preface Jan Błoński, Warszawa
1975, p. 301.
20 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142.
21 Ibid.
22 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., p. 272.
23 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 208.
24 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 270
271, 272.
25 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 212.
26 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., passim.
27 Ibid., p. 272.
28 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., pp. 209
210.
Mirosław Żuławski:
I recall hazily the house, which I regarded as my fam
ily home although I was born in another. No photograph,
no drawing survived. But I could describe every detail of
its construction and every piece of furniture in each room.
Not a single utensil from that home lasted, not a single item
that existed in it at any time, not a single speck of dust,
which one takes out on a shoe, shakes off or keeps. Only
memory, which means more than all the others, remains.
This is why I am so sensitive to the house: the walls covered
with a roof and containing our family and its history. This
was our home, standing apart, and no one had anything to
say in it but we. It’s not true that people live in a country;
people live in houses standing in a country.
Witold Gombrowicz:
Fatherlands ... how is one to approach them? This is
almost a banned topic. When one writes about the father
land one’s style becomes warped. How is one to write, for
instance, about Poland without succumbing to the classi
cal: "because, we the Poles”, without turning oneself into
a European, putting on a brave face, humiliating oneself
or putting on airs —without overacting, hamming it up,
biting, kicking and shoving ...; how is one to stick fingers
into one’s wound without making all sorts of faces due to
the pain? How is one to tickle this Achilles heel without be
coming a clown? (...) In my case, perhaps owing to greater
geographical distance or greater spiritual distance (an art
work [Gombrowicz had in mind: Trans-Atlantyk] dif
fers from a Diary), this anti-Polish process became halted
and I always wrote about Poland unemotionally as one of
the obstacles making my life difficult and regarded Poland,
and still do, to be merely one of my numerous problems,
without forgetting for a single moment about the second
ariness of this topic.
Mircea Eliade:
For any exile, fatherland signifies the mother tongue
that he or she continues speaking. Fortunately, my wife
is Romanian and plays the role of the homeland, if you
will, as we speak to each other in Romanian. There
fore, to me “fatherland" is the language I speak with her
and my friends, primarily, with her. It is the language
in which I dream and write my journal. Thus, it is not
only an inner, dream-related land. Nevertheless, there is
no contradiction, not even a tension, between world and
homeland. Everywhere, there is a Center of the World.
Once one finds oneself in this center, one is home, one is
truly in one’s very self and in the center of the cosmos.
Exile helps one understand that the world is never unfa
miliar, once one has identified a center in it. This “center
symbolism" is something I do not only understand, but I
also live by it.
59
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
29 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 274
275.
30 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216.
31 Wojciech Burszta, Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź
1996.
32 David R. Lachterman, »Noos« i »nostos«: Odyseja i źródła
filozofii greckiej, transl. Wojciech Michera, "Konteksty”
no. 3-4/2003, pp. 213-216.
33 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142.
34 Father Tomás Spidlik, Religijne podłoże
filmów
Tarkowskiego, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring
summer 1995, p. 187.
35 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 211.
36 Jan Kott, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, second
revised edition, Biblioteka Mnemosyne ed. Piotr
Kłoczowski, słowo/obraz terytoria 2007.
37 Ibid.
38 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Cricot 2 Theatre,
Florentine Programme.
39 F. Quadri, ibid.
40 Ibid.
41 Ibid.
42 I discuss this more extensively and in greater detail in
the article: Przestrzenie pamięci [in:] Film i kontekst, ed. Z.
Benedyktowicz and D. Palczewska, Ossolineum,
Warszawa 1988, pp. 149-201.
43 An interpretation of Nostalghia and its closing image in
the category of Russian Orthodox liturgy in: Father
Tomás Spidlik, Religijne podłoże filmów Tarkowskiego,
"Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995,
pp. 178-190: Time does not disintegrate into fragments but
changes into eternity: viechnaya pamiat', p. 187. Cf. more
extensively a text by Michał Klinger: Wieczna pamięć.
Eschatologiczny wymiar pamięci, "Konteksty. Polska
Sztuka Ludowa” no. 1-2/2004, pp. 237-242: At the end of
the Russian Orthodox funeral ritual, which, as we saw, is
based on images of corporeality and its drama, there appears
a conception expressly borrowed from the Bible and the
Mosaic revelation: a grand hymn comprised of only two
words: ”Eternal memory, eternal memory, eternal memory
..." repeated endlessly, p. 241.
44 Home is where one starts from. Glosa, "Polska Sztuka
Ludowa” no. 4/1990, pp. 62-63.
60
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ec97e1f4c9c10c5592d286709e782b.pdf
20db77b5bad7d63c8052ec09851c574c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6190
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2011
Subject
The topic of the resource
Lud - czasopismo PTL
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5774
Title
A name given to the resource
Contens / LUD 2011 t.95
Description
An account of the resource
LUD 2011 t.95 s.8-12
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 95,2011
CONTENTS
I. ARTICLES
Michał B u c h o w s k i , Polish ethnography/ethnology in the period of „real socialism”.
From non-Marxist orthodoxy of „ethnographism” to postethnographic pluralism. . . 13
Magdalena Z o w c z a k, Anthropology, history, and the Ukrainian question. About the
tactics of the borderland............................................................................................ 45
Kacper P o b ł o c k i , Anthropology of the city - urbanization, space and social
relatio n s.................................................................................................................... 69
Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Trust and scepticism - changing
attitudes towards pharmaceuticals............................................................................. 93
Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Traps of the Net - on the ethical dimension
of the anthropological research o n lin e .......................................................................105
Mariusz K a n i a , Creating Internet identity. Facebook as a creator of artificial
intelligence.....................................................................................................................127
Maciej K u r c z , The anthropologist and post-war reality of contemporary Africa.
Reflections on the fieldwork in Juba (South S udan)................................................. 143
Jacek Jan P a w l i k , Wax print textiles pagne as cultural heritage of the inhabitants
of Togo...........................................................................................................................159
Anna U r b a f i s k a - S z y m o s z y n , Globalisation and glocalisation of the bon
religion as exemplified by the Ligmincha community in the United States and
P o lan d ...........................................................................................................................177
Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folkloristic sources of the myth of saviour in the
context of cu ltu re ........................................................................................................ 203
Anna K a p u s t a , Agnieszka P ó ź n i ak, „The most Holy Head of Jesus”. From
metonimic script to metaphorical biography............................................................. 225
Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „A milk witch” as described by the inhabitants of the
Ciężkowicko-Rożnowskie Foothills and its surroundings........................................243
II. VIEWS AND OPINIONS
Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Prospects of comparative cultural studies
as exemplified by the programme of the Laboratory for Comparative Cultural
Studies at Jan Długosz Academy in Częstochowa.................................................... 261
�10
III. REPORTS
Barbara K u l e s z a , Bronisław Malinowski’s concept of freedom protection as the
driving force of cultural p ro c e s s ................................................................................273
Karolina S z m i g i e l s k a , Living a nomadic life with spirits - ethnographic reflections
about the landscape in M ongolia................................................................................281
Henryk D u s z y ń s k i , Illnesses in role playing games. Description of plots and
research prospects........................................................................................................ 293
IV. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS
Zofia S o k o l e w i c z , „My scholarly life is like continual testing yet another key from
a bunch that the theory of cognition gave me”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s
questions.................................................................................................................... 303
V. REVIEWS AND REVIEW NOTES
Thomas Hylland E r i k s en, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do
antropologii społecznej i kulturowej [Small places, large issues. An introduction
to social and cultural anthropology], Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen
2009 {Anna J a w o r).................................................................................................. 355
Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/
/etnologii [Myth - History - Memory. Cultural contexts of anthropology/
/ethnology], Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . 359
Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (eds.), Etnografowie i ludoznawcy
polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists.
Profiles and biographical sketches], vol. 2, Wrocław, Kraków: Polskie
Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a
(eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish
ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 3,
Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięch). . . . 363
Barbara B a z i e 1 i c h (ed.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności
rodzimej w granicach województwa śląskiego [Folk traditions. Cultural heritage
of native inhabitants of the Silesia Province], Wrocław, Katowice: Polskie
Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r)..................... 364
Katarzyna M a r c o l , Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim [Word and play. Verbal creativity of children living on the Polish-Czech
border], Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski
w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369
VI. CHRONICLE
87th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Opole,
23 September 2011 (Katarzyna Majbroda)..........................................................
375
�11
Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the
period from September 2010 to August 2011 {Jerzy Adamczewski)..................... 379
Achievements of the Ethnographic Documentation and Information Centre, Polish
Ethnological Society {Bronisława Kopczyńska-Jaworska).....................................392
Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy
of Sciences, Cieszyn, 14 May 2010 {Ryszard Vorbrich)........................................399
Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy
of Sciences, Poznań, 21 October 2010 {Ryszard Vorbrich).....................................401
Conference „Ethics, health care and anthropology”, Amsterdam, 10 December 2010
{Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405
Conference „Development and culture. Cognitive and practical aspects”, Będlewo,
21-23 October 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński).....................................407
Conference „Health, illness and treatment - an interdisciplinary approach”, Będlewo,
9-10 June 2011 {Małgorzata Anna C haryton)....................................................... 413
Conference „African art in Polish collections and research”, Szczecin, 15-17 November
2010 {Ewa Prądzyńska)...............................................................................................418
Scientific and educational projects in martyrological museums. „Sztutowo or Stutthof?
Adaptation of a cultural landscape” project, Museum of Martyrology in Żabikowo,
4 March 2011 {Mikołaj Smykowski).............................................................................422
Secrets of everyday life. Folk culture from Kujawy to the Baltic Sea. Anew permanent
exhibition in the Ethnographic Museum in Toruń {Grażyna Ewa Karpińska) . . . 424
The centennial anniversary of Professor Roman Reinfuss {Katarzyna Kraczoń). . . . 430
Giving the name of Jędrzej Ciemiak to the middle school in Zaborów n. Brzesko,
27 April 2011 {Anna S p iss).........................................................................................433
VII. IN MEMORIAM
Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)...........................................437
Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437
Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438
Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439
Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński).....................................439
Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447
Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448
Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K a b a t) ................................................................... 448
Recollections about Zofia Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta
M. G o źd zia k).............................................................................................................. 452
Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457
Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457
Notes about the authors of a r tic le s ...................................................................................459
Information for a u th o rs ..................................................................................................... 463
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aea53c875117a4b9434a5223850c7426.pdf
a2452475782bd2695151397e0ed291ac
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5442
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5060
Title
A name given to the resource
Contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.266-267
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Polska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
+CULTURAL ANTHROPOLOGY + ETHNOGRAPHY • ART+
2004 rok LVIII nr 1-2 (264-265). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł
INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FUNDATION
Contents 3/4 2004
Roman Triptych. Meditations - Excerpts
Mernory and Identity
Grzegorz Pawłowski My Home, Jerusalem
Wojciech Brojer The Establishment of the House of Gad
Anthony Vidler Unhomely Houses
Maria Rogińska The Road Home. Certain Aspects of the Model of the
World in Russian Orthodox Narratżon from the End of the
century
Jan Gondowicz Collector of Fissures
Zygmunt Krzyżanowski Quadraturite
Tomasz Rodowicz Home, or Wandering in Time
Andrzej Coryell Drawing of a Home
John Paulll
Jerzy S. Wasilewski
Maciej Rożalski
Jacek Olędzki
Jacek Olędzki
Tomasz Wit-Szerszeń
Julia Hartwig
Wojciech Z. Dąbrowski
Magdalena Prosińska
Jadwiga Strzelecka
Jan Strzelecki
Jadwiga Strzelecka
Jan Strzelecki
Jan Strzelecki
Etnologia w podróży
On the Trail of an Imaginary Escape
Candomble
Poetic Diaries. Peru, the Iconosphere of the Most
Extraordinary Petroglyphs
Quiet and Loud
BRISEES or Traces of Africa. On the African Journal
of Michel Leiris
Negra Famiły
Verandah
Feeding a Dead
Recollection of Janek- A Conversation between Andrzej
Wilczkowski and Jan Strzelecki
"The Stars Shine Above and Sugar Flakes Float from the
Sky". A Conversation between Andrzej Wilczkowski and
Jan Strzelecki
The "Mountain" Biography of Jan Strzelecki
Vittakivi - My Love
From Records, Notebooks and Letters
266
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b7c358304e8c0f795c80b8416f257a1.pdf
017143e7f77facd301c8430728e55000
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6134
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Lud - czasopismo PTL
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5720
Title
A name given to the resource
Contens/ LUD 2009 t.93
Description
An account of the resource
LUD 2009 t.93 s.8-11
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 93, 2009
CONTENTS
I.
A RTICLES
Wojciech D o h n a l , Power and authority — political leadership in anthropological
perspective ...................................................................................................................
13
Ryszard V o r b r i c h , Development of a dialogue — dialogue of the development.
Durability and evolution of the development anthropology d isc o u rse ................... 35
Maciej Z ąb e k, „Peoples in exile”. The role of refugee camps in the creation of a new
identity of their in h a b ita n ts.......................................................................................... 49
Natalia B l o c h , Being a Tibetan bom in India. The politics of identity in exile . . . .
69
Agata M a k s i m o w s k a , Power, subjectivity and the politics of representation in
Birobidzhan, the Jewish Autonomous Region (R ussia)............................................. 93
Anna M r o z o w i c k a , New Age ideas in the creation of the image of a healer in
Russia. The case of Anastasia from Altai K r a i ............................................................. 117
Beata A r c i m o w i c z , Sexuality in Judaism. Analysis of selected religious rules
defining sexual b ehaviour................................................................................................ 141
Anna Tr oj a n o w s k a , 19th century concepts of healthy food and some present-day diets . 159
Katarzyna M a r c i n i a k , Man at the gates of heaven — the role of the Mother of
God in salvation. A study based on songs and documents found in St. Mary’s
sanctuaries in W ielkopolska............................................................................................. 185
Anna P i e c h n i k , Beliefs in spells in present-day villages near T a rn ó w ..........................203
Dorota S w i t a l a - T r y b e k , The black monstrance of Halemba — a symbol of faith,
resistance and miners’ effort ..........................................................................................217
II.
V IEW S A N D OPINIONS
Maja K o s t e c k a , An animal is not a thing. About the Polish Act on Animal
P ro te c tio n ..........................................................................................................................229
Łukasz M. B o c h e n e k , Musée Quai Branly — periphery in the centre. A concept of
the anthropological museum in d ia lo g u e ...................................................................... 235
III.
REPORTS
Maciej K u r c z , How to survive in an African town? Migrants in the face of urbanisation
processes in Juba (south Sudan) ................................................................................... 241
Jacek Ł ap ott, A revival of a forgotten African technology of iron production in Mali 253
Wojciech G ą s i e n i c a - B y r c y n , Traditional methods of marmot hunting in the
Tatra m o u n ta in s................................................................................................................ 261
Adam B a r t o s z , A doll museum in Pilzno — a miniature open air museum .............269
�10
IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES
Kirsten H a s t r u p, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią [A Passage
to Anthropology: Between Experience and Theory], transi, by E. Klekot, Kraków:
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 (Natalia W eim a n n )................273
Michael W. Y o u n g , Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920
[Malinowski. Odyssey o f an Anthropologist 1884-1920], transi, by R Szymor,
Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008 (Marcin A. K a fa r ) .............277
Yves W in k in , Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych
[.Anthropologie de la communication. De la théorie au terrain], transi, by
A. Karpowicz, preface by W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu
Warszawskiego 2007 {Waldemar K u lig o w s k ï)..........................................................281
Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu [Des hommes, des
dieux et des extraterrestres. Ethnologie d ’une croyance moderne], transi, by
R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005 (Marta Żyśko) 284
Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia,
Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006
(paperback repr. 2007) (Danuta P enkala-G aw ęcka)................................................ 288
Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce
[Art Written in Wax. Batik in Indonesia and Poland], Warszawa: Wydawnictwo
Gondwana 2008 {Anna Nadolska-S ty c zy ń sk a )..........................................................291
Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w perspektywie
lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego X V I wieku i elementów
słowiańskiej kultury tradycyjnej [Family, Clan and Kinship from the Linguistic and
Anthropological Perspective. Analysis of 16th c. Polish Language and Elements
of Traditional Slavic Culture], Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu
Warszawskiego 2008 {Anna K ije w sk a )...................................................................... 294
Elizabeth C . D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie
i restrukturyzacji pracy [Privatizing Poland: Baby Food, Big Business, and the
Remaking of Labour], transl. by P Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki
Politycznej 2008 {Anna M alewska-Szałygin).............................................................297
Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komunikowania
masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Polaków u progu
X X I wieku [Everyday Media. Means of Mass Communication and Broad Media
Paradigms in Everyday Life of Poles at the Beginning of the 2 1st Century], Kraków:
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 {Marcin Hermanowski) . . . . 300
Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (ed.), Tożsamości religijne w społeczeństwie
polskim. Socjologiczne studium przypadków [Religious Identities in the Polish
Society. A Sociological Case Study], Warszawa: Wydawnictwo Engram 2009
{Katarzyna M ią d o w icz)................................................................................................... 303
Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Tradycje, obrzędy
i zwyczaje [A Welcome to a Festive Day. Easter in Poland. Traditions, Rites and
Customs], Warszawa: Verbinum 2007 {Zdzisław K upisiński)..........................................306
Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym
Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski [The Joy of All Creation. About
Advent and Christmas — History, Tradition, Polish Customs], Warszawa:
Verbinum 2008 {Zdzisław K u p is iń s k i)..........................................................................310
�11
Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym Śląsku [Family in Upper Silesia],
Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007 {Agnieszka Chwieduk) . . . . 313
Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa
w praktykach postsowieckiej kultury popularnej [A Magic Word Modified by
Technology. Folk Magic in the Practices of Post-Soviet Popular Culture], Kraków:
Nomos 2006 {Małgorzata Anna C haryton)................................................................ 316
Petr J a n e c ek, Cerna sanitka a jine desive pfibehy. Soucasne povesti a fam y v Ceske
republice, Praha: Plot 2006; Petr J a n e ć e k , Cerna sanitka. Druha zen — Perak,
ukradena ledvina a jin e povesti, Praha: Plot 2007 {Agata Jaskot) ..........................320
Łukasz Ł u c z aj (ed.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany potencjał przyrody.
Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r. [Wild
Edible Plants — a Forgotten Natural Potential. Proceedings of the Przemyśl
— Bolestraszyce Conference, 13 September 2007], Bolestraszyce: Arboretum
i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008 {Monika K u ja w sk a )..........................323
„Studia Etimológica” vol. 11-14, 2001-2008, ed. M. Tomandl, Ustav etnologie,
Univerzita Karlova v Praze {Maciej K u rcz)................................................................ 327
V. CHRONICLE
85th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Wroclaw, 18
September 2009 {Hubert C za ch o w ski)..........................................................................329
Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the
period from September 2008 to August 2009 {Jerzy A d a m czew ski)...................... 333
Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences,
Poznan, 13 June 2008 {Ryszard Vorbrich) .......................................................................345
Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of
Sciences, Toruń, 24 October 2008 {Ryszard V orbrich).............................................347
Jubilee of Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska {Aleksandra Krupa) ................ 349
53rdInternational Congress of Americanists, Mexico City, 19-24 July 2009 {Aleksander
Posern-Zieliński)................................................................................................................ 352
„Studying Central Asia: In Quest for New Paths and Concepts?” — 11th Conference
of the European Society for Central Asian Studies (ESCAS), Budapest, 3-5
September 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka) .............................................................356
„European Charter for Regional or Minority Languages: Achievements and
Challenges” — a conference held in Bilbao, 20-21 April 2009 {Katarzyna Linda) 359
„Anthropology of Politics and Politics in Anthropology” — a conference held in
Będlewo, 18-20 May 2009 {Agnieszka Chwieduk — prepared on the basis of
notes submitted by Natalia Bloch, Anna Weronika Brzezińska, Łukasz Kaczmarek
and Agnieszka Szczepaniak-K roll).............................................................................361
„Medical Anthropology in Poland — Experiences, Research Areas, Prospects” —
a conference held in Poznań, 24 April 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Żyśko) 366
„Lemkos — the Last Mohicans of Europe?” — an international conference held in
Krynica-Zdrój, 23-24 June 2009 {TomaszK o s ie k ) ................................................... 369
„Folk-like Culture in Post-modern Times” — a conference held in Lublin, 26
November 2008 {Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak)................ 372
„Kitchen Stories. The Role and Importance of Food in Culture” — a conference held
in Cieszyn, 19-20 June 2009 {Anna D r o ż d ż ) .............................................................375
�12
4thAlumni Meeting of former students of ethnology in Poznań, Poznań, 26 September
2009 (Irena Kabat, Waldemar K uligow ski)................................................................ 377
Astra Film Festival, Poznań, 15-29 October 2008 (Natalia B lo c h ) ................................ 380
VI. IN MEMORIAM
Anna Kowalska-Lewicka (1920-2009) {Anna Spiss, Zofia Szrom ba-Rysowa).............385
Aleksandra Wojciechowska (1930-2009) {Zbigniew T oroński)...................................... 389
Notes about the authors of articles...................................................................................... 391
Information for a u t h o r s ...................................................................................................... 394
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3de3b6528cd874db5dc170dc9d1db528.pdf
b5ab90c3a1d55aeab84f70dff8a0568a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6158
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Lud - czasopismo PTL
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5743
Title
A name given to the resource
Contens/ LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.9-12
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
CONTENTS
I. ANTHROPOLOGICAL LOOK AT GLOBALISATION
(edited by Aleksander Posem-Zieliński)
Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Introduction................................................................13
Zbigniew J a s i e w i c z , Cultural anthropology/ethnology in face of the duality of
globalisation. Globalisation as an element of objective world and globalisation
as ideology.......................................................................................................................15
Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalisation in the „fourth world” and new
indigenous m ovem ents................................................................................................. 25
Wojciech D o h n a l , Global cities and their inhabitants. An anthropological per
spective ........................................................................................................................... 47
Waldemar K u l i g o w s k i , Ethnicity in the Internet ecumen. Is digital solidarity
possible?................................................................................................................................59
Agnieszka C h w i e d u k , Globalisation versus group identity. Between the text and
research practice............................................................................................................. 73
Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „I am afraid of Danaes, even when they
bring gifts”. Globalisation in the anthropological perspective - the case
of J a p a n ..........................................................................................................................87
Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , On globalisation and glocalisation of biomedicine
- the example of Kazakhstan...................................................................................... 107
Natalia B l o c h , Can a yak eater become a vegetarian? A global animal rights discourse
as the „invented tradition” in the Tibetan diaspora.................................................... 121
Ryszard Vo r b r i c h, An iron pot and a clay pot or the tribal society clashed with the
national and global society. The case of C am eroon................................................. 143
Halina R u s e k , Globalisation and borderland - the special case of Cieszyn Silesia . . 159
Anna K w a ś n i e w s k a , An ethnic group at the time of globalisation - the example
ofK ashubians...............................................................................................................173
II. ARTICLES
Zbigniew J a s i e w i c z , Studies of folk literature, ethnography, ethnology, and
anthropology. Interests of the emerging Polish ethnology/cultural anthropology
in mid 19th century........................................................................................................ 191
Dorota A n g u t e k , Canadian anthropology of the senses - an alternative to
postmodernism.............................................................................................................. 221
Ivan P e s h k o v, The Russians from Inner Mongolia in the shadow of their proj ected
and practised past. The pitfalls of „retrospective Russianness” along the Russian-Chinese b o rd e r........................................................................................................... 243
�10
Joanna M r o c z k o w s k a , Marriage by capture in Kyrgyzstan - the experience
of time, collectivity and violence.............................................................................263
Anna Maria K i j e w s k a, Kurban in Kyz Ana Tekke - modem transformations of the
sacrifice traditions in the Muslim sanctuary in North-Eastern Bulgaria............... 285
Anna W i t e s k a - M l y n a r c z y k , Autobiographic memory of Polish „victims” and
„oppressors” from the communist times in the context of historical politics
of the Law and Justice p a r t y ...................................................................................307
Mateusz S z u b e r t , Sanctified illness - the case of Sister F au stin a............................333
Rafał K o r c z a k , Przywofywki from Szymborze - a unique phenomenon of the
regional culture in K u jaw y ......................................................................................347
III.
VIEWS AND OPINIONS
Andrzej Z a p o r o w s k i , Culture - a moving ta r g e t.................................................... 367
Michał B u c h o w s k i , Should anthropology be anti-occultist, apolitical and
pansemiotic? A few comments on Marcin Brocki’s book Anthropology. Literature
- dialogue - translation .........................................................................................377
IV.
REPORTS
Piotr F ab i ś, Durkheim’s personal history and the laws of h is to r y ............................387
Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Reflections on
migration in the Balkan Peninsula. A review of Polish language literature . . . . 397
Piotr M a ł c z y ń s k i , Football versus ethnicity in the context of matches played by
the national teams and the world cup f e v e r .......................................................... 405
V.
REVIEWS AND REVIEW NOTES
Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny [The world of things. An
anthropological outline], Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
2007 {Zbigniew Jasiew icz).........................................................................................413
Krzysztof N a w r a t e k , Miasto jako idea polityczna [The town as a political idea],
Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal) .............................................. 418
Gabriela K i l i an o vä , Eva Kov al sk ä, Eva K r e k o v i c o v ä (eds.), My a tidruhivmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (.Halina Rusek). . . . 422
Jifi L a n g e r , Lidove stavby v Europe, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt
K lodnicki).................................................................................................................... 427
Ulf B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations
in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag
2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429
Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Belgrade: Serbian
Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria
K ije w sk a ).................................................................................................................... 433
Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii [Ajdyn
means moon. The peoples of southern Siberia], Warszawa: Instytut Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (Zbigniew Jasiewicz) . 437
�11
Dagnosław D e m s k i , Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa
sterzy [The images of Hinduism. Culture and religion through the eyes of Rajputs
and shepherds], Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew
Jasiewicz).................................................................................................................... 422
Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów [The
Whites and the Blacks. The attitudes of Poles to Africa and Africans], Warszawa:
Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chulek)..........................................................446
Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci
z Polski w Niemczech [New identities at the time of European transformations.
Immigrants from Poland in Germany], Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold
Nowak 2009 {Michał Buchowski) ................................................................................449
Halina M i e l i c k a (ed.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie
polskim [Folklore and folklorism in the globalised Polish society], Kielce: Panzet
2009 {Dariusz Adamczyk)............................................................................................453
Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ
czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby [Non
medical treatment in Poland. Tradition and contemporaneity. The analysis of the
phenomenon from the perspective of the sociology of health and illness], Lublin:
Wydawnictwo UMCS 2008 {Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456
Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na
przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris [The power of silence.
Conversion and reconstruction of the gender order - the example of the Brahma
Kumaris new religious movement], Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu
Warszawskiego 2009 {Dorota Hall).............................................................................461
Urszula Lehr, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Pod
hala [At the end of life. Old age of the rural inhabitants of Silesian Beskids and
Podhale], Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007
{Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 465
Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą.
Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe
„Śląsk” 2010 {Janusz Kamocki)...................................................................................469
„Studia Ethnologica Pragensia” vol. 1: 2010, ed. M. Tomandl, Univerzita Karlova,
Filozoficka fakulta, Praha {Maciej K u r c z )................................................................ 470
VI. CHRONICLE
86th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Toruń,
24 September 2010 {Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)..................... 473
Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for
the period from September 2009 to August 2010 {Jerzy Adamczewski)............... 476
Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy
of Sciences, Poznań, 18 May 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................485
Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Scien
ces, Warszawa, 20 November 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................487
International Conference “What is Anthropology of Europe and How Should it be
Practiced?”, Poznań, 15-16 October 2009 {Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip,
Katarzyna Chlewińska)............................................................................................489
�12
Conference Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 February
2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądo
łowska) ...........................................................................................................................493
International Conference „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne
oblicza polskiej tożsamości” [Poles outside the boundaries of Poland at the
beginning of the 21st century - different faces of Polish identity], Wroclaw,
17-18 September 2009 {Małgorzata Michalska).................................................... 496
Conference „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”
[Beyond the border, the sea, to the spirit world... Cultural dimensions of travel],
Toruń, 23-24 September 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska). . 499
Conference „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej”
[The faces of rebellion. The practice and theory of opposition in contemporary
culture], Poznań, 4-5 March 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).....................................501
Conference „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych” [The City
of Poznań Project. A review of research projects], Poznań, 18-19 March 2010
(Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk).................................................... 505
Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” [Sztutowo
or Stutthof? Assimilation of the cultural landscape project], Poznań - Sztutowo,
May-June 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska) .................. 507
Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy” [The Pyzdry Forest. The
Hauländer and their iron houses project], September-June 2010, and conference
„Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy
na przyszłość” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses. The
heritage and future prospects], Blizanów, 13 November 2009 (Bartosz Stańda) . 509
Exhibition „Sztuka spod krosna i igły” [Loom and needle art exhibition.], Ethnographic
Museum, Branch of the National Museum, Wroclaw, 27 November 2009
-21 February 2010 (Hanna G o iła ).............................................................................511
VII. IN MEMORIAM
Irena Bajerowa (1921-2010) (Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 515
Claude Lévi-Strauss (1908-2009). The last hero of the humanities (Wojciech Józef
B u rszta )........................................................................................................................516
Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) (Zbigniew Jasiewicz).........................520
Halina Sampławska (1926-2009) (Sylwia Tatara)............................................................. 523
Notes about the authors of articles......................................................................................525
Information for authors........................................................................................................ 531
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42559dba7b17bb51ddb877909d546c19.pdf
2dfc00712d2ffa99e3ac07470c018622
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2126
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1974
Title
A name given to the resource
Contents / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.3-8
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L U D
THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES
VOLUME LXXIX
1995
SPECIAL ISSUE PUBLISHED ON
THE CENTENNIAL
OF THE
POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE JOURNAL "LUD"
��L
u
D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNA WCZEGO
I
KOMITETU
NAUK
ETNOLOGICZNYCH
THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES
FOUNDED
IN
1895
BY
ANTONI
KALINA
VOLUME
LXXIX
1995
PIL
1895
POLISH
ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND
COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
POLISH ACADEMY OF SCIENCES
POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1995
�EDITORIAL
COMMITTEE
Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz - Chair,
Bronislawa Kopczyńska-Jaworska,
Anna Kowalska-Lewicka,
Antoni Kuczyński - Secretary
EDITORIAL
BOARD
Chief Editor - Zbigniew Jasiewicz
Associate Editor - Jacek Bednarski
Secretary - Monika Leonowicz
Translation:
Zbigniew Nadstoga
Elżbieta Wilczyńska
Marek Wilczyński
Urszula Zielińska
ISSN 0076-1435
The publication
is sponsored by the Committee of Scientific Research,
the Ministry of Culture and Art and
the Department of Culture and Art of the Poznań Provincial Office
POLSKIE TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
- WROCŁAW 1995
ADMINISTRATION:
50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36
EDITOR: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78
WROCŁAWSKA
Printed by:
DRUKARNIA NAUKOWA
-
Zam. 440/95
�EDITOR'S NOTE:
This volume is a special issue of the journal "Lud" published in connection
with the centenary of the Polish Ethnological Society and its journal. It
contains articles, the majority of which were presented as speeches and papers
during the Society's jubilee celebration and the conference "The Past and
Present of Polish Ethnology", held in Wrocław in 9 - 11 September, 1995. We
hope that the articles placed in this volume will help in increasing knowledge
about the historyand
current directions of studies of Polish ethnology
- a "national" ethnology which helps constitute a whole - world ethnology
and socio-cultural anthropology.
��CONTENTS
L THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY
Zygmunt K ł o d n i c k i, A Centenary of the Polish Ethnological Society . .
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Zbigniew Jasiewicz,
Prospects for the Polish
Ethnological Society at the Threshold of Its Second Centennial.
. .
9
21
II. THE PAST AND PRESENTOF POLISH ETHNOLOGICAL STUDIES
Zbigniew Jasiewicz,
A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology
Edward Pietraszek,
Lud prosty w całym sposobie życia swego. On a Pioneer Monograph of the Village by I. L. Czerwiński.
. . .
. . . . ..
Violetta Krawczyk-Wasilewska,
The Study of Polish Folklore on the Centennial
Anniversary of "Lud" .
. . . . . . ..
....
Maria Wieruszewska,
The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological
Research
. . . . . . . . . . . . .'.
. . . . . . . . . . ..
Czesław R o b o t Yc k i, The Anthropology of Culture in Poland. A Finished Project
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Documentation and Information in Ethnological
Sciences in Poland.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
27
35
43
55
69
87
III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS OF RESEARCHIN POLISH ETHNOLOGY
Barbara B a z ie Ii c h, The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland.
..
Danuta Penkala-Gawęcka,
Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological
Investigations.
. . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ..
Teresa Karwicka,
Ethnological Investigations of Eastern Pomerania.
. . . . ..
Irena Bukowska-Floreńska,
Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland.
Its Past, Present and Prospects.
. . . . . . . . . . . . . . .
Mieczysław Trojan,
Studies of European Folk Cultures in Polish Ethnology.
Leszek Dzięgiel,
Polish Ethnological Investigations in the Middle East and Northern
Africa
. . . . .
. . . ..
10 I
121
143
161
175
189
IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH
Aleksander P o s e r n-Z i e Ii ń s k i, Ethnic Studies in Polish Ethnology. Their Conditions,
Contexts and Trends.
. . . . . .
Dorota S i m o n i d e s, U pper Silesians. A Regional or Ethnic Group?
. . . . . .
199
217
�8
Olga Goldberg-Mulkiewicz,
The World that Ceased to Exist. Rencctions on the
Study of the Culture of Polish Jews.
. . . . . . . . . . . . . . . . .
Lech Mróz, On Philistines, Gypsies alias Wa/ęsas. An Outline History of Romany Studies
in Poland.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
Daniel K adłu biec, On the Methodology of Investigating of Borderland Folk Culture..
Ryszard K a n t o r, The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Communities Abroad.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
231
241
257
265
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02487d78683f95aca8205337eba4c669.pdf
e098199ba35dfe397036a947bb02b291
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5068
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2003
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4701
Title
A name given to the resource
Contents / LUD 2003 t.87
Description
An account of the resource
LUD 2003 t.87, s.7-12
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 87,2003
CONTENS
I. STUDIES AND MATERIALS
Zbigniew J a s i e w i c z, Aleksander P o s e r n - Z i e I i ń s k i, Ethnological studies at
Polish universities after 1989
Jolanta Ł u g o w s k a, "Literatura Ludowa" in view of the problems and dilemmas of
modem folklore studies
Waldemar Kop c zy ń s k i, Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - the founder of
Nordiska museet and an open-air museum in Stockholm. Formation ofinstitutional
foundations of Swedish museology in the second half of the 19th century . . . . . . .
Magdalena D o I iń s k a, The Ethnographic Museum in Cracow. Fidelity to tradition
Jerzy C z aj k o w s k i, Roofwith a "basket" in old Polish houses
Helena Krę t, Greek-Catholic churches in south-eastem Poland (Part III). The former province ofNowy Sącz
Barbara P a b i a n, Chimney-sweepers at a wedding in Częstochowa - a new custom
orafad?
Ewa N o w i c k a - R u s e k, Ethnicity in the modem world - the anthropologist in
action
Salomea P a m u ł a, The cross and the chessboard. Religion as an important factor of
sustaining the national consciousness of the Croats
Łukasz K a c z m a rek, An outline of the traditional social organization of the Fiji
population
Magdalena Z i ó ł k o w s k a-K u fI i ń s k a, Michał K u fI i ń s k i, Indian organizations in north-eastern Bolivia. Their tasks and leaders
Jacek Kuk u c z k a, Modem times and tradition in African art
Maciej Kur c z, A rural farmstead of northern Sudan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13
45
63
83
III
173
181
193
205
225
241
255
267
II. VIEWS AND OPINIONS
Andrzej P a n k a II a, Kwicoł's and Pyzdra's dispute over the border continued?
A psychocultural interface
III.
289
REVIEWS AND REVIEW NOTES
Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropologjako autor (Works and lives: the anthropologist as author), trans!. by E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo R, Warszawa
2000 (Marcin Kwiatkowski)
Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości (Fatal identities), trans!. by H. Lisowska-ehehab), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002 (Natalia Paszkiewicz) ...
299
303
�10
Skrytość kultury (The secretiveness ofculture), ed. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2001 (Sebastian Glica)
Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (Polish ethnographers
and ethnologists. Profiles, biographic sketches), vol. 1, ed. E. Fryś-Pietraszkowa,
A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002 (Roman Bąk) ....
Roch S u I i m a, Głosy tradycji (The voices of tradition), Warszawa 2001 (Anna Torobińska)
Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce (Folk fiddles in Poland),
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2001 (Alojzy Kopoczek) ...
Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna ipodniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej
XVIII-XX w. (Roadside and sky-high shrines. Sacral folk art of the Kłodzko Land
in the 18th-20th century), Wrocław 2001 (Anna Torobińska)
Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszaruca 2001 (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . .
Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002
(Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Wacław P a w I a k, Minionych zabaw czar, czyli czas wolny i rozrywka w dawnej Łodzi
(The magic ofthe games ofthe past or leisure and entertainment in historic Łódź),
Łódź 2001 (Anna Torobińska)
Grzegorz P e ł c z y ń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury
chłopskiej w kinie PRL (The cinema in a folk costume. On the peasant culture in the
cinema ofthe Polish People's Republic), Poznań 2002 (Anna Torobińska) . . . . . .
Izabella S a ri u sz-S k ąp s k a,Polscyświadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa 1939-1989 (Polish witnesses ofthe GUŁag. Literature ofthe labour camps 1939-1989).
Universitas, Kraków 2002 (Aleksandra Rzepkowska)
Pieśni ludowe Polaków Ukrainy (Folk songs of Poles in the Ukraine), compiled by
L. Wachnina / Pisenna kultura polskaji diaspori Ukrajini, uporiadnik L. Wachnina,
Kijiw 2002 (Teresa Smolińska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obyczaj (Shepherding in the
Hutsui region), ed. J. Gudowski, Warszawa 2001 (Anna Torobińska)
Nad'a Valaskova,
Frantiśek Rehor (1857-1899) ajeho etnografichi Cinnost
(S ukó.zkami ClimkUF Rehore z Halice), Etnologicky ustav Akademie ved Ceske
Republiky v Praze, Praha 1999 (Zofia Szromba-Rysowa)
309
314
317
318
322
323
324
325
326
328
330
331
332
IV. CHRONICLE
79th General Meeting ofDelegates to the Polish Ethnological Society, Słubice, 27 June
2003 (Jerzy Adamczewski)
Meeting of the Main Board of the Polish Ethnological Society, Słubice, 26 June 2003
(Jerzy Adamczewski)
The work ofthe Main Board ofthe Polish Ethnological Society between June 2002 and
June 2003 (Jerzy Adamczewski)
.
Monographs on ethnomusicology and the anthropology of culture at the Institute of Art,
Polish Academy of Sciences and ethnological periodicals discussed at the meeting
of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 29 November 2002 (Zbigniew Jasiewicz)
Directions of changes in Polish ethnology after 1989 and preparations for the election
ofmembers to the Committee for 2003-2006. Meeting ofthe Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 28 March 2003 (Zbigniew Jasiewicz) ..... . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
335
337
341
349
354
�11
Elections ofmembers to the Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of
Sciences for 2003-2006. Plenary Committee meeting, Warszawa, 17 June 2003
(Irena Kabat)
15th International Congres of Anthropological and Ethnological Sciences - "HumankindlNature Interaction: Past, Present and Future", Florence, 5-13 July 2003 (Zbigniew Jasiewicz) ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
,,slavonic ethnolinguistics and problems of investigating the traditional folk culture"
- an international conference, Moscow, 14-17 May 2003 (Wanda Drabik) ....
"The concept of traditionalism and the function of tradition in a «closed society» - the
example of the Caucasus" - an international conference, Poznań, 27 May 2003
(Paweł Jessa)
"Manifestations and forms of creative activity in local and regional communities on the
cultural and ethnic borderland" - a scholarly conference, Cieszyn, 23-24 October
2002 (Tomasz Michalewski)
,,Anthropology versus photography and film" - a scholarly conference, Poznań, 7-8
May 2003 (Adam Pomieciński)
"Youth - holiday - risk" - a scholarly conference, Nimes, 21-23 June 2003 (Inga
Kuźma)
"The living room of the Cichowicz family" - an exhibition at the Ethnographic Museum, Oddział Muzeum Narodowego, Poznań, October 2000 - October 200 I (Anna
Spiss)
,
"Travellers. Collections ofPolish travellers ofthe tum ofthe 19th century at the Ethnographic Museum in Cracow" - a jubilee exhibition, November 200 I - June 2002
(Magdalena DoMska, Marek Grabsla)
"Warriors - the past and the glory" - a mobile exhibition prepared by the Ethnographic Museum in Cracow (Eleonora Tenerowicz, Jacek Kukuczka)
"Suitable for the Orthodox church, for the city, for a dance party. The traditional costume ofthe Lemkos - the people ofthe Carpathian Mountains - an exhibition at the
District Museum, Nowy Sącz, November 2002 - March 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
"Stop the time - the use of folk embroidery in everyday products" - an exhibition at
the Ethnographic Museum in Cracow, 5-30 March 2003 (Anna Spiss) . . . . . . . . .
,,Roses and the Red Land: Polish folk art in Australia" - a mobile exhibition, Australia, 1999-2002 (Maria Wrońska Friend)
,,Eclats de ferveurs populaires, tresors d'amour" - exhibition at the Musee du Vieux
Nimes, Bibliotheque des Metiers, Nimes, June 2003 (Inga Kuźma)
361
363
365
366
369
372
373
376
380
387
398
399
402
404
V. IN MEMORIAM
Stanisław Chmielowski, 1922-2002 (Witold Omieczyński)
Olga Andriejewna Ganckaja, 192G-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa)
Urszula Kaczmarek, 1948-2003 (Anna Szyfer, Jacek Bednarski)
Anna Lubańska, 1935-2003 (Paulina Suchecka)
Anna Mańkowska, 1922-2003 (Romana Krzanowska)
409
412
413
414
414
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff17e232111841efd9084287e6a2fb83.pdf
5df143b9ef0a3694e8ca37a7e0fd39a9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3499
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3279
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.66
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXIII
•
1979
•
Nr
2
polska sztuka ludowa
W R O C L A W
W A R S Z A W A
K R A K Ó W
G D A Ń S K
ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH, W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK
�CONTENS
Roman
Reinfuss, T h e i n f l u e n c e of c r a f t s p r o d u c t i o n of religious articles on
folk
Lech
Ewa
stone -sculpture
Mróz,
Gypsy
67
wagons
77
Fryś-Pietraszkowa, T h e nationad f o l k p o t t e r y contest i n Toruń .
Janina
Łukasiewicz, S o m e .problems of f o l k ceramics
i n Poland,
.
.
reflections
on t h e collection i n t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń
A d a m Bartosz, Palamenter
Antoni
K r o h , Letters
Karpaty
region
107
— a folk barometer
after
the first
i n Poland,
contest
of
95
i l l
modern
folk
sculpture i n
1972
113
REVIEWS
Aleksander
in
Anna
Jackowski, Marian
Pokropek,
Atlas
of
jolk
art
and
folklore
116
Poland
Kutrzeba-^Pojnairowa,
Krzysztof
Woźniak, M o r e
Serbske
about artistic
q u e s o n a p a p e r toy T . M . T r a j d o s
CHRONICAL
SUMMARY
РЕЗЮМЕ
I—III
OF
1979
ARTICLES
narodne
drastioy,
t. 5
h a n d i c r a f t of Polish
121
Spisz
(remar-
i n „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2, 1978)
123
125
12(i
127
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, A n n a Kunczyńska-Iracka, J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek
O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z^ca
{z-са r e d . nacz.).
Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r technicz ny — H a l i n a Żele
c h o w s k a . T ł u m a c z e nniiaa — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N
Naatt aa l i a Stasińska
(ros.).
Serwis fotograficzny — Jan Swiderski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca4c19dfd21948dcd5a426bd7da5f9a8.pdf
443e77538a09db21cbd2944375961ad9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3510
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3289
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT SZTUKI
•
ROK
XXXIII
•
1979
•
Nr
3
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
W A R S Z A W A
ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H ,
K R A K Ó W
G D A N S K
W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK
�CONTENTS
Ludwik
Determinants of Polish folk
X l X t h century
Stomma
Franciszek
Krzysztof
Kotula
Ruszel
Jacek Łodziński
Katarzyna
131
Stoves
ИЗ
The drawings of Wojciech Gerson which
show Polish folk dress i n Rzeszów Museum
161
Katarzyna
Zielonki
171
About
Gawłowa
culture in the
Gawłowa
—
A
painter
from
herself
177
REVIEWS
Aleksander Jackowski
Aleksander
Jackowski
CHRONICAL
IV—VI 1979
SUMMARY
РЕЗЮМЕ
OF A R T I C L E S
A n t o n i K r o h , Modern folk sculptore
Karpatian
Region
M a r i a n Pokropek,
.
.
.
.
.
.
The
Płock
fair
of the
187
.
.
188
189
191
192
R E D A G U J E Z E S P Ó L : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek
Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.).
Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e
chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.).
Serwis fotograficzny — Jan Swiderski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8544790ff501149cd3e2bfc9f3e919a.pdf
ca172ca5673653425e0be4206acc53db
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3519
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1979
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3297
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.194
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT SZTUKI
•
ROK
XXXIII
•
1979
•
Nr
4
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
W A R S Z A W A
K R A K Ó W
G D A Ń S K
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK
�CONTENTS
L u d w i k Stomma
Alicja
Magic
Maleta
A
centre
Brzoza
Zofia
Gródecka
Wanda
today,
of
part
2
folk
toy
195
manufacture
205
T h e a r t of t h e e m b r o i d e r y of A l e k s a n d r a
Gentil-Tippenhauer
Nicolae Dunare
Czelusta
from
Andrzej
Bednarz
Agricultural
manian
Lisków
217
225
and Pastoral
painted
easter
themes
eggs
.
T h e letters of Władysław Chajec
Aleksander
F o l k A r t as p h o t o g r a p h e d
derski
Jackowski
SUMMARY
РЕЗЮМЕ
OF
VII -
I X
.
by
i n Ro
.
Kazimierz Biela
CHRONIC A L E
in
Stadnicka
.
.
.
Jan
231
239
Swi
243
253
A R T I C L E S
254
.
,
255
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e v . i ~
c z o w a , A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Łoziński, J a c e k
Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.).
Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r techniczny — H a l i n a Żele
c h o w s k a . T ł u m a c z e n i a — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N a t a l i a Stasińska
(ros.).
Serwis fotograficzny J a n Świderski.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0102b427131aee4ba4c655042286a79b.pdf
29b1e427438cadc9010b2319b9f29c42
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3462
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3245
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
OLS
К Л
A K A D E M I A
N A U K
•
I N S T Y I U T
S Z T U K I
«
ROK
XXXIV
•
1980
•
Nr
1
polska sztuka ludowa
W
R
O
Z A K Ł A D
1
C
L
A
W
N A R O D O W Y
-
W
A
I M I E N I A
R
S
Z
A
W
A
O S S O L I Ń S K I C H ,
-
K
R
A
K
W Y D A W N I C T W O
Ó
W
-
P O L S K I E J
G
D
A
A K A D E M I I
Ń
S
K
N A U K
�CONTENTS
Jan B u j a k ,
The
Bogdana
Pilichowska
Jadwiga
Chetnikowa
Lajkonik
as
seen
K u r p i e Easter palms
by
and
the
researchers
Łyse
com
petitions
Ewa Korulska
Wreaths
A n t o n i Sledziewski
Zofia
Aleksander
Jackowski
Zbigniew Benedyktowicz,
Tradition
and
the
heritage,
terials
St.
paper
the
a
.
cutovts
.
.
21
.
.
31
.
day.
Com
Smith. Biennale
of
culture
conceptions,
for
.
present
Folk
Antropology
L u d w i k Stomma, Ryszard
Jerzy
Krasnobród
Swiderska's
Czesław Robotycki,
Tomicki,
15
from
ments on
The
3
in
.
inspirations.
dictionary, part
39
Poland,
(Ma-
1) .
47
Wasilewski
Roland
Jan
Barthes
47
Stanisław
Georges
Bystroń
48
Durnezil
4Э
Stefan
Czarnowski
(From
a
sociological
and
culture
to
the
Marcel
Mauss
interpretation
elementary
of
categories
of
thought)
Mircea
50
Eliade,
phenomenology
nomenology
of
Rudolf
of
Otto.
religion to
(From
the
the
phe
culture)
52
REVIEWS
Aleksander
Jackowski
CHRONICAL I X — X I I
197»
SUMMARY OF A R T I C L E S
РЕЗЮМЕ
>31
.
.
04
QQ
fj7
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a
Jarnuszkiewiczowa, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan K r z y s z t o f M a k u l s k i , Jerzy Ł o z i ń s k i , Jacek
O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.).
Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e
c h o w s k a . T ł u m a c z e n i a — K r z y s z t o f B o b i ń s k i (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.).
Serwis fotograficzny -~ Jan S w i d e r s k i .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d7aea93888a792f92ac799ac4fae4af.pdf
1d8a19403b9e625cfb7f23a92caaf854
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3421
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1981
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3206
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.66
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
9
ROK
XXXVI
•
1981
•
Nr
2
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
W A R S Z A W A
K R A K Ó W
. G D A f l S K
ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH, W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK
�CONTENS
E t h n o g r a p h y . E t h n o l o g y . A n t h r o p o l o g y o f culture. F o l k l o r e . W h a t are t h e y a n d where do t h e y
lead'
(Responses t o t h e poll).
Ludwik
Stomma
Claude Levi-Strauss
About
The
the poll on ethnography
current prospects
of
.
ethnology
.
.
67
.
(article
reprint)
68
69
E d w a r d Pietraszek
Anna Kutrzeba-Pojnarowa
69
Zbigniew
70
Ludwik
Benedyktowicz
Stomma
Ryszard
71
73
Tomicki
Małkowska
74
Tadeusz Chrzanowski
75
Krystyna
Leszek Dzięgiel
75
Zofia Sokolewicz
77
Zbigniew Jasiewicz
79
Mieczysław Porębski
80
A n n a Szałapak
T h e i n t e r i o r o f a v i l l a g e house as t h e source
of knowledge o n the aesthetical outlooks of i t s
users
Jarosław К .
Wójcik
The
82
Small
Museum
of J a n Bernaaiewicz
in
91
Jaworzn ia
Jan
Samek
Zbigniew
Ryszard
Benedyktowicz
Brykowski
The signal
Leopold
At
o n the sculptures i n Targoszyce
Schmidt,
Volkekunet
in Óeterreich
109
112
t h e c e n t e n n i a l o f t h e first P o l i s h e t h n o g r a
phical e x h i b i t i o n i n Kołomyja
117
C H R O N I C A L X 1 8 8 0 - I I I 1981
123
ВПДШАВТ O F A B T I C L E S
126
РЕЗЮМЕ
!27
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . macz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i ezowa,
Anna
Kunczyńska-Iracka,
Jan
Krzysztof
Makulski,
Jerzy
Łoziński,
R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . macz.).
Sekretarz redakcji — E w a Korulska. Redaktor techniczny — Halina
Tłumaczenia —
P i o t r P a s z M e w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.).
graficzny — J a n Swiderski
Żelechowska.
Serwis
foto
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c4ee04fee6c63da61f2f2729bcf38c9.pdf
d46687711fb40da12e9263fbff7445a7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3443
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1981
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3227
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXVI
•
1981
•
Nr
3-4
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
N A R O D O W Y
-
W
A
IMIENIA
R
S
Z
A
W
A
OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
WYDAWNICTWO
Ó
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�C O N T E N T S
Aleksander J a c k o w s k i
People's monuments
131
Alicja Maleta
F o l k m o n u m e n t o f a soldier
151
W a n d a Eisele
Easter t o m b s o f the war p e r i o d i n the W a r s a w church
Szymon Bojko
Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a
o f St. A n n
153
A r t i n u n p i c t u r e s q u o ijuarters
155
O n the pasture
163
Z o f i a Czerwosz
F o l k a r t i n the aesthetic education of c h i l d r e n and y o u t h
J e r z y Fiszer
The i n t e r i o r of a c o n t e m p o r a r y house i n the v i l l a g e M a
n i o w y N o w o . T h e s t r u c t u r e o f space d i v i s i o n a n d
the
pattern of interior furnishing
181
Ewa Fryś-Pietraszkowa
K u r p i e Zielone — the centro o f mass p r o d u c t i o n o f the
Bożena Kural
c o n t e m p o r a r y c o u n t r y house i n t e r i o r f u r n i s h i n g elements
Anna Kunczyńska-Iracka
Reflections after the e x h i b i t i o n o f the o l d folk sculpture
Anna Świątkowska
Marzanna R a i i i s k a
171
191
f r o m the s u b - T a t r a B a s i n
199
Corsages i n the Ł o w i c z costume
211
. . B i r d s c o m i n g t o me as i f I were St. F r a n c o i s . " P i o t r
K w i t a ' s Passions
Teodor
Ewa Fryś-Pietraszkowa
P o l i s h f o l k ceramics i n the possesion o f t h e L v o v a n d
from
Twaróg.
219
R o m a n Reinfuss
Sculptor,
wood-carver
and
painter
Limanowa
225
L e n i n g r a d museums
233
Antoni Kroh
F a t h e r E d w a r d N i t k a (1919—1982)
239
Franciszek K o t u l a
A few notes on the c o l l e c t i o n of the P a w l i k o w s k i s i n
Medyka
241
CHRONICAL IV—IX1981
SUMMARY OF ARTICLES
РЕЗЮМЕ
242
.
245
248
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c74421af6082eabc90fa9bb8f2d75c55.pdf
719789cda3f18f0e3e4b3492b7d91b36
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3380
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3167
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXVI
•
1982 •
Nr 1-4
polska sztuka ludowa
•i
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
NARODOWY
-
W A R S Z A W A
IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H ,
-
K R A K Ó W
WYDAWNICTWO
-
G D A Ń S K
POLSKIEJ AKADEMII
NAUK
�CONTENTS
Jan Kubik
F o r m and meaning in primitive art. Role art i n processes
Aleksander Jackowski
A r t of the , .naive"
of social legitimization
3
13
Nikifor
23
Biography and works. Life
and paintings
of
Bronisław
Krawczuk
27
Ludwik Więcek
35
H e n r y k a Adamczewska
49
Roman Wójcicki
H i s own Biography
53
Dominik Opolski
„ E n t r y into the depth of silence". On R y s z a r d W ó j c i c k i
54
E w a Korulska
Dolls in folklore and not only
59
L u d w i k Stomma
F r o m the ethnologist's diary. L u d w i k Stomma's Paris lettor
Zbigniew Benedyktowicz
Adam Czyżewski
Stanisław Błaszczyk
Bożena Kural
logy
The student's session ,,My Ethnography"
About an unfinished foot-note (papor)
Crucifixes of J ó z e f Glanc, a K u j a w y sculptor .
Peasant Travelling Sledges
to tho E d i t o r entitled: Elephant and the question of ethno
T H E
.
.
.
71
74
75
79
87
G I P S I E S
Andrzej Mirga
Some categories of the weltanshuung of the Rome the Spisz
region
L e c h Mróz
A d a m Bartosz
E w a Davidova
F o r m a l and semantic analysis of the Gipsy artire . . .
The Gipsies on the photographs by Ignacy Krieger .
.
Changes in the costume of the Gipsies living i n Czecho
slovakia
99
127
Renata Hryii
Gipsies dwellings
139
A d a m Bartosz
Figures of Gipsies in folk rites an art
145
P a w e ł Lechowski
Our L a d y from the G i p s y camp
151
A d a m Bartosz
Desto, wooden stick
G i p s y tomb
The painting ,.Gipsies i n a town" by Z b y s ł a w Bielecki
Conference of Gipsylogists held i n L e a n y f a l (Hungary)
National G y p s y E d u c a t i o n Council I r i s h Council of Itinerant
Settlement in Ireland
153
154
154
156
95
133
158
REVIEWS
Ryszard Kantor
M . Grónfors, E t h n i c Minorities and Deviance. T h e R e l a
tionship between F i n n i s h Gypsies and the Police, Helsinki
Ryszard Kantor
A d a m Bartosz
1979, ss. 159
160
Matt Т. Salo, Scheila M . G . Salo, The Kalderas in E a s t e r n
Canada, Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24
Т . Н . A l - H a d i t h y , Gypsies and K a r a j in I r a q , Mosul 1979,
161
A d a m Bartosz
ss. 227
Denis Horvey, T h e Gypsies Wagon-time and after, A B a t ' sford Book, London 1979, ss. 144, i l . 226
A d a m Bartosz
E r d o s K a m i l i , A Bekes megyei ciganyok es Ciganydialektusok Magyarorszagon, G y n a l a 1979, ss. 87
164
A n n a Filipowicz
Janos Balazs, A . Hungarian Gipsy A r t i s t , Corvina Press
1977
164
Bogdana Pilichowska
Mirella K a r p a t i , Fra i Rom. Vita e siorie zingara. liealtd e la
Bogdana Pilichowska
scuola. La socieia, nr 17. Ediirice la scuola, Brescia 1978,
ss. 48; I figli del vento. Cli zingari. Realta e la scuola. La
societd, nr 18. Editrice la scuola, Brescia 1978, ss. 80 .
.
B r u n o Nicolini, Famiglia zingara, La chiesa nella transfermaziom eocio-kulturale
1969, ss. 218
degli zingari,
163
163
166
Marcelliana-Brescia
167
SUMMARY ОГ A R T I C L E S
170
РЕЗЮМЕ
173
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5cdc30e62b848b80a739e75f4f8ee37.pdf
b9f501ed66d725c4a46ae4a1b2cff7a5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3365
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1983
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3153
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.134
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXVIII
•
1 983
•
Nr
3-4
polska sztuka ludowa
W R O
ZAKŁAD
C
Ł A W
NARODOWY
-
W A R S Z A W A
IMIENIA
OSSOLIŃSKICH.
K R A K Ó W
WYDAWNICTWO
POLSKIEJ
G D A
AKADEMII
Ń
S K
NAUK
�CONTENTS
Stanisław Węglarz
Fathers from
Stanisław Węglarz
Hermits-folk saints
151
Zbigniew Benedyktowicz
Symbolic and c u l t u r a l aspects of the Eas
tern monasticism (Sacrum and profanurn
i n monastic and traditional cultures)
.
163
The day of the Head's n a t i v i t y . A c o n t r i
bution to the studies on St. John's
Feasts
175
On some texts
sub-culture
185
Krzysztof K u b i a k
Hanna Szewczyk
the
desert
from
135
the
Maria Woźniakowa
Folk artists
diaries
Irena B u k o w s k a - F I o r e ń s k a
Eugeniusz B ą k — a painter
tor from Szopienice
Ewa K r a s i ń s k a
in the light
school-youth
of their o w n
199
and
sculp
215
M a r i a W n ę k . N o w y Sącz. S k r y t k a pocz
towa 148
227
S t a n i s ł a w Cierniak
M y c u r r i c u l u m vitae
241
Danuta Szutkowska
The beginning and the end of Cierniak's
world
242
S t a n i s ł a w Cierniak
Fragments
249
Andrzej L e w a n d o w s k i
K i t c h e n rugs
SUMMARY
РЕЗЮМЕ
OF ARTICLES
of the
diary
251
259
261
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan
Krzysztof
Makulski, Jerzy
Łoziński,
Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.).
Sekretarz r e d a k c j i — Ewa K o r u l s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a .
T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz, Magdalena I w i ń s k a (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a
(ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daa64c6212ff837c5ec7933d1131cad0.pdf
d5019c4f03a3b20f28f9418f53e97ba9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3327
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3118
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
»
ROK
XXXVIII
•
1 984
•
Nr
3
OJ
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
_
W A R S Z A W A
K R A K Ó W
Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , WYDAWNICTWO
G D A Ń S K
Ł Ó D Ź
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
�CONTENTS
Tadeus? Chrzanowski
Tho " B l a c k Madonna'' and A r t
131
Anna Kunezynska-Iraeka
Our L a d y of C z ę s t o c h o w a in the Polish folk
art-remarks on the exhibition
139
Aleksandra Jaehor-Tyszkowa
Remarks
on
tho
exhibition
"Our
Lady
of
C z ę s t o c h o w a in Polish folk and popular art"
149
Aleksander Jackowski
Coments in the E x h i b i t i o n Book
13,5
Jacek Grąbczowski
Our L a d y in folk linguistic transmission
157
E w a Fryś-Pietraszkowa
O n Crib's Dolls
167
Zofia Rozanow
A crib from Koniecpol
177
Małgorzata K i t o w s k a
^
H e n r y k Rodakowski's
.
.
.
"Palahicze A l b u m " .
.
.
183
SUMMARY OF ARTICLES
189
РЕЗЮМЕ
190
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa,
Anna
Kuhczyńska-Iracka; Jan
Krzysztof
Makulski, Jerzy
Łodziński,
R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.).
Sekretarz r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . Redaktor techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s .
T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a
{ros.). S e r w i s fotograficzny — J a n S w i d e r s k i .
A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . poczt. 994
T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
R ę k o p i s ó w n i e z a m ó w i o n y c h r e d a k c j a nie z w r a c a .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/229596b5ff46d94d63bcb4e590cde116.pdf
3a1f2f05d8f28db3166975792963c426
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3337
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3127
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.194
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXVIII
•
1*84
•
Nr
4
polska sztuka ludowa
W
R
O
Z A K Ł A D
C
Ł
A
W
—
N A R O D O W Y
W
A
R
IMIENIA
S
Z
A
W
A
—
O S S O L I Ń S K I C H ,
K
R
A
K
Ó
W
— G
W Y D A W N I C T W O
D
A
Ń
POLSKIEJ
S
K
—
Ł
AKADEMII
Ó
D
Ź
NAUK
�CONTENTS
Tadeusz
Krotoski
Folk
stone
dzisław
s c u l p t u r e f r o m t h e area
Si. and
O n our weaving
of R y b n i k , W o
Żory
195
Adam
Chętnik
Anna
Świątkowska
Weaving
Zofia
Gródecka
Helena Bernasowska — master of Golino embroidery
a n d i t s a n i m a t o r — H e l e n a Moszczeńska
.
.
.
Adam
Aleksander Jackowski
Chetnik's
of
i n the K u r p i e region. The text f r o m
inedited
the Łowicz
works
203
clothes
207
T o see t h e m a n . T h e l e s s o n o f W ł a d y s ł a w
ski, teacher, p a i n t e r , poet a n d m u s i c i a n
Wojciech
Michera
W h y is t h e c o w r e d ?
of
Aleksander
223
Malinow
.
.
.
.
235
O n the categories of r e c e p t i o n
colours
Błachowski I n m e m o r i a n K a z i m i e r z
247
Pietkiewicz
252
SUMMARY OF ARTICLES
255
РЕЗЮМЕ
256
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa,
Anna
Kunczyńska-Iracka,
Jan Krzysztof
Makulski,
Jerzy
Łoziński,
R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.).
S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — G r a ż y n a Miętus.
T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a Stasińska
(ros.). S e r w i s f o t o g r a f i c z n y — J a n S w i d e r s k i .
A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t .
994. T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
Rękopisów nie zamówionych r e d a k c j a nie zwraca.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d47ae2895347b4a8022ce51c4e9e6d.pdf
251447cbf06bec2b7f8ccbfd6b31c986
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3295
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3088
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXIX
•
1985
•
Nr
3-4
—
Ł Ó D Ź
polska sztuka ludowa
W
R
О
ZAKŁAD
С
L
A
W
-
W
A
R
S
Z
A
W
A
NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H ,
— K R A K O W
— G
D A Ń S K
W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK
�CONTENTS
Antoni Króli
Problemu
Example
R y s z a r d B r y k o weki
of
Contemporary
Lemko
Culture
of the M u s e u m i n Z y i u l r a n o w a .
on
.
tlie
.
•
131
Some Notes on the A r c h i t e c t u r e o f the L e m k o O r t h o d o x
Church
137
Romuald Biskupski
The L e m k o I c o n P a i n t i n g f r o m the 15th to the F i r s t h
H a l f o f the 18th C e n t u r y
153
Tadeusz Ł o p a t k i e w i c z
Centres o f P o l k Stone-Work i n Central L e m k o R e g i o n
177
Zofia Szanter
Settlement f r o m the. South i n the B e s k i d N i s k i a n d S ą
decki Mountains
187
S t a n i s ł a w Leszczycki
The P h y s i o g n o m y o f the Pre-war L e m k o Villages .
.
Seweryn A . W i s l o c k i
I w a n J u r i j e w i e z Rusenko
210
193
r
R o m a n Reinfuss
Lemkos, M \ Friends
211
W o j c i e c h Sadowski
Jan Ł a b o w s k i , A Farmer and Painter
217
Seweryn A . W i s l o c k i
Notes o n the B i o g r a p h y o f N i k i f o r D r o w n i a k called , , o f
Krynica"
219
Aleksander J a c k o w s k i ,
J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa
Notes o n N i k i f o r
227
Aleksander J a c k o w s k i
A n d r z e j Banach's „ N i k i f o r "
239
Antoni Kroh
The L e m k o C o u n t r y i n the P o e t r y o f Jerzy
Z o f i a Szanter
Harasy
mowicz
245
The O r t h o d o x C h u r c h i n P r z y s ł o p and I t s R e n o v a t i o n
247
Summary of articles
253
Резюме
254
REDAGUJE
ZESPÓŁ:
der J a c k o w s k i
czyńska-Iracka,
redaktora
Zbigniew Benedyktowicz, Ewa
(redaktor
Jan
naczelny), E w a
Krzysztof
naczelnego)
oraz:
Makulski,
Zofia
Jerzy
Bisiak,
Aleksan
redakcji), Anna
Roman
Reinfuss
Jarnuszkiewiczowa,
Iwińska
Kun(z-ca
Hanna
Swiderski.
techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz,
lena
Adres
Łoziński,
Jadwiga
Szewczyk-Wierzbicka, Jan
Redaktor
Fryś-Pietraszkowa,
K o r u l s k a (sekretarz
(ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a
Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa
28, 00-950
994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca.
Magda
(ros.).
Warszawa,
skr.
poczt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fec05d87cd09e29c5d94c1ef074c556.pdf
e36968ce715a94645963a6ec29890c68
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3257
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3052
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
©
ROK
XL
в
•
1 986
Nr
3
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
-
N A R O D O W Y
W
A
R
S
IMIENIA
Z
A
W
A
-
K
OSSOLIŃSKICH,
R
A
K
Ó
W
-
G
D
A
N
W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ
S
K
-
Ł Ó D Ź
AKADEMII
NAUK
�C O N T E N T S
Aleksander J a c k o w s k i
Farewells
Antoni Kroh
Cracow F r a t e r n i t y o f Grave A r t i s t s
L u d w i k Stomma
French Kings' Galaxy.
L o u i s X V I I and P h a n t o m s
145
Charles V I ' s mudnoss
146
Dariusz Czaja, C z e s ł a w R o b o t y c k i
131
.
.
.
.
135
The peasant f a m i l y i n t h e Podlasie region according
t o the w e a k l y „ P r z y j a c i ó ł k a "
149
Zdzisław Mach
E d m u n d R o n a l d Leach
157
E d m u n d Leach
Levels o f c o m m u n i c a t i o n and problemu of taboo
i n an appreciation o f p r i m i t i v e a r t
.
.
.
.
150
E d m u n d Leach
A T r i o b r a n d Medusa?
165
B o r i s Aleksandrowicz R y b a k ó w
Maorounivorse i n the m i c r o m i i v e r s o o f folk a r t
1G7
Wojciech B i a l o p i o t r o w i c z
Problems o f folk a r t i n the O r t h o d o x p a i n i t i n g
Zofia Szanter
i n v i e w o f some examples f r o m the Carpathians
171
17th C e n t u r y icons i n the M u s z y n a region
17У
Tadeusz Chrzanowski
The tree o f d e a t h
Marian Kornecki
The B o c h n i a cycle o f dance macabre
.
.
197
presentation.
M a r g i n a l note o n the c o n t i n u i t y o f the
memento
mori m o r i l i z i n g m o t i f i n the Provinces i n the 19tli
century
Granite f o l k sculpture i n E a s t e r n Podlasie
Alicja Małeta
Wojciech Krasuski
.
.
207
221
Crosses a n d way-side shrines as signs o f space
division
Aleksander J a c k o w s k i
225
A n d r z e j Grzelachowski a n d
his B l a c k
African
Sculpture
Zofia G r ó d e c k a
233
Many-generation t r a d i t i o n i n f o l k e m b r o i d e r y
Halina Kenarowa
.
239
>,It's never t o o l a t e ! " . The p a i n t i n g o f J a n i n a
Orynżyna
249
Aleksander J a c k o w s k i
Janina O r y n ż y n a
252
Aleksander J a c k o w s k i
J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa
253
REDAGUJE
ZESPÓŁ:
der J a c k o w s k i
czyńska-Iracka,
redaktora
Zbigniew Benedyktowicz, Ewa
(redaktor
Jan
naczelny), E w a
Krzysztof
naczelnego)
oraz:
Makulski,
Zofia
Jerzy
Bisiak,
Aleksan
redakcji), Anna K u n Roman
Reinfuss
Jarnuszkiewiczowa,|
Redakcji:
Iwińska
(z-ca
Hanna
Swiderski.
techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz,
lena
Adres
Łoziński,
j Jadwiga
Szewczyk-Wierzbicka, Jan
Redaktor
Fryś^Pietraszkowa,
K o r u l s k a (sekretarz
(ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a
I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a ,
994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca.
Magda
(ros.).
skr.
poczt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bf6b2120c83e3b0a38296a237f37794.pdf
b3c91f544408a0c57633aa4a1d812230
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3103
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2905
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.146
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XLIII
•
1989
•
Nr
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
—
ZAKŁAD NARODOWY
W A R S Z A W A
—
K R A K Ó W
—
IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO
G D A Ń S K
—
Ł Ó D Ź
POLSKIEJ AKADEMII
NAUK
�CONTENTS
Jacek Olędzki
Wojciech J. Burszta
Aleksander Jackowski
Antoni Kroh
Mirosława Drozd-Piasecka
Barbara Fatyga, Jadwiga
Siemaszko
Feliks Dudkiewicz
Anna Milewska-Młynik
SUMMARY OF ARTICLES
РЕЗЮМЕ
Miracular Consciousness
From Local Folklorism to „National" Post-Folklorism
When Does Folk Art Cease to Be Folk. The Juror's Dilema
Paszyn Seventeen Years Later
Folk Art in the Eyes of the Inhabitants of Warsaw
147
158
165
171
174
Why to Go for Triobrandy
A Short Description of my Life and Work
Feliks Dudkiewicz
177
183
187
.
191
191
REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska,
Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji)
R A D A REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa
Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura. Jacek Olędzki, Mieczysław Po
rębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima
WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski
R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y . Grażyna Miętus
T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.)
Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994,
tel. 31-32-71/4, wewn. 227
i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19f90524fff2b58a330eb5798c90b566.pdf
94cfe9cd805d62a32ecd1b1cca5cf795
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2998
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2802
Title
A name given to the resource
Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia "cud" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.46-50
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Cibor, Krzysztof; Kamińska, Agnieszka
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Cuda i dziwy - znaczenie
pojęcia „cud"
Krzysztof Cibor
A g n i e s z k a Kamińska
Pod łatwo zrozumiałym kłamstwem skrywała się prawda nie do pojęcia.
Milan Kundera, Nieznośna lekkość bytu
Celem tej pracy jest prezentacja możliwych, funkcjonujących
w Widzach i okolicy znaczeń słowa „cud", oraz próba określenia
tamtejszej cudowności. „Definicje tubylcze", na których będzie
my się tu opierać są, podobnie jak teologiczne, interpretacjami
zaangażowanymi - ich autorzy nie wątpią w istnienie cudów,
traktują mirabilia jako fakt fizyczny, nie tylko mentalny. To, co
zbliża te dwa odległe poziomy refleksji, wydaje mi się warte
podkreślenia.
W terenie nigdy nie zadaliśmy pytania: „co to jest cud?". Do
piero „w gabinecie" skupiliśmy się na tych fragmentach wypo
wiedzi naszych rozmówców, w których użyto słów „cudowny",
„cud", „cudnodziejny" i od tego rozpoczęliśmy nasze klasyfika
cje. Można więc powiedzieć, że sparafrazowaliśmy roboczą de
finicję Andrzeja Hemki i Jacka Olędzkiego, którzy za cud uwa
żali wszystko, „co w świadomości jednostkowej lub zbiorowej
uzyskało miano niezwykłego, niewytłumaczalnego" (Hemka,
Olędzki, 1991:11). Dla nas cudem jest to, co uzyskało miano cu
downego.
Zawężenie to nie wymiotło jednak poza nawias naszej ana
lizy ani strachów, ani fenomenów meteorologicznych, parapsy
chicznych czy geologicznych, ani nawet innaplanecian (kosmi
tów), okazało się bowiem, że mieszkańcy Widz i okolic mają na
tyle szerokie pojęcie cudu, że często mieści się w nim również
duża część tej nadnaturalności, która nie jest związana z trady
cyjnie rozumianym sacrum (Słownik Języka Rosyjskiego Dal'a
informuje nas, że nyao, to nie tylko cud w sensie religijnym, ale
także każde niewytłumaczalne według znanych prawideł, nie
przewidywalne zjawisko, jak również potwór, pokraka).
Znaczenia te będą więc brane pod uwagę przy próbie zdefinio
wania interesującego nas pojęcia. Myślę jednak, że ze względu
na fakt ich oderwania od sfery jawnie religijnej możemy doko
nać radykalnego cięcia i oddzielić cuda boże od cudów-dziwów.
Cuda-dziwy, o których opowiadano nam w Widzach, to zja
wiska szalenie różnorodne, w dużej mierze kształtowane przez
współczesne media, przede wszystkim „brukową" prasę oraz po
pularnonaukowe programy telewizyjne. Zazwyczaj opowieści te
dotyczyły więc osób nie związanych ze wspólnotą lokalną - mie
szkańców Wilna, Mińska, a nawet Indii. Zdarzały się jednak re
lacje bezpośrednich świadków czy uczestników.
Straszą i dziwią współczesne czasopisma. Kilkakrotnie
wspominano nam o przypadku wyczytanym w jednym z nich.
Otóż w nowym domu pewnej rodziny unosiły się przedmioty!
Sytuacja była na tyle uciążliwa, że poszkodowani wezwali poli
cjantów, którzy ledwo uszli z życiem, gdy dwie szklanki skoczy
46
ły w ich kierunku. Inna, również gazetowa i często powtarzana
historia opowiada o przemarszu zastępu umarłych przez rodzin
ną wieś. Pochód ten zakończył się zatopieniem „zombich"' w je
ziorze.
Następny typ dziwów to dziwy natury (o nich również wspo
mina Dal'). Chodzi tutaj o takie zjawiska, jak trzęsienia ziemi,
zaćmienia słońca albo księżyca czy też, jeszcze bardziej niepo
kojące, znaki na niebie.
Rozróżnienie na cuda i dziwy przypomina rozróżnienie św.
Augustyna. Jest to podobieństwo tylko częściowe. Wprawdzie
dziwy, o których mówiliśmy, tak jak dziwy Afrykańczyka, nie
odnoszą się do sfery boskiej, o ile jednak on nie przypisywał im
żadnego znaczenia, a ich istnienie uzasadniał jedynie żądzą sła
wy i bogactw taumaturgów, dziwom widzkim jakieś znaczenie
jest zazwyczaj przypisywane (może strachy w tym mieszkaniu,
bo w Boga nie wierzyli...), zaś fakt ich występowania łączony
bywa z nie boską wprawdzie, ale za to bezosobową i tajemnicza
mocą (jakaś ci siła jest). Co ciekawe, siła ta może zostać czasem
powiązana z siłą boską:
A tak, jakie cudy, kto ich wiedzo, różneż bywali... trzęsienia
ziemi.
[A gdzie było trzęsienie ziemi?]
No, tam gdzie buntowali sie, gdzie nie chcieli przyznać
(uwierzyć w) Pana Jezusa, tam było.
W takich przypadkach dziwy stają się oczywiście właściwy
mi cudami (podkreślamy, że chodzi nam tu o interpretację, jaką
nadaje wydarzeniu jego uczestnik). Warto w tym miejscu wspo
mnieć o cudzie w Smorgonii, gdzie na szybie w szpitalu ukazali
się Matka Boska i Jezus Chrystus. Jest to cud, o którym szcze
gółowych informacji dostarczają gazety, pierwsze objawienie
z tak totalną obsługą prasową. Jednak mimo że kanał komunika
cji jest typowy dla dziwów, wydarzenia w Smorgonii są postrze
gane jako bezwzględnie odnoszące się do rzeczywistości bo
skiej, wyrażające moc Boga i przekazujące Jego wolę.
Na drugim biegunie względem dziwów znajdują się cuda bo
że. Bohaterem tych wydarzeń jest najczęściej Matka Boska, nie
co rzadziej Jezus Chrystus, a nawet Bóg Ojciec (ukazujący sie.
pod postacią Stańka - starego mężczyzny). Matka Boska jest
opisywana zwykle dość lakoniczne. Rozmówcy wspominają, że
miała ona długie włosy do ramion, ubrana była w długą, niebie
ską lub białą suknię, czasem dodatkowo w szal lub szarfę. Takie
przedstawienia Matki Bożej Majowej czy Niepokalanej są naj
częstsze w tym rejonie. Zdarzają się jednak wizerunki niepoko
jąco oryginalne, jak ten z Matką Bożą Karzącą (patrz niżej),
ubraną w czerwoną szatę (jak Jezus Chrystus podczas Sądu Osta2
3
�rowała jo, że ona tak. Ja mówię, że ludzie teraz już wszystkie
uczone i czarowników nie ma. Ja mówię: Jeden tylko jest Bóg. No
i tedy tak, tak. Cały ten cech, te wszystkie moje, tak uwierzyli, tak
zaczęli bać się i mówić, i wspominać i święty swoje. Ja aż dziwię
się. Prosto tak, z tego tak nawrócili się te ludzie, który nigdy nie
znali nijakaj wiary, nic (Opsa).
Trzecia rzecz, o której trzeba powiedzieć przy okazji tej opo
zycji, to antonimiczność kary wobec łaski. Są to dwie przeciw
stawne (i komplementarne) strony tej samej hierofanii. Pokora,
która buduje kaplicę, może spodziewać się w niej uzdrowień, py
cha, która burzy, musi liczyć się z okaleczeniami ; pokora działa
z boskiego poruczenia potwierdzonego objawieniem, a pycha
opiera się na porządku czysto ludzkim, nie odnoszącym się do
sacrum, a wręcz negującym jego potrzebę.
Po omówieniu kary bożej przejdziemy teraz do omawiania
najbardziej nas interesujących cudów-łask. Opowiemy tu
0 trzech „miejscach", w których następuje kontakt z łaskotwórczą rzeczywistością mirakularną.
Po pierwsze możemy wyróżnić objawienia „publiczne".
Mamy w tym przypadku do czynienia z szeregiem miejsc cu
downych - znacznie oddalonych od Widz (Fatima, Lourdes), jak
również nieco bliższych, takich jak Ostra Brama, Budsław (Bia
dziewczynka szła wkoło krowy przywiązywać. Taka młoda, łoruś), Parynga (Litwa), Zarasay (Łotwa), aż wreszcie (co sto
może szesnaście, może siedemnaście lat i jej światłość pokazała sunkowo rzadkie) zupełnie lokalnych (np. Widzę Łowczyńskie się. Ona zlękła się i uciekła. Gdzieś tam ona sprawiła się. Tedy przysiółek odległy o trzy kilometry od Widz). Również na osi
przychodzi na drugi wieczór i znów jej światłość, Matka Boska czasu istnieje rozpiętość" od illud tempus po współczesność
ukazała się, „nie lękaj się" i Matka Boska takim pięć kopiejek, (22.12,95 - cud w Smorgonii). Opowieści o tych wydarzeniach
takie wielkie pieniędzy, płakała (lała łzy wielkości monet pięcio- są często dość krótkie:
kopiejkowych - aut.)
Matka Boska ukazała się na tym miejscu [w Budsławiu aut.]. Tedy zostali się ślady jejne. Na tych śladach postawili ko
Interesująca pod tym względem jest już wspomniana opo
ściółek. I teraz Matka Boża co poprosisz, we wszystkim pomaga.
wieść o Matce Bożej, która nie jest tu Orędowniczką czy Pocieszycielką, lecz Srogim Sędzią. Opisywany sen (czy też widzenie
Zdarza się jednak, że przybierają formy znacznie bardziej
- rozmówczyni sama nie była pewna) stoi w zasadzie na pogra
okazałe, jak opowiadanie o Matce Bożej Fatimskiej, czy też re
niczu kary i łaski, zdradzając tym samym ich genetyczną jed
lacja z cudu zarasayskiego, o tyle ciekawa, że łącząca objawie
ność:
nie publiczne z prywatnym, a nawet z cudownym snem.
Przed samą wojną... Co ona tam mnie ukazała się (Matka
Ona (M.B. Fatimska)pokazała się, powiedziała: „Dużo ludzi
Boska), w stroju macierzyńskim. Bo zawsze, kiedy ja widzę Mat zbierzcie!", powiedziała: „Modlić się, różaniec, modlić się za
kę Bożą, to zawsze w stroju Niepokalana. A tedy to przyszła je grzeszników!". I modliły się, dzieci te miały umróć. Tylko Łucja
dynie u macierzyńskim stroju, suknia taka na czerwono malowa została, jeszcze i teraz ona żywa. (...)A oni (dzieci) mówili, że ta
na... Wzgóreczek taki, u Burtyszkach, nu i taka pałeczka (roz
tajemnica nie powiemy rodzicom. No to ich męczyli, męczyli, oni
mówczyni pokazuje rękoma podłużny kształt ok. 30 cm nad zie
wszystko jedno nie wydali. Że Matko Boska powiedziała, przy
mią - aut.). Może trochę wyższa i stoi ona na tej pałeczce.
chodzić na to miejsce trzy razy, modlić się. No, tedy kaplice poA wszyscy zgromadzeni, tak jak u sądnym dniu u jej pad nogami. stroili tam, modlili się i Matka Boska Cudowna dała cud. Powie
Ja pokręciła się, patrzę... Widzę, Że siecze biezunem takim gru
działa, żeby zebrało się bardzo dużo tysięcy narodu i tylko
bym i wszystek u supełkach. Może mnie nie dosięgnie. A mnie jak chmurka taka nadeszła, cud taki zrobiła, chmura taka czarna,
sieknęła, dwoma supełkami takimi, to ja krzyczała nie swoim
czarna. I deszcz, deszcz, taki wielki deszcz, wszystkie zmokli. I za
głosem. Tedy ona mówi do mnie: „Nie jęcz, nie jęcz, ja cię bić nie dziesięć minut słoneczka wyszła i wszystkie suche stali. To cud
będę, ja tylko wszystkich samogońszczykow, kto wódkę pędzi i pi zrobiła Matka Boża. A potem jeszcze taka chmura nadeszła, że
je"' (1. 86, N.Wieś).
tiemno, tiemno zrobiło się. Nic nie widać. No, to ludzie mówią:
„Aj, chmura leci, już my umieramy, już śmierć z nami". I wszy
Drugą ważną sprawą jest funkcja kary. Otóż nie jest ona je
stkie na kolana padli. I chmura ta rozeszła się. To cud też poka
dynie objawieniem się bożej mocy tam, gdzie ktoś próbuje
zała, że wszystkie zginiecie. O tak.
podważyć jej wartość. Objawienie to bowiem znacznie częściej
niż w przypadku cudu-łaski pełni funkcje pedagogiczne, prowa
dzi do pogłębienia, ugruntowania wiary, a nawet do nawrócenia,
No jeziorko niewielka i rzeczka (w Zarasay). Jechali na mo
tak jak w przypadku pracowników fabryki, dla których bodźcem
tocyklu. Chłopiec wioz dziewczynę. No i przyjechali na mościk,
do powtórnego zawierzenia była choroba psychiczna pewnej ko
rozpsuł sia, rozstroił. No, chłopiec prawił ten motocykl, a dziew
biety zinterpretowana jako kara za zbesztanie staruszka chcące
czyna uwidziała Matku Bosku nad jeziorom. No i uwidziała w ta
go ofiarować jej święty medalik. Oto jak nasza rozmówczyni re
kim promieniem wielkim. A potem zaprowadził motocykl i oni po
lacjonuje swoją, niemal apostolską, mowę w tej sprawie:
jechali. No i wo, rozpowiadali ludzi, co oni byli komsomolcami,
to przy Sajuzie było. No, przeszło tam może niedzielje czasu i jej
Ja mówię: Ot widzicie, jej Boh dał rozum, żeby ona pojęła
i uwierzyła. A ona jeszcze tego Pana Jezusa, tego Boga wyruga- sen śni się: czemu nikomu nie rozpowiadasz? Ona zaczęła rozpo
ła, ten Krzyż i odebrał rozum. A co jest straszniejszego, kiedy wiadać wszysjkim, no i ludzie zaczęli chodzić, obraz tam posta
człowieku odbierze się rozum? Tak wszystkie [pracownicy fabry wili, modlili się, świece stawiali, uzdrawiało. No i my tam byli
pajechałszy. Dużo ludzi jeździło. Tam taki byl cud prosta, ja nie
ki - aut.] cicho, cicho, ni jeden nic na mnie przeciw nie powie
dział, że ja tak powiedziała. Tylko jeden kamsamolec mnie po widzieł. Staryk tam jeden mówi, śpiom i śni się mnie: wstawaj
wiedział, jak czarownica, on na mnie powiedział, jakby ja zacza 1 idź na tamta miesta, miejsca, gdzie rzeczka ta przechodziła. No
tecznego), która w ręku, zamiast szkaplerza, ratunku dla dusz
czyśćcowych, trzyma potępiający bicz.
Cuda boże dostarczają łask i o takich będziemy tu przede
wszystkim mówić. Nie można jednak nie wspomnieć tu o karze.
Nasi rozmówcy opisywali bardzo często różne przypadki kary
bożej, nadając jej miano cudu (taki mu Pan Bóg cud zrobił, że mu
rękę urwało). Pragniemy zwrócić uwagę na parę zjawisk, najle
piej uchwytnych chyba właśnie z perspektywy opozycji łaska kara.
Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę z faktu, że opozy
cja ta nie jest zbieżna z podziałem nafascinosum i tremendum.
Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że ambiWalencja
sacrum znalazła doskonałe potwierdzenie w widzkich opisach
oberwanych palców, nóg i głów - wszystko bożą mocą, warto
jednak zwrócić uwagę na fakt, że sacrum przeraża również jako
łaska:
Matka Boska tym pastuszkom powiedziała:
"Nie lękajcie się, dzietki moje, nie lękajcie się, tylko modlicie
się". Oni przelękli się, uciekać zaczęli, a ona do ich podeszła bli
sko i zaczęła z nimi rozmawiać, nie tak, a tak, tak oni zaczęli i jej
rozmawiać.
5
6
7
47
�i tam będzie ryba, pójdzi Z tej rzeczki i gdzie ästanowi się... On
mnie to opowiadał. Gdzie ona ästanowi się, ryba, tak adlicz ad
niej jakie może dziesięć metry i wykopaj. Tam będzie krzyż. No
i onprzesnuł sia.(...) Przychodzi na tamta miesta, stoi wielka ry
ba. Taka. Potem zachciał ja paruchać ta rybu. Wziął ręcami no
i nie ma nic.(...) Adliczył te dziesięć tych kroków i zaczął kopać.
I wykopał tak kamień, na kamieniu wybity krzyż i tam litery ja
kieś. No i potem on [ów starik - przyp. aut.] w niedzielę przycho
dził, tam ludzie szli, on rozpowiadał wszystka. Pokazywał, gdzie
Matka Boska była pakazauszy się nad jeziorem, takie drzewo stojało prosto palone, jak promieniami jakimi (St. Dwór).
W opowieści o objawieniu w Zarasay dwukrotnie podkreślo
ne jest, że Bóg (czy Matka Boska) chcą, aby wizjoner poinfor
mował społeczność o cudownym wydarzeniu. Informacja ta ma
być zarówno werbalna, jak i materialna (krzyż, obraz, kaplicz
ka). Tak samo Matka Boska, która ukazuje się pastuszkom w Fa
timie lub Bernadetce w Lourdes, oczekuje po pierwsze modli
twy, po drugie uczczenia w specjalnie w tym celu zbudowanej
kaplicy. Oznaczenie przestrzeni świadczy o jej pozytywnym, sa
kralnym, związanym z objawieniem wartościowaniu. Kapliczka
musi stanąć na miejscu objawienia i vice versa - jeśli jest ka
pliczka, znaczy to, że musiało w tym miejscu nastąpić objawie
nie:
Kościół to już na tym miejscu zawsze stoi, gdzie była zjawa jaka.
No jak coś pokaże się, tak coś ci i stawia się. Krzyż, kaplicz
kę... (St. Dwór).
Warto tu zwrócić uwagę na fakt, że cudowna kaplica, kościół,
krynica wskazana przez Matkę Boską czy święty obraz są „bar
dzo czudnodziejne" - dokonują się w ich obecności liczne uzdro
wienia, rozpaczliwe prośby spełniają się, utrapionym „robi się
lekcej", niewierzący odzyskują wiarę. Co ciekawe, rozmówcy
nie czynią rozróżnienia na „cud założycielski" i „cuda wtórne":
jedni pytani o wydarzenia w świętym miejscu opowiadają o ob
jawieniu, inni wspominają uzdrowienia, jeszcze inni pamiętają
oba rodzaje zdarzeń i wymieniają je „jednym tchem". Można
więc przyjąć, że Bóstwo objawiając się, pragnie stworzyć pew
ną rzeczywistość, która swoje ontologiczne korzenie posiada
w Nadprzyrodzonym, zaś dzięki namacalności ma realny wpływ
na świat ludzki - prowadzi do ciągłego ponawiania „cudu zało
życielskiego".
Agenda Niebieskiego Jeruzalem dzięki swojemu usytuowa
niu na granicy dwóch światów- pomaga w interpretacji wydarze
nia, które dokonało się w jej obliczu, jako wydarzenia cudowne
go. Czasem zdarza się, że dane zjawisko jest wytłumaczalne em
pirycznie, jednak bezpośrednia obecność sanktuarium czy świę
tego obrazu sprawia, że interpretacja taka traci znaczenie na
rzecz eksplikacji mirakularnej:
Tylko mój mąż opowiadał jeszcze, wzięli go sowiety do Brasławia, jakiegoś tam naczelnika zawieźć, a tutaj za Jelnią była
taka kapliczka i tam wielki krzyż postawiony i tam panowie po
chowane i temu zachciało się schodzić, zobaczyć do tej kaplicz
ki, a mąż, mówił, czekał. A jak on przyszedł, przyszedł bez czap
ki. Wot, jaki cud - wziął czapkę i spadła jemu. On tak przez
wierzch chciał zobaczyć i mu czapka sarwała (1. 93).
Zwraca uwagę ścisły związek, jaki łączy ten cud z opowie
ściami o Matce Bożej w Ostrej Bramie, przed którą każdy, kato
lik, prawosławny, a nawet Tatar, żyd, czy niewierzący zdejmował
czapkę. A oto historia cudownego uzdrowienia. Matka widząc,
że dziecko umiera, zerwała ze ściany obraz Matki Boskiej i bie
gała z nim po domu „jak szalona", otwierając jednocześnie
wszystkie okna. Lekarka po odratowaniu chłopca pochwaliła
trzeźwość umysłu kobiety, która zadbała o dopływ tlenu i bardzo
szybko przywiozła chorego do szpitala, ta zaś w pełni przypisu
je zasługi Maryi:
/ tak Pan Bóg i mnie cuda dawał. Że, znaczy, zachorował ten
chłopczyk, w dwóch stawnie zapalenia. Tylko jednom razom
8
9
48
oczka tak przewrócili sia białe i wsio i gatowa. Ja, jak zakrzyczała: „Aj, mój mąż, leć prędzej, wraciej zażywaj". Ta mówią ani,
co on już pomarł. Ja tylko Matka Boska Ostrobramska obraz, on
u mnie i teraz jest, ksiądz nas tak ślubował i pobłogosławił:
„Niech będzie ten obraz Matki Boskaj Ostrobramskiej u waszej
życie cudem", żeby mnie stał się cudem, to mnie pawiedział.
I wot ja ten obraz chwyciła, Matko Bosko, da siebie i łatam pa
chacie. Ta baba myśleli, co ja trąciła sia, co mnie już zrobiło sia
drenie. A chłopczyk leży tutaj ja z obrazom. Mówię: „Matko Bo
sko, ten jeden dziecioneczek, Matko Bosko, ratuj mi jego. Padaruj mnie tego mego dziecionka ", a niedowiarków było u chacie
wiele, Maskalów, tych starawierów, wiele nabrauszy sie u chacie
ludzi. I tedy tak ja poleciała na swego dziada, mówię: „Leć,
dzwoń tam w Dukszty, żeby przyleciała skoraja pomoszcz". Ja
tak, a już baby mówią: „A, Józefka, nie kręć, mówią, jego, aj, on
umarwszy, dziecionek, co ty robisz, on umarwszy"• Ja mówię:
„Atchodźcie wszystkie, u mnie, wo, Matka Boska, tak ja gadam,
u mnie Matka Boska" i ja podejmuje dziecionka swego. Zakręci
ła sama dziecionka, ja tego chłopca tak na kolany posadziła,
a tutaj on paru koni zaprząkłszy i kilometry trzy koni pędził,
a skoryj, z Dukszt jest trzydzieści kilometry da nas, skoryj prze
leciała na droga, na droga przeleciała ja skora, a moj dziecionek
zagadał: „Mama". No, jak Boga kocham, wszystka wioska to
znała, ja jeszcza wszystko to zbierała sia księdzu to rozpawiedzieć. Nu i tak, wot ja swoim, tym, dziecianeczkam... „mama",
zagadał, ja jego szczatyła, a wraćka tylko mnie tak chwyciła rencami, abnięła zrazu i nic nie mówiła. Pocałowała w jedna szczoka, w druga szczoka, pocałowała „Razumnaja mać, szto dała je
mu kisłarod, gęba nie zakryła, powietrza", a jeszcze była serca
zdrygała jego, jak ja jego para koni, konie pędzili, wieźli. A kto
tu pamog, kiedy nie Matka Boska pamogla, to Matka Boska
mnie dziecionka mego padnieła, że dała mnie u głowu, że rób
to co mnie chce się to i rób. I mnie mąż to robił, co ja chciała
(Dalekie).
Szczególnie wartościowa wydaje się tu wypowiedź widzkiego zamawiacza, autorytetu intelektualnego, który w innym miej
scu racjonalistycznie i bezwzględnie demaskuje strachy, tu zaś,
posiadając nawet naukowe objaśnienie, jest zmuszony uznać cu
downość procesu odnawiania się obrazów.
Leszek Kołakowski mówi, że język sacrum jest nieempiryczny, ale sensowny - gdyż „nie ma żadnego zniewalającego powo
du, aby za sensowne uznawać tylko to, co empiryczne" (Koła
kowski, 1987:109). Mieszkańcy Widz też mają swój język sa
crum, związany jednak z empirią, pozwalający na jej interwen
cję, ale odbierający bezwarunkowość - to, co się zdarzyło, moż
na wytłumaczyć „naukowo", ale nie wolno zapominać, że mogło
się to zdarzyć tylko dzięki boskiemu wspomożeniu. Teolog
Marian Rusecki pisze, że pewne zjawiska wyjaśnione przez nau
kę mogą zostać uznane za cud, należałoby jedynie wykazać na
podstawie „religijnego kontekstu", że „choć ich istnienie bez
specjalnej interwencji bożej jest możliwe, to hic et nunc miały
one miejsce dzięki tej interwencji" (Rusecki, 1988). Dla posiada
jących wrażliwość mirakularną mieszkańców Widz „kontekstem
religijnym" o bezwzględnej wartości dowodowej jest kościół,
kaplica, ikona.
Drugim „miejscem" spotkania jest objawienie prywatne. Nie
wymaga ono z reguły znaku przestrzeni. To oczywiście automa
tycznie pozbawia go niepodważalności (chociaż z drugiej strony
właśnie tu możemy się przekonać, że kapliczka ani nie jest nie
zbędna do zawierzenia, ani nie jest ostatecznym dowodem cudu
- wszak nigdy nie zrozumiana kobieta z Nowej Wsi czy pastu
szek zza Karakońskiej Góry zachylali brzózki i wiążąc ze sobą
ich wierzchołki, tworzyli prowizoryczne ołtarzyki ku chwale
Matki Bożej! ).
Objawienie prywatne (w związku z tym?) w zasadzie „jedno
razowe" - nie pociąga za sobą łańcucha cudów, a jest jednostko111
11
�Mamy tu więc sny jako łaskę sensu stricto, znacznie częściej
wym i osobistym, ale bardzo ważnym darem Łaski (nagrodą czy
sny jako znaki, jako dobre rady, zapowiedzi pewnych wydarzeń
wyróżnieniem - ci, którzy nie dostąpili objawienia, podkreślają
czy ostrzeżenia (mama rozmówczyni, której śniła się Matka Bo
często swoją niegodność, mówiąc jednocześnie o „świętości", la
ska w wielkim sadzie, twierdziła, że widzenie świętych we śnie
tach modlitw i udręczeń wizjonerów). Oto kilka najbardziej
zapowiada nieszczęście) i wreszcie sny, które wchodzą w scena
spektakularnych opisów prywatnego objawienia:
Ja, (...) urodzona w domu (...) opowiadam, że gdzieś w tysiąc riusz objawienia publicznego.
Cud-łaska ma rzadko wartość dowodową. Teoretycznie
dziwięćset sześćdziesiąt siódmym roku, kiedy ja mieszkała we wsi
mógłby potwierdzać istnienie Boga, ale raczej nie bywa on
Wiezgieluny, szła do pierwszej klasy, to na pewno jesień, bo była
ciemno, gdzieś o godzinie ósmej i od domu gdzieś za metrów udziałem ludzi niewierzących - Ja to mówię, że jak by więcej cu
trzysta jest taka góra, gdzie granica ziemi Laudańskich z daw dów Bog zsyłał tym sowietom to może i oni byliby lepsi. Owszem,
nych czasów. Na tej górze widziała postać biała, w białej szacie cud może zdarzyć się prawosławnym, czy nawet staroobrzędow
Z podnietą ręką na znak błogosławieństwa. Twarz był zmęczony, com, ale Tatarowi już raczej nie, a i „sowieci" mają nikłe szanse
oczywiście broda i przelękła ja się i opuściła oczy. Ta postać by(jak tu cuda mają być, jak tu takie niekościelne ludzie). Cud po
ła ode mnie za metrów trzydzieści i tak patrzyła na mnie. Mnie kazuje się bowiem ludziom godnym, jest Łaską dla wierzących,
była straszno i jak opuściła oczy, jak je podniała później, ja nic jest danym tu, na Ziemi, Królestwem Bożym, idealną rzeczywi
nie widziała, tego więcej nie była. Przez jakiś czas ja powiedzia stością, która w pełnym wymiarze będzie dostępna dla wybra
nych dopiero po śmierci, zaś tu musi istnieć, jako zapowiedź i erła mamusi (1. 36, Karasino).
Ja... Widziała jeszcze... Do mnie wiele razy Matka Boska by satz (bez wartościowania), ale musi istnieć, gdyż człowiek nie
ła przyszła... Przyjdzie, popatrzy... Ja już się pugam jej podchomoże bez przerwy uprawiać swej nieatrakcyjnej i bezsensownej
dzić. A ja lękała się wojny, ja pytam się: „Statujko mileńka, po przyziemności (w której dodatkowo, pod sowiecką wlastią po
wiedz ty mnie, czy będzie wojna ? ", a ona mnie: „Na razie nie bęzbawiony był możliwości elementarnego kontaktu z sacrum,
dzie, a co z Polską będzie, to jeszcze nie wiadomo". I tyle prze podczas chociażby mszy świętej). Cuda nieustannie odnoszą nas
wrotów w Polsce, o... Zupełnie tak, jak stoją pod kościołem te do innej rzeczywistości, ale zawsze jest to odniesienie, które coś
statujki, wyglądała, ja ją i zowie „Statujka". I wot ona u mnie znaczy. Tam, gdzie przesłanie nie narzuca się samo, podejmowa
była ostatni raz już dawno... dawno... Pożegnała się ze mną, trzyne są próby interpretacji. Oto dwie z takich prób - obie dotyczą
razy mnie rękę podała bez przerwy i już więcej nie przyszła (N. objawienia w Smorgonii: •
Teraz tam szpital, na oknie w 22 pokoju było i to interesnie
Wieś).
Tamten obraz, bardzo piękny, ona tu wisiała, ja każda noc, było i w tym oknie wyrysował się ósemka, ósmy numer, tak i w ni
jak łożyła się spać, ja ją widziała,modlila się do niej, może za to żu najpierw 22 grudnia ukazała się Matka Boska z Dzieciątkiem
ja ją prawdziwie widziała na lilijce, ona taka cudowna Matka na ręku (...). No to trwało gdzie to nie pamiętam już wiele go
dzin, a 24 na wigilię, o 7.30 ukazał się Pan Jezus w tej ósemce...
Boska.
Jednej kobiecie w Widzach Matka Boska pokazała się, ona Ot nijak rozgadać tego, w ósemce... No to jak ukazał się, to był
sama mnie mówiła, ona juz przysięgała tak, i obraz całowała. Z wieczora 7 godzin trzydzieści minut, aż do 9 rano. To wszystko.
I mówili, widzieli, krople widzieli na twarzy, a taki mróz był, tam
Ona mnie była do domu zaprowadziwszy, pokazała ta miejsca, ta
ściana pokazała, gdzie Matka Boska była pokazawszy się jej. pozwonili, tam wszystek ten szpital zleciał, tam nie wiadomo co
Iwszystko, gdzie słońce, gdzie gwiazdeczki... „I wtedy tak ładnie, ludzi już tam zleciało się i niektóre pozwonili i z domu niektóre
ona mówi, i oczkami mrugała, i stała przede mną. Ja juz pacie przylecieli i wszystko. No i tego, wtedy ktoś powiedział, a może
rzy mówiła, ana mówi, na kolanach stała przed jej. I uwierz to nie Jezus, czemu krzyża nie ma, i mówi, od razu rysował się
mnie, co ja od serca mówię i prawdę, co ja nie kłamię. Ja myśla krzyż nad głową i z prawej strony, dwa krzyże wot. Ale prawo
ła, może tylko mnie pokazała się, może zniknąć, i tak ja pa niko sławne krzyże, nie takie jak nasze. I to tyle całą noc patrzali (...).
go nie paszła, do końca dopatrzyła jo ". Ona tut żywio, u Widzach I teraz tam codziennie odprawiają mszę w szpitalu, w tym poko
ju i na tej oknie, wot. No mówi, nie to co czyste szkło zostało się,
(St. Dwór).
ale coś ci takiego zostało się na tym oknie. To wszystko znikło,
I wreszcie trzecie „miejsce" to cudowny sen. Tu bodaj naj
o coś takiego zostało się, wot ślad jakiś. No i my mówim co zna
częściej można spotkać się z rzeczywistością mirakularną. Sny,
czy ósemka, a moja wnuczka mówi: „A wiesz, babcia co, to prę
jak powiadają nasi rozmówcy, biorą się od Boga, od diabła, albo
dzej będzie tak, że on w niżniej ósemce, czemu w niżniej ósemce,
„z krwi". Te cudowne, z Matką Boską, czy Jezusem pochodzą
bo teraz poszed satanieńskij czas, że zabiwajo, mordujo, nad
oczywiście wyłącznie od Boga.
ludźmi dzikujo się, to satanieńskij czas i dlatego Chrystus sljozy
Przyśnił się mnie sen. Wot, dziś jest sobota, a na jutro nie
dziela. Przyśnił się sen mnie... Doszła ja do poczty tutaj, koło po przelewał w tej ósemce, a ósemka jeszcze może być, że w ósem
czty objawiła się Matka Boska, ale na obraz, wysoki, na kołkach, ce końca nie ma, znaczy się Chrystusu końca nie ma i ten wie, że
takich, jak wo dawniej dzieci chodzili, na palkach [szczudłach - końca nie ma.
aut.]. Ina pałkach Matka Boska idzie. Tu obraz i na palkach Mat
Krzyż się pokazywał prawosławny. A pokazał się katolikom.
ka Boska idzie i ja koło niej idę i wot ana mnie wprowadziła na A to tut nawet w gazecie pisali. Prawosławny krzyż, bo za to co
cmentarz. Przyszła na cmentarz i ja przyszła na to miejsce, co Pan Bóg może chce, żeby katoliki z prawosławnymi razem byli,
krzyż na cmentarzu stał dawniej i ona przepadła. Tolka wprowa Żeby razem świętowali... Żeby Boże Narodzenie razem, czy co...
dziła na cmentarz i przepadła. I ja przeczknęła się (następnego No to coś ja tak... Bo to tak, widzisz, pokazywało się przed na
dnia kobieta, której śnił się ten sen, mogła po raz pierwszy od
szym świętem. No może żeby z nami mieli, no ja nie wiem jak.
wielu lat na jawie wejść do kościoła - władza postanowiła wre
I tu powróćmy do wspomnianych na początku definicji teo
szcie zakończyć prześladowania wobec katolików - aut.).
logicznych. Otóż, według nas, widzkie cuda boże nie są, tak jak
tego chciał święty Tomasz z Akwinu, przekroczeniem sił całej
Mnie to dawna była, przyśniwszy się Matka Boska. Dawnobezdawno! Nu, ot wielki sad, sad wielki i kwitnie, biało, biało. To natury (przez co dowodem na istnienie Boga, gdyż tylko On jest
mnie przyśniło się, to już nie u prawdy, to już we śnie widziałam. w stanie zawiesić prawa przez siebie ustanowione). Co więcej,
I zda się Matka Boska tak wysoko, wysoko stoi, ręce tak złożyw jak zobaczyliśmy, wcale nie muszą one być niewytłumaczalne
szy stoi. Tedy, mamusia moja jeszcze żyła: „Mama, ja widziała czy nadnaturalne. To, co je wyróżnia od zjawisk dnia codzienne
Matka Boska". A ona mówi: „Aj, niedobrze, jak świętych wi go, to specyficzne znaczenie wpisujące się w mniej lub bardziej
konkretnie pojmowany Boży Plan. Widzkie rozumienie cudowdzisz". A w sadzie tym tak pięknie, pięknie.
12
49
�Warszawie, Krakowie lub Moskwie, Francji, A n g l i i , Stanach Zjedno
czonych).
Matka Boska Fatimska jest stosunkowo popularna w Widzach
i okolicach. Dobroczynna Fundacja Matki Bożej Fatimskiej wydaje po
białorusku czasopismo „Ave Maryja". Wielkim czcicielem Matki Bo
skiej z Fatimy był poprzedni, pierwszy „posowiecki" proboszcz widzkiej
parafii, co często podkreślali nasi rozmówcy.
7
8
Wyrazem tego pragnienia jest chociażby cud w Boginie (lub Kozianach), gdzie święty obraz nie dawał się wywieźć z „upatrzonej" świątyni,
jak też opowieść o tym, że kościół widzki jest nieszczęśliwy, gdyż budo
wę rozpoczęto nie na tym miejscu, na którym objawiła się Matka Boska.
Odwołujemy się tu do Grzegorza Wielkiego, który napisał, że do
świadczenie Bożej obecności manifestowanej w cudzie jest „ujawnie
niem się na ziemi Niebieskiego Jeruzalem". Oczywiście sformułowanie
„agenda" pochodzi od nas. Zdajemy sobie sprawę z tego, że może się ono
źle kojarzyć, uważamy jednak, że dosyć dobrze opisuje ono sytuację,
w której pewne zjawisko jest jednocześnie tylko sobą i czymś z zupełnie
innej (tu transcendentnej) rzeczywistości.
9
1 0
Należy tu chyba wspomnieć w ogóle o obrazach i o tym, jak na nie
patrzeć. Wiele wskazuje na to (np. obrazy płaczące, sen z Matką Boską
na szczudłach - patrz dalej, wreszcie sama forma i „teologia" ikony), że
obraz bywa jednocześnie objawieniem i Agendą.
" ...dowodzi bowiem - i to też tylko wierzącym - kapliczka, która
już istnieje.
Ta ostatnia relacja to nie opis cudu, ale opis opisu. Kobieta,
o której mowa, dostąpiła kilka lat temu bardzo spektakularnej wizji. My
także wysłuchaliśmy jej opowieści, postanowiliśmy jednak nie umie
szczać jej tu, gdyż nie da się samym tekstem opisać tego niesamowite
go widowiska, jakiegoś wręcz mistycznego tańca, który zaprezentowała
nam rozmówczyni, pokazując gdzie były chmurki, gdzie anioły, którę
dy płynęła rzeczka, a gdzie szumiał wodospad i wreszcie - jak wyglą
dała Matka Boża.
1 2
Św. Antoni, wyk. A Mickiewicz (awers i rewers)
nos'ci zbliża się więc raczej do definicji s'więtego Augustyna
i współczesnej apologetyki - cud to w istocie dialog pomiędzy
światem a Bogiem, dialog, który nie musi uciekać się do olśnie
wających form, gdyż najważniejsza w nim jest prowadząca do
zbawienia treść.
PRZYPISY
' Uważamy, że ta współczesna nazwa rodem z filmów grozy lepiej
nadaje się na określenie bohaterów wspomnianej historii niż terminy tra
dycyjnej demonologii, w zasadzie zupełnie już zapomniane.
Brak dodatkowych informacji przy przypisie oznacza, że rozmów
ca jest Polakiem, katolikiem w wieku 60-80 lat, zamieszkałym w W i
dzach.
Objawienie w Smorgonii nie jest przypadkiem jednostkowym,
podobne wydarzenia miały miejsce również w wielu innych białoruskich
(a także polskich!) miejscowościach. Charakterystyczne jest to, że naj
częściej miejscem „cudu na szybie" jest szpital.
Picie wódki, szczególnie przez kobiety, jest jednym z najczęściej
wspominanych w Widzach grzechów.
Dotyczy to wszelkich wystąpień przeciwko Boskiemu Porządkowi,
którego kaplica, czy kościół są wizualizacjami.
...poza granicami oswojonego kosmosu, stąd problemy z okre
śleniem przez rozmówców dokładnej lokalizacji danego objawienia:
Lourdes znajduje się koło Częstochowy, Fatima na Litwie albo w Buł
garii, inne cuda zdarzały się „gdzieś na Litwie", „w Mińsku", „pod
Warszawą". Oczywiście nie mamy zamiaru oceniać elementarnej wie
dzy geograficznej mieszkańców Widz - liczy się nie tyle zgodność
wypowiedzi z rzeczywistością empiryczna, ile prawda o rzeczywisto
ści mentalnej, która jest w niej zawarta. W tym sensie Częstochowa
czy Litwa mówi dużo o widzkim świecie (por.: widzki kościół, jako je
den z trzech takich samych - dwa pozostałe znajdują się w Wilnie,
2
3
4
5
6
50
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca3c7005c931bf425b463d456370a47.pdf
c9d1e4260c6e72c2b12efc911ebc64eb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1608
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1488
Title
A name given to the resource
Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do końca XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.73-92
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Demski, Dagnosław
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
DAGNOSŁAW DEMSKI
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa
CUDZOZIEMCY W N A L I B O K A C H .
W OKRESIE OD POCZ. X V I I I DO K O Ń C A X I X W.
Dzisiejsze Naliboki to mała, licząca 5 tys. mieszkańców wieś w Puszczy
Nalibockiej. Leży ona z dala od głównych szlaków komunikacyjnych prowa
dzących z zachodu na wschód, Baranowicze-Stołpce-Mińsk czy Grodno-Lida-Wołożyn-Mińsk. Dzisiaj pracę można znaleźć jedynie w upadającym
kołchozie lub przy wyrębie lasu, a młodzi jeśli tylko mogą uciekają do miast.
We wsi Naliboki stoi kościół, sklep, zamknięta stołówka i hotel. Uwagę
zwraca cmentarz, mimo iż jest częściowo zniszczony. Na nagrobkach czytamy
napisy w języku polskim, po rosyjsku, rzadziej po białorusku. Znaleźć tu
można nazwiska miejscowej ludności, ale także niemieckie i angielskie .
Odległa przeszłość zatarła się już w pamięci mieszkańców Nalibok, a prze
cież jest to miejsce, jakich wiele na Litwie i Białorusi. Miało ono w historii
chwile swojej świetności, na które złożyło się wiele zdarzeń z życia mieszkań
ców, ale także osadników i przybyszów z innych stron.
W artykule tym przedstawię materiały na temat osadników, jacy pojawili
się w Nalibokach w X V I I I i X I X w.; wiązało się to z działalnością gospo
darczą kolejnych właścicieli dóbr nalibockich, Radziwiłłów, Wittgensteinów
i ich następców. Pomijam natomiast ruchy ludności wywołane przez działania
wojenne i powstania.
Pod pojęciem osadników rozumiem ludność obcą, sprowadzoną w te strony
i osadzoną przez właścicieli dóbr w związku z podjęciem przez nich nowej
działalności gospodarczej, wykorzystującej naturalne surowce Puszczy. Byli to
ludzie przeznaczeni do wykonywania fachowej roboty, a więc początkowo
budnicy, później majstrzy oraz robotnicy wyrabiający i szlifujący szkło, majst
rzy i robotnicy huty żelaza i ludwisarni oraz kadra administracyjna tych
zakładów. Przeważnie byli to Niemcy, w pierwszej fali osadnictwa z Saksonii,
w drugiej z Hesji i poddani Pruscy, ale również mieszkańcy guberni warszaws
kiej, siedleckiej, suwalskiej. Powstanie nowych zakładów przemysłowych spo
wodowało również zmiany wśród ludności miejscowej, m.in. przyuczenia do
zawodu i mistrzostwa w fachu, umożliwiało awans w społeczności lokalnej.
1
1
A n a l i z ę n a p i s ó w na nagrobkach cmentarnych w Nalibokach przedstawię w
opracowaniu.
oddzielnym
�74
DAGNOSŁAW DEMSKI
Głównym bogactwem Puszczy są różne gatunki drewna i pokłady rudy
darniowej w powszechnie występujących tu błotach. Sposób wykorzystania
naturalnych surowców zależał od zapotrzebowania na określone produkty,
głównie poza granicami kraju, jak również od poziomu stosowanych techno
logii. Rozwój przemysłu manufakturowego na zachodzie Europy stworzył
zapotrzebowanie na różne produkty pochodzące m. in. z przetwórstwa surow
ców leśnych, w tym potaż, popiół, drewniane belki, wanczos, maszty, klepkę
itp. Wobec braku lasów na zachodzie rozwinął się eksport drewna i produk
tów leśnych ze wschodniej i środkowej Europy.
W dobrach królewskich i magnackich rozpoczęła się na wielką skalę eksploa
tacja puszcz, a połączenia wodne z portami Bałtyku ułatwiały transport produk
tów z nich pozyskiwanych. Kiedy przemysł rozwinął się także w Rzeczypospolitej,
to staraniem magnatów zakładano liczne manufaktury, w tym huty szkła, które
z uwagi na proces produkq'i sytuowano w pobliżu lub na terenie puszcz. Eksport
potażu ustał, ale surowce lasu wykorzystywano na miejscowe potrzeby.
W dobrach radziwiłłowskich do 1725 r. eksploatowano drewno, produko
wano potaż, co było głównym źródłem dochodów z eksportu. Założenie huty
szkła w Nalibokach, Urzeczu, a także w Wiszniewie, stworzyło nowy rynek
pracy i zbytu. Postawienie huty i utrzymanie wysokiej jakości produkcji szkła
zmusiło Radziwiłłów do sprowadzenia fachowców cudzoziemskich znających
technologie wytopu szkła, umiejących wybudować fabryki i uruchomić w nich
produkcję. W ten sposób pojawiła się pierwsza fala osadników niemieckich
związana z produkcją szkła. W późniejszym czasie koszty wynajmu cudzo
ziemskich robotników zmniejszono przez zastąpienie ich miejscowymi, wyu
czonymi fachowcami.
Od 1844 r działała huta żelaza w Kleciszczu. Była ona nowocześniejszą
fabryką niż działające już wcześniej w różnych częściach Puszczy tradycyjne
rudnie. Postawiono nowe piece, a uruchomienie produkcji żelaza wymagało także
sprowadzenia i wynajęcia robotników cudzoziemskich znających się na tego typu
technologii produkcji. Tak pojawiła się druga fala osadników z Niemiec.
Produkcja potażu i wyrąb lasu, eksploatacja surowców leśnych związana
z produkcją szkła oraz wytop żelaza i odlewanie form to 3 etapy przemy
słowego wykorzystania surowców Puszczy, a każdy z nich rozpoczynał się od
sprowadzenia fachowców. Pierwszy z nich rozpoczął się prawdopodobnie
w X V I I w. i skończył na początku XVTII w. Nie ma wielu dokumentów
archiwalnych na ten temat, jednak prawdopodobnie towarzyszyło temu spro
wadzanie osadników z ziem polskich, tzw. budników. Drugi z nich rozpoczął
się od chwili uruchomienia huty szkła w 1725 r. i trwał aż do jej zamknięcia
w 1866 r. Ostatni etap rozpoczął się od wzniesienia nowej huty żelaza w Kle
ciszczu w 1844 г., chociaż produkcję żelaza w rudniach notowano już w dru
giej połowie X V I I I w. W pierwszych dwóch okresach dobra nalibockie należa
ły do Radziwiłłów i działalność przemysłowa w Puszczy związana była z szer
szą polityką gospodarczą Radziwiłłów. Ostatni etap zainicjował nowy właś
ciciel dóbr nalibockich Piotr Wittgenstein, a kontynuowali kolejni właściciele.
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
75
Jak widzimy, w okresie od X V I I do końca X I X w. w dziejach Nalibok
zanotowano 3 fale sprowadzania obcych osadników. Pojawia się pytanie czy
pozostały ślady po tych 3 falach przybyszów wśród dzisiejszych mieszkańców
Nalibok? Dane z ksiąg meldunkowych Nalibok i okolicznych wsi wskazują na
to, że wśród mieszkańców Nalibok przeważają tradycyjne nazwiska miejs
cowe. Współcześnie do przyjezdnych należą przedstawiciele administracji koł
chozu, nauczyciele. Powszechnie panuje przekonanie, że większość mieszkań
ców okolicy należy do starych rodów miejscowych. Należało by sprawdzić czy
potwierdzają to źródła archiwalne? Jeśli tak, to kiedy przybyli lub od kiedy
wymieniani są w dokumentach archiwalnych? Jeśli przybyli w określonym
czasie, to w jakich okolicznościach? Czy przez ostatnie 250 lat od czasu, kiedy
pojawiły się pierwsze materiały archiwalne, w Nalibokach mieszkali tylko
przedstawiciele tych rodów? Czy mieszkały także inne rody, których już nie
ma? Jakie? Skąd przybyły i w jaki sposób odeszły? Na te pytania postaram
się odpowiedzieć w artykule.
Przedstawię procesy osadnicze i ruchy ludności na terenie obejmującym
dawne dobra nalibockie w tym: Naliboki oraz wsie Niestierowicze, Jankowicze,
Prudy, Rudnia, Kleciszcze, zaścianki Cielechowszczyzna, Holendernia, Śmiejno,
Budy, Nowosiółki oraz nie należąca do majątku wieś Terebejno. Wykorzystując
źródła archiwalne pokażę, że wraz z budową nowych lokalnych zakładów
przemysłowych pojawiali się nowi osadnicy spoza społeczności lokalnej. Tacy
osadnicy stawali się elementem obcym w społeczności lokalnej, a dzięki swej
profesji zajmowali najwyższe pozycje w lokalnej hierarchii społecznej. Działalność
zakładów powodowała także ruch wśród miejscowej ludności. Część z nich po
przyuczeniu do zawodu uzyskiwała awans społeczny. Większość przybyłych po
kilku latach pracy wyjeżdżała, chociaż byli i tacy, którzy zostali. Przedstawię
także w miarę możliwości ich nazwiska, rodowód, narodowość. Niektórzy
pracowali i mieszkali krótko w Nalibokach, po czym wracali do siebie lub
przenosili się do innych zakładów. Inni zakładali tu rodzinę i zostawali na dłużej.
Pewna część przybyszów osiadła tu na stałe wtapiając się w lokalną społeczność.
Celem artykułu jest pokazanie, że nawet tak mała społeczność lokalna,
jaką są dzisiejsze Naliboki posiada niesłychanie bogatą przeszłość, a ludzie
tworzący ją mają różne, nie tylko miejscowe korzenie. Udowodnię, że korzenie
niektórych istniejących dzisiaj rodów nalibockich sięgają odległej przeszłości,
co najmniej początków X V I I I w.
*
*
*
Omawiany przeze mnie okres, dość obszernie udokumentowany w źród
łach archiwalnych, prawie półtora wieku 1725-1900, był epoką wyjątko
wej ruchliwości etnicznej i społecznej nie tylko w dobrach radziwiłłowskich,
po-radziwiłłowskich i po-wittgensteinowskich. Zatrudnianie cudzoziemskich
rzemieślników w polskich manufakturach było powszechne w X V I I I w.
Były to czasy panowania Sasów, upadku i rozbiorów Rzeczypospolitej, okres
�76
DAGNOSŁAW DEMSKI
stopniowego przechodzenia od struktury feudalno-stanowej do nowo powsta
jącej kapitalistyczno-klasowej. Wiek X V I I I charakteryzowało jeszcze istnienie
struktury stanowej, która to powoli ulegała osłabieniu i rozwarstwieniu. Wiek
X I X przyniósł jej ostateczny rozkład, a w połowie tego wieku zaczęły przewa
żać nowe układy klasowe, zarysowane zaledwie w drugiej połowie XVTII w.,
choć około 1870 r. nie wszędzie były jednakowo dojrzałe. Widoczny jest
proces zamierania jednych warstw oraz narodziny innych warstw i klas spo
łecznych, procesy integrujące i dezintegrujące dotychczasowe status quo. Prze
śledzić ten proces można również na przykładzie rodów nalibockich.
W 1555 г., wraz z przejęciem Nalibok i południowej części Puszczy Nalibockiej przez Radziwiłłów, znalazły się one w tzw. kluczu nieświeskim.
Po przeprowadzeniu „pomiary włócznej" w dobrach magnackich w 1558 r.
(Demski 1994, s. 64) w skład klucza wchodziły takie dobra jak Lubcz,
Niehniewicze, Derewno z Chotową, Kojdanowo.
Pozostawały one w rękach Radziwiłłów do 1813-1838 roku, czyli przez
ponad 260 lat. W tym czasie założono hutę szkła (1725) i szlifiernię w Jankowiczach (ok. 1737) oraz fabrykę żelazną w Rudni (1766). Jeden z ostatnich
właścicieli klucza ks. Dominik Radziwiłł był oficerem armii Napoleona. Kiedy
zginął na wojnie w 1813 r. sprawą otwartą była sukcesja po nim i ciągnęła się
aż do 1838 r. Jednak zaraz po jego śmierci za spadkobierczynię majątku,
w tym Nalibok, uznano jego niepełnoletnią córkę Stefanię. Wydano ją za mąż
za feldmarszałka Piotra Wittgensteina. Stefania zmarła w 1832 г., a dobra
odziedziczyła ich córka Anna. W tym okresie postawiono piece huty żelaza
w Kleciszczu. Wraz z małżeństwem ks. Anny, która wyszła za ks. Hohenlohe
von Schillingfuerst, dobra Nalibockie przeszły w ręce nowej rodziny. Z jej
inicjatywy m. in. wykopano kanał spławny łączący Kleciszcze z rzeką Niemen.
Około 1876 r. huta szkła w Nalibokach przestała istnieć. Ostatecznie w 1899 r.
wszystkie dobra po-wittgensteinowskie zostały przymusowo sprzedane (Demski
1994, s. 66). W tym samym roku Anna Hohenlohe sprzedała dobra nalibockie
braciom Falz-Feinom. Huta żelaza w Kleciszczu działała do 1902 r.
Wszystkie te okoliczności zaważyły na losach okolicy i jej mieszkańców,
dzielących je z losem ich właścicieli. Przez 200 lat kolejni właściciele Radzi
wiłłowie, Wittgensteinowie i Hohenlohe podtrzymywali miejscowi przemysł
i starali się wykorzystać występujące tu surowce naturalne, największe dobro
Puszczy Nalibockiej.
O BUDACH, RUDNIACH, POTASZNIACH
Okres na przełomie X V I I i pocz. X V I I I w. charakteryzuje się rozwojem
przemysłów wykorzystujących miejscowe surowce, czyli drewno z puszcz Wielkie
go Księstwa Litewskiego. Ożywienie gospodarcze nastąpiło w dobrach królew
skich, ale także w dobrach i majątkach prywatnych. Ruch ten nie ominął także
posiadłości Radziwiłłów. Początkowo drewno wykorzystywano do produkcji
�77
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
2
węgla drzewnego, potażu itp. Można to nazwać pierwszym na większą skalę
etapem gospodarczej eksploatacji lasów. Potaż to węglan potasu K C 0 otrzy
mywany wyłącznie z popiołu drzewnego. Po wyługowaniu popiołu wodą,
odparowywano roztwór, żarzono brunatną pozostałość aż do całkowitego
spalenia się zanieczyszczeń organicznych (potaż kalcynowany) .
W X V I I w. istniało duże zapotrzebowanie na potaż, więc wysyłano go
statkami do portów Bałtyckich, a stamtąd eksportowano do Europy (patrz
Hedemann 1934). Do produkcji potażu i popiołów z drewna sprowadzano
i osadzano na zasadzie czynszu specjalnych robotników nazywanych pow
szechnie budnikami. Akcję osadniczą prowadzono na terenie całej Rzeczy
pospolitej, na niemal wszystkich terenach leśnych i puszczańskich. Pod wzglę
dem pochodzenia budnicy w większości stanowili ludność mazowiecką. Na
temat budników istnieje dość obszerna literatura . Dotyczy ona głównie dzia
łalności budników mazowieckich na terenie Mazowsza. Nie istnieją opracowa
nia dotyczące działalności budników na wschodzie.
Na początek przyjrzyjmy się nazwom geograficznym wsi i osad takim jak
Buda, Rudnia, Potasznia, Huta, Kleciszcze, Majdan, Popielarnia, Smolarnia, czy
Demnia. Nazwy te występują powszechnie na terenie dzisiejszej Polski oraz
dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej. Na obszarze dzisiejszej Białorusi
nazwy te znajdziemy na obrzeżach Puszczy Białowieskiej, Puszczy Rudnickiej,
Nalibockiej, nad Berezyną i nad Dnieprem, na Brasławszczyźnie, na Polesiu.
Według Słownika, Buda to nazwa osady leśnej lub powstałej po wyciętym lesie.
Pierwotnie oznaczała ona samo mieszkanie osadnika leśnego i oznacza szałas
z gałęzi, służący również do ukrycia myśliwego przed zwierzyną. Mieszkańcy bud
trudnili się wytapianiem smoły, łowiectwem, pszczelarstwem. Gdy z osad leśnych
zaczęły tworzyć się osady rolnicze, miejscowości te utrzymały pierwotne nazwy,
chociaż miejsce bud zastąpiły chaty (Słownik... 1880,1.1, s. 439). Kiedy w lesie
znajdowała się znaczna liczba budników i ich bud, to takie obozowisko
nazywano majdanem. Posiadały już one pewne formy własnej władzy administra
cyjnej i sądowej. Osady takie zakładano w celu szybszego eskploatowania lasu,
wytapiania smoły i wypalania węgla (Słownik 1884, s. 908).
2
3
3
4
5
Nazwa budy występuje również w Puszczy Nalibockiej. Leżąca na północ
od jeziora K r o m a ń osada Buda wzmiankowana była już w 1710 r. w liście
2
Spore dochody ze sprzedaży potażu w y w o ż o n e g o w o d ą za granicę, jeszcze w X V I I I w.
ukazuje wierszyk Ignacego Krasickiego: Gdyby nie było p o t a ż u , Nie b y ł o b y ekwipażu; Skarb to
nie d o s y ć wielbiony, Z p o p i o ł ó w mamy galony (Gloger 1978, t. I V , s. 109).
3
Obecnie otrzymuje się p o t a ż głównie ze szlamu z melasy oraz z soli potasowych wystę
pujących w przyrodzie. P o t a ż ma zastosowanie do wyrobu szkła, w przemyśle farbiarskim, do
bielenia, czyszczenia wełny, do fabrykacji cjanku, żelazocyjanku oraz innych soli potasu.
4
Woźniak 1987; Kraszewski 1985,1989; Bystroń 1935; Słownik... 1880, s. 439-444, obszerny wykaz
osad budniczych, O . K o l b e r g , Mazowsze, o budnikach, s. 41-21, 67, 171-272, 1.1, Encyklopedia
staropolska Glogera, Instrukcje... Baranowski, Bartyś, Sobczak 1963, instrukcje leśniczego Puszczy.
5
N a z w a majdan p o c h o d z i ł a od wolnego, c z w o r o k ą t n e g o obszaru, w k t ó r y m gromadziło się
rycerstwo dla r ó w n e g o podziału łupu. Stąd nazwa przeszła na obozowiska r o b o t n i k ó w leśnych,
którzy ustawiali swe budy w czworobok zamknięty
�78
DAGNOSŁAW DEMSKI
6
Tauryłowicza . W pobliżu Nalibok istnieją dwie radnie. Pierwsza z nich - Rudnia
Nalibocka, należąca do majątku Naliboki wymieniana jest już w 1725 г., czyli
w pierwszych inwentarzach huty szkła. Prawdopodobnie istniała już wcześniej,
jednak brak na to dokumentów. Druga - Rudnia Pilnańska, zwana również
Nową Rudnią znajduje się koło Pilnicy na drodze z Prud do Kamienia. Powstała
później i należała do sąsiednich dóbr Tyszkiewiczów.
Leżące obok Rudni Nalibockiej Kleciszcze nie były wymieniane w doku
mentach do roku 1844. Wówczas to wybudowano tam zakład, nazywany
w różnych źródłach jako huta żelaza lub gisernia. Nazwa miejscowości suge
ruje natomiast istnienie małej osady leśnej (od kletki), nie posiadającej stałych
mieszkańców.
Poza dobrami Naliboki istnieją inne osady o nazwach związanych z przemy
słami leśnymi. Na północ od Nalibok, w rejonie Bakszt, znajdują się dwie osady
0 nazwie Potasznia. Rudnia leży koło Iwieńca, inna Rudnia leży przy drodze na
Stołpce (Mir), koło Cichonowej Słobody. Wioski o nazwach Budy i Rudnie leżą
także w pobliżu Wiszniewa i Bohdanowa w północnej części Puszczy Nalibockiej
oraz na wschód od puszczy w pobliżu Mołodeczna i Wołożyna.
Nie znamy zasięgu akcji sprowadzania i osadzania budników w dobrach
Radziwiłłów. Nie zachowały się dokumenty świadczące o tym osadnictwie. Na
jego istnienie wskazują jednak nazwy wsi oraz nazwisko Budnik. Nazwisko to
pojawia się wśród mieszkańców Jankowicz i Nalibok, wymieniane po raz
pierwszy w Inwentarzu podawczym majątku Naliboki z 1727 r. Potwierdzają to
dane ksiąg metrykalnych, gdzie w r. 1730 wymieniono narodziny i chrzest Uluka
1 Marko Budników. Potasznie działały także później, ale w sąsiedztwie huty
w Nalibokach, dostarczając potażu i popiołu na potrzeby istniejącej huty szkła.
Budy zmieniły swój charakter z osad leśnych służących do wypalania popiołów
na osady rolnicze, w których istniały łąki i barcie. Mieszkańcy osady Budy nad
jeziorem Kromań byli wolni i nie odprawiali pańszczyzny. Może to świadczyć
o pierwotnym charakterze osady i statusie ich mieszkańców. A problem dostar
czania drewna i popiołów rozwiązano inaczej, co pokażę dalej. W 1770 r.
mieszkańcy Budy noszą już te same nazwiska, co inni ludzie w Nalibokach.
7
H U T A SZKŁA W N A L I B O K A C H
Przełomem w historii Nalibok było założenie huty szkła w 1725 r. przez
Annę z Sanguszków Radziwiłł, żonę Karola Stanisława, kanclerza Wlk.
Ks. Litewskiego. Pierwszy inwentarz zakładu pochodzi z 1727 r. Działalność
huty jest stosunkowo wyczerpująco opisana w literaturze . Była ona najwiękB
9
6
7
List ten jest jedynym dokumentem m ó w i ą c y m o istnieniu budy p o t a ż o w e j w okolicy Nalibok.
A G A D A R X X V , 16163
8
Ó w inwentarz z 1727 r. sporządzony został dla A d a m a Frazera, arendarza i zarządzającego
całym majątkiem Naliboki.
9
S m o l e ń s k a (1953); K a m i e ń s k a (1952); Kasprzak (1998).
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
79
szym zakładem przemysłowym w dziejach okolicy. Prawdopodobnie już
w 1721 r. księżna Anna Radziwiłł rozpoczęła poszukiwania hutników umieją
cych wybudować od podstaw hutę szkła . Pierwsi pracownicy zostali sprowa
dzeni z Saksonii w 1722 r. W tym roku rozpoczęto budowę zakładu w Nalibo
kach nad rzeką Lebieżadą. Jak podaje Kasprzak, hutę wybudował i piec
postawił nieznany z nazwiska stary hutnik, a praca zakończyła się w 1722 r.
Jego pomocnikiem był Marcin Libelbeck (Kasprzak 1998, s. 22). Dopiero po
jego śmierci kierownictwo objął Wolff Landtgraff (tamże, s. 24).
Założycielami i pierwszymi dyrektorami huty zostali cudzoziemcy. W 1722 r.
przybył tam Wolff Landtgraff. Sprowadzono go do Nalibok z grupą, liczącą
kilkanaście osób, cudzoziemskich rzemieślników z Saksonii, prawdopodobnie
z Drezna. Był on wykwalifikowanym hutnikiem znającym recepturę produkcji
szkła. Miał do pomocy jednego lub dwóch pisarzy oraz kilku robotników
różnych specjalności. Typowy zespół stanowili hutnik i towarzysz (Kasprzak
1998, s. 22). W grupie pierwszych hutników wymieniani są również: rysownik
szkła Christof Dreer, szlifierz Jan Georg Unger (lub Ungert), Johann Georg
Herse, Marcin Libelbek, Johan Repsz oraz Leopold Eyler, Kasper Wagner,
Kasper Pawor, Johann Greiner Heinrich Heinze . W innych źródłach wymie
nione są takie nazwiska jak: Wolff Landgraff, Kasper Pawor, Leopold Eyller
(Aller), Johann Greyner . Wolfgang Landtgraff pozostał na stanowisku dyrek
tora huty do 1757 r .
Podstawowe składniki masy szklanej, z której wyrabiano tafle zwierciad
lane i naczynia to: potaż, piasek i wapno. Potaż otrzymywano z popiołu
dostarczanego przez włościan w ramach obowiązkowych powinności. Jego
wyrobem zajmował się w manufakturze potażnik, który pracował w szopie
zwanej „potażnią" lub potaszarnią -. Oddawał do magazynu huty miesięcznie
od 16 do 50 kamieni „ugotowanego" potażu, który był jeszcze w hucie przed
„zasypaniem" do zestawu masy szklanej, przepalany, lutrowany, tłuczony
i przesiewany (Kamieńska 1964, s. 63).
Ambicją Radziwiłłów było utrzymanie produkcji na poziomie europejskim,
czego dowodzi sprowadzanie fachowców saskich, dbałość o unowocześnianie
produkcji. W tym celu do pracy w hucie wynajęto cudzoziemskich fachowców,
miejscowych ludzi, ale także w późniejszym okresie chłopów pańszczyźnianych.
Znaczna część mieszkańców dóbr została zaangażowana w produkcję huty.
Miejscowi chłopi zobowiązani zostali do rąbania stosów drew dostarczanych
10
11
12
13
14
1 0
A G A D A R V , 16037.
1 1
A G A D A R X X V , 2567.
1 2
N A R B f.694, op. 2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h wiele który u ż y w a Gruntu у takiego
bez ż a d n e y płaty do Skarbu w Nalibokach Spisano 28 Januarji 1745.
1 3
Później w 1737 r. kiedy zakładano p o d o b n ą hutę szkła w Urzeczu, pierwszymi majstrami
byli pracownicy huty Nalibockiej ( A G A D A R X X V , 2568).
1 4
Ważniejsze obiekty huty w Urzeczu: huta, tyglarnia, potażnia, rysownia, beleghauz, szlifier-
nia, polerownia, magazyny, Potażnia miała ok. 100 m
1964, s. 31-37).
2
powierzchni 1 8 x 1 3
łokci ( K a m i e ń s k a
�80
DAGNOSŁAW DEMSKI
w celu uzyskania popiołów. Z popiołów tych produkowano potaż. Na ten cel
- rąbanie stosów i palenie popiołów przeznaczono dużą część pańszczyzny
(Kamieńska 1964, s. 179). Pozostałych robotników w hucie stanowili miejscowi,
zatrudniani w większości na zasadzie zamiany odrabiania pańszczyzny w majątku
na rzecz pracy w hucie. Niewielu było wówczas robotników najmowanych do
pracy dobrowolnie, za opłatą. Huta założona przez Radziwiłłów przechodziła
różne koleje, kilka razy przechodziła w dzierżawę. Pierwszym dzierżawcą był
Adam Frazer w 1725 r. Około 1776 r. hutę nadzorowało wojsko, ponieważ
właściciele mieli kłopoty z egzekwowaniem powinności włościańskich. Huta
przechodziła w ręce kolejnych dziedziców Karola Radziwiłła „Panie Kochanku",
który zaangażowany był w działania stronnictwa przeciwko Stanisławowi
Poniatowskiemu. W 1764 r. w Warszawie zebrał się Sejm Konwokacyjny. Po
porażce swego stronnictwa Karol Radziwiłł wycofał się do Turcji, a wówczas jego
dobra zasekwestrowano, w tym Naliboki (Manteuffel 1958). W owym czasie po
ziemiach wschodnich Polski panoszyły się wojska carskie. Przejęły one tymczaso
wo kontrolę i nadzór nad manufakturami Radziwiłłów w Urzeczu i Nalibokach.
Wojska carskie w 1765 r. zainstalowały w Nalibokach nowego superinten
denta, a w rok później 1776 r. oddały hutę w roczną dzierżawę Donatowi,
komisarzowi spławu królewieckiego. W następnym roku 1767 oddano hutę
ponownie Radziwiłłom, ale przedłużono również dzierżawę dotychczasowe
mu dyrektorowi Donatowi, prawdopodobnie do 1773 r. W latach 1774—1776
huta pozostała w dzierżawie byłego pisarza huty Szymona Fiedorkiewicza,
przejął on dzierżawę po Donacie , po czym ponownie wróciła ona do książąt
Radziwiłłów. Cały ten okres konfederacji barskiej i pierwszego rozbioru, okres
konfiskat i kolejnych dzierżaw źle odbił się na działalności huty. Prawdopo
dobnie w okresie dzierżawy Donata huta spłonęła.
W późniejszym okresie 1776-1799 huta pozostawała pod administracją
książąt Radziwiłłów. Od 1790 r. po śmierci Karola Radziwiłła przeszła w po
siadanie 5-letniego bratanka Dominika, syna Hieronima Radziwiłła aż do
śmierci w 1813 r. W 1778 r. odbudowano hutę po pożarze. Jednak w 1799 r.
huta znowu przeszła w inne ręce, tym razem za jakiś dług dostała się drogą
„tradycji" w ręce Jankiela Leybowicza. Dopiero w 1806 r. wygasła „tradycja"
i huta po raz ostatni wróciła w ręce Radziwiłłów. Z późniejszych lat o hucie
niewiele już wiemy, gdyż brak akt jej dotyczących. Istnieją tylko inwentarze
ogólne dóbr nalibockich informujące o istnieniu i działalności huty i o tym, że
przeważnie znajdowała się ona w dzierżawie .
Huta w Nalibokach uniknęła losu huty szkła w Urzeczu, która także
przechodziła wielokrotnie w dzierżawę. W 1793 r. przeprowadzono podział
kraju w ramach I I rozbioru Polski, a zabór rosyjski objął ziemie ukraińskie
i białoruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz. Naliboki znalazły się na
zachód od tej linii, a Urzecze pozostało się na terytorium państwa rosyjskiego.
15
16
1 5
1 6
A G A D A R V Inwentarz 1776 r.
A G A D A R V inw. z 1816, 1820, 1830,
1844.
�81
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
17
W 1814 r. huta nalibocka wraz z dobrami radziwiłłowskim przeszła
w ręce córki Dominika Stefanii i jej męża Piotra Wittgensteina. Nad długami
ks. Dominika pracowała przez wiele lat komisja, która ukończyła swe czyn
ności w 1838 r. Od 1847 r. hutę nalibocka dzierżawił Hirsz Rozowski, jednak
znajdowała się ona już w upadku. W 1862 r. Wydział Leśny Zarządy Głów
nego D ó b r ks. Wittgensteina zadecydował o ostatecznej jej likwidacji.
Grupę wykwalifikowanych kilkunastu robotników stanowili przede wszyst
kim tacy majstrowie jak: hutnicy, rysownicy, szlifierze, w dalszej kolejności byli
to rzemieślnicy wykonujący roboty pomocnicze w hucie, jak np. stolarze,
kowale, ślusarze przygotowujący opakowania do wyrobów szklanych, potażnicy, węglarze, garncarz, „szularze", czyli palacze. Także „materialnik", „tłukący
materię", czyli przygotowujący odpowiednio surowiec. Byli to poddani dóbr
radziwiłłowskich, pochodzący ze wsi należących do folwarku nalibockiego.
Pozostali chłopi mieli przypisane obowiązki na rzecz huty. W pierwszym etapie
istnienia i produkcji huty pracowali majstrowie hutnicy z Niemiec, sprowadzeni
do wyuczenia ludzi miejscowych odpowiednich umiejętności. Wszyscy byli
pochodzenia niemieckiego (Wolff Landtgraff, Johann Georg Heinze, Marcin
Libelbek, Johan Repsz, Christof Dreor, Jan Georg Unger, Leopold Eyler,
Kasper Pawor, Johann Greyner, Heinrich Heinze). Na początku mieli oni
pomocników, tzw. chłopców. Wykształcili nowe pokolenie majstrów wywodzą
cych się z miejscowych chłopów. Powstały wówczas całe rody wykwalifikowa
nych hutników, m. in. rodzina Dubickich, Korzenków, Łojków itd.
Na liście mieszkańców włości Naliboki z 1727 r. wymieniono mieszkańców
okolicznych wsi. Wśród nich znajdziemy takie nazwiska jak: Krzyś Farbotko,
ziemianin, Szczepan Szeyna, Krzyś i Mikołaj Knyr, Pawluk Krom, Michał Niesyn
(Nessen), Woyciech Bancer . Nie wymieniono ich jako majstrów lub innych
pracowników huty, ale jako mieszkańców wsi. Są to nazwiska pochodzenia
niemieckiego. Prawdopodobnie należą oni do potomków pierwszych osadników
niemieckich sprowadzonych do pracy w hucie w charakterze zwykłych robotni
ków. Być może należeli do nie wymienionych z nazwiska towarzyszy hutnika.
Część z nich żeniła się z miejscowymi kobietami. W inwentarzu z 1804 r. w spisie
mieszkańców Prud, zamieszkałej głównie przez chłopów pańszczyźnianych, wid
nieje Szymon Bruksztyn syn Józeffa . Później to nazwisko już się nie pojawia.
Warto przyjrzeć się innym rodom. A oto dane z ksiąg metrykalnych tego
okresu. Wypisy z księgi nowo narodzonych dzieci ochrzczonych w katolickim
kościele w Nalibokach. Większość z nich to pracownicy huty, ale nie wszyscy
wymienieni zostali w inwentarzach huty. Nazwiska te uzupełniają listę pra
cowników podawane w inwentarzach huty.
18
19
W 1724 r. Albert Bancer, jego ż o n a Agatha i córka Kristina; 1730 Anna, 1732 Ilia, 1735 Demetri,
1739 E w a , Michal Golta (Goltz), ż o n a Kristina i syn Jan z Krzeczoty;
1725 r. Georg K r o m z Prud, ż o n a Regina i córka Anna;
1 1
A G A D A R V Inwentarz z 1816 r.
1 8
A G A D A R X X V , 2567 Inwentarz podawcy Majętności Naliboki 1727.
1 9
A G A D A R X X V , 2573. Inwentarz Majętności Naliboki
1804.
�82
DAGNOSŁAW DEMSKI
1726 г. Paul Bancer, ż o n a A n n a i syn Demetri z Krzeczoty;
1727 r. Jacob Bancer, ż o n a Agatha i syn Laurenti, Nieścierowicze;
Jan Ungert z Nalibok, ż o n a Rozalia, syn K a r o l Ludwik;
1728 r. Demetri K r o m z Prud, ż o n a Regina, syn Laurenti, 1736 Józef;
1731 r. K a r o l Fraser z Jahkowicz, ż o n a Ursula, syn Adam;
Leopold Eiller z Nalibok, ż o n a Marianne, syn Hieronim. 1734 K a r o l 1735 Andrzej 1740
Jan 1741 M i c h a ł 1744 Zuzanna 1745 Jan;
1732 r. Jan Dreer z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Anna;
1736 r. Szymon Bancer, Nieścierowicze, ż o n a Katarzyna, syn M i k o ł a j ;
1738 r. Albert Aller z Nalibok, ż o n a Marianna, syn Józef;
1739 r. Jan Ungert z Jankowicz, ż o n a Krystyna, syn Franc;
1746r. Gaspar Bauer (Baur) z Nalibok, ż o n a Anna, syn K a r o l (świadek Georg Specht) 1748
Kazimierz, 1749 Antoni, 1751 Tadeusz;
1747 r. Bazyli Goltz z Nalibok, ż o n a Zofia, syn Adam;
1750 r. Wolfgang Landgraff, ż o n a E w a , Naliboki, córka Salomeą;
1753 r. Gaspar Baur z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Brigitta;
A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Marianna, córka Anna; 1756 Krystyna;
1754 r. Wolfgang Landgraff z Nalibok, ż o n a Konstancja, syn Franciszek, 1755 Adam;
1755 r. A d a m Bancer z Rudni, ż o n a E w a , córka Anastazja;
Georgi Bancer z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrzej;
1756 r. Laurenti Goltz z Nalibok, ż o n a Magdalena, syn Bazyli;
1757 r. świadkami Anastazja Landgraff i Antoni Dammia;
A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Anastazja, syn Adam;
1758 r. Joachim Goltz z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrze;j
Brak c u d z o z i e m c ó w do 1763 r.
(Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej w Nalibokach 1724-1758)
Najczęstszą formą pracy w hucie była pośrednia forma między czystą pań
szczyzną a najmem przymusowym. Rzemieślnicy wykwalifikowani, czyli hut
nicy, szlifierze, rysownicy oraz ich „chłopcy" osadzeni byli na gruncie wolnym (1/2
włóki lub nawet 2 włoki), tzn. wolnym od wszelkiej powinności wobec dworu
oprócz pracy w hucie. Za pracę byli jednak dodatkowo wynagradzani. Wyna
grodzenie początkowo mogło być w naturze, jednak od 1766 r. były to wynagro
dzenia pieniężne, akord, strawne czyli płaca tygodniowa, płaca kwartalna .
Od 1786 r. pojawia się nowy system wynagrodzenia majstrów, procent od
dochodu, jaki skarbowi przynosi praca rzemieślnika. W 1766 r. część szlifierzy
i rysowników zostaje z huty oddalona i osadzona na zwykłym gruncie czyn
szowym, a tylko w razie potrzeby wzywana za osobnym wynagrodzeniem za
każdy dzień pracy. Od tego czasu wolnego najmu nie ma prawie wcale.
Obowiązek dostarczania do huty w ramach normalnej pańszczyzny pewną
określoną ilość porąbanego drzewa (tzw. stosy) oraz popiołu, mieli mieszkań
cy bliskich i dalszych wsi. Wyegzekwowanie tych wszystkich powinności było
trudnym zadaniem. Miał to zapewnić urząd podskarbiego, funkcja wojskowa,
który miał wykonać swoje obowiązki przy pomocy tzw. strażników huty,
zatrudnionych spośród miejscowej ludności chłopskiej.
20
Miejscowa młodzież okazała się bardzo pojętna w nauce, ponieważ już
w 1741 r. pracowali cieszący się dużym uznaniem majstrowie miejscowego
2 0
A G A D A R V , Inwentarz 1776 r.
�83
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
pochodzenia. Przykładem tego jest eksport majstrów nalibockich do nowej
huty szkła w Urzeczu. I tak sprowadzono z Nalibok majstra Korżenkę,
wyspecjalizowanego w produkcji białego szkła, a oprócz niego także hutnika
Józefa Ławnikiewicza i Pawluka Szunczyka (Kamieńska 1966, s. 52).
W hucie w Nalibokach wytwarzano „szkło drobne" zdobione rysem i szli
fem oraz pewnej ilości szkła okiennego. Ponieważ po 1747 г., także w hucie
urzeckiej rozpoczęto produkcję szkła drobnego, z Nalibok przekazano pierw
sze warsztaty do Urzecza. Równocześnie wykorzystywano doświadczenia pra
cujących tam już od kilkunastu lat artystów rzemieślników .
Wyprodukowane szkło w hucie nalibockiej należało oszlifować. W tym
celu postawiono szlifiernię w pobliskich Jankowiczach. Zbudował ją Niemiec
Christof Lotwezer przed 1737 r. (Kamieńska 1957, s. 67). Pod względem urzą
dzeń technicznych szlifiernia w Jankowiczach prezentował wyższy poziom
niż szlifiernia w Urzeczu o napędzie wodnym (Kamieńska 1957, s. 105). W za
kładzie tym wytwarzano kamienne głowice do buław ozdobnych pełniących
znak dowódcy, kamienne okładziny do rękojeści szabel, a także tłoki pieczętne
z kamienia szlifowanego (Kasprzak 1998, t. I I , s. 196). Oprócz majstrów pier
wotnie pochodzenia niemieckiego, szlifierzom pomagali chłopi pańszczyźniani
w ramach swoich powinności.
21
H U T A ŻELAZA W K L E C I S Z C Z U
Po okresie niejasności (w latach 1812-1839), do kogo będą należeć dobra po
śmierci ks. Dominika Radziwiłła, jako własność córki księcia Stefanii, weszły one
w skład majątku rodziny jej męża Piotra Wittgensteina. Z inicjatywy nowego
właściciela postawiono nowy piec i nową hutę w pobliżu Rudnii Nalibockiej
w dawnej osadzie leśnej Kleciszcze. Był to 1844 r. i od tej pory Kleciszcze stało
się głównym ośrodkiem przemysłowym w Puszczy Nalibockiej, do którego
zjeżdżali robotnicy z wielu stron kraju i Europy. Działalność huty żelaza
w Kleciszczu rozpoczęła nowy rozdział w dziejach gospodarczych tego rejonu.
Jednak produkcja żelaza i wyrobów żelaznych ma dłuższą tradycję w Nalibo
kach. Tradycyjnie wydobywano w Puszczy Nalibockiej rudę darniową i przetwa
rzano ją w rudniach. O istnieniu fabryki żelaza w Rudni świadczą dokumenty
z 1757 r . Wcześniejsze dokumenty nie wymieniają jeszcze Rudni. Założyli ją
Radziwiłłowie. Na czele fabryki żelaza w Rudni Nalibockiej w 1780 r. stał
Andrzej Szurkowski. Oprócz niego pracowali w niej majster Gilewski, jego
5 towarzyszy i 4 uczniów. Dla drugiego majstra przeznaczono 3 towarzyszy
i 2 uczniów. Prawdopodobnie drugim majstrem był sam Szurkowski. Nie
22
2 1
W 1739 r. zorganizowano w Urzeczu rysownic zwierciadeł i sprowadzono z Nalibok maj
stra M i k o ł a j a Dubickiego, w 1741 r. przydzielono mu Hryhora Owczuka, także pracującego
wcześniej w hucie nalibockiej, a 3 lata później zastąpił go Jan Dubicki. W ś r ó d innych Naliboczan
oddelegowanych majstrów do Urzecza byli trzej Jan Dubicki Jan Korzenko M i c h a ł Karniewicz
( K a m i e ń s k a 1957, s. 93).
2 2
A G A D A R X X V , 2568. Inwentarz Majętności Naliboki
1757.
�84
DAGNOSŁAW DEMSKI
wiadomo skąd przybyli, ale byli to z pewnością Polacy. Nie wiemy kim byli
towarzysze i uczniowie. Uczniowie z pewnością wywodzili się z ludności
miejscowej. Co produkowano w Rudni? Dokumenty podają, że w latach
1790-1791 produkowano w Rudni „gontale, szyny, czwieczki z główkami,
brytnale, szyny żelazne, łańcuchy, osie pod karetę, drągi żelazne, blachy
żelazne, młotki ręczne, kowadła, kijany duże, tryby do tartaku" .
Huta żelaza w Kleciszczu założona została ok. 1844 r. Miejscowość ta leży
w odległości 3 km od Rudni Nalibockiej. W 1847 r. postawiono piec w hucie
w Kleciszczu. W tym samym roku hutę szkła dzierżawił Hirsz Rozowski, ale
była już ona w stanie upadku. W dwa lata później w 1849 r. postawiono dom
dyrektora na kamiennych fundamentach na miejscu byłej leśniczówki hutora . W tym samym roku postawiono drugi piec w sąsiedniej Rudni Naliboc
kiej. W ten sposób ks. Piotr Wittgenstein wznowił wydobywanie rudy w Nali
bokach. Fabryka nie przynosiła jednak dochodu. Od 1847 r. działały więc dwa
piece hutnicze w Rudni i Kleciszczu. Hutę żelaza w Rudni Nalibockiej oddano
w dzierżawę od 1 stycznia 1847 г., a dzierżawcami byli Dybowski, Lentz
Dietremme. Dyrektorami huty byli Muehlens i Kroeber .
W celu zaktywizowania produkcji w 1856 r. zakłady w Rudni i Kleciszczu
zostały na nowo oczynszowane. W 1892 r. fabryka w Rudni spaliła się, jednak
postawiono tam nowy piec przetapiający rudę na surowe żelazo, wytop. Od
1889 r. współwłaścicielem fabryki w Kleciszczu był Zygmunt Wojewódzki.
Od 1891 r. już jej jedyny właściciel. Po spaleniu fabryki w Rudni stanął tam
wysoki piec, przetapiający rudę na surówkę . Produkcję zakończono ostatecz
nie w 1902 r.
Chwilowo nie posiadam szerszych danych na temat dziejów i produkcji żelaza
w Kleciszczu. Istnieją akta i dokumenty, wyizolowane w osobny zbiór (Rudnia
- Zarząd Główny Dóbr ks. Wittgensteina, Zakłady przemysłowe, A G A D ) .
Huta żelaza w Kleciszczu została założona przez nowych właścicieli huty,
córkę Stefanii i Piotra Wittgensteinów, Annę Hohenlohe. Dyrektorami huty
i ich zastępcami, w Kleciszczu byli kolejno: Paul oraz Schmitz od grudnia
1852-1862, Biedermann oraz de la Chaux do 1866, Plebański oraz Teofil
Forner w latach 1866-69, a ostatnim byli Anglicy Gardiner oraz Dray od
1869-1902 r.
Angielski inżynier Robert F.G. Gardiner był długoletnim dyrektorem huty
od 1869 roku aż do swojej śmierci w 1902 r. Mieszkał w domu w Kleciszczu
ze swoją rodziną, żoną Elizabeth, zmarłą w 1880 r. Jej grób znajduje się na
miejscowym cmentarzu. Niewiele wiemy o poprzednich dyrektorach. W większoś
ci byli pochodzenia niemieckiego, chociaż wśród nich był też Francuz i Polak.
23
24
25
26
2 3
N A R B f. 694, op. 2, 5703. Rejestr oddanych materiałów żelaznych z Rudni, tudzież z tar
taku 1790-1791.
2 4
2 5
2 6
N A R B , f. 694, op. 1, 5761.
N A R B , f. 694, op. 1, 5761
N A R B , f. 694, op. 1, 5761
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
85
Pracownikami huty byli hutnicy sprowadzeni z Hesji, poddani Wielkiego
Księstwa Hesji. Tak głoszą napisy na ich nagrobkach. Jedną z najbardziej
znanych rodzin była rodzina Jana Jakoba Eckerta rodem, z Steinbach (kilku
członków tej rodziny spoczywa w starszej części cmentarzu w Nalibokach).
Zmarł on w 1853 roku. Na cmentarzu leżą również jego dzieci Margaretha,
Heinrich, Leonhardt i Anna. Jan Jakob Eckert był majstrem w hucie.
Drugą rodziną była rodzina Johanna Jakoba Bernera rodem z Erbach.
Wymieniane są także rodziny Johanna i Maryi Keil, Jakuba Hohmana,
Wilhelminy Gutmann.
Ciekawym źródłem są księgi metrykalne kościoła rzymsko-katolickiego
w Nalibokach z tego okresu. Znajdziemy tu więcej nazwisk pracowników huty.
W księgach metrykalnych z 1865 r. odnotowano urodziny Wilhelma, syna Juliana Heidenreich
i Katarzyny Dzimian. Julian Heidenreich jest pracownikiem fabryki w Kleciszczu. T a k ż e Piotr, syn
F r a n c a Orea i Agathy Schlichting. Franc, syn Wincenta Reichardt i Katarzyny Woruszko.
P r a c o w n i k ó w huty Kleciszcze. Emilia, córka Jana Heidenreich i Moniki Greizer (Greiner) z huty
Kleciszcze. Chrzestnymi byli cudzoziemcy Baltazar K e s c h i Emilia Greizer. Wilchelmine, c ó r k a
Krzysztofa M a u r i Konstancji Greiner. Chrzestnymi byli cudzoziemcy K a r o l Grischer i Emilia
Greiner. Marianna, c ó r k a Baltazara Klein i Gerdy Strecker. Jak chrzestni zapisani zostali Filip
Feingaber i Zofia Greiner. Inni to Emilia Geisler. Gottlieb, syn Fernanda Goetzsch i Marii Leitlecker.
K u m y cudzoziemcy K a r l Strecker, Walenty Faulgaber. Cudzoziemka Waleria Greiner.
N a liście zmarłych znalazł się Marcin, syn c u d z o z i e m c ó w F r a n c a Gont i Wilchelmine Vincenz
z fabryki Kleciszcze. Z m a r ł Joachim Pendzemeng Droemer, lat 39. Z o s t a w i ł w d o w ę J o a n n ę
i 4 s y n ó w K a r o l a Augustyna, Ernesta Johanna, Hermanna Augustyna i Friedricha.
W 1866 r. Emilia, c ó r k a cudzoziemca Georga Leid i Anny Adamcewicz z fabryki Kleciszcze.
K u m y Baltazar K e i l i Konstancja, córka Krzysztofa M a u r . M a r i a Magdalena c ó r k a F r n c a
G o n t a i Wilchelmine Weldaul, w kumy Wilchelmina córka Friedricha Schreidera. Wilchelmine,
córka Walentego Faulgabera
i A n n y Makowskiej.
K u m y cudzoziemcy Leonhardt Eckert
i Elisabeth Pennad. Jan Leonhardt, syn Leonhardta i Kateřině Eckert. K u m y Walenty Faulgaber
i Margareta Penn.
Z m a r ł Friedrich Hauser, lat 99, zostawił Johannę Hauser w Kleciszczu.
W zaścianku Wojniłłówszczyzna urodziła się Aniela, córka K a r l a Streckera i Julii Baszuro. 1865
W 1867 r. K a r l , syn Josifa Kueng i Johanny Gaberle z Kleciszcza. Ślub Ottona Biebrach,
lat 45 z huty żelaza Stary B o r y s ó w i E l i z a Dietz, lat 29 z Kleciszcza.
W 1868 r. Ludwig Misger i Osip Misger, Teofil Forner.
U r o d z i ł się Stanisław, syn Dominika Botte i Wiktoria Lipińska. Z Kleciszcza.
1869 r. Augustyn, syn c u d z o z i e m c ó w Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Z m a r ł Dominik
Botte, lat 53 w Kleciszczu, zostawił w d o w ę Wiktorię z Lipińskich i dzieci Stanisław, Julia, R o z a ,
Genowefa. Z m a r ł a A n n a z Senkowskich Eichmann, lat 69, dworianka.
1870 J a k ó w , syn Leonhardta Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. J a k ó w , syn Baltazara K e i l i Barbary
Strecker z Kleciszcza. Z m a r ł Augustyn, syn Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Jan, syn lat 9,
Baltazara K e i l i Barbary Strecker. Heinrich, syn, lat 6, oraz c ó r k a A n n a , lat 9, i Leonhardt, syn,
lat 4, Leonhardt Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. N a szkarlatynę,
1871 r. B o l e s ł a w , syn, Julii Botte, p o z a m a ł ż e ń s k i , p o c h o d z ą c a z gub.Warszawskiej. Jozefa,
córka L u d w i k a Gilewskiego i Julianny Krzyżewskiej, z gub. Suwalskiej. M a r i a n R o m a n Gustaw,
syn Teofila F o r n e r a i Marii Schacht, poddanych
króla Prus; Z m a r ł F r a n c Błażyński, lat 43,
wdowa A n n Gilewska, z suwalskiej gub. I dzieci Antoni, Jan, F r a n c , Emilia, A n n a , Aleksandra;
Teofil, 8 lat, syn K a r l Bafr i M a r i i Welnitz z Kleciszcz;
1872 r. Jan, nieprawego ł o ż a syn Wiktorii Lipińskiej Botte, A d a m , syn Baltazara K e i l i Berthy
Strecker;
�86
DAGNOSŁAW DEMSKI
1873 r. F r a n c Gustaw, syn Teofil Forner i maria Schacht, kumy błagorodnyje
Ludwik
Eichmann; L u d w i k a Eichmann, Henry Gardiner, Teofil Forner; Zmarła M a r i a Schacht Forner,
zostawiła s y n ó w Marian i Franciszek.
1874 r. Robert, syn Baltazara K e i l i Barbry Strecker;
1875r. Bronisław, syn inżyniera Konstanty L a u i Waleria Grzegorzewska, z gub.siedleckiej;
kumy A d a m Tokarski, ślub Andrzej Kupsz 26 lat i Aleksandra Strecker 17 lat, ewangelik, (syn
Andrzeja i Magdaleny Sanchwitz Kupsch; K a r l i Julii Baszuro Strecker; zmarła Julia Strecker, lat 42,
W o j n i ł ł ó w s z c z y z n a , pruska poddana, wdowiec K a r t l i dzieci Aleksander, Aniela i Elisabeth;
1876r. Konstancja E w a Gilewskich; zmarł K a r l Ferdinand, syn lat 2, Wilchelm Benning
i Augusta Sommerfeld; pruscy poddani; Robert K e i l zmarł;
(Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej Naliboki 1865-1876).
W dokumentach z 1850 r. wymieniono hutników Bogusława Grey ner a,
Józefa Greynera i Henryka Sztermera, mieszkańców Nalibok. Byli to prawdo
podobnie pracownicy Rudni, skoro huta w Kleciszczu rozpoczęła produkcję
w 2 lata później .
Nie posiadam danych z późniejszych lat. Lista nazwisk niemieckich pra
cowników huty w Kleciszczu jest obszerna (ponad 40 osób). Podaję je tu,
ponieważ nie były nigdy publikowane.
Huta w Kleciszczu ściągnęła w te strony nie tylko hutników z Niemiec czy
dyrektorów i urzędników z Anglii czy Francji. Pracę w hucie dostało wielu
urzędników średniego stopnia, którzy przyjechali tam z Polski, obywatele
guberni suwalskiej czy siedleckiej. W Kleciszczu osiedliły się również kobiety
lekkich obyczajów z Warszawy.
27
CUDZOZIEMCY, SZLACHTA, WOLNI ROBOTNICY NAJEMNI
I CHŁOPI PAŃSZCZYŹNIANI
W okresie największej świetności huty szkła w Nalibokach można wymie
nić trzy kategorie robotników: cudzoziemcy, wolni robotnicy najemni lub
szlachta oraz chłopi pańszczyźniani. Każda z tych kategorii była w inny
sposób przywiązana do manufaktury. Wysiłki właściciela huty zmierzały do
większego przywiązania wszystkich swoich pracowników poprzez wprowadza
nie przymusowego najmu i łączenia go z pańszczyzną.
Cudzoziemscy fachowcy byli początkowo jedyną grupą pracującą na zasa
dzie wolnego najmu. Oni sami dzielili się również na dwie grupy. Do pierwszej
zaliczano tych majstrów, którzy posiadali tajemnice wytwarzania szkła. Do
drugiej grupy zaliczano pozostałych majstrów lub robotników posiadających
umiejętności (Kamieńska 1952 s. 530). Bez tych pierwszych produkcja w hucie
była niemożliwa, tych drugich po wyuczeniu miejscowych chłopców można
było się pozbyć. Sprowadzeni do pracy Niemcy w większości wyjechali. Pozo
stali majstrowie niezbędni do podtrzymywania produkcji.
Do pierwszej grupy zaliczyć można najbardziej znanego mistrza i znawcy
receptury szkła Wolffa Landtgraffa. Rodzina Landtgraffów mieszkała w Na2 7
N A R B , f. 694, op. 2, 5744.
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
87
libokach do wybuchu I wojny światowej. Nieznane są okoliczności ich wyjazdu
lub wygaśnięcia rodu. Sam Wolff był założycielem i długoletnim dyrektorem huty
aż do 1757 r. Zyskał on wielkie uznanie u Radziwiłłów. Został on uszlachcony
i otrzymał od Radziwiłłów majątek w postaci wsi Prudy. Należały one do
rodziny Landgraff ów do 1866 r. Jego potomkowie pisali swe nazwisko Land
graff. Rodzina Landgraffów stanowi najlepszy przykład procesów asymilacji
obcych przybyszów. Wolff Landgraff miał kilkoro dzieci, w tym Franciszek,
Adam i Konstancja. Być może było ich więcej. Następcą Wolffa został Adam,
urodzony w 1755 г., wymieniany już jako szlachetnie urodzony. Adam Landgraff
wymieniany w latach 80-tych X I X w., był prawdopodobnie synem Adama. Jego
następca, syn Samuel Langraff, przejął majątek po ojcu. Równie znanym rodem
rzemieślników szklanych była rodzina Heinze (Kasprzak 1998, s. 38).
Charakterystyczne jest to, że Niemcy wymieniani są w dokumentach do
1757 r. Potem notowany jest tylko Wolff Landgraff, ale nazwiska pochodzenia
niemieckiego noszą niektórzy chłopi, mieszkańcy Nalibok.
Z uwagi na wysokie koszty sprowadzenia i opłacania cudzoziemców w hu
cie, kiedy znaleźli się następcy, bez skrupułów pozbywano się ich. Część
robotników żeniła się z poddanymi Radziwiłłów i w ten sposób wiązała się
z właścicielem. Pozostałe nazwiska pierwszych rzemieślników niemieckich nie
powtarzają się później. Prawdopodobnie wrócili oni do Drezna albo przenie
sieni zostali dalej do huty w Urzeczu. Zdarzały się również przypadki pod
kupienia ich przez innych właścicieli manufaktur, np. przez Chreptowiczów.
W Nalibokach i wsiach sąsiednich od połowy X V I I I w. występują rodziny,
których nazwiska mogą mieć pochodzenie niemieckie, np. rodzina Nessenów.
Pierwotnie pisane Nessen, później także Nessyn, Niesyn czy Niesynowicz.
Drugą rodziną jest rodzina Szeynów (Szeyno, Szeyna). Być może pochodzi
ona od nazwiska Szeyn. Niestety nie występują w dostępnych dokumentach
takie nazwiska rzemieślników niemieckich. Prawdopodobnie są to nazwiska
robotników, którzy ożenili się z poddanymi właścicieli dóbr. Jak widzieliśmy
wyżej wśród mieszkańców parafii było kilku przedstawicieli rodziny noszącej
niemieckie nazwisko Goltz. Michał w 1724 г., Bazyli Goltz, któremu w 1747 r.
urodził się syn Adam. Prawdopodobnie ten sam Adam Holec, wymieniany
jest w inwentarzu z 1767 r. już jako mieszkaniec Jankowicz zobowiązany
do pańszczyzny . Na liście byli jeszcze Laurenti i Joachim Goltz oraz ich
nowo narodzeni synowie Bazyli oraz Andrzej. Niewiadomego pochodzenia są
popularne nazwiska nalibockie Farbotko, Knyr czy Hodyl (Godeł). Bardzo
prawdopodobne, że one również mają pochodzenie niemieckie. W doku
mencie wymieniającym mieszkańców włości z 1760 r. znalazła się wzmianka
o Johanowej Rysownikowej, zapewne wdowie po majstrze Niemcu. Ona sama
zapewne urodziła się w Nalibokach lub okolicy i była poddaną Radziwiłłów,
która wyszła za mąż za cudzoziemca .
28
29
2 8
A G A D A R X X V , 2570. Inwentarz Majętności Naliboki 1767 r.
2 9
N A R B , f. 694, op. 2, 5704.
�88
DAGNOSŁAW D E M S K I
Poza cudzoziemcami pojawiła się niewielka grupa majstrów przyuczonych
do fachu przez rzemieślników niemieckich, ale pracujących w hucie za opłatą.
Wywodzili się oni z drobnej szlachty lub z kategorii ludzi wolnych. W inwen
tarzu z 1766r. Maciey Korżenko wymieniany jest jako bojar. W inwentarzu
z 1776 r. do kategorii bojarów zaliczono Francisa Zielonko, wdowę Hodylową,
Macieya Farbotko, Ławryna Łoyko, Jana Mazuna, Tomasza Dubickiego .
Bojarzy zaliczani byli do kategorii ludzi wolnych zobowiązanych do dostarczania
wozu na potrzeby huty. Z tej kategorii pochodzili prawdopodobnie niektórzy
późniejsi majstrzy. Byli to wolni pracownicy najemni, niekoniecznie pochodzenia
szlacheckiego. Niektórzy autorzy podkreślają drobnoszlacheckie pochodzenie
niektórych majstrów. Jak podaje Kamieńska, wszyscy rysownicy w hucie,
z wyjątkiem Korżenki, byli przedstawicielami drobnej szlachty (Mikołaj i Piotr
Dubicki) (Kamieńska 1964, s. 94) .
30
31
Większość majstrów, wolnych rzemieślników krajowych, miała pochodzenie
drobnoszlacheckie lub aspirowała do tego statusu. Kamieńska podaje informa
cję, że rodzina Dubickich, z której pochodził Mikołaj Dubicki, miała być
szlachtą spod Bobrujska (Kamieńska 1957, s. 124). Mało to prawdopodobne,
skoro Dubiccy wymienieni są w księgach metrykalnych Nalibok z 1724 r.
Do takiego pochodzenia odwoływały się rodziny majstrów Rymaszewskich,,
Aleksandrowiczów, Hołubowiczów. Kamieńska podaje, że przypuszczano o szla
checkim pochodzeniu hutnika Ławnikiewicza z Nalibok. Komisarze wizytu
jący manufakturę w Urzeczu w 1765 r. potwierdzają iż pochodzący z Nalibok
rysownicy Jan Dubicki, Michał Karniewicz, Piotr Dubicki to przedsta
wiciele drobnej szlachty . Dokładnie, w jaki sposób ich werbowano nie wia
domo. Obok słynnych rodów nalibockich, które zdobyły uznanie w hucie szkła,
np. rodziny Dubickich, Korżenków itd., funkcjonował najem przymusowy
chłopów pańszczyźnianych. Do kategorii ludzi wolnych należała rodzina pisarza
huty Ignacego Bojarzyncewicza. W późniejszym okresie jego syn Jerzy pracował
w hucie jako hutnik.
32
Oni również mieli szansę awansu. Najlepszym przykładem opisanej kariery
w hucie szklanej jest rodzina Korżenków. Pierwszy z nich, tokarz Maciej zobo
wiązany był do wypracowania określonych powinności pańszczyzny. Jego syn,
Jan Korżenko był rysownikiem drobnego szkła, później przeniesiony do Urzecza.
Uzyskał on warunki pracy przysługujące rzemieślnikom wolnego najmu, „wy
rwany ze środowiska, nie usiedział długo". Kolejny członek rodu, jego syn, został
hutnikiem „tafel lustrowych" i „szkła drobnego". Mieszkał w domu skarbowym
3 0
A G A D A R X X V , 2572 Inwentarz Majętności Naliboki 177.
3 1
Pisze ona,
że w m ł o d s z y m pokoleniu r y s o w n i k ó w huty w Urzeczu takich rodzin jak
Dubiccy, Rymaszewscy, Aleksandowicze, Sylwestrowicze, przekazywanie warsztatów z ojca n a syna
b y ł o przyjętym zwyczajem, podtrzymywanym zresztą przez manufakturę. T a k tworzyła się tradycja
rzemieślników huty.
3 2
Powszechne było przekonanie, że szklarstwo nie uchybia godności szlacheckiej, a uprawia
nie rzemiosła w krajach europejskich nie p o z b a w i a ł o szlachty przywilejów. Pracę w hucie szkła
traktowano jako pracę artystyczną, która w y m a g a ł a talentu ( K a m i e ń s k a 1957, s. 127).
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
89
(Kamieńska 1957, s. 135). Innym przykładem awansu w hucie była rodzina
Łojków. Pierwsi członkowie rodziny kowale Marcin i Krzysztof dorabiali w hu
cie „na powinność pańszczyzny". Przedstawiciela drugiego pokolenia Mikołaja
Łojka, hutnika szkła drobnego przeniesiono do Urzecza i zakwaterowano w do
mu skarbowym. Należącego do trzeciego pokolenia Jerzego Łojko, majstra
drobnego szkła, umieszczono także w domu skarbowym.
Wielu przybyszów brało za żony miejscowe kobiety, poddane Radziwiłłów.
Z przytoczonych danych wynika, że dotyczyło to cudzoziemców, np. Landgraffa,
a także rodziny Bancerów, Kromów, czy Goltzów. Miejscowe kobiety brali za
żony również przedstawiciele drobnej szlachty mający prawo do tytułu, czy inni
mający prawo do wolności.
Do kategorii drobnej szlachty lub tzw. wywodzących się zaliczono jedną
z linii Dubickich. Pierwszym wymienionym w dokumentach jest Tadeusz
Dubicki, mieszkający w 1798 r. we dworze w Krzeczetach. Z małżeństwa
z Ewą Horochowik urodził mu się syn Michał Dubicki (1798). Z jego małżeń
stwa z Maryanną z Downarów urodziło się kilkoro dzieci, w tym Floryan,
Onufry, Franciszka i Wincencya. Do szlachetnie urodzonych zaliczono w 1829 r.
Nikodema Wolana, pisarza Fabryki Żelaznej, czy Antoniego Wołłowicza,
Maystra Huty Nalibockiej.
Do kategorii ludzi wolnych w końcu X V I I I w. zaliczano wolnych, boja
rów, kozaków, a także strzelców fabrycznych, leśniczych, kunicznych, bart
ników, pasieczników, czy ławników .
Praca w hucie dawała możliwości awansu ekonomicznego i społecznego.
W trosce o jasność pochodzenia przeprowadzono w 1806 г., na nowo spis
ludności w Nalibokach, sprawdzając kto ma prawo do tytułów, wolności itp.
Rodziny, które dały im żony bezprawnie zaczęły głosić swoje przywileje wolności.
Według danych z inwentarzy majątku Naliboki w zaściankach Holenderni,
Śmiejnie i Budach mieszkali ludzie wolni *.
Innym zjawiskiem jest przypadek rodziny Kuraszy lub Kuroszy, której
potomkowie żyją w Nalibokach do dnia dzisiejszego. Kurasz to nazwa pra
cownika huty, którego obowiązkiem było wypalanie popiołu. Było to prze
zwisko, które później przyjęło się jako nazwisko.
33
3
PODSUMOWANIE
Wyżej wymieniłam trzy etapy w dziejach Nalibok związane ze sposobem
eksploatacji Puszczy Nalibockiej i zakładaniem nowych zakładów przemy
słowych. Każdy z nich, eksploatacja lasu przez budników, produkcja szkła
w hucie oraz działalność hut żelaza, spowodował sprowadzanie osadników
z zewnątrz, stworzenie nowych możliwości awansu dla ludności miejscowej.
3 3
N A R B , f. 694, op.2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h . . . 1745; A G A D A R X X V , 2573.
Inwentarz majętności Naliboki 1804r.
A G A D A R X X V , 2573 Inwentarz Majętności Naliboki 1804.
3 4
�90
DAGNOSŁAW DEMSKI
Pierwsi osadnicy zostali prawdopodobnie zasymilowani i weszli w skład lud
ności miejscowej tracąc swoje dawne cechy kulturowe.
Większość przybyłych mieszkała tu w okresie rozkwitu koniunktury gospo
darczej i wyjechała po jej zakończeniu. Na skutek burzliwych dziejów Litwy
i Białorusi, wojen, powstań i polityki rosyjskiej wobec miejscowej ludności,
większość dawnych właścicieli, majstrów, szlachty wyjechała z Nalibok. Zamknię
cie huty szkła (1867 r.) i huty żelaza (1902 r.) w Kleciszczu zakończyło okres
gospodarczej świetności i doprowadziło do pozbawienia możliwości pracy
i zubożenia ludności. Pozostał tylko wyrąb lasu i spławianie drzewa do Niemna.
Podsumowując, wśród mieszkańców dóbr nalibockich można wyróżnić
kilka kategorii istniejących poza chłopami. Nie biorę tu również pod uwagę
szlachty posesjonatów. Pierwszą z nich byli przybysze i osadnicy cudzoziemcy.
Pierwszą falą nowych osadników, prawdopodobnie niewielkich rozmiarów,
byli budnicy. O ich istnieniu świadczą nazwy miejscowości, nazwiska ludzi czy
nieliczne wzmianki w dokumentach. Grupa ta prawdopodobnie w całości
zasymilowała się z ludnością miejscową.
Liczna grupa cudzoziemców przybyła wraz z powstaniem i rozwojem huty
szkła. Byli to Niemcy z Saksonii, z okolic Drezna. Grupę tę stanowili budow
niczy huty i świetni fachowcy, nauczyciele przyszłych hutników miejscowych,
posiadający tajemnicę receptury szkła, niezbędni dla istnienia huty, o znanych
nazwiskach. Ich towarzysze robotnicy zostali odesłani z powrotem jak tylko
znaleziono na ich miejsce zmienników. Większość z nich wróciła do kraju, ale
niektórzy zostali i wtopili się w lokalną społeczność żeniąc się z poddany
mi Radziwiłłów. Rodzina i potomkowie założyciela huty majstra Wolffa
Landgraffa uzyskała za zasługi szlachectwo i stała się przedstawicielem pol
skiej szlachty na Kresach, aż do początku X X w.
Pochodzenie od niemieckich robotników huty szkła mają prawdopodob
nie potomkowie takich dzisiejszych rodów nalibockich jak Nessyn, Szeyna,
Farbotko, Knyr, Krom.
Robotnicy niemieccy zatrudnieni w hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni
Nalibockiej byli liczniejsi niż ich poprzednicy sprzed prawie 100 lat. Wielu
z nich pochodziło prawdopodobnie z Hesji. Część z nich wzięła sobie miejs
cowe kobiety za żony, jednak wyjechali oni po zamknięciu huty, przed wybu
chem I wojny światowej.
Odrębna kategoria ludności widoczna była w okresie działalności huty szkła.
Byli to miejscowi robotnicy najemni wywodzący się z drobnej szlachty i ludzi
wolnych. Wykorzystali oni szansę awansu ekonomicznego i społecznego, jaka
powstała w wyniku działania huty i produkcji szkła. Uprawianie szklarstwa nie
pozbawiało szlachty przywilejów, w ówczesnym przekonaniu wykonywanie tego
zawodu nie uchybiało godności szlacheckiej. Dotyczyło to zwłaszcza przedstawi
cieli drobnej szlachty, która przywykła do życia z pracy własnych rąk. Stąd
wynikała wśród nich atrakcyjność tego zawodu. Do takiej kategorii zaliczyć
można w Nalibokach rodziny Dubickich. Do wolnych ludzi zaliczyć można rody
Karniewiczów, Korżenków, Ławnikiewiczów, Wolanów, Łojków czy Chilickich.
�91
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
Ostatnia fala cudzoziemców w Nalibokach, Kleciszczu i Rudni związana była
z produkcją żelaza i wyrobów żelaznych. Druga połowa X I X w. była okresem
rozwoju gospodarki o charakterze rynkowym. Praca w hucie szkła miała, jak
widzieliśmy, charakter feudalny. I na tym tle powstały różne kategorie robotni
ków. W hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni zatrudniano wykwalifikowanych
robotników z Niemiec oraz miejscowych łudzi. W tym okresie różnice stanowe
nie miały już większego znaczenia. Tym, co różnicowało robotników był stopień
osiągniętego mistrzostwa w swoim zawodzie oraz narodowość. Z uwagi na
zastosowanie nowych technologii w hucie Kleciszczu sprowadzono doświadczo
nych robotników z Niemiec. Po raz kolejny w dziejach tej ziemi ich pojawienie się
związane było z działalnością gospodarczą właścicieli dóbr. O ich istnieniu
świadczą jeszcze pojedyncze nagrobki na miejscowym cmentarzu oraz liczne
dokumenty zachowane w archiwach Polski, Litwy i Białorusi.
ŹRÓDŁA I L I T E R A T U R A
Archiwum G ł ó w n e A k t Dawnych, w Warszawie, Archiwum Radziwiłłowskie działy: V , X X V
P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne (Nacjonalnyj Archiw Respubliki Bielarus w M i ń s k u , fond 694;
w skrócie N A R B )
P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne w Wilnie, fond 459, 604, 1280, Księgi metrykalne
B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J . , S o b c z a k T .
1963
Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX
Wrocław-Warszawa-Kraków.
wieku, t. I I ,
Bujak F.
1920
Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim
B y s t r o ń J.S.
1935
Demski
1995
zarysie, Warszawa.
Megalomania narodowa, Warszawa.
D.
Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów
t. 38, z. 1-2, s. 51-78.
i problematyki,
„Etnografia Polska",
G l o g e r A.
1978
Encyklopedia Staropolska, t. I - I V , t. I V , s. 109.
H e d e m a n n O.
1934
Dawne puszcze i wody, Wilno.
J a n k o w s k i C.
1897
Powiat oszmiański,
Petersburg.
K a m i e ń s k a Z.
1952
Fachowcy cudzoziemscy w manufakturach magnackich XVIII w. (Manufaktura
ka Radziwiłłów),
„Przegląd Historyczny", z. 3-4, s. 518-535.
1964
Manufaktura szklana w Urzeczu, 1737-1846, Warszawa.
K a s p r z a k A.J.
1998
Szkła z hut radziwiłłowskich,
t. I - I I , Warszawa.
K r a s z e w s k i J.I.
1985
Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, Warszawa.
1989
Budnik. Obrazek, Warszawa.
Ł e p k o w s k i T.
1967
Polska - narodziny nowoczesnego narodu, Warszawa.
Słownik...
1880-1885 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, 1.1, Warszawa.
urzec-
�92
DAGNOSŁAW DEMSKI
S m o l e ń s k a B.
1953
Materiały do dziejów huty szklanej w Nalibokach z XVIII wieku, „Teki Archiwalne",
1.1, s. 79-147.
W o ź n i a k A.
1987
Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej
XVIII i początku
XIX wieku (Wybrane
zagadnienia), Warszawa.
DAGNOSŁAW D E M S K I
F O R E I G N R E S I D E N T S I N T H E D E M E S N E O F N A L I B O K I (NOW B E L A R U S S I A )
I N T H E 18 A N D 1 9 C E N T U R I E S
th
th
Summary
T h e subject of the article is how the economic activity of the owners of the estate used to
bring settlers from different countries. T h e first surge of settlers were Polish and came mainly
from Masovia, Central Poland; their occupation was charring ashes and potash. They founded
their hamlets in the forest. A t the turn of the 17** and 18" centuries potash was an important
product exported from Poland to Western Europe and a considerable source of income for the
landowners. I n the archives of the demesne belonging to the aristocratic family Radziwiłł the
evidence of the discussed settlement action is scarce. Better source are the names of the villages
and their inhabitants. T h e settlers had the status of free peasants.
1
The evidence of the next two surges is better wand is based on written documents-stock books
of glassworks and iron works, documents of the administration of the manor and church registers.
The founding of glassworks in Naliboki contributed to changing ethnic structure of the local
population. A t the beginning more than ten workers from Saxony were brought, skilled workers
and artisans. Besides those mentioned in documents some more could have arrived, whose names
were not recorded there.
Some of those workers returned later to their homeland. The others remained, and among
them the family and descendants of Wolf Landgraff, the craftsman and later the manager of the
glasswork. M a n y of the German workers married local women. Alien family names like Nessen,
Farbotko, K r o m , Balcer can be found among local families till now. T h e names are recorded in
early church registers.
Employment in the glasswork was a good chancefor social advancement for local people too,
both free rural people with the status of petty gentry and for serfs. Working there was not
considered beneath the (petty) nobleman's dignity (being poor they were used to manualwork but
not all occupations they believed to be proper for them.) There are many examples of country
men-peasantry and poor noblemen becoming skilled craftsmen in the glassworks.
The glassworks worked up to 1876, but, little by little it was losing its former meaning. Since
the turn of the \S and 19" century the meaning of the iron-works was growing. I n 1844 new
furnaces were erected in the places called Kleciszcze and Rudnia and that brought about a new
surge of settlers. Most of them came from Germany (Hessen) but there were also newcomers from
Poland and even England and France. They were more numerous than the earlier groups of
settlers but after the iron-works had been closed in 1902 they all went away.
th
1
A s we see the foreigners were coming to Naliboki in three consecutive flows. Those from the
population. T h e traces of the second one can be found in the family histories of the Landgraffs,
K r o m s , Nessens and other local families with German-sounding names. T h e third one, welldocumented in archival sources did not take roots in the East and left only a few tombstones in
the local graveyard.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6cdc0a217365337922ce26458bb65b3.pdf
6f2cc69c18a2a33beedfb722ece140e9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5670
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
genocyd
zwrot kulturowy
stosunki międzynarodowe
ludobójstwo
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5270
Title
A name given to the resource
Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych
Description
An account of the resource
Kultura w stosunkach międzynarodowych, tom 1 : Zwrot kulturowy, red. nauk.Hanna Schreiber i Grażyna Michałowska, s.252-274
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Schreiber, Hanna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Type
The nature or genre of the resource
książka
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
KULTURA
w stosunkach
międzynarodowych _
tom 1
Z w r o t
4
k u l t u r o w y
redakcja naukowa
Hanna Schreiber
Grażyna Michałowska
wuw
Ąę,
m
ł
^Sj^A^jB^
*
^
�KULTURA
w stosunkach
międzynarodowych
�KULTURA
w stosunkach
międzynarodowych
tom 1
Zwrot kulturowy
redakcja naukowa
Hanna Schreiber
Grażyna Michałowska
wuw
Warszawa 2013
�Recenzent
Teresa Łoś-Nowak
Redaktor prowadzący
Ewa Wyszyńska
Redakcja
Ewa Pajestka-Kojder
Redakcja techniczna
Zofia Kosińska
Indeks
Michał Zgutka
Projekt okładki i stron tytułowych
Ańńa Gogolewska
Ilustracja na okładce
© Michał Krakowiak/iStockphoto.com
Skład i ł a m a n i e
Logoscript
ISBN 978-83-235-1108-3
© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013
Publikacja sfinansowana ze ś r o d k ó w na badania statutowe 2012
W y d z i a ł u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego
Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
00-497 Warszawa, u l . N o w y Swiat 4
w w w . w u w . p l ; e-mail: wuw@uw.edu.pl
Dział Handlowy W U W : tel. +48 22 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl
Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia
Wydanie 1
D r u k i oprawa:
�| Spis treści
Hanna Schreiber,
Grażyna Michałowska,
Wprowadzenie.
Zwrot kulturowy w stosunkach międzynarodowych
7
I. Kultura w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h
Anna Wojciuk,
Kultura w teoriach stosunków międzynarodowych
25
Franciszek
Gołembski, Proces formowania kultury politycznej
w e wspołczesnych stosunkach miedzynarodowych
43
Bolesław Balcerowicz,
Kultura w sferze wojskowości - od kultury
strategicznej do zwrotu kulturowego
61
I I . Kultura w praktyce s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h
Aleksandra
Jarcżewska,
Kultura a gospodarka - kulturowe aspekty
oddziaływania na gospodarkę
77
Stanisław
99
Bieleń,
Kultura w negocjacjach miedzynarodowych
Dorota Heidrich, Kulturowe aspekty powstawania i funkcjonowania
organizacji miedzynarodowych
120
Justyna
141
Nakoniecżna,
Kultura w tworzeniu reputacji paśstwa
I I I . Kultura w swiecie konfliktow
Wiesław
Alicja
Liżak,
Kulturowe uwarunkowania konfliktow
Fijałkowska,
Imperializm kulturowy
159
178
�6
Spis tresci
I V . Kultura w tworzeniu i stosowaniu
prawa miedzynarodowego
Bogusław Lackoroński,
Kultura w tworzeniu prawa miedzynarodowego
publicznego - zwyczaj oraz ogolne zasady prawa uznane przez narody
cywilizowane
195
Agnieszka Bieńcżyk-Missala,
Kulturowe uwarunkowania tworzenia
i przestrzegania uniwersalnych praw człowieka
214
Grażyna Michałowska,
polityki genderowej
231
Prawne, polityczne i kulturowe uwarunkowania
Hanna Schreiber,
Cultural genocide - ludobojstwo k u l t u r o w e kulturobojstwo: niedokośczony czy odrzucony projekt prawa
międzynarodowego?
252
Patrycja
275
Grżebyk,
Kultura a rozliczanie zbrodni międzynarodowych
Bibliografia
293
Indeks osob i postaci
313
�Hanna
Schreiber
Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe kulturobójstwo: niedokoóczony czy odrzucony
projekt prawa międzynarodowego?
Nowe koncepcje wymagają, nowych pojęć. Pod pojęciem „ludobójstwo" rozumiemy
zniszczenie narodu lub grupy etnicznej. To nowe słowo, stworzone przez autora, aby
nazwac dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie rozwoju, zostało ukute
z greckiego słowagenos (rasa, plemie) i łacióskiego cide (zabijanie), w nawiazaniu do
powstania takich słow, jak tyranobójstwo, zabójstwo, dzieciobójstwo i t d . Mówiąc
ogoólnie, ludobóojstwo niekoniecznie oznacza natychmiastowe zniszczenie narodu,
z wyjatkiem sytuacji, w której dokonywane jest przez masowe morderstwo wszyst
kich c z ł o n k ó w grupy. M a raczej oznaczac skoordynowany plan r ó ż n o r o d n y c h działaó, majacych na celu anihilację grupy samej w sobie. Celem takiego planu byłaby
dezintegracja instytucji politycznych i s p o ł e c z n y c h , kultury, języka, u c z u ć na
rodowych, religii i podstaw ekonomicznej egzystencji grup narodowych, a także
zniszczenie b e z p i e c z e ó s t w a osobistego, wolnosci, zdrowia, godnosci, a nawet zycia
jednostek należacych do takich grup. Ludobójstwo jest wymierzone przeciwko
grupie narodowej jako całoósci, a działania wymierzone saęprzeciwko jednostkom nie
jako p o s z c z e g ó l n y m osobom, ale jako c z ł o n k o m grupy narodowej .
1
2
1
Podkreslenia w całym tekscie, jesli nie wskazano inaczej, H . Schreiber.
R. Lemkin, Genocide, w: tenże, Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of
Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington
1944. Do kwietnia 2013 r. nie powstał przekład na jezyk polski tego najwazniejszego dzieła
autorstwa Rafała Lemkina, które wpłyneło na pózniejszy kształt prawa miedzynarodowego
w zakresie miedzynarodowego prawa karnego i kryminalizacji najcięzszych zbrodni, stad tez
w tekscie wykorzystywane jest tłumaczenie najistotniejszego rozdziału z tej książki (rozdz. 9:
Genocide), przygotowane na potrzeby debaty z okazji 70. rocznicy powstania w getcie
warszawskim i opublikowane w materiałach do debaty jako druk okolicznoósciowy (tłum.
H. Schreiber, A. Bieóczyk-Missala, w: Muzeum Historii Żydów Polskich, Trzy razy pod prąd:
Karski, Ringelblum, Lemkin. Historia a prawa człowieka. Debata publiczna 20 kwietnia 2013, War
szawa 2013, s. 32-49). Trwaja prace przygotowawcze do całosciowego tłumaczenia tego dzieła
z inicjatywy Instytutu Stosunkow Miedzynarodowych UW. Wydanie przekładu planowane jest
na 70. rocznicę pierwszego wydania Axis Rule... przypadająca na rok 2014, w ktorym bedziemy
rownoczesnie obchodzic 55. rocznicę smierci Rafała Lemkina.
2
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo...
253
T y m i s ł o w a m i rozpoczyna się najważniejszy r o z d z i a ł w p r z e ł o m o w e j pra
cy napisanej przez Rafała Lemkina i opublikowanej w Stanach Zjednoczonych
w
1944
roku: Axis
Rule in Occupied Europe. Laws
of Occupation, Analysis
of
Government, Proposals for Redress. Pracy, dzięki której s p o ł e c z n o s ć miedzynarodowa zyskała okresienie na to, co W i n s t o n C h u r c h i l l n a z w a ł „ z b r o d n i a
bez
3
i m i e n i a " . Dzis m o ż n a p o w i e d z i e c , ż e choc ta zbrodnia ma od ponad 60 lat
wreszcie imie, to autor imienia tej crime of crimes
4
pozostaje -
bezimienny.
Nieznany jest w zasadzie w Polsce poza w ą s k i m gronem badaczy, m i ę d z y
5
i n n y m i p r a w n i k ó w i s o c j o l o g ó w zajmujących sie problematyka l u d o b ó j s t w a ,
nie jest t ł u m a c z o n y na jezyk polski, w literaturze swiatowej jego obecnosc jako
p e ł n o w y m i a r o w e j postaci znana jest dzieki nielicznym publikacjom. Jak pisze
jeden ze znanych badaczy mysli Lemkina i koncepcji ludobojstwa, A n t h o n y
D i r k Moses, literatura na temat Lemkina m i m o pewnych sporadycznych przed6
sięewzięec „jest nadal w powijakach" . Potwierdza to, jesli chodzi o grunt polski,
7
Ryszard S z a w ł o w s k i . W y n i k a to prawdopodobnie t a k ż e z tego, że jego do¬
robek w tej dziedzinie jest do dzisiaj nieopublikowany chocby nawet w postaci
praktykowanych przeciezż w t y l u wypadkach posmiertnych publikacji w rodzaju
8
„dzieł zebranych" . Popularnosc zas
tematyki ludobojstwa związana z jego
3
W przemowieniu radiowym z 24 sierpnia 1941 r. Za: J.T. Fussel, «A crime without
a name». Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word «genocide»,
http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (dostęp: 10 I 2013).
Okreslenie autorstwa samego Lemkina, ktore pojawia sie w jego niepublikowanej
autobiografii „Totally Unofficial Man". Jej zredagowane fragmenty zamieszczone s a w :
S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers ofGenocide Studies: Confronting Mass Death in the Century
ofGenocide, Westport 2002, s. 383. Na temat tej publikacji zob. przyp. 9.
Por. wybrane ostatnie polskie publikacje w tym temacie: L.M. Nijakowski, Rozkosz
zemsty. Socjologia historyczna mobilizacji ludobójczej, Warszawa 2013; K. Wierczyóska, Pojęcie
ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałow karnych ad hoc, Warszawa 2010;
D. Dróżdz, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Warszawa 2010. W ostatniej
z wymienionych publikacji szczegołowo przeanalizowane sa problemy terminologiczne
związane z okresleniami grup chronionych na mocy Konwencji z 1948 r. (s. 140-162).
A.D. Moses, Raphael Lemkin, culture, and the concept of genocide, w: D. Bloxham, A.D.
Moses (red.), The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford-New York 2010, s. 20. W Polsce
ukazała sięe do tej pory tylko jedna, bardzo dobra ksiaęzżka w całoósci poóswieęcona szerokiemu
wpływowi myósli i koncepcji Lemkina, jednakżzewjeęzyku angielskim, co nie sprzyja jej odbio¬
rowi i popularyzacji tematyki poza wąskim srodowiskiem naukowym: A. Bieóczyk-Missala,
S. Dębski (red.), Rafał Lemkin. A Hero of Humankind, Warszawa 2010. Na 14 tekstow tylko 4, nie
liczaęc wsteępu autorstwa redaktorow, napisane saę przez polskich autorow zajmujaęcych sięe
w więekszym lub mniejszym stopniu Rafałem Lemkinem: R. Szawłowskiego (od wielu lat
pracuje nad pełna biografia Lemkina), M . Kornata, A. Rotfelda i Z. Kędzie.
R. Szawłowski, Rafał Lemkin (1900-1959) - polski prawnik twórca pojęcia «ludobojstwo»,w:
R. Ignatiew, A. Kura (red.), Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN,t. 2,
Warszawa 2008.
Całosc dorobku Lemkina pozostaje w maszynopisach i notatkach zgromadzonych
przede wszystkim w trzech instytucjach: 1) 7 pudeł w Jacob Rader Marcus Center of the
American Jewish Archives (AJA), zlokalizowanych na Hebrew Union College w Cincinnati,
4
5
6
7
c
8
�254
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego
doniosłoscia powoduje, że tradycyjnie „ s u k c e s ma wielu ojcow" i m n o ż a s i ę
„pionierzy badan nad ludobojstwem" . A przecież pionier był jeden i to w ł a s n i e
dzieęki trwajaęcemu do ostatnich dni zżycia zaangazżowaniu polskiego prawnika
żzydowskiego pochodzenia, Rafała Lemkina, ta zbrodnia, uznawana dzis za
najcieęzższaę, jakaę możzna popełnic na grupie narodowej, etnicznej, rasowej czy
religijnej, obarczona najwieększym ł a d u n k i e m nie tylko prawnym, ale rowniezż
politycznym i moralnym, pojawiła sięe w prawie mięedzynarodowym i swiadomosci społecznosci mięedzynarodowej. Co nie znaczy, żze pojawiła sieę dzięeki
Lemkinowi jako zjawisko - sam pisze o niej, ż e s a to „dobrze znane praktyki
w ich nowoczesnej formie".
Celem niniejszego artykułu jest zbadanie ewolucji, jakaę przechodziła
definicja pojęcia „ l u d o b o j s t w o " (ang. genocide, fr. genocide, niem. der Genozid)
pod kaętem kwestii kulturowo-tozżsamosciowych w dyskusjach nad k s z t a ł t e m
Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 1948 rok u , wskazanie, jak widział jaę pierwotnie Rafał Lemkin, oraz pokazanie
w s p o ł c z e s n y c h kontekstow (Deklaracja Praw Ludow Tubylczych z 2007 r . ) ,
w jakich pojawia sieę pojeęcie ostatecznie z oficjalnej definicji ludobojstwa
wykluczone, a mianowicie cultural genocide. Pojęecie to proponujęe t ł u m a c z y c we
w s p o ł c z e s n y m kontekscie jako kulturobojstwo (szerzej w tej kwestii - zob.
nizżej punkt „ K u l t u r o b o j s t w o w Deklaracji Praw Ludow Tubylczych"). Tam
gdzie pojawia sie ono w swoim pierwotnym kontekscie historycznym, badó
pozostawiam je w postaci cultural genocide (gdy przedstawiana jest koncepcja
Lemkina), badó t ł u m a c z ę d o s ł o w n i e jako ludobojstwo kulturowe (gdy opisy9
1 0
Ohio. Sa to materiały z lat 1942-1959 podarowane tej instytucji w dwoch czesciach: przez
kuzyna Rafała Lemkina, Roberta Lemkina, w kwietniu 1965 r. i uzupełnionych przez donacje
Rabbiego Davida Sapersteina z Union of American Hebrew Congregations w listopadzie 1983.
Materiały te nie sa dostepne on-line; 2) 12 pudeł, przekazanych w 1975 r. do American Jewish
Historical Society, głownie z lat 1944-1952 - przeniesione w 2001 r. w momencie zmiany
głownej siedziby AJHS z Massachusetts do Nowego Jorku. Więeksza czeęsc tej kolekcji, w tym
takze fragmenty przywoływanej tutaj, nigdy nie opublikowanej „The History of Genocide", jest
dosteępna on-line przez stroneę AJHS; 3) 5 pudeł zmikrofilmowanych materiałow, obejmujaęcych
lata 1946-1959, podarowanych przez przyjaciela Rafała Lemkina, Alexandra Gabriela, New
York Public Library (dalej: NYPL), Archives and Manuscripts Division w 1982 r. Materiały te
nie saę dosteępne on-line.
Żob. S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers of Genocide Studies... Autorzy opisujawe
wprowadzeniu, jak rozpoczęeli prace nad publikacjaę: „Na poczaętku zaczeęlismy od wynotowania
nazwisk tych, ktorzy napisali najwczesniejsze i najbardziej znaczaęce prace dotyczaęce teorii
ludobojstwa, i wsrod nich znalezli się Lemkin, Charny, Kuper, Fein, Horowitz i Cohn". Wsrod
ostatecznie 35 autorow uznanych za „pionierow" znajduje sięe Lemkin, jednak tylko on swojaę
niestrudzonaę pracaę i zaangazżowaniem w kwestięe karania ludobojstwa doprowadził do jego
kryminalizacji (co ostatecznie sami autorzy przyznajaę we wprowadzeniu do fragmentu jego
autobiografii).
Konwencja ONŻ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 9 grudnia
1948 r. ratyfikowana przez Polskę ustawa z 18 lipca 1950 r., opublikowana w Dzienniku Ustaw
Rzeczypospolitej Polskiej z 1952 r., nr 2, poz. 9. Dalej w tekscie: Konwencja z 1948 r.
9
1 0
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo...
255
wany jest kontekst dyskusji nad t y m pojeęciem przy redagowaniu Konwencji
z 1948 r . ) . zbadanie historii obecnosci tego pojecia w prawie miedzynarodow y m ma pomoc w udzieleniu odpowiedzi na pytanie t y t u ł o w e : czy jest to
niedokonczony, a więec majaęcy szanseę w przyszłosci na powrot w ramach
prawnych projekt prawa mieędzynarodowego, czy teżz jest to projekt odrzucony.
Jesli zas odrzucony, to w jakiej sferze stosunkow mieędzynarodowych, a w jakiej
pozostaje nadal aktualny, obecny czy wreęcz odgrywa pierwszoplanowaę roleę.
U zrodeł - kultura jako klucz do koncepcji ludobójstwa
w mySli Rafała Lemkina
Aspekt kulturowy funkcjonował jako centralny w koncepcji ludobojstwa
stworzonej przez Rafała Lemkina. Centralny, gdyżz m i m o wyodręebnienia
w osobnaę kategorięe przewija sieę t a k z ż e w s r o d pozostałych aspektow ludobojstwa: politycznego, społecznego, religijnego, ekonomicznego i moralnego, ktorych więekszosci los podzielił, zostajaęc z ostatecznej definicji konwencyjnej
wyłaęczony (zachował sięe jedynie aspekt religijny).
Tymczasem w swoim najwazżniejszym i jedynym opublikowanym dziele:
Axis Rule in Occupied Europe, Lemkin rozwijał swojaę wizjeę ludobojstwa nasteępujaęco:
Ludobojstwo ma dwie fazy: pierwsza - zniszczenie narodowych w z o r ó w ż y c i a
grupy poddanej opresji; druga - narzucenie narodowych s p o s o b o w ż y c i a opresora.
To narzucenie moz e zostac dokonane na grupie represjonowanej, ktorej pozwolono
zostac na danym terytorium lub na całosci terytorium, po u s u n i ę c i u z niego do
tychczasowej ludnosci i jego kolonizacji jednostkami przynalezacymi do narodu
opresora .
ż
11
Ż n a m i e n n e jest, zże nie znajdujemy w t y m opisie kwestii dzisiaj po¬
wszechnie uznanej za oczywistaę i kluczowaę w dyskusji nad ludobojstwem:
fizycznej eksterminacji ludnosci. Ż a m i a s t tego mowa jest o narodowych wzo¬
rach życia (national patterns), ktore bezposrednio odsyłaja nas do kwestii kul¬
tury. Przyjrzyjmy sięe zatem d o k ł a d n i e wszystkim wymienionym przez Lemkina
„ t e c h n i k o m ludobojstwa na rozżnych polach", ktore stały sieę w trakcie prac nad
Konwencjaę z 1948 roku wyrozżnikami grup poddanych ludobojstwu.
Polityczne
W zgodzie z politykaę narzucania narodowych wzorow niemieckich, zwłaszcza na te¬
renach inkorporowanych, okupant zorganizował system kolonizacji tych terenóow.
1 1
Por. przyp. 2. Wszystkie pozostałe fragmenty - jesli nie zaznaczono inaczej - pochodzaę
z rozdz. 9 z Axis Rule..., w tłumaczeniu H . Schreiber i A. Bienczyk-Missali.
�256
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego
Ż w ł a s z c z a w zachodniej Polsce zostało to przeprowadzone na ogromnaę skaleę. Lud¬
no s c polska została wysiedlona ze swoich domow w celu stworzenia miejsca za¬
mieszkania dla niemieckich osadnikow, ktorych przywieziono z panstw bałtyckich,
centralnych i wschodnich dystryktow Polski, Besarabii i z samej Rzeszy. Rzeczy
i domy nalez aęcy do Polakow zostały przydzielone niemieckim osadnikom; z eby
zacheęcic ich do osiedlenia sieę na tych terenach, osadnicy otrzymali wiele przywilejow, zwłaszcza w postaci zwolnien podatkowych.
ż
ż
Kwestia kolonizacji i okupacji terytorialnej była Lemkinowi bliska i dobrze
znana, gdyżz i n t e r e s o w a ł sięe historiaę kolonizacji Hispanoameryki. S t u d i o w a ł
pisma zarowno najsłynniejszego obroncy Indian, Bartolomego de Las Casasa,
jak i Francisca de V i t o r i i . Ten pierwszy był wręcz jego bohaterem: jego „imie
p r z e t r w a ł o przez stulecia jako jednego z najbardziej godnych podziwu i najodwazżniejszych oręedownikow ludzkosci, jakich znał s w i a t " . Wiedza Lemkina
i pogłeębione studia nad czasami kolonizacji miały niewaętpliwy w p ł y w na koncepcjęe ludobojstwa, ktorej podstawowymi elementami były podboj terytorialny
i okupacja, majaęca postac kolonizacji . Tytuł jego ksiaężzki Axis Rule in Occupied
Europe (Rzady p a m t w Osi w okupowanej Europie) rowniez wskazuje na kwestie
okupacji terytorialnej jako kluczowaę dla jego koncepcji ludobojstwa. Nieodłaęcznym jej elementem była zmiana struktury demograficznej, choc niekoniecznie
przez masowe morderstwa, ale na przykład przez wywoz ludnosci rodzimej
i osadzenie na terytorium ludnosci narodu opresora, co nazywał wprost „kolonizacjaę". Słowo to nie pojawia sięe przypadkowo w tym kontekscie - jego celowe
użzycie, uwzglęedniwszy studia prowadzone przez Lemkina takżze przy okazji pracy
nad „The History o f Genocide", jest oczywiste. Ludobojstwo to technika oku¬
pacji, zasadzajaęca sieę na kolonizacji i podboju, ktore saę w Europie czasowdrugiej
wojny swiatowej „dobrze znanaę praktykaę w nowoczesnej formie rozwoju":
12
13
Wrogi narod pod kontrolaę Niemiec musi zostac zniszczony, zdezintegrowany lub
osłabiony w rozny sposob na całe dziesieciolecia, ktore maja, nadejsc. W ten sposob
narod niemiecki w okresie powojennym miałby sięe znalezc w sytuacji przewagi
1 2
R. Lemkin, „Spain Colonial Genocide", AJHS, P-154, pudło 8, folder 12. Ża: A.D.
Moses, Raphael Lemkin..., s. 26.
Jednoczesnie nalezży zauważzyc, co czyniaę historycy badajaęcy czasy kolonizacji i wiedzeę
0 jej prawdziwym obliczu panujaęcaęw owczesnej Europie, zże poglaędy Lemkina w tym zakresie
nie do konca odbiegały od powszechnie reprezentowanych w jego czasach. Nie był przeciw¬
nikiem kolonizacji w ogole, ale potęepiał jej brutalnaę formęe. W „pokojowej kolonizacji" widział
szansęe na „podniesienie rozwoju cywilizacyjnego" ludow tubylczych. Oburzał sieę belgijskimi
praktykami ludobojczymi w Kongu, o ktorych głosno było w Europie za sprawaę E. Morela
1 R. Casementa, potepiał ludobojstwo na Herero w latach 1904-1908 przeprowadzone przez
Niemcow, ale rownoczesnie wierzył, żze krol Leopold jest pełen dobrej woli do zaprzestania
rzezi i „uczynienia tubylcow szczęesliwymi". W tym sensie Lemkin był takzże - przy całej jego
wielkosci - dzieckiem swojej epoki. Por. D.J. Schaller, Raphael Lemkin's view on European colonial
rule in Africa: between condemnation and admiration, „Journal of Genocide Research" 2005, t. 7,
s. 531 i nast.
1 3
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
257
biologicznej nad innymi narodami europejskimi. Ponieważ narzucenie polityki
ludobojstwa jest bardziej destrukcyjne dla narodow niż obrazenia doznane podczas
walki, narod niemiecki będzie silniejszy od podbitych narodow po wojnie, nawet
jesli niemiecka armia zostanie pokonana. W tym sensie l u d o b ó j s t w o jest n o w ą
techniką okupacji, której celem jest wygranie pokoju, n ą w e t jesli w o j n ą sąmą
w sobie zostąje przegrąną.
Kolejne techniki ludobojstwa rownieżz odwołujaę sięe w swej istocie do
kwestii kultury.
Społeczne
W strukturze społecznej narodu, będącej istota jego rozwoju n ą r o d o w e g o , okupant
usiłował wprowadzic takie zmiany, ktore osłabiłyby jego n ą r o d o w e , duchowe
ząsoby. Centralnym p u n k t e m tych atakow była inteligencja, p o n i e w a ż to w ł a s n i e ta
grupa w szczegolnosci z a p e w n i a ł a narodowe przywodztwo i o r g a n i z o w a ł a opor
przeciwko nazyfikacji.
Jest dosc znamienne, że Lemkin prezentuje bardzo konkretna wizje kultury,
ujawniajaęcaęsięe
w ł a s n i e w takich fragmentach. K u l t u r a jest dla niego przede
wszystkim tym, co nazywamy „ k u l t u r a wyzsza", produktem inteligencji, bedacej
depozytariuszem „ n a r o d o w y c h , duchowych zasoboów". Potwierdza to takżzeinny,
niepublikowany do tej pory w jęezyku polskim fragment rozważzanó Lemkina:
Całe nasze dziedzictwo kulturowe powstaje dzięki wkładowi wszystkich narodow.
Najlepiej mozemy to zrozumiec, kiedy uswiadomimy sobie, jak zubozona byłaby
nasza kultura, jesliby ludziom skazanym przez Niemców, takim jak Zydzi, nie
pozwolono stworzyc Biblii lub dac życia Einsteinowi, Spinozie; jesliby Polakom nie
dano możliwosci dania swiatu Kopernika, Chopina, Curie; Grekom Platona i So¬
kratesa, Anglikom Szekspira, Rosjanom Tołstoja i Szostakowicza, Amerykanom
Emersona i Jeffersona, Francuzom Renana i R o d i n a .
14
Potwierdza to takzże opis technik ludobojstwa w zakresie kultury, przed¬
stawiony w Axis
Rule..., wskazujacy w zasadzie wyłącznie na k u l t u r ę wysoka
przejawiajaęcaę sieę w działalnosci kulturalnej, dziełach literatury czy zabytkach:
Kulturowe
Na terenach inkorporowanych lokalnej ludnosci ząkązuje s i ę u z y w ą n i ą jej w ł ą s n e g o
jezyką zarowno w szkole, jak i w druku. [...] Co wiecej, na terenach Polski polskiej
młodziezy odebrąno m o ż l i w o s ć studiowąnią sztuk wyzwolonych i została ona
skierowana przede wszystkim do szkoł zawodowych. Okupant najwyrazniej jest
przekonany, że studiowanie sztuk wyzwolonych mozerozwijac niezaleznapolska
myslnarodowaę, i w ten sposo b przygotowuje polskaęmłodziezż do roli wykwalifi¬
kowanych robotnikow, ktorych będzie m o ż n a zatrudnic w niemieckim przemysle.
1 4
Memorandum from Raphael Lemkin to R. Kempner, 5 V I 1946, United States Holocaust
Memorial Museum, R. Kempner Papers (RS 71.001); cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin...,s. 29.
�258
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego
W celu zapobieżzenia wyrażzaniu ducha narodowego za posrednictwem mediow,
wprowadzona została óscisła kontrola wszelkiej działalnoósci kulturalnej. Wszyst¬
kie osoby zajmujaęce sięe malowaniem, rysowaniem, rzezbieniem, muzykaę, literaturaę
czy teatrem saęzobowiaęzane uzyskac licencjeę na kontynuowanie swojej działalnosci.
Kontrola w tych dziedzinach dokonywana jest przez w ł a d z e niemieckie. [...]
zwłaszcza na terenie Polski zniszczono narodowe zabytki, a zawartoósóc bibliotek,
archiwoów, muzeóow i galerii sztuki z o s t a ł a wywieziona. W 1939 Niemcy spalili
wielkaę bibliotekeęŻ ydowskiego Seminarium Teologicznego w Lublinie, w Polsce
[Jesziwat Chachmej Lublin, Uczelnia Męedrcow Lublina - przyp. t ł u m . ] . Ż o s t a ł o to
opisane przez Niemcow nastęepujaęco:
„Dla nas zniszczenie Talmudycznej Akademii, ktora była uznana za największa.
w Polsce, było powodem do szczegolnej dumy... Wyrzucilismy na bruk zawartosc
wielkiej biblioteki talmudycznej i przewiezli smy ksiaężzki na rynek. Potem podpalilismy je. Ogien u t r z y m y w a ł sieę przez 20 godzin. Ż ydzi lubelscy zebrali sieę w o k o ł
i gorzko płakali. Ich płacz niemal nas zagłuszył. Wtedy wezwalismy grupęe żzołnierzy
i ich p e ł n e radosci okrzyki zagłuszyły płacz Żydow".
ż
ż
Jednak centralne znaczenie k u l t u r y dla technik ludobojstwa wcale nie
znika na innych polach. Jej zniszczenie jest wsteępem do zniszczenia narodu
jako całosci, chocby stosowane metody przejawiały sieę w sferze ekonomii,
religii czy moralnosci:
Ekonomiczne
zniszczenie podstaw zycia ekonomicznego grupy narodowej musi prowadzic do
uposledzenia jej rozwoju, a nawet do jej regresu. O b n i ż e n i e s t a n d a r d ó w zycia
prowadzi do trudnoósci w s p e ł n i a n i u wymogóow natury kulturowo-duchowej.Co
więecej, codzienna walka d o s ł o w n i e o kromkeę chleba i o fizyczne przetrwanie mozże
utrudniac myslenie z a r ó w n o w kategoriach o g ó l n y c h , jak i narodowych.
Religijne
W Luksemburgu, gdzie ludnosc jest głownie katolicka, a religia odgrywa w a ż n a role
w ż y c i u kraju, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, okupant p r ó b o w a ł osłabiac naro¬
dowe i religijne w p ł y w y . Dzieci powy zej czternastu lat m o g ł y zgodnie z prawem
zrzec sięe przynalezżnosci religijnej, co u ł a t w i a ł o okupantom angazżowanie takich
dzieci wyłaęcznie do pronazistowaskich organizacji młodziezżowych. [... ] Podobnie
w Polsce, poprzez systematyczne grabiezże i niszczenie mienia koóscielnego
i przeósladowanie duchownych, niemieckie w ł a d z e okupacyjne daęzżyły do zni¬
szczenia religijnego przywoództwa narodu polskiego.
ż
Moralne
W celu osłabienia duchowego oporu grupy narodowej, okupant stara sięe stworzyc
atmosferęe moralnego upodlenia w ramach tej grupy. Żgodnie z t y m planem, psychicz¬
na energia grupy powinna byóc skoncentrowana na podstawowych instynktach
i powinna zostaóc odwroócona od myóslenia moralnego i narodowego. Dla realizacji
tego planu wazżne jest, aby chęec osiaęgnięecia taniej, osobistej przyjemnosci zastaępiła
pragnienie zbiorowych uczuc i i d e a ł o w o p a r t y c h n a w y z ż s z e j moralnosci.
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
259
Poza aspektem fizycznym i biologicznym ludobojstwa we wszystkich
pozostałych kultura pojawia sieę jako atakowany nosnik tożzsamosci i spojnosci
danej grupy, „mysli narodowej", jęezyka, religii, wartosci i moralnosci. Jednak to
w ł a s n i e te dwie: fizyczna i biologiczna, z dziewieęciu technik ludobojstwa
wymienionych przez Lemkina z d o m i n o w a ł y nasze dzisiejsze rozumienie tego
pojeęcia i u k i e r u n k o w a ł y dyskusje nad ostatecznym k s z t a ł t e m definicji ludobojstwa w Konwencji z 1948 roku.
Kolejnym bardzo ciekawym z r o d ł e m , na podstawie ktorego możzna zrekonstruowac poglaędy Lemkina na kwestięe ludobojstwa, jest fragment jego
zapiskow pt. „The Concept o f Genocide i n A n t h r o p o l o g y " . W częesci zaty¬
t u ł o w a n e j „Znaczenie cultural genocide" Lemkin pisze:
15
16
W definicje ludobojstwa zostało włóczone cultural genocide. Może powstac pytanie,
czy uprawnione jest właęczenie ataku na kulturęe per se w definicjeę koncepcji, ktora
w szczegolnosci dotyczy destrukcji grupy społecznej (destruction of a social group). [... ]
Jesli kultura danej grupy jest brutalnie niszczona, grupa sama w sobie podlega
dezintegracji, a jej członkowie albo muszaę zostac wchłonięeci przez innaę kulturęe, co
jest procesem nie majacym granic i bolesnym, albo podlegaja rozpadowi osobowosci
i , byc moze, fizycznej zagładzie. [...] Z tego w z g l ę d u jest oczywiste, ze zniszcze¬
nie symboli kulturowych jest ludoboójstwem, poniewaz zakłada zniszczenie funk¬
cjonowania [grupy jako takiej - przyp. H.S.] i w ten sposob zągrążą istnieniu grupy
społecznej, którą istnieje przecież zą sprąwą łączącej ją w s p ó l n e j k u l t u r y .
ż
17
Takie z kolei podejscie do kwestii kultury Lemkin zawdzieęczał studiowa¬
n i u dzieł innego wielkiego Polaka, robiaęcego owczesnie zawrotnaę kariereę
w s w i e c i e anglosaskiej nauki - B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o . Z a r o w n o jego
nowatorska owczesnie metoda „obserwacji uczestniczaęcej", zakładajaęca prze¬
bywanie wsrod badanej grupy przez dłuzższy czas, jak i wnioski dotyczaęce koniecznosci funkcjonalnego i całosciowego traktowania wszelkich przejawow
kultury znajdujaę odzwierciedlenie w tekscie Lemkina, ktory miejscami do
Malinowskiego bezposrednio sieę o d w o ł u j e .
Rozwijajaęc kwestieę cultural genocide, Lemkin zdecydowanie odrozżniał jaę
od zachodzaęcych w inny sposob zmian kulturowych, w t y m zwłaszcza dyfuzji
kulturowej, ktorej poswieęcił osobny fragment swoich rozwazżan.
18
19
1 5
Za udostęepnienie mi skanu tego dokumentu, pozostajaęcego w niedostęepnych on-line
archiwach NYPL, dzieękujęe serdecznie Dirkowi Mosesowi. R. Lemkin, „The Concept of Genocide in Anthropology", NYPL, pudło 2, folder 2. Fragment ten pochodzi z lat 1946-1959.
Zachowujeę oryginalnaę terminologięe, chcęe bowiem przesledzic mysl Lemkina bez
obarczania jej na samym poczaętku rozważzan znaczeniami wynikajaęcymi z zaproponowanego
w niniejszym tekscie polskiego tłumaczenia pojeęcia.
R. Lemkin, „The Concept of Genocide ...",s. 2.
Chodzi tu zwłaszcza o wydanaę w 1944 r. posmiertnie A Scientific Theory ofCulture.
W Polsce wydana jako B. Malinowski, Szkice z teorii kultury, tłum. H . Buczynska, Warszawa
R. Lemkin, „The Concept of Genocide...".
1 6
1 7
1 8
1 9
�260
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego
Cultural genocide jest procesem mniej lub bardziej gwałtownym, co oznacza, że nie
nalezży go mylióc ze stopniowymi zmianami, ktoórym kultura możze podlegaóc.
Takie stopniowe zmiany zachodza za sprawa, ciaęgłej i powolnej adaptacji kultury do
nowych sytuacji. Nowe sytuacje wynikajaę zas ze zmian fizycznych, kreatywnej
energii w obreębie danej kultury i w p ł y w o w zewneętrznych. Bez nich kultura stałaby
20
20
sieę statyczna .
T y m zatem, co odrozżnia dyfuzjeęodcultural genocide, jest sposob, w jaki
przebiegajaę te procesy: podczas gdy dyfuzja jest w mysli Lemkina co do zasady
d ł u g o t r w a ł y m i raczej spontanicznym procesem przejmowania obcych element o w kulturowych, cultural genocide wcale nie musi oznaczac obecnosci nowych
elementow w danej kulturze, mozże natomiast oznaczac osłabienie grupy tak,
aby uczynic jaęmożzliwie najbardziej bezbronnaę w obliczu czekajaęcej jaę fizycznej
eksterminacji.
Tam gdzie cultural genocide stanowi jedynie wstęep do fizycznej eksterminacji, nie
powinno byc problemu w odrożznieniu go od dyfuzji .
21
Bardzo wyraznie w t y m fragmencie widoczna jest szeroka koncepcja l u dobojstwa, w ktorej centralne miejsce zajmuje niszczenie kultury, bęedaęce wstęepem, krokiem poprzedzającym ewentualna fizyczna likwidacje grupy jako takiej.
Potwierdza takaęwłaósnie wizjęe nie tylko zresztaę ten fragment, ale i poczaętek
rozdziału 9 z Axis Rule... , przywołany na poczaętku niniejszego a r t y k u ł u .
22
Ludobojstwo kulturowe w dyskusjach nad Konwencja
z 1948 roku
11 grudnia 1946 roku - dzięeki jednomyóslnemu przyjeęciu przez Ż g r o m a dzenie Ogoólne O N Ż zaproponowanej przez Lemkina, działajaęcego jako totally
unofficial man , rezolucji nr 9 6 / I w Lake Success - rozpoczyna sie dwuletni
okres prac nad konwencjaę. Sama rezolucja w swoich pierwszych słowach,
skreóslonych reękaę Rafała Lemkina, wskazuje, żze:
23
2 0
Tamzże, s. 3.
Tamzże, s. 4.
Podejóscie Lemkina do kwestii kultury ujawniajaę takżze jego szeroko zakrojone studia
przygotowawcze do nigdy nie opublikowanego dzieła, mogaęcego byóc kolejnym opus magnum
Lemkina - „ T h e HistoryofGenocide" (Historia ludobóojstwa). Wielokrotnie przedkładany kilku
wydawnictwom projekt ksiaęzżki ukazujaęcej ludoboójstwo w kontekóscie historycznym: od
starozżytnoósci przez okres ósredniowiecza ażz do czasóow nam wspóołczesnych, w wielu miejscach
odsłania ogromne znaczenie, jakie Lemkin przypisywał kwestii ludobóojstwa kulturowego.
Takim mianem okreóslono Lemkina w artykule wsteępnym do niedzielnego wydania
czasopisma „New York Times" z 20 X 1957, pt. The Crime of Genocide. Taki tytuł nadał pózniej
swojej nieopublikowanej autobiografii Rafał Lemkin (w archiwach w kilku wersjach).
2 1
2 2
2 3
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
261
Ludobojstwo stanowi odmowęe prawa do istnienia całym grupom ludzkim, tak jak
zabojstwo jest odmowaę prawa do zżycia indywidualnej istocie ludzkiej; taka odmowa
prawa do istnienia wstrzaęsa sumieniem człowieka, powoduje wielkie strąty dlą
ludzkoósci w k w e s t i ą c h w k ł ą d u kulturowego i innych, r e p r e z e n t o w ą n y c h przez
te grupy ludzkie, jest rowniez sprzeczna z prawem moralnym oraz z duchem
i celami Narodow Zjednoczonych.
ż
Jak zwraca uwageę W i l l i a m Schabas, to pierwsze zdanie rezolucji, napisane
przez Lemkina, m o g ł o przesaędzi c de facto opozniejszym węezższym rozumieniu
pojęecia ludobojstwa: jesli bowiem porownane zostało ono do zabojstwa poje¬
dynczego człowieka (homicide), przeprowadzonego na masowaęskalęe n a g r u p i e
ludzkiej, to na pierwszy plan wysuneęło sieę znaczenie wymiaru fizycznego .
Pozniejsza mowa o utracie w k ł a d u kulturowego danej grupy pojawia sieęzatem
wkontekscie ludobojstwa fizycznego - jako jego skutek - i nie sugeruje możzliwosci działan wymierzonych tylko i wyłaęcznie w kultureę danej grupy jako majaęcych aspekt ludobojczy . I w t y m kierunku rozwinęeła sięe rowniezż dyskusja nad
kwestiaęludobojstwa kulturowego w tekscie głownym konwencji, m i m o żzedokumenty z prac przygotowawczych do konwencji swiadczaę wyraznie o długiej walce
Lemkina na rzecz utrzymania koncepcji ludobojstwa kulturowego, sam zas Lemkin w Memorandum w sprawie Konwencji napisał wprost: „Ludobojstwo kul¬
turowe jest najwazżniejszaęczęesciaę konwencji" . Tylko zatem jego determinacja
sprawia, zże ludobojstwo kulturowe powraca jeszcze w drugiej wersji projektu.
24
25
26
W pierwszej wersji z maja 1947 roku, przygotowanej przez sekretariat
O N Z (Secretariat draft), proponowana definicja ludobojstwa mia ła nasteępujaęcaę
postac:
Artykuł I : Definicje
I . [Grupy chronione] Celem niniejszej Konwencji jest zapobiezżenie niszczeniu grup
ludzkich ze wzglęedow rasowych, narodowych, jezykowych, religijnych lub
politycznych.
II. [Działania kwalifikowane jako ludobojstwo] W rozumieniu niniejszej Konwencji
pojęcie „ludobojstwo" oznacza działania kryminalne skierowane przeciw
jakiejkolwiek z wyzej wymienionych grup ludzkich badó powstrzymanie
ich trwania lub rozwoju.
Takie działania składajaę sięe z:
1. [Ludobojstwo fizyczne] Powodowanie smierci członkow grupy lub naruszanie jej
zdrowia lub integralnosci fizycznej przez:
a) masakry grup lub egzekucje jednostek; lub
b) stworzenie w a r u n k o w ż y c i a , w ktorych, przez brak własciwych warunkow miesz
kaniowych, odziezy, żywnosci, higieny i opieki zdrowotnej lub przez nadmierna p r a c ę b a d ó
fizyczny wysiłek, m o ż e dojsc do osłabienia albo smierci jednostek; lub
2 4
2 5
2 6
W.A. Schabas, Genocide in International Law. The Crime ofCrimes, Cambridge 2000, s. 152.
Tamże.
Cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 37.
�262
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego
c) okaleczenia i eksperymenty biologiczne przeprowadzane z powodoów innych nizż
lecznicze; lub
d ) pozbawienie wszelkich ósrodkoówdożzycia przez konfiskateę własnoósci, grabiezż,
redukcjeę pracy, pozbawienie mieszkania i ósrodkoów dosteępnych dla innych mieszkanócóow
danego terytorium.
2. [Ludobóojstwo biologiczne] Ograniczenie urodzenó przez:
a) sterylizacjeę i/lub przymusowaę aborcjęe; lub
b ) segregacjeę płci; lub
c) przeszkody w zawieraniu małżzenóstw.
3. [Ludobójstwo kulturowe] zniszczenie elementow charakterystycznych grupy
przez:
a) przymusowe przekazywanie dzieci do innej grupy; lub
b ) przymusowe i systematyczne wypęedzanie jednostek reprezentujaęcych kulturęe
danej grupy; lub
c) zakaz uz ywania jeęzyka narodowego nawet w rozmowach prywatnych; lub
d ) systematyczne niszczenie ksiaęzżek wydrukowanych w jeęzyku narodowym lub dzieł
religijnych baędóz zakazywanie nowych publikacji; lub
e) systematyczne niszczenie zabytkóow historycznych lub religijnych baędóz ich użzywanie niezgodnie z przeznaczeniem, zniszczenie lub rozproszenie dokumentóow i obiektóow
0 wartoósci historycznej, artystycznej lub religijnej i obiektóowuzżywanych do celóow kultu
religijnego .
ż
27
W drugiej wersji, dyskutowanej jeszcze w kwietniu 1948 roku (Ad Hoc
Committee draft), czytamy:
Artykuł I : [Ludoboójstwo jako zbrodnia prawa mieędzynarodowego] Ludoboójstwo jest zbrodniaę prawa mieędzynarodowego niezalezżnie od tego, czy p o p e ł n i o n e jest w czasie pokoju czy
w czasie wojny.
Artykuł I I : [Ludobóojstwo fizyczne i biologiczne] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludoboójstwo oznacza ktoórykolwiek z nastęepujaęcych czynóow, dokonany w zamiarze zniszczenia
grup narodowych, rasowych, religijnych lub politycznych z powodóow natury narodowej
baędóz rasowej, ze wzglęedu na przekonania religijne czy tezż polityczne poglaędy grupy:
1. Żabóojstwo członkoów grupy.
2. Osłabienie fizycznej integralnoósci członkóow grupy.
3. Narzucenie członkom grupy ósrodkoów lub warunkoówżzycia ukierunkowanych na
spowodowanie ich ósmierci.
4. Narzucenie ósrodkoów, ktoóre majaę na celu wstrzymanie urodzin w obreębie grupy.
Artykuł I I I [ Ludobóojstwo kulturowe]
W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobóojstwo oznacza roównieżz jakikolwiek celowy czyn
popełniony z zamiarem zniszczenia jęezyka, religii lub kultury grupy narodowej, rasowej lub
religijnej z powodoów narodowych lub rasowych lub przekonaón religijnych jej członkóow,
taki jak:
1. Żakazanie użzywania jęezyka grupy w zżyciu codziennym lub w szkołach baędózw druku
1 rozpowszechniania publikacji w jęezyku grupy.
2 7
U N Secretariat, Secretariat Draft. First Draft of the Genocide Convention, V 1947, U N Doc.
E/447, tłum. H . Schreiber.
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
263
2. Niszczenie lub uniemozżliwianie korzystania z bibliotek, muzeow, szkoł, zabytkow
historycznych, miejsc kultu lub innych instytucji kulturalnych i obiektow g r u p y .
28
W wersji ostatecznie przyjęetej 9 grudnia 1948 roku, definicja w art.
2 Konwencji została mocno okrojona:
Artykuł I I . W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobojstwem jest ktorykolwiek z nastęepujaęcych czynow, dokonany w zamiarze zniszczenia w całosci lub częe sci grup narodowych,
etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich:
a) zabojstwo członkow grupy;
b) spowodowanie powazżnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego
członkow grupy;
c) rozmyslne stworzenie dla członkow grupy warunkowżzycia obliczonych na spo¬
wodowanie ich całkowitego lub częe sciowego zniszczenia fizycznego;
d) stosowanie srodkow, ktore majaę na celu wstrzymanie urodzin w obręebie grupy;
e) przymusowe p r z e k ą z y w ą n i e dzieci członkóow grupy do innej grupy.
Dlaczego ludobojstwo kulturowe z n i k n ę ł o z projektu Konwencji? Szczegołowaę historięe debaty nad definicjaę ludobojstwa rekonstruuje mięedzy i n n y m i
W i l l i a m Schabas na podstawie oficjalnych dokumentow O N Z . Jesli chodzi
0 kwestięe ludobojstwa kulturowego, nalezży zauwazżyc,zże od samego poczaętku
w z b u d z a ł a ona kontrowersje, niektore zas delegacje, na przykład delegacja
Kanady, jako g ł o w n e swoje zadanie postawione przez ministerstwo spraw
zagranicznych miały niedopuszczenie za wszelkaę cenęe do jego pozostania
w ostatecznym tekscie Konwencji, łaęcznie z nakazem g ł o s o w a n i a przeciwko
przyjeęciu całej Konwencji, gdyby ich postulat nie został uwzglęedniony .
Przeciwne idei ludobojstwa kulturowego były od samego poczaętku Stany
Zjednoczone oraz Francja (pozniej dołaęczyła do nich więekszosc panstw, oręedownikami tej idei były tylko Polska, Zwiaęzek Radziecki, Wenezuela, Syjam, Chiny
1 Liban), ktore zwracały uwageę, zże ta kwestia powinna zostac przeniesiona na
grunt debaty dotyczaęcej praw człowieka i ochrony mniejszosci .Pozniej pojawił
sięe w zwiaęzku z t y m postulat, by zamiast w Konwencji znalazła sięe onawtekscie
rownolegle opracowywanej i przyjęetej dzien pozniej, 10 grudnia 1948 roku, Po¬
wszechnej Deklaracji Praw Człowieka, do czego ostatecznie rowniezż nie d o s z ł o .
Podnoszono argument, zże nazbyt szeroka definicja zagroziłaby woli przyjeęcia
ipozniejszej możzliwie najwięekszej liczbie panstw ratyfikujaęcych Konwencjeę, upo¬
wszechniła sieęrowniezż niesprawiedliwa i powierzchowna opinia delegata Danii,
29
30
31
2 8
Ad Hoc Committee Draft, Second Draft of the Genocide Convention Prepared by the Ad Hoc
Committee of the Economic and Social Council (ECOSOC), meeting between April 5, 1948 and May 10,
1948, U N Doc. E/AC.25/SR.1 to 28, tłum. H . Schreiber.
W.A. Schabas, Genocide..., s. 184.
Tamże, s. 180-181.
Tamzże, s. 180 i 183. Szczegołowo historięe teę przedstawia J. Morsink, Cultural genocide,
the Universal Declaration, and minority rights, „Human Rights Quarterly" 1999, t. 2 1 , nr 4.
2 9
3 0
3 1
�264
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego
ktoóry stwierdził, zże „uwzgleędnienie w tej samej konwencji kwestii masowych
morderstw i zamykania bibliotek óswiadczy o braku logiki i p r o p o r c j i " .
O ile niektoóre argumenty wydajaę sieę z r o z u m i a ł e , to juzż p r z y w o ł y w a n e
przez częeósóc krajoów inne argumenty uzasadniajaęce odrzucenie ludoboójstwa kul¬
turowego - w kontekóscie wiedzy o stosowanych przez nie praktykach wobec
ludnoósci tubylczej - zwiastujaę, trwajaęce do dziós, problemy z uporaniem sięe
przez społecznoósóc mięedzynarodowaęz taę „politycznie wybuchowaę" kwestiaę .
Szwecja przyznała sięe wprost do obaw, zże chrystianizacja Laponóczykoów możze
spowodowaóc w przyszłoósci oskarzżenia pod jej adresem o ludobóojstwo kultu¬
rowe. Brazylia ostrzegała, zże niektóore mniejszoósci mogaęuzżywaóc tego argu¬
mentu w oporze wobec „całkowicie normalnej asymilacji". Nowa Ż e l a n d i a
podnosiła, zże w sytuacji pozostawienia pojęecia ludoboójstwa kulturowego
oskarżzeniom o nie podlegaóc beędzie m o g ł a nawet Rada Powiernicza O N Ż , któora
przecieżz wyraziła opinieę, izż „istniejaęca struktura plemienna stanowi przeszkodeę
w politycznym i s p o ł e c z n y m awansie tubylczych mieszkanócóow". Żgodziła sięe
z jej argumentacjaę Republika P o ł u d n i o w e j Afryki, zwracajaęc uwagęe na niebezpieczenóstwo art. 3 w sytuacji, w ktoórej byłby on stosowany wobec „prymi¬
tywnych i zapoóóznionych g r u p " . Ż dzisiejszej, bogatszej o proóby rozliczenó
postkolonialnych perspektywy mozna powiedziec - m i a ł y racje! Te w ł a s n i e
„prorocze" przewidywania odzywaja się dzisiaj ze zwielokrotniona moca i arty¬
k u ł o w a n e saę przez „ n a t u r a l n i e zasymilowane" grupy „barbarzynócóow" .
32
33
34
35
Jedynym zatem ósladem wskazujaęcym na długaę debateę nad kwestiaę obecnoósci cultural genocide, jaki p o z o s t a ł w Konwencji z 1948 roku, jest fragment
definicji ludoboójstwa zawarty w art. 2 pkt e, ktoóry moówi o „ p r z y m u s o w y m
przekazywaniu dzieci członkoów grupy do innej grupy". Jak zauwazża Schabas,
punkt ten został dodany do Konwencji w efekcie „spóoóznionej refleksji, bez
konkretnej dyskusji czy jego rozwazżenia" , co uprawnia stwierdzenie o jego
nieco przypadkowym znalezieniu sieę w definicji głoównej ludoboójstwa . T y m
36
37
3 2
M . Lippman, The drafting of the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the
Crime ofGenocide, „Boston University International Law Journal" 1985, nr 3, s. 45.
Problemy tak dużze, żze kolejny akt mięedzynarodowy, należzaęcy w dodatku do soft law Deklaracja Praw Ludóow Tubylczych - zostanie przyjeęty po blisko 30 latach debaty nad tym, czy
w ogóle powinien zostac uchwalony. Szerzej zob.: H . Schreiber, Międzynarodowa ochrona kultury
i dziedzictwa kulturowego ludów tubylczych, „Stosunki Międzynarodowe - International Relations"
2007, t. 35, nr 1-2; taz, Ludy tubylcze jako nowy aktor współczesnych stosunków międzynarodowych
i miedzykulturowych, w: G. Piwnicki, S. Mrozowska (red.), ]ednostka-społeczeńistwo-panistwo wobec
mega trendow współczesnego 'swiata, Gdaósk 2009; taż, Globalizacja i azjatyckie ludy tubylcze,
w: J. Nakonieczna, K. Zajączkowski (red.), Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach
miedzynarodowych, Warszawa 2011.
Ża: W.A. Schabas, Genocide..., s. 184.
Żob. nizżej „Praktyki kulturoboójcze - wybrane formy i przykłady".
W.A. Schabas, Genocide... , s. 175.
Obrazuje to takzże wynik głosowania nad tym punktem definicji: 20 głosoów „za", 13
„przeciwko" przy azż 13 wstrzymujaęcych sieę (tamzże).
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
265
bardziej że p u n k t ten pojawia się na wniosek Grecji dopiero w koncowym
etapie prac, juzż po decyzji o wykluczeniu z definicji ludobojstwa kulturowego.
Delegacja Grecji u z a s a d n i a ł a to tym, żze choc wiele panstw sprzeciwiło sięe
uwzgleędnieniu ludobojstwa kulturowego w tekscie Konwencji, to niekoniecz¬
nie sprzeciw ten dotyczył kwestii „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia d z i e c i " .
Potwierdza to t a k ż e wyjatkowo jednomyslna - w tej konkretnej sprawie opinia trzech ekspertow skonsultowanych w kwestii celowosci obecnosci kwe¬
stii ludobojstwa kulturowego w tekscie g ł o w n y m (dwoch opowiedziało sie za
jego odrzuceniem, z wyłaęczeniem kwestii przymusowego przenoszenia dziec i ) . Punkt e, pozostając zatem reminiscencja wykluczonego ostatecznie cultural genocide, jest rownoczesnie uznawany - mięedzy i n n y m i przez Komisjeę Prawa
M i ę d z y n a r o d o w e g o - za element ludobojstwa biologicznego .
Należzy zauwazżyc,zże przymusowe przekazywanie dzieci z jednej grupy do
drugiej ma jednak zdecydowanie wymiar nie tylko biologiczny - fizycznie
odbiera danej grupie szanse na przetrwanie (w sytuacji, w ktorej dochodzi
dodatkowo np. do wstrzymania dalszych urodzen w obręebie grupy baęd z mor¬
derstw rodzicow) - ale takzże kulturowy, przez przymusowaę asymilacjeędo
zwyczajow, wartosci i jęezyka, k t o r y m i posługuje sięe grupa dominujaęca . Choc
sprawa ta pojawia sieę zwłaszcza w kontekscie dzieci wywodzaęcych sieę z ludow
tubylczych zamieszkujaęcych tereny skolonizowane, nie nalezży zapominac,zże
plan „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia dzieci" (zw. rabunkiem dzieci) został zrea¬
lizowany przez I I I Rzeszeę takzże na terenach Polski jako czeęsc Generalnego
Planu Wschodniego. Na podstawie w i e l u rozżnych zrodeł ocenia sieę, żze o g o ł e m
wywieziono z Polski ok. 200 tys. dzieci, ktore zostały uznane za „ w a r t o s c i o w e
rasowo" i godne poddania procesowi germanizacji, nierzadko po zamordowa¬
n i u ich rodzicow. Po wojnie u d a ł o sieę odnalezc jedynie ok. 30 tys. d z i e c i .
38
3 9
40
41
42
3 8
Tamzże.
Tamzże.
Przeciwko temu punktowi wypowiadał sie m.in. polski prawnik Manfred Lachs,
podnoszaęcy, zże sformułowanie „przenoszenie" (transfer) mozżerownieżz oznaczac ewakuacjęe
dzieci z terenu działan wojennych. Z kolei Platon Morozov zauwazał, że „nie ma nikogo, kto
mogłby podac jakikolwiek historyczny przykład zniszczenia grupy przez przenoszenie dzieci"
(tamzże). Akurat ten ostatni argument juzż w czasach debat nad Konwencjaę nie był trafiony,
obawy zas i s p r z e c i w p a n s t w stosujaęcych praktyki przymusowego przenoszenia dzieci
odbieranych ludnosci tubylczej w Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii w kwestii pojęecia
ludobojstwa kulturowego potwierdzajaę argument przeciwny. W tej sprawie zob. dalsze częesci
niniejszego artykułu.
D. Nersessian, Rethinking cultural genocide under international law, „Human Rights
Dialogue", wiosna 2005.
Por.: R.Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci
polskich w latach 1939-1945, Katowice 1960; tenze, Na rozkaz i bez rozkazu. Sto i jeden wybranych
dowodow hitlerowskiego ludobójstwa na dzieciach, Katowice 1968. M.in. tej kwestii dotyczył takze
proces RuSHA (United States of America v. Greifelt et al.).
3 9
4 0
4 1
4 2
�266
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego
Kulturobojstwo w Deklaracji Praw Ludów Tubylczych
M i m o odrzucenia w roku 1948 pojęecia ludobóojstwa kulturowego z definicji
prawnej ludobóojstwa, we wspóołczesnych dyskusjach nad rolaę kultury dla
zachowania tozżsamoósci okreóslonej grupy, a wieęc dla jej przetrwania jako takiej,
kwestia cultural genocide bardzo czeęsto sieę pojawia. Choóc powszechnie t ł u m a c z y
sięe ten termin na jęezyk polski właósnie jako ludoboójstwa kulturowe, proponujęe dla uniknięecia zamęetu zwiaęzanego z utrwalonaędzięeki Konwencji z 1948 roku
definicjaę ludobóojstwa (kładaęcaę nacisk na fizyczne aspekty zniszczenia grupy ze
wzglęedoów narodowych, etnicznych, rasowych, religijnych) - posługiwanie sieę
w kontekóscie prowadzonej debaty politycznej nowym pojęeciem „kulturobóojstwo", ktoóre w jęezyku polskim bezpoósrednio wskazuje na mozżliwoósóc „zabicia
kultury" bez koniecznoósci fizycznej eksterminacji jej depozytariuszy. Podstawo¬
wa konotacja pojęecia „ludobóojstwo kulturowe" wskazuje bowiem na domnie¬
mane „zabijanie członkoów grupy ze wzglęedoów kulturowych". Choóc taka
eksterminacja mozże „kulturobóojstwu" towarzyszyóc, to jednak nie musi byóc jego
celem - czego dowodzaę przykłady historyczne. Wręecz przeciwnie, utrzymanie
przy życiu „nizszej rasy" dla celow niewolniczych czy quasi-niewolniczych m o ż e
byóc w interesie grupy faktycznie dominujaęcej, ktoóra jednoczeósnie bęedzie zwalczaóc wszelkie przejawy odręebnoósci kulturowej grupy podbijanej jako noósnika
samoóswiadomoósci i wieęzi grupowych. Innymi słowy - grupa pozbawiona
integrujaęcej jaę własnej kultury jest łatwiejsza do podporzaędkowania, degradacji
i zaakceptowania roli słuzżebnej wobec grupy panujaęcej (niekoniecznie dominujacej liczebnie). Godząc sie z faktem odrzucenia szerokiej, Lemkinowskiej
koncepcji ludobóojstwa w akcie prawa mięedzynarodowego, jakim jest Konwencja
z 1 9 4 8 roku, niesposóobpozostaócgłuchym na - niekiedy wręecz dramatyczne przejawy walki z trwajaęcymi praktykami kulturoboójczymi baędóz konsekwencjami
tych praktyk, trwajaęcymi co najmniej tak długo, jak żzycie ludzi, któorzy ich doóswiadczyli.
Prawo do zżycia we własnej kulturze jest bowiem rozwinięeciem prawa
podstawowego - samego prawa do zżycia - gdyzż nawet fizyczne przetrwanie
danej grupy nie gwarantuje jej istnienia jako takiej, jeósli jej c z ł o n k o w i e nie
mogaę rozwijaóc sieę przez własnaę kulturęe i we własnej kulturze. Pojęecie to raz
jeszcze w swojej oryginalnej formie jako cultural genocide próobowało zatem
„wkroczyóc"dojeęzyka prawnego i pojawiło sieę w projekcie Deklaracji Praw
Ludoów Tubylczych z 1994 r o k u .
4 3
W art. 7 tego projektu zilustrowana jest wzajemna zalezżnoósóc prawa do
żzycia z prawem do zachowania własnej kultury. Pojeęcie kulturobóojstwa zostaje
zroównane z pojeęciem etnocydu:
4 3
Pojawia sięe jednak w ciaęgu tych 50 lat pod innymi nazwami w innych aktach prawnych
- zob. „Podsumowanie".
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
267
Ludy tubylcze majaękolektywne i indywidualne prawo do tego, by nie byc podmiotem
etnocydu (ethnocide) i kulturobojstwa (cultural genocide), właęczajaęc w to zapobieganie
krzywdom i naprawienie krzywd wyrzaędzonych w wyniku:
a) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich
integralnosci jako ludowodreębnych albo ich wartosci kulturowych czy to zsamosci etnicznej;
b) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie
ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow;
c) jakiejkolwiek formy transferu ludnosci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest
złamanie lub podwazżenie jej praw;
d) jakiejkolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych
sposobowz ycia za pomocaęsrodkow administracyjnych, ustawowych czy innych;
e) jakiejkolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko t y m l u d o m .
ż
ż
44
W
ostatecznej
wersji
Deklaracji,
przyjęetej
rezolucjaęZgromadzenia
Ogolnego O N Z 13 wrzesnia 2007 r o k u , art. 7 o t r z y m a ł następujące brzmienie:
1. Członkowie ludow tubylczych majaę indywidualne prawo do zżycia, integralnosci
fizycznej i duchowej, wolnosci i bezpieczenstwa.
2. Ludy tubylcze majaę kolektywne prawo do zżycia w wolnosci, pokoju i poczuciu
bezpieczenstwa jako grupy odręebne i nie mogaę byc celem żzadnego aktu ludobojstwa ani
żzadnego innego aktu przemocy, właęczajaęc w to przymusowe przekazywanie dzieci członkow grupy do innej g r u p y .
45
Dosc znamienne jest to, zże w koncowej wersji Deklaracji pojęecia etnocydu
i kulturobojstwa juzż sieę nie pojawiajaę. Wyliczenie praktyk p o z o s t a ł o niezmie¬
nione, zrezygnowano jedynie z pojęec ponownie budzaęcych opory i niezadowo¬
lenie panstw. Pojęecia etnocydu i kulturobojstwa z o s t a ł y zastaępione pojęeciami
przymusowej asymilacji i niszczenia k u l t u r y . Ostatecznie definicje te,
poza
samaę nazwaę w niezmienionej formie, znalazły sieę w art. 8, ktorego poczaętek
b r z m i nastęepujaęco:
1. Ludy tubylcze oraz jednostki majaęprawo do tego, by nie byc poddane przymusowej
asymilacji lub niszczeniu ich kultury (forced assimilation or destruction of their culture).
2. Panstwa powinny zapewnic efektywne mechanizmy zapobiegania oraz zadoscuczynienia za:
a) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich
integralnosci jako ludow odręebnych albo ich wartosci kulturowych czy tożzsamosci et¬
nicznej;
b) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie
ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow;
c) jakiekolwiek formy transferu ludno sci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest
złamanie lub podważzenie ich praw;
4 4
U . N . Doc. E/CN.4/Sub.2/1994/56, tłum. H . Schreiber.
U . N . Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Rezolucja 61/295, przyjeta na
107 posiedzeniu plenarnym Zgromadzenia Ogolnego ONZ, tłum. H . Schreiber.
4 5
�268
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego
d ) jakiekolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych
sposobóowżzycia za pomocaęósrodkóow administracyjnych, ustawowych czy innych;
e) jakiekolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko tym ludom.
W Preambule Deklaracji postanowiono jeszcze dodaóc,zże
wszelkie doktryny, polityki i praktyki głoszaęce wyzższoósóc lub opierajaęce s i e ę n a
wyzższoósci jednych ludóow lub jednostek nad innymi ze wzglęedu na pochodzenie narodowe,
roózżnice rasowe, religijne, etniczne lub kulturowe saę rasistowskie, naukowo fałszywe,
prawnie niewazżne, moralnie godne poteępienia i społecznie niesprawiedliwe.
Przedstawione w art. 8 możzliwe działania wskazujaę na złozżone i wielo¬
rakie, majaęce częesto zwiaęzek z oficjalnaę politykaę panóstwa, zachowania, któore
mogaę doprowadzióc do unicestwienia tozżsamoósci kulturowej i przez to - uni¬
cestwienia grupy jako takiej. Ż a g ł a d a nasteępuje przez deetnizacjeę, dekulturacjęe
i dezintegracjeę struktury społecznej oraz właęczenie członkoów danej grupy do
społeczenóstwa dominujaęcego . Jak pisze Aleksander Posern-Żielinóski, działa¬
nia praktyczne prowadzaęce do etnocydu wystęepujaę zazwyczaj w trzech głoównych postaciach, obejmujaęcych: 1) aspekt kulturowy sensu stricto (zaplanowana
eliminacja wartoósci autochtonicznych i narzucenie wartoósci k u l t u r y dominujaęcej, przerwanie mieędzypokoleniowego przekazu tradycji, dyskredytacja autorytetoów); 2) aspekt terytorialny (translokacja, marginalizacja terytorialna,
ekologiczna degradacja terenóow); 3) aspekt s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y (margi¬
nalizacja s p o ł e c z n a na skutek integracji grupy z gospodarkaę społeczenóstwa
dominujaęcego, połaęczona ze zjawiskami patologii s p o ł e c z n e j ) .
46
47
Ż takaę definicjaę zgodna była roówniezż wizja Rafała Lemkina, ktoóry w przy¬
pisie pierwszym do rozdziału 9, komentujaęcym wprowadzenie słowa „ludobóojstwo" (genocide), stwierdza:
ż
ż
Inny termin, jaki mo ze zostaóc uz yty na okreóslenie tej samej idei, to etnocyd,
składajaęcy sięe z greckiego słowa ethnos - naróod, i łaciónskiego słowa cide .
48
Najczęeósciej działaniom t y m towarzyszy takżze depopulacja, któora jeósli jest
planowana i ukierunkowana na ten właósnie cel (fundamentalne znaczenie ma
działanie z zamiarem), nosi znamiona klasycznego ludobójstwa. O ten argu¬
ment rozbijajaę sięe tezż próoby nazwania praktyk stosowanych wobec ludóow
tubylczych ludoboójstwem. Najbardziej znane i udokumentowane dotyczaę ple¬
m i o n aborygenóskich w Australii, Inuitoów z Kanady, plemion indianóskich ze
Stanoów Żjednoczonych i Samoów z Norwegii, ale nie zaweęzżajaę sięe tylko do nich.
Brak możliwosci udowodnienia zamiaru zniszczenia tych grup (mimo dosko4 6
Por. A. Posern-Żielióski, Etnocyd, w: Ż. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy
ogiolne, Warszawa-Poznaón 1987, s. 87.
Tamżze, s. 88.
Por. przyp. 2.
4 7
4 8
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
269
nale udokumentowanych praktyk wypełniajaęcych p u n k t e definicji z Konwencji
1948 roku: „ p r z y m u s o w e przenoszenie dzieci c z ł o n k o w grupy do innej gru¬
py"), w t y m fiasko proby o d w o ł a n i a sieę do takiego w ł a s n i e argumentu w słyn¬
nym raporcie australijskim „Bringing Them H o m e " , powoduje, że obecnie
ludy te duzżo cheętniej sięegajaę po pojeęcie kulturobojstwa - majaęce stanowic
„łagodniejszaę wersjeę" definicji ludobojstwa.
49
Praktyki kulturobojcze - wybrane formy i przykłady
50
S ł y n n y m p r z y k ł a d e m praktyk k u l t u r o b o j c z y c h było odbieranie aborygenskim m a t k o m przemocaę ich dzieci pod h a s ł e m „ t w o r z e n i a szans rozwoju",
ktore m i a ł o ukryc ideeę wynaradawiania z rodzimej k u l t u r y („absorpcja
biologiczna" praktykowana do 1970 r . ) . Dzieci te nazwano „ u k r a d z i o n y m
pokoleniem", Stolen Generation , a choc kultury aborygenskiej nie u d a ł o sieędo
konca zniszczyc, to jednak trwajaęce blisko 200 lat praktyki kulturobojcze
(wykraczajaęce daleko poza wspomnianaę t u p r z y k ł a d o w o politykeę przymusowej
asymilacji dzieci) d o p r o w a d z i ł y do depopulacji i głęebokiej dezintegracji ple¬
m i o n aborygenskich. Gdy w 1988 roku Australia swięetowała „ 2 0 0 lat A u s t r a l i i "
(liczone od poczaętkow brytyjskiego osadnictwa w 1788 r . ) , Aborygeni m o w i l i
o „ 2 0 0 latach n i e w o l n i c t w a " . Dopiero 13 lutego 2008 roku d o s z ł o do histo¬
rycznego gestu - nowo zaprzysieężzony premier Kevin Rudd wypowiedział sło¬
wo, na ktore czekały setki tysieęcy Aborygenow: „ p r z e p r a s z a m y " .
51
52
53
Podobny gest wykonano poł roku pozniej, w czerwcu, w Kanadzie, ktorej
rzaęd s t o s o w a ł bardzo podobne praktyki: przemocaęodbierał rodzinom i n u i c k i m
4 9
Por. R. Van Krieken, Cultural genocide reconsidered, „Australian Indigenous Law Review"
2008, t. 12, wyd. specj., s. 76-81.
Nagłosnionym w 2002 r. filmem opowiadajaęcym o tych wydarzeniach pt. Polowanie
na króliki w rezyserii Philipa Noyce'a.
Według szacunkow Australijskiego Biura Statystycznego (ABS) z 1994 r. 1 na 10
aborygenskich dzieci zostało w ten własnie sposob „przymusowo przekazanych". Co ciekawe,
po raz pierwszy zaczeęto o tym publicznie mowic dopiero po ogłoszeniu wyroku w sprawie
ziemi Melanezyjczyka Mabo w 1992 r. (wypowiedz owczesnego premiera Keatinga,
przepraszajaęcego za „ignorancjeę i uprzedzenie", ktore doprowadziły do odbierania matkom
ich dzieci). W 1995 r. Prokurator Generalny Australii wszczął w tej sprawie sledztwo (The
National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from
Their Families), ktore zakonczyło się w 1997 r. wydaniem raportu pt. „Bringing Them Home Report of the National Inquiry".
Z kolei 26 stycznia, ktory nazywany jest oficjalnie „Dniem Australii", Aborygeni
nazywaja „Dniem Załoby", „Dniem Inwazji" badź „Dniem Przetrwania", o ktore od tego dnia
musieli walczyc z białymi osadnikami. Za: Australia Day - Invasion Day, http://www.creativ
espirits.info/aboriginalculture/history/australia-day-invasion-day#toc1 (dostep: 10 V 2013).
Szerzej: H . Schreiber, Pojednanie międzykulturowe w Australii?, http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,65,Pojednanie_miedzykulturowe_w_Australii.html (dostep:
12 I 2013).
5 0
5 1
5 2
5 3
�270
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego
ich dzieci (ich liczbe szacuje sie na ponad 100 tys.)
i u m i e s z c z a ł je w specjal¬
nych s z k o ł a c h z internatem (residential schools), prowadzonych pod
nadzorem
Koóscioła protestanckiego, gdzie posteępowała wymuszona akulturacja (okreóslana jako „resocjalizacja" dzieci indianóskiego pochodzenia) przez blisko 200
(od ok. 1800
do 1980
lat
5 4
r . ) . 23 maja 2005 r o k u z o s t a ł o zawarte porozumienie
w sprawie w y p ł a t y odszkodowanó dla ofiar tego systemu szkolnictwa oraz do¬
szło do p o w o ł a n i a Komisji Prawdy i Pojednania, monitorujaęcej d z i a ł a n i a i dokumentujaęcej wydarzenia w tej kwestii, co ostatecznie z o s t a ł o zatwierdzone
przez rzaęd 10 maja 2006 roku. Komisja Prawdy i Pojednania z o s t a ł a oparta na
5 5
juzż funkcjonujaęcych modelach takich Komisji w Afryce (Sierra Leone, R P A ) .
Doóswiadczenia zwiaęzane z t a k i m i praktykami s p o w o d o w a ł y właęczenie do
p r e a m b u ł y Deklaracji słóowo
uznaniu prawa rodzin i społecznoósci tubylczych do wzięecia odpowiedzialnoósci za
wychowanie, kształcenie, edukacjeę i dobre samopoczucie ich dzieci w sposóob zgodny z pra¬
wami dziecka.
Innego pod wzgleędem instytucjonalnym przykładu metod rozwiaęzania napięeóc
na linii panóstwo-lud tubylczy dostarcza Norwegia. Kroól Harald V podczas oficjal¬
nego otwarcia w 1997 roku Sóamediggi (parlamentu narodu Samoów), powiedział:
Panóstwo norweskie powstało na terytorium dwóoch narodóow - Samoów i Norwegóow.
Historia ludu Samoów jest nierozerwalnie zwiaęzana z historiaęNorwegóow. Dzisiaj w imieniu
p a ó s t w a wyrażamy nasz żal, że z powodu twardej p a ó s t w o w e j polityki norwegizacji
naród S a m ó w spotykała niesprawiedliwosC .
56
Polityka Norwegii wobec S a m ó w (ktorzy zamieszkuja takze tereny Finlan
5 7
dii, Szwecji i Rosji) z m i e n i a ł a sie stopniowo od lat 50. X X w i e k u . R ó w n i e ż
5 4
J.J. Llewellyn, Dealing with the legacy of native residential school abuse in Canada: Litigation,
ADR, and restorative justice, „University of Toronto Law Journal" 2002, t. 52(3). W szkołach
dochodziło na masowa skale do wykorzystywania seksualnego indianóskich dzieci, a z racji
braku odpowiedniego dofinansowania placoówek takzże do przymusowej, cieżzkiej, fizycznej
pracy, ktoóra miała pomóoc w ich utrzymaniu. Nie trzeba dodawaóc,żze poziom edukacji w tych
placoówkach był żzaden, bo edukacja najczeósciej ograniczała sie do wyrugowania rodzimego
jezyka, kultury, zwyczajoów i duchowoósci. W niektóorych placoówkach ósmiertelnoósóc wósróod dzieci
wynosiła 50 proc. (por. http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-recon
ciliation-saganash-paul-martin.html [dostep: 26 IV 2013]).
O działalnoósci Komisji w Sierra Leone zob. M . Płachta, Jak pogodziic sprawiedliwoisic
retrybutywną ze sprawiedliwością restytucyjną? Międzynarodowy Trybunał Krany a komisje pojednania
narodowego i amnestie, „Ius et Lex" 2003, nr 1, s. 97-126; w RPA zob. F. Hale, Komisja Prawdy
i Pojednania w RPA - potencjalne i realne możliwosci. Teoria a rzeczywistosc, tamze, s. 143-160.
Ża: oficjalna strona Ambasady Norwegii w Polsce: http://www.amb-norwegia.pl/
AboutNorway/policy/Ludno/population/sami/policy/ (dostep: 10 I I I 2013).
W 1956 r. Ministerstwo Edukacji i Spraw Koscioła wyznaczyło komisje, ktora miała
zajaó sie problemami Samow. Sporządzony w 1959 r. raport komisji wniosł propozycje nowej
linii politycznej, ktoóra stanowiła całkowite odejóscie od dotychczasowej polityki norwegizacji
5 5
5 6
5 7
�H. Schreiber,
Cultural
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
271
w N o r w e g i i s z k o l n i c t w o s ł u z ż y ł o do systemowego rugowania kultury Samóow.
W 1974 roku utworzono Fundusz Rozwoju Samoów, a dwa lata póoózniej przyjeto
Porozumienie w sprawie H o d o w l i Reniferóow. W latach 80. X X wieku powstał
Komitet Praw Narodu Samóow oraz Komitet Kultury Samóow. Konsekwencja tego
było przyjecie ustawy o utworzeniu Samediggi oraz ustawy regulujacej status
prawny Samoów. Pierwsze wybory do Sóamediggi odbyły sie razem z wyborami do
parlamentu norweskiego we wrzeósniu 1989 roku, a pierwsze posiedzenie
zgromadzenia S a m ó w oficjalnie otworzył krol Olaf 7 paódziernika 1989 roku.
W 2000 roku parlament norweski u s t a n o w i ł fundusz dla Samoów, któorym
zarza dza Sóamediggi. Pienia dze z funduszu przeznaczane sa na działania majace
wspieraóc rozwoójjezyka, kultury i stylu zżycia Samoów, a takzże byóc zbiorcza
kompensacja za szkody i niesprawiedliwoósci, jakie spotkały Samoów w w y n i k u
norwegizacji.
Mozżna stwierdzióc,zże stworzenie mechanizmoów rozliczania sie z przeszłoóscia we wszystkich krajach, w ktoórych ludy tubylcze wreszcie zaczynaja zabieraóc głos w debacie publicznej, jest po prostu konieczne. H a s ł o „nigdy
wiecej" (never again) stało sie bowiem przewodnim motywem rozliczenó z dra¬
matyczna przeszłoóscia nie tylko krajoówdózwigaja cych sie z dyktatur wojsko¬
wych (Ameryka Łacióska) czy dziedzictwa k o m u n i z m u (Europa r o d k o w o -Wschodnia), ale takżze w tych, w któorych doszło do fundamentalnej zmiany
w postrzeganiu praw ludzi (mniejszoósci narodowych czy ludóow tubylczych) do
tej pory zżyja cych na marginesie oficjalnego żzycia społecznego.
Pojawiła sie koncepcja prawa do prawdy, okreóslanego jako nowy kom¬
ponent praw człowieka i konstruowanego na podstawie jużz istnieja cych norm,
takich jak obowia zek zabezpieczenia wolnoósci słowa i obywatelskiego prawa do
poszukiwania informacji, obowiązek udostepniania informacji i przeprowa
dzania postepowania w sprawach dotyczących n a r u s z e ó praw c z ł o w i e k a .
W jego óswietle przeproszenie i w y p ł a t a odszkodowanó za kulturobóojcze praktyki
stosowane wobec ludnoósci tubylczej w przeszłoósci sa niezbednym warunkiem
realizacji idei „sprawiedliwoósci kulturowej" oraz podstawa procesu pojednania
miedzykulturowego. Jednym ze ósrodkóow prowadza cych do zapewnienia sprawiedliwoósci restytucyjnej dla ofiar praktyk kulturoboójczych moga sie staóc Ko¬
misje Prawdy i Pojednania .
ó
58
59
i asymilacji. Na podstawie stworzonych zalecenó w latach 1962-1963 Ministerstwo przedstawiło
raport do Stortingu, któory stał sie podstawa pierwszej, obszernej debaty parlamentarnej na
temat fundamentalnych zasad mających kształtowac norweska polityke wobec ludnosci
Samoów. Ża: http://www.amb-norwegia.pl/facts/sami/sami/sami.htm (dostep: 20 I 2007).
G. Skapska, Law, rights and democracy after totalitarianism, w: A. Soeteman (red.),
Pluralism and Law, Dordrecht-Boston 2001, s. 155 i nast.; zob. także J.E. Mendez, An Emerging
Right to Truth: Latin America Experiences,Ońati 1999.
Takżze w Australii w 1991 r. powstała na mocy uchwały parlamentu taka Komisja Council for Aboriginal Reconciliation. Jej mandat nie był jednak ograniczony tylko do spraw
Stolen Generation, ale obejmował cały proces pojednania ludóow tubylczych Australii z białymi
5 8
5 9
�272
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego
Podsumowanie
W czesci rozdziału poswieconego ludobojstwu w Axis Rule..., zatytuło¬
wanej „ R e k o m e n d a c j e na przyszłosc" zostały s f o r m u ł o w a n e wazżne zdania,
pozwalajaęce nam doprecyzowac wizjęe kultury w mysli Rafała Lemkina:
Swiat reprezentuje tylko tyle kultury i intelektualnego wigoru, ile wykreujaę wchodza.ce w jego skład grupy narodowe. [...] Konsekwencja zniszczenia narodu jest utrata
jego przyszłego wkładu w rozwojswiata. [...] Wsrod zasadniczych czynnikow, ktore
wyznaczyły p o s t ę p cywilizacyjny, znajduja się poszanowanie i uznanie narodowych
cech i właSciwoSci, wniesionych przez różne narody do Światowej kultury cechy i własciwosci, ktore jak pokazano, stanowia w k ł a d panstw słabych militarnie
i ubogich w zasoby gospodarcze i nie powinny byc mierzone w kategoriach potęegi
i dobrobytu" .
60
Przywiaęzanie Lemkina do idei rozżnorodnosci kulturowej i wizji panstw
wielokulturowych, szanujaęcych mniejszosci zżyjaęce w ich granicach, było silnie
zakorzenione w jego tozżsamosci Polaka patrioty i Z yda z pochodzenia. Dobrze
podsumowuje tęe sytuacjeę A n t h o n y D i r k Moses:
ż
Lemkinowi bliski był ekumeniczny kosmopolityzm. Bęedaęc polskim patriotaę i adwo¬
katem wszystkich kultur, nigdy nie wyrzekł sięe swojego zżydowskiego dziedzictwa czy
korzeni kulturowych. Jego tożsamosc żydowska nie był jednak gra. o sumie zerowej.
Zawsze wymieniał ludobojcze przesladowania Z ydow przez nazistow jednym tchem
z masowymi mordami Polakow chrzescijan, Romow czy innych ofiar. Kluczowe było
jego przywiaęzanie do pojęecia „duchowej narodowo sci", koncepcji, ktoraę mozżna
odnalezc rownie dobrze w zrodłach zżydowskich, co u Herdera .
ż
61
Choc cultural genocide (ani jako ludobojstwo kulturowe, ani jako kulturobojstwo) nie jest osobnaę kategoriaę uznanaę przez prawo mięedzynarodowe, jego
czesciowe uwzględnienie w definicji ludobojstwa w punkcie e Konwencji z 1948 ro¬
ku jest wyraznym dowodem na to, zże przynajmniej pewne okreslone jego przejawy
saę prawnie uznane za niedopuszczalne. To samo dotyczy Deklaracji Praw Ludow
Tubylczych, ktora, uwzgleędniajaęc opis praktyk kulturobojczych w punktach a-e
w art. 8, m i m o rezygnacji z nazwania tych praktyk zbiorczym okresleniem kulturobojstwa badź etnocydu, wskazuje na to, ż e j e s t o n o de facto w t e j własnie for¬
mie inkryminowane pod kategoriaę przymusowej asymilacji i niszczenia kultury.
Choc p o z o s t a ł e wiaężzaęce instrumenty w dziedzinie praw człowieka, zda¬
w a ł o b y sieę, milczaę na ten temat, rowniezż skupiajaęc sięe na podstawowych
osadnikami. Jej mandat zakonczył sięe w 2000 r. przedstawieniem rzaędowi Australian
Declaration Towards Reconciliation oraz Roadmap for Reconciliation, atakzże powołaniem
w jej miejsce organizacji społecznej Reconciliation Australia (http://www.reconciliation.org.au/).
Por. przyp. 2.
A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 24.
6 0
6 1
�H. Schreiber,
Cultural
prawach, takich jak prawo
to przeciezż pozostaje art.
i Politycznych , ktory od
w dziedzinie zapewnienia
Mięedzynarodowego Paktu
z tego samego r o k u :
62
genocide
- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...
273
do żzycia, do sprawiedliwego saędu czy zakaz tortur,
27 Mieędzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich
1966 roku wyznacza standard zobowiaęzan panstw
prawa do zżycia we własnej kulturze, oraz art. 15
Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych
6 3
Artykuł 27 MPPOiP
W Panstwach, w ktorych istnieja mniejszosci etniczne, religijne lub jezykowe, osoby
naleza.ce do tych mniejszosci nie moga byc pozbawione prawa do w ł a s n e g o życia
kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz p o s ł u g i w a n i a sie
w ł a s n y m jęezykiem wraz z innymi c z ł o n k a m i danej grupy.
Artykuł 15 MPPGSiK
1. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę prawo kazżdego do:
a) udziału w żzyciu kulturalnym;
b) korzystania z osiaęgnięec postęepu naukowego i jego zastosowan;
c) korzystania z ochrony interesow moralnych i materialnych, wynikajaęcych
z wszelkiej tworczosci naukowej, literackiej lub artystycznej, ktorej jest autorem.
2. Kroki, ktore Panstwa Strony niniejszego Paktu podejmaę w celu osiaęgnięecia
pełnej realizacji tego prawa, powinny o b e j m o w a ć Środki n i e z b ę d n e do ochrony,
rozwoju i upowszechniania nauki i kultury.
3. Panstwa Strony niniejszego Paktu zobowiaęzujaę sięe do poszanowania swo¬
body koniecznej do prowadzenia badan naukowych i działalnosci tworczej.
4. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę korzysci, jakie wynikajaę z popie¬
rania i rozwijania kontaktow mięedzynarodowych i w s p o ł p r a c y w dziedzinie nauki
i kultury.
Ochrona prawa do zżycia we własnej kulturze w rozżnych formach rozpro¬
szona jest w zapisach takżze innych aktow prawa mięedzynarodowego, na przykład
w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej
(art.1), Konwencji ramowej o ochronie mniejszosci narodowych
(art. 5),
Europejskiej Karcie Jeęzykow Regionalnych i Mniejszosciowych , a ponadto
w deklaracjach, na przykład w Deklaracji Praw OsobNalezżaęcych do Mniejszo sci
Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Jęezykowych, przyjęetej przez Zgroma¬
dzenie Ogolne O N Z w 1992 roku. Pojawia sięe rownieżz w o r z e c z n i c t w i e
mieędzynarodowych t r y b u n a ł o w k a r n y c h .
64
65
66
67
6 2
Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167.
Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 169.
Dz.U. z 1969 r., nr 25, poz. 187.
Dz.U. z 2000 r., nr 22, poz. 209.
Dz.U. z 2009 r., nr 137, nr 1121.
Por. np. zdanie odreębne seędziego Mohamada Shahabuddeena w 2004 r. w sprawie
Krstica (Case No. IT-98-33-T), saędzonego przed Mieędzynarodowym Trybunałem Karnym ds.
Byłej Jugosławii.
6 3
6 4
6 5
6 6
6 7
�274
IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego
Mozżemy zatem mowic nie tyle o „ o d r z u c e n i u " koncepcji zakazujaęcej cultural genocide przez prawo mieędzynarodowe, ile o jej „cichej obecnosci". Choc jej
obecnosc w sferze prawa mięedzynarodowego jest cicha, bo rozproszona pod
i n n y m n a z w a m i , i wydaje sieę niezwykle m a ł o prawdopodobne, aby cultural
genocide znalazło sięe w katalogu zbrodni mięedzynarodowych, to jużz w sferze
politycznej przejawia sięe zdecydowanie „ g ł o s n o " . Jest wprost a r t y k u ł o w a n a
przez p o t o m k o w kulturowo wykorzenionych ludow tubylczych. Kulturobojstwo zajmuje jedno z centralnych miejsc w debacie dotyczaęcej rozliczen z kolonialnaę przeszłosciaę byłych imperiow kolonialnych. Ten „ n i e d o k o n c z o n y "
projekt prawa mięedzynarodowego znajduje dzis swoje „ d o k o n c z e n i e " i do¬
powiedzenie w debacie publicznej i argumentacji politycznej. Niewaętpliwie
pozostaje rownieżz j e d n y m z kluczowych z perspektywy postkolonialnej
zagadnien, wykraczajaęc ro wnoczesnie daleko w swej istocie poza dyskurs
kolonialny. Z pewnosciaę nie z n i k n i e z dziedziny s t o s u n k o w m i ę e d z y narodowych, a jego ciaęgła obecnosc w prawnym i politycznym dyskursie od
ponad 70 lat mozże takzże oznaczac,żze w przyszłosci znajdzie własciwaę dla
siebie, odreębnaę formeę w sferze prawa mięedzynarodowego. Jak zauwazżył na
p r z e s ł u c h a n i a c h w kwietniu 2013 roku przed kanadyjskaę Komisjaę Prawdy
i Pojednania były premier Kanady (2003-2006), Paul Martin: „Trzeba wreszcie
nazwac rzeczy po imieniu. Musimy w koncu zrozumiec,zże to, co działo sięe
w szkołach z internatami, było użzyciem systemu edukacji do kulturobojstwa
[oryg. cultural genocide] - i t y m to w ł a s n i e było. Kanadyjczycy majaę prawo znac
p r a w d e " . Nazwanie tych praktyk „zwykłym" niszczeniem kultury badź
przymusowaę asymilacjaę w kontekscie dramatycznych cierpien tysieęcy ludzi
nie jest, jak widac, takzże dzisiaj wystarczajaęce: ani w sensie politycznym czy
moralnym, ani prawnym.
68
69
6 8
Co spowodowało, zżeniektorzy badacze mowiaę o „wyłaęcznie retorycznej sile"
argumentu ludobojstwa kulturowego (por. A. Xanthaki, Indigenous Rights and United Nations
Standards: Self-Determination, Culture and Land, Cambridge 2007, s. 114; takze A.D. Moses,
Raphael Lemkin... , s. 39). Jak zauwazża Moses, niestety wszystko, co nie spełnia dzis wymogow
konwencyjnie waęsko rozumianej definicji ludobojstwa, „schodzi z radaru mięedzynarodowej
opinii publicznej" (tamżze, s. 41).
CBC News, Paul Martin accuses residential schools of «cultural genocide», h t t p : / /
www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-reconciliation-saganash-paul-mar
tin.html (dostep: 26 IV 2013). W trakcie tych przesłuchan jeden ze swiadkźw, odebrany swojej
rodzinie z ludu Cree, Saganash, powiedział: „Nigdy nie beędęe normalny. I zżadne dziecko, ktore
zostało wysłane do szkoły z internatem, nie beędzie twierdzic,żze jest dzisiaj normalne. To
niemożliwe" (tamze).
6 9
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efe497a83e340f61161a4140d552f545.pdf
ccf8a6db0ab9d866c5201256124af0ed
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6645
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licenacja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2018
Subject
The topic of the resource
Afryka Wschodnia - rozwój
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6213
Title
A name given to the resource
Cultural shift in East Africa: developments, biographies, (im)materialities
Description
An account of the resource
Develpoment in East Africa 3, 373 s., il.
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Cichocki, Piotr (ed.)
Ząbek, Maciej (ed.)
Language
A language of the resource
ang.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Mkwawa University College of Education, a Constituent College of the University Dar es Salaam
Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw
Type
The nature or genre of the resource
książka
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
DEV ELO P M E N T
IN EA S T AFR I CA
3
Cultural Shift: Developments,
Biographies, (Im) materialities
edited by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek
�Development in East Africa
��Development in East Africa
Cultural Shift in East Africa:
Developments, Biographies,
(Im)materialities
edited by
Piotr Cichocki, Maciej Ząbek
Mkwawa University College of Education (MUCE), a Constituent College
of the University of Dar es Salaam (Tanzania)
&
Institute of Ethnology and Cultural Anthropology
University of Warsaw (Poland)
Iringa – Warsaw 2018
�© Copyright by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek 2018
Reviewers:
Prof. Hayder Ibrahim Ali
Prof. Jacek Pawlik
Proofreading by
Iwona Handzelewicz
Cover design by
Grzegorz Sztandera
ISBN 978-83-7401-639-1
Printed in Poland
WDR, Włocławek
�CONTENTS
Introduction – Piotr Cichocki & Maciej Ząbek . ............................... 7
Part I
DEVELOPMENTS
Chapter 1
KAWONGA GERVAS AND WAKATI MALIVA
East African Development: Language as a Forgotten Factor ..... 31
Chapter 2
MAXMILLIAN J. CHUHILA
Commerce or Food? Development Narratives of Maize Farming
in Ismani, 1940s to the Present ................................................ 57
Chapter 3
MLOWE N.P. AND JUSTIN K. URASSA
Formalization of Customary Land Rights on Rural Household’s
Livelihood Outcomes: A Case of Handeni District, Tanzania ...... 91
Chapter 4
MACIEJ ZĄBEK
Ujamma. Contemporary Discourse about Julius Nyerere
Socialism . ................................................................................ 143
Chapter 5
AMBILIASIA PENIEL MOSHA AND STEVEN KAUZENI
Social Cultural Habits and Climate Change: The Untold
Stories of Climate Preservation From Kilimanjaro .................... 167
Part II
BIOGRAPHIES
Chapter 6
ANNA CICHECKA
Gender agenda and development in Tanzania ......................... 207
�6
Contents
Chapter 7
ANNA WIECZORKIEWICZ
“Black women” as a rhetorical tool of persuasion ...................... 223
Part III
(IM)MATERIALITIES
Chapter 8
ASHURA JACKSON
African Independent Churches as a Threat to the Survival
of Historical Churches in Mbeya .............................................. 245
Chapter 9
MUSSA KASSIMU
Foreign Religions and Wanyamwezi Traditional Religious
Rituals; Influences and Absorption of African traditionalists’
Mind in the Third Millennium . ................................................. 271
Chapter 10
PIOTR CICHOCKI
African electronic music in church and beyond.
Dialectic relation of religion and development . ....................... 303
Chapter 11
ANTONIO ALLEGRETTI
The religious (and political) materiality of development
among Christian Maasai in contemporary Tanzania . ............... 325
Part IV
VARIA
Chapter 12
KLAUDIA WILK MHAGAMA
Efficiency and utility of Polish Aid projects in Tanzania:
Socio-cultural aspects of cooperation between local partners
and external donors and its impact on development . .............. 359
�INTRODUCTION
This collection of articles aims to bring closer the problem of
current dynamic changes taking place in East Africa, something we
may call cultural shifts, that actually incorporates transformations
in every sphere of life from social, economic, through religious
and linguistic to the rapid changes in environment and climate.
A quick look at the table of contents proves that the collection is
in the strict sense interdisciplinary, but the common ground for
this meeting is founded by anthropological theory.
By starting to investigate the problem of a cultural shift, it is
adequate to trace the constellation of academic theories referring
to that question. Among concepts that are most frequently used
in academic debate and outside academia are development, globalization and modernization. In the course of the book we refer
to them ambiguously: at the same time we use them as analytic
tools and polemicize with them, criticize them and ask them uncomfortable questions.
The good example is the concept of the development, very often used in relation to African context, but not only by Africanists
or anthropologists. The development is a paradigm for thinking
and acting about and through an African state, a society or even
a personal life of Africans. Moreover, the concept is not only an
analytical tool used to describe processes but rather it became
a persuasive political tool used to redefine and reshape social
and economic life of individuals, communities and regions. The
example of how this concept manifests on the level of individual
�8
Introduction
biographies comes from ethnographic fieldwork. Number of Tanzanians and Malawians with whom we had opportunity to talk
during our independent research projects planned or fantasized
about their further lives similarly as they would write a developmental plan. Furthermore, similar observations from the fieldwork
illustrate how communities or local institutions address to and
organize according to the notions of development. Most of orations of traditional authorities in public or semi-public occasions
were related to a development as more or less hypothetical but
always desirable future. But developmental is not only, or even
not mostly, discursive. It is rather an element of effective, embodied, shared imagination of powers, hierarchies and prosperities.
As above mentioned examples suggest, we propose the perspective on the cultural shifts that reflects their local diversifications
and negotiations. We argue that specifically ethnographic methods,
with their focus on unmediated experience play a crucial role in
understanding the phenomenon as multilayered rather than universal and homogenous.
Due to ethnographic methodology, we – and most of the
authors from this volume – had an opportunity to observe and
understand contradictions, multifariousness and spottiness of
shifts and changes, that are often seen as monolithic and leading
one universal way of life in the spacious and diverse continent
and region.
This book has been organized into three sections, each of which
contains the set of interrelated articles. The division reflects some
theoretical orientations in modern African studies, but even more,
the categories of institutions and experience of everyday life in
East Africa. We have proposed three points of view: throughout
the already discussed concept of the development, through the
perspective of biographies and narrations on the body, then through
the scope of (im)materiality.
�Introduction
9
The first part presents papers that focus on what is usually
discussed, within the public debate on the issues of development
of states and economies. Their configuration, however, addresses
the intersection of economic, political and environmental issues.
We have no doubts that dynamics of these relations is essential to
regional and state politics in the region, putting the environmental
problems as central actor in the composition of the social1.
The second point of view – connected with eponymous biographies and narrations – is driven from methodological orientation on the individually embodied experience. By these we
want to stress the importance of cultural shifts as seen from the
perspective of the embodiment on individuals. One of the leading
attempts of the problematization of the embodiment in today’s
anthropology is the gender theory. It is arguable through reading
of current African studies2, that the gender theory applies to both
the reinterpretation of what was and is African society from one
side, and a deep change, that eventually may bring the cultural
shift from postcolonial structures from the other. The perspective
of the biography, especially in relation to women experience and
their struggles in colonial and post-colonial social settings, questions the official historical discourse and suggests that cultural
shifts we focus on, might be multidirectional. The example of this
multi-directionality comes from modern history of independent
Tanzania. As literature informs3, the ideological and economic
reforms – establishment of Ujamaa, suahilization and generally
development of African socialism – was parallel to puritanism in
1
B. Latour, Politics of nature: how to bring the sciences into democracy, Cambridge 2004.
2
African gender studies: theoretical questions and conceptual issues,
ed. O. Oyěwùmí, Houndmills – Basingstoke – New York 2005.
3
A.M. I v a s k a, Cultured states: youth, gender, and modern style in 1960s Dar
es Salaam, Durham 2011.
�10
Introduction
spheres of attirement and behaviour of Tanzanian women. The
state ideological control over women’s bodies was implemented
under the ideology of Africanness freed from western corrupted
influences. The more present struggles of women, who aim to
broaden the space of political and personal agency, prove that
the previous reform supported only part of Tanzanians in their
de-colonial aspirations.
The last part of the book concerns phenomena of the religious
realm, understood, however, not only from the perspective of
beliefs and systems, but also as networks set by people, material
and immaterial elements. We decided to define it by the concept
of (im)materiality, referring to the anthropological literature on
religion, that highlights the importance of a material component
and an embodied experience of a ritual, a faith or a morality4. To
be exact, the mentioned authors stressed the ‚materiality’ of the
religion (and the art). By adding ‚im’ to the ‚materiality’, we like to
highlight the importance of mediated and technologic5 elements
in network established by religious rituals and communities. The
other reason for implementation of the prefix refers to an active
role of imagination and spiritual phenomena that are essential in
the religious realm as defined by church attendants and ritual goers. The notion of (im)materiality ties also “human experience and
technical of (im)material objects”6, which refers to wider spheres of
culture outside the religious. Therefore, we aim to address religion
by defining it through used elements and also through links that
4
A. Gell, Art and agency: an anthropological theory, Oxford – New York 1998;
B. Meyer, Materializing religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 227–228;
Idem, Media and the senses in the making of religious experience: an introduction,
„Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–134, 2008.
5
Cargo/(nie)materialność. Katalog. CARGO/(im)materiality. The Catalogue/
CARGO/(非)物质图录, ed. P. Cichocki and W. Plińska, Warszawa 2016.
6
Ibidem, p. 44.
�Introduction
11
it is creating with seemingly other spheres of social life: economy,
technology, politics or art.
Shift or shifts?
Before we elaborate on the content of particular chapters, it is
required to define more precisely the concept of ‚change’ – or ‚shift’. In
the context of colonized regions and southern Africa more precisely,
these concepts were fundamental for scholars from the so called
Manchester school, in fact centered around Rhodes – Livingstone
Institute in today’s Zambia. Scholars who worked in Rhodes – Livingstone Institute, led by Max Gluckman were interested mostly in
the cultural shift7 manifested on both material and symbolic aspects
of newly formed urban communities. The example of the thematic
scope was the relation between political units of „tribes” and working class. Another distinctive novelty from Max Gluckman’s group
was a method of the research and the description, based mostly
on case studies that are ideal lenses to observe the process of shift.
However, it is worth noting that deep dynamic and instability were a constant feature of African social landscape. At the
same time, which is not contrary, the current processes create
unprecedented situation of cultural, demographic, ecologic and
technologic shift.
Researchers8 proved by certain case studies that Africans in
precolonial and colonial times manifested a great deal of attach7
E. Colson, Tonga religious life in the twentieth century, Lusaka 2006; M. Gluckman, Order and rebellion in tribal Africa: collected essays with an autobiographical
introduction, London 2004 (1963); J.C. Mitchell, The Kalela Dance, Manchester
1956; R.P. Werbner, The Manchester school in south-central Africa, „Annual review
of anthropology”, 13(1984), no. 1, pp. 157–185.
8
R. Natvig, Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of
the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987),
�12
Introduction
ment to cultural and spatial mobility. Phenomena like migrations,
(sometimes very dynamic and creating new communities like
mfecane), crossover of groups, religious pluralism or culture creativity were a remarkable feature of people throughout the whole
continent. By far, Africans do have their own antiquity, but they
also do have magnitude of history.
Another question that attracts attention of scholars9 is a comparison of modern African cultural shifts to economic, political and
cultural transformations from other continents. The remarkable
discussions on the African working class and its similarity – or
distinction – to European or American labour, again was a deal of
the discussion of Manchester School. As Max Gluckman insisted ‘An
African townsman is a townsman; an African miner is a miner”10,
stressing the universality (or rather the process of universalization) of the capitalism.
We do not deny, however, that the changes are not a transnational phenomenon. As James Ferguson argues, Africa is a part of
world order11, call it neoliberal or, if we decide to call it with the
newer denotation, any global network of power, defining its certain
elements by its own logic. The interesting approach that compares
the African (post)modernity and (neo)liberation/liberalism comes
no. 4, p. 669; T. Ranger, The Invention of Tradition in Colonial Africa, in: The
Invention of Tradition, eds. E. Hobsbawm and T. Ranger, Cambridge: Cambridge
University Press, 1983, pp. 211–262; T. Ranger, Religious Pluralism in Zimbabwe.
A Report on the Britain-Zimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford,
23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226.
9
The objects of life in Central Africa: the history of consumption and social
change, 1840–1980, eds. R. Ross, M. Hinfelaar and I. Peša, Leiden 2013; L. Vail,
The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989.
10
M. Gluckman, Anthropological problems arising from the African industrial
revolution, in: Social change in modern Africa, ed. A. Southall, London 1961.
11
J. Ferguson, Global shadows: Africa in the neoliberal world order, Durham
2006.
�Introduction
13
from theoretical writings of Immanuel Wallerstein12. Wallerstein
argues that the modern interconnected world – the world system
in his nomenclature – is indeed universal and overwhealming (or
at least widely and aggresively expanding), but its terrain is heterogenous and hierarchically systematized into core, semi-peripheries
and peripheries, the latter two equated to post-colonial states13.
The connection and the hierarchy are strengthened by the global
division of labor, where the peripheral areas are sentenced to less
paid, less specialized and more strenuous labour. National states
are in fact subordinary in this process, only administrating the
division and in case of peripheral areas weakly structured and
marginally autonomous.
As far as we draw a lot from two mentioned perspectives we
would like to propose a slightly different perspective that compares
the global perspective and the local social and ecological environment. As most of presented papers can be described as case studies
based on particular localities, we cannot underestimate the locality,
the difference, the uniqueness. On the field of social studies the
defiance of the local and the singular is at best a methodological
limitation, and ignorance at worse. At the same time the lack of the
perspective on the global processes is a lapse as well. The example
from Tanzania refers to the twilight of the African socialism, when
Julius Nyerere declared the end of the politics started by Arusha
Agreement. It is widely known that the change of politics was an
effect of pressures from International Monetary Fund and other
global institutions. This decision though affected in many ways
numerous localities in Tanzania. After the national change, the
particular territories of Tanzanian state evolve economically in
I.M. Wallerstein, Africa and the modern world, Trenton 1986; Idem, Africa:
the politics of independence and unity, Lincoln 2005.
13
Idem, World-systems analysis: an introduction, Durham 2004.
12
�14
Introduction
different directions. A good example of the analysis of Tanzanian
transformations diversified among different localities comes from
ethnography of Pat Caplan, who described variously how communities of Mafia Island changed separately underway of historical
changes of the state14.
Another perspective that necessitates scholars to link global and
local perspective and to diversify cultural change into a bundle of
transformations comes from the study of environment and climate
change. As far as we understand the source of the problem – and
some of its solutions – we know that particular realizations and
effects of the climate change are always local.
This collection of texts, as the variety of fieldworks, themes and
approaches, aims to represent a certain epistemological value. This
juxtaposion, however, corresponds with the theoretical approach
toward social shift, elsewhere reffered to as the development
or the modernisation. We understand this shift as a non-linear,
non-homogenic, stratified, multi-dimensional phenomenon. It is
clearly a too much distanced perspective to talk about an “African
development”. Even if financial politics or technical innovations
concern wider areas (or rather construct global areas e.g. ‚global
south’ or ‚third world’ by the political, economic distinctions and
hierarchies), they are each time shaped by local social environment,
which differentiates their role, meaning and outcome. Hence, we
tend to describe ‚developments’ instead of a single ‚development’,
‚modernisations’ as a contrast to the vision of homogenised modern
Africa and even more broadly: ‚Africas’ instead of homogenous
‚Africa’. Moreover, we argue that not only national policies and
institutions differentiate the ‚developments’. As proved by a numP. Caplan, African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003; Idem, Between Socialism & Neo-Liberalism: Mafia
Island, Tanzania, 1965–2004, „Review of African Political Economy”, 34(2007),
no. 114, pp. 679–694.
14
�Introduction
15
ber of theoreticians and researchers15, the remarkable feature of
African states lies in their internal incoherency and juxtaposition.
Observing countries like Tanzania and Malawi, we might see
that there are numbers of factors that affect the differentiation
between regions, social groups or social identities. If we take the
example of relations between Northern and Southern Regions in
Malawi, we consider different ethnic composition, geographical
environments and landscapes, economic traditions and projects,
historical backgrounds, languages used and many others factors
that apart from the general condition of economy of shortage and
higher administrative belonging, brings to mind more an image
of contrast than a homogeneity.
Developments
As it was mentioned, the first part of the book directs us to
problems of the development, understood in the context of dynamic configurations of social and natural phenomena. We argue
that to address these phenomena, the interdisciplinary approach
is needed, and the chapter reflects this confidence.
The first chapter by Wakati Maliva and Gervas Kavonga concerns
the link between what is understood as development, the power and
the language. Authors argue that “a foreign language is not a proper
tool for development”. The thesis is based on the observation, how
the education of certain languages differs the faces and dynamics
of African states and current developments of the region. Good
enough example comes from the comparison of two neighboring
countries: post-socialist Tanzania, where Kiswahili promoted – or
A.I. Asiwaju, Partitioned Africans: ethnic relations across Africa’s international
boundaries, 1884–1984, London 1984; A. Mbembe, On the postcolony, Berkeley
2001; A. Mbembe and S. Nuttall, Public Culture, „Public Culture”, 15(2003),
no. 1, pp. 11–40.
15
�16
Introduction
enforced as critics may say – the cultural homogeneity despite the
extreme linguistic and ethnic differentiation; and post-authoritatian
Malawi, where the domination of Chewa group had not translated
onto domination of Chichewa language and often English still is
a lingua franca, at least among educated population. It is unauthorized to foretell political and economic future to both countries, but it
clearly depends on the level of social integration of certain regions,
the development of which is highly differentiated.
Authors make a clear statement, that “a foreign language is not
a proper tool for development” and “imperative education [should]
be delivered in the language that everyone is conversant with to
enable educated people in the society to translate theories into
practice”. It is remarkable, though, that the relationship between
colonization, decolonization and language used by state institutions
became precisely proven. Moreover, authors connect the possible
wider spread of Kiswahili as the language of higher education16 as
the factor that contributes to the development of the region, the
African Union and the EAC. By this, we can see how the language
becomes somehow institutionalized and materialized as an actor
in the process of the cultural shift.
The author of the next chapter, Maximilian Chuhila presents an
in-depth historical analysis of rural transformations in Tanzania,
more precisely maize farming in Ismani, part of the present day
Iringa District. By the precise perspective of the Ismani locality,
the author presents contradictions of development in the sphere of
agriculture: simultaneous large size of faring as an informal sector
of employment in Tanzania and its relative and limited technological means involved in it and vast land resource in rural areas
contrasted with inability to adequately utilise the land. Chuhila
shows the slow process of development of accessibility to market
16
For now English is still the language of higher education in Tanzania.
�Introduction
17
outlets, improving of seeds and accessibility to farm-loans parallel
to political and economical changes in Tanzania.
Factors that play the most crucial role in this entanglement are
the physical environment and the government interventions. Due
to climate change, the agriculture finds worsening conditions and
the shifting stability is secured only through the administrative
support (or remittances from relatives). Through the article it is
clearly visible how the local versions and practices of development
varied from a number of independent factors.
The land ownership, right to use it and knowledge on it – is
the subject of the paper by Napoleon Saulos Mlove and Justin
K. Urassa. The specific location of the study is Handeni District
in northeastern Tanzania. Authors study the legal aspect of land
ownership and estimate its demographic, economic and quotidian
effects. The important aspect of the control over the land in the
district are Certificates of Customary Right of Occupancy (CCRO),
which is the legal model of formalization of customary land rights.
The customary rights, however, are playing a certain role within
the neo-liberal economy, for example they may enable owners of
the land to access bank credits and loans. The context of Mlowe
and Urassa research also relates to the growing demographic and
social mobility, both affecting the notions of land as a commodity
or a passive capital. The authors prove, however, that Certificates
of Customary Right of Occupancy enhance tenure security, reduce
border conflicts and support ownership of land by vulnerable groups.
At the same time formalised customary land rights do not affect
positively household incomes and capital accumulation. The study,
though, brings an interesting and based on precise data perspective
on the entanglement of three systems: the so-called ‚traditional’,
legal based on the state and neo-liberal. By these the article brings
a question of how the growth of social and economic mobility interferes with earlier social structures of rural communities.
�18
Introduction
Maciej Ząbek’s article also refers to the Tanzanian socialism,
more specifically to rural Ujamma communities. The author is
especially interested in the role of Ujamaa in forming Tanzanian
social relations and identity. The analysis of the historical context,
carefully studied by the author, reveals the ideological, political and
economic environment in which Ujamaa project emerged, along
with reforms concerning the gender roles (regulation on the attire
of women) and the educational reform supporting the spread of
Kiswahili as the national language. Ujamaa was part of the wide
front of reforms, which, purposely thank to Julius Nyerere’s political
project, had to establish the new ideological, economic structure
of decolonizing state. Though, the ujamaa undoubtedly had the
most tremendous effect on unevenly inhabited rural areas of Tanzania. The realization of ujamaa policy brought the relocations of
whole village populations, technologization of agricultural work,
but what is most interesting for Ząbek, also effects on the cultural
practices, discourses and a sense of individual identity.
The paper concerns the today’s look at the ujamaa past. Not
surprisingly the memories about ujamaa are ambiguous and differentiated depending on which class comes from and what age
group he or she represents. The vision of the past is also reshaped
by today’s experiences of new economic order and unequal development deepening inner diversification of Tanzanian society.
Perhaps this is one of the reasons why ujamaa still takes a central
role in debates on political identity of Tanzanians in media, hiphop music or academic conferences.
Certainly the ujamaa and general Nyerere’s policy shaped the
modern notions of Tanzanianess, altogether with later economic
reforms, which led to (neo-)liberalisation of the market. As Ząbek
mentions, it is interesting to compare eastern European memories
about the socialism, despite the contrasting differences between
their historical contexts, realisations and effects. Perhaps among
�Introduction
19
few similarities is the fact that both of the systems were replaced
by the realm of capitalism.
The next chapter written by Ambiliasia Peniel Mosha and Steven Kauzeni concerns seemingly different phenomenon, namely
the issue of climate change, but observed from the local point of
view. Mshiri village population, as authors argue, has the set of
procedures to preserve the climate of their environment on the
slopes of the Kilimanjaro elevation.
This perspective, however, concerns wide spectrum of modern
life in a postcolony. The status of local, indigenous knowledge
reflects the relations of power and hierarchies of certain practices
toward the environment. Moreover, the shape of social cultural
deeply rooted interventions that helped to preserve the climate is
interrelated with moral and religious beliefs and practices. In the
context of colonial and postcolonial Tanzania we can understand
how the local knowledge was first neglected, administrative attitudes toward the environment modernized and only recently
some projects make an effort to restitute and re-appreciate what
is now called ‘traditional knowledge’.
Without a doubt Mosha and Kauzeni fit into the engaged approach. They urge to re-conctruct (or construct) that environmental
conversation should be “faith-based, collectively held, and engraved
in peoples’ hearts in the adoration of the creation which takes us
back to the theories of moral realism”. By this, the paper is an
interesting proposition of project between African philiosophicaly
grounded social work and modern science and it brings an economic and political vision of what the development can be.
Biographies
The second part of the book regards the relations between narrations, the role of body and gender in eponymous cultural shifts.
�20
Introduction
The body and gender, as authors prove, are the effect of social
and historical processes. It would be a lapse, however, to easily
identify gender roles for example in rural Tanzania as only effect
of the so called ‚traditional African culture’. Although we do not
underestimate the historicity of African indigenous social roles, we
must be suspicious for a crucial part of colonizing institutions in
creating the dominant gender ideology, that justifies the masculine
hegemony among most of the communities in East African states.
We would rather propose to trace how gender roles were and are
constructed by many different actors in the historical process.
Anna Cichecka traces the social and political entanglement of
gender equality and women’s empowerment as from the perspective of representatives of the NGO sector and political circles in
Dar Es Salaam, Tanzania. The author compares and juxtaposes the
gender equality understood both as global, political project and
as the social and existential struggles of local women for better
and equal opportunities in their everyday life (or very often an
alternative to injustice or even violent social environment they are
been born into). In Cichecka’s view the non-governmental sector
reflects this suspension and contradictions determining roles of
Tanzanian women in current rural and urban communities around
the country17. From European perspective, women’s movements
ability to act autonomically and to control social, political and
economic resources faces certain contradictions in Tanzania. One
of the tendencies here is a ‚neopatrimoniality’ ideologically driven
from ‚African traditions’ but at the same time its current ideology
is constructed by colonial and postcolonial policies.
Describing the realization of the gender equality policy, Cichecka
addresses indirectly the cultural shift, that contains also the quesIt is worth mentioning that the promotion of gender equality becomes an
agenda in most developing countries as a key strategy for balanced development.
17
�Introduction
21
tion of gender roles and gender stereotypes. Gender equality as seen
through the policy makers and from bottom-up perspective may
influence the dominant ideology of development in many different
ways, for example support it when it comes to the strengthening
of the agency, or contest it, when it tends to concentrate social
and economic capital in hands of (mostly masculine) proprietors.
Anna Wieczorkiewicz asks a question about a body and a gender from a different perspective. In her paper ‚„Black women” as
a rhetorical tool of persuasion’ she is interested mostly in relation
that binds various cultural subjects and social theories. By these the
article links the view of researchers with the embodied perspective
of certain human actors, namely two women signified within the
colonial and postocolonial realm as ‘black’: Saartije Baartman and
Waris Dirie. Baartman, known also under an objectifying name
‘Hottentot Venus’ in XIX had performed or rather was exhibited
for white audiences in Britain and France, as phenomenon of
natural world, one can interpret. Waris Dirie, on the other hand,
is a Somali-born model, who escaped an arranged marriage to
a much older man, moved to London and by chance was discovered by a professional photographer who started her stunning
career, during which she became an activist for women’s rights,
especially regarding campaigns against female genital mutilation.
Wieczorkiewicz compares biographies of these two ‘black women’
and analyses how they were narrated in several juxtaposed ways
by varied subjects and constructed, shaped by social and political
factors. In effect these two biographies became persuasive tools
for negotiating and contesting different ideologies and hierarchies.
The thematic scope of Wieczorkiewicz’s chapter crosses the
boundaries of the East African region, media and discourses transmitting biographies of Baartman and Dirie as global but locally
reinterpreted. These two cases give an example of a cultural shift
that is processing parallel in many localities. Within this shift the
�22
Introduction
narratives deterritorialize and their meanings become multilayered.
It is another premise to understand the analyzed cultural shift as
ambiguous, multidimensional and juxtaposed.
(Im)materialities
The third part of the book gathers four articles related to African religious life in the process of a historical shift. However, as
it was noted earlier, the approach to the religion is extended by
the sphere of materiality – and also immaterial objects that are
conceptualized not as a sphere of belief, but as actors affecting
the network of elements they belong to.
We also want to emphasize the role of the religion in the processes of cultural shifts in East Africa and beyond. It is addressed
by authors within this section: Ashura Jackson and Mussa Kassimu
write about the political and social consequences of Christian missions establishment, these two chapters approach religion from the
historical perspective; Piotr Cichocki and Antonio Allegretti refer to
the technical development and changing material infrastructures
in context of a shift in the religious life.
To be more precise, Ashura Jackson compares African
����������������
Independent Churches (AICs) to what she calls historical churches, initiated
outside Africa. The comparison refers to the area known today as
Mbeya region. Author shows skilfully how the administrative region
was constructed by the establishment and the activity of missions,
setting the first colonial structures of power. Moreover, the African
Independent Churches, which were emerging relatively early in this
area (from 1920s), were seen as not only religious communities but
also as a political threat to colonial administrative hegemony. In fact
the religious practices were not completely separated from political
realm, by the way how they address issues of the subjectivity, the
race, the power, the competence of human and non-human actors.
�Introduction
23
The rivalry between African Independent Churches and historical
(colonial) churches were clearly seen in the spheres of everyday
life of Mbeya inhabitants and issues like family life (monogamy
or polygamy), individualism, secularism and consumerism. The
conflict had not finished with the colonial period, but remains
vivid in post-colonial Tanganyika (and furthermore Tanzania).
As Jackson writes: “Post-colonial threats were on the economy,
different doctrine, followers, and teachings, things they provide
to people, freedom of praising and worshipping and the way they
considered faith with culture”.
Mussa Kassimu in his paper refers to a particular group from
Central-Western Tanzania, namely Wanyamwezi. The analysis also
concerns the colonisation and transformation of religious life and
beliefs. Same as Arusha Jackson Kassimu writes about the conflict
between “African beliefs” and incoming religious systems. In case
of Wanyamwezi both Christianity from white missionaries and Arab
traders played a role. Kassimu generally defines their role as somehow negative in relation to identity crisis that started to undermine
the consistency of community (the oneness of the group – Unyamwezi18). The precolonial group was divided into Wanyamwezi Christians and Wanyamwezi Muslims, which led to conflict and therefore
weakened political meaning of the group. The social split was also
the result of the forsake of “important traditional ritual practices”
which were dissolved in religious practices of new denominations.
By this, the paper brings an interesting comparison of religion,
politics and political identity. Kassimu argues that the change of
religious life, especially when the shift undermines the homogeneity of community, may cause the political destabilisation in
case of pre-colonial communities. In fact, the analysis is a model
of thinking about the role of monotheisms in the process of
18
R.G. Abrahams, The Political Organization of Unyamwezi, Cambridge 1967.
�24
Introduction
colonisation. The case of Wanyamwezi can be compared to the
process of colonisation of what is now Central African Republic,
where the influences of Christianity and Islam dominated over
the traditional beliefs. From this perspective it seems to be justified to evaluate the religious systems and practices as politically
effective.
The effectiveness is also the subject of the next chapter, whose
author is Piotr Cichocki. This time the main fieldwork concerns
Northern Region of Malawi where a Christian mission in Livingstonia was established as far as in 1894. From that time on, the
influence of Christianity has an indisputable influence on every
sphere of life of local Tumbuka and Ngoni people. Cichocki is
interested mostly in the connection between Christianity and
the technological development, and traces these bonds through
religious and ritual practices connected with music. He makes
a comparison between pentecostal and presbyterian Christianity
and local cults of spirits named vimbuza. The comparison reveals
close phenomenological relationship between Christianity and
electricity along with other modern technological facilities and
connection between local ritual life with handcraft, and what is
called in case of music – acoustic sound.
The case of two types of religious practices (Christianity and
Vimbuza) reflects the relation between religion and development
which is in both academic and colloquial discourse somehow
oversimplified. Instead of contrasting the developed technology
and the religion, it is more accurate to observe and interpret ways
in which they are entangled. The juxtaposed attitudes toward the
technology and its relationship with religious rituals complicate
and diversify the allegedly homogenised image of global development. Moreover, the analysis of the technological aspects of rituals
emphasises the material and dynamic aspects of religion in lieu of
static approach focused on systems of beliefs.
�Introduction
25
The next chapter by Antonio Allegretti brings a similar perspective on the relations between religion and the development. The
author comments on the very distinct group of Tanzanian society
– Maasai, and questions the role of Christianity in the transformation of the social, cultural and material landscape of Maasailand.
The analysis is concerned mostly with the material aspect, which
again binds the issues of technological and material shift with the
overall aspects of changing culture. Allegretti, as Cichocki in previous chapter, argues that there is a need to change anthropological
perspective on religion from a set of internal or immaterial beliefs
to practices involving networks of social relations and materialities19. Using this approach the author shows the development of
Christianity among Maasai, which is a relatively current phenomenon, comparing to the role of Christianity among other groups
in former Tanganika. This phenomenon however should not be
discussed as external to what can be called Maasai traditional
culture. Rather the religious sphere is understood as a space in
which relations of power between individuals, communities and
spheres of society compete. To the general idea of the book the
chapter contributes also by theorising cultural shift not as much as
a generational change, but rather as a construction of new spaces
(both material and imaginary) like religion, which become “sites
of negotiations” for hierarchies, access and generally development.
Methods
The method shared by authors, whose papers build this volume,is
worth mentioning. As it was underlined we have been tracing the
T.G. Kirsch, Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4,
pp. 699–709; B. Meyer, Mediation and the Genesis of presence: towards a material
approach to religion, Utrecht 2012.
19
�26
Introduction
local and embodied ways of changing the social realm of current
East Africa. Obviously, the perspective of analysis does not stand
apart from the character of the knowledge. The source is obviously
based on everyday life of social actors and the local knowledge.
Most of research projects presented in papers are based on the ethnographic fieldwork including the participant observation of fluctuating dailiness in certain localities and ethnographic interviews.
By conducting semi-structured ethnographic interviews authors
aimed to understand local conceptualizations and emic classifications.
The method of the participant observation addresses problems
of the embodiment, the materiality, the cultural practice and the
imponderabilia of dailiness. Moreover, it also helps to understand
ways in which technologies and media take part in mundane everyday life and the human experience.
Some authors, however, decided to research the developmental
and cultural shifts through the historical archives or official documents (chapters by Maximilan Chuhila and Arusha Jackson) or
through the narratives on historical past as seen and experienced
by individual social actors (chapter by Maciej Ząbek and to some
extent – Anna Wieczorkiewicz). Others interspersed also the quantitative methods used especially to present the economic aspect
of research problems.
As final remarks we invite readers to explore these multi-accentual, multilayered perspectives and reverberations of shifting
Africas. We hope that tracing the way how this mosaic or polyphonic
symphony fuses into a wider composition will be epistemically
and practically enriching.
Piotr Cichocki & Maciej Ząbek
REFERENCES
Abrahams R.G., The Political Organization of Unyamwezi, Cambridge 1967.
�Introduction
27
African gender studies: theoretical questions and conceptual issues,
ed. O. Oyěwùmí, Houndmills – Basingstoke – New York 2005.
Asiwaju A.I., Partitioned Africans: ethnic relations across Africa’s international boundaries, 1884–1984, London 1984.
Caplan P., Between Socialism & Neo-Liberalism: Mafia Island, Tanzania,
1965–2004, „Review of African Political Economy”, 34(2007), no.
114, pp. 679–694.
Caplan P., African voices, African lives personal narratives from a Swahili
village, London – New York 2003.
CARGO/(nie)materialność. Katalog; CARGO/(im)materiality. The Catalogue/ CARGO/(非)物质图录, ed. P. Cichocki and W. Plińska, Warszawa 2016.
Colson E., Tonga Religious Life in the Twentieth Century, Lusaka 2006.
Ferguson J., Global shadows: Africa in the neoliberal world order, Durham
2006.
Gell A., Art and agency: an anthropological theory, Oxford – New York 1998.
Gluckman M., Anthropological problems arising from the African industrial revolution, in: Social change in modern Africa, ed. A. Southall,
London – Oxford, 1961.
Gluckman M., Order and rebellion in tribal Africa: collected essays with an
autobiographical introduction, London 2004.
Ivaska A.M., Cultured states: youth, gender, and modern style in 1960s
Dar es Salaam, Durham 2011.
Kirsch T.G., Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004),
no. 4, pp. 699–709.
Latour B., Politiques de la nature: comment faire entrer les sciences en
démocratie, Cambridge: Harvard University Press 2004.
Mbembe A., On the postcolony, Berkeley 2001.
�28
Introduction
Mbembe A. and Nuttall S., Public Culture, „Public Culture”, 15(2003),
no. 1, pp. 11–40.
Meyer B., Materializing religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2,
pp. 227–227.
Meyer B., Media and the senses in the making of religious experience: an
introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–134.
Meyer B., Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012.
Mitchell J.C., The kalela dance: aspects of social relationships among urban
Africans in Northern Rhodesia, Manchester 1956.
Natvig R., Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical
Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669.
Ranger T., The Invention of Tradition in Colonial Africa, in: The Invention
of Tradition, eds. E. Hobsbawm and T. Ranger, Cambridge 1983,
pp. 211–262.
Ranger T., Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the BritainZimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April
1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226.
Ross R., M. Hinfelaar, and I. Pesa, Introduction: Material culture and
consumption patterns – A Southern African revolution, in: The Objects of Life in Central Africa: The History of Consumption and Social
Change, 1840–1980, eds. R. Ross, M. Hinfelaar and I. Peša, Leiden
2013, pp. 1–13.
Vail L., The creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkley 1989.
Wallerstein I.M., World-systems analysis: an introduction, Durham 2004.
Wallerstein I.M., Africa: the politics of independence and unity, Lincoln
2005.
�PART I
DEVELOPMENTS
��Chapter 1.
KAWONGA GERVAS, WAKATI MALIVA
EAST AFRICAN DEVELOPMENT:
LANGUAGE AS A FORGOTTEN FACTOR
No country has developed on the basis
of a foreign language, a language mastered
by only a few elite.
Brock-Utne, 2014
ABSTRACT
Development is a process which is anticipated to involve the whole
society. In order for every individual to participate fully, it is imperative
that the language used in accessing education be understood by all
stakeholders involved in the development process. The argument of this
paper is that appropriate language for communication and language of
education is the uppermost requisite for development to be achieved. The
skills of saving, investing and taking risks cannot be accessed by majority if they are provided through an education system whose language
of instruction serves the interest of the few elites. The conclusion given
is rooted from critical literature review and the authors experience in
learning and teaching in higher education through foreign language and
Kiswahili, an African language of the majority in EACs countries. This
paper intended to show the extent to which a foreign language is not
a proper tool for development; not only in East Africa but to any society.
Language of instruction has a great role in development since the kind of
education provided by the nation determines her path of development,
KAWONGA GERVAS – Faculty of Humanities and Social Sciences.
WAKATI MALIVA – Faculty of Education, Mkwawa University College
of Education.
�32
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
the emphasis of this paper is that it is imperative education be delivered
in the language that everyone is conversant with to enable educated
people in the society to translate theories into practice for the development of East African region. The suggestion which is put forward is to
replace a foreign language as a language of instructions with indigenous
languages of wider communications such as Kiswahili. Kiswahili is being advocated for because it has two main characteristics. First is the
advantage of being nobody’s language throughout East Africa despite its
widespread use in the region. Second, Kiswahili is linguistically related
to the most indigenous languages creating necessary condition for easy
acquisition. Furthermore, the language has also gained a status of an
official language in the African Union and the EAC.
Introduction
The sociolinguistic situation in East Africa is characterized
by the widespread use of Kiswahili as a lingua franca, ethnic
languages at local scale and foreign languages, particularly English and French among the few elites. Since the 1960s Kiswahili
became an official and national language in Tanzania and Kenya1
while a number of other indigenous languages are left aside.
Uganda has 40 indigenous languages and English, making a total of 41 languages but only English has been given a status of
both official and national language. Selection of any indigenous
language to become a national and official language in Uganda
would mean that other tribes are sidelined. Unfortunately, national and official language, English, is estimated to be spoken
by only 21% of Uganda’s population. Given that situation, only
Kiswahili belongs to none of the ethnic groups. The choice of
Kiswahili, being ethnically neutral and widely spoken in the
country, as a national language and subsequently LoI would
V. Pawliková-Vilhanová, Swahili and the dilemma of Ugandan language policy,
„Asian and African Studies”, 5(1996), no. 2, pp. 158–170.
1
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
33
improve the quality of education and eventually sustainable
development in the country.
In Kenya the state of Kiswahili is better. Kiswahili enjoys the
constitutional status of both an official and a national language.
By 1996, 70% of Kenyans were estimated to speak Kiswahili
along with other ethnic languages2. Although a number of ethnic
languages in Kenya is not well established, they are estimated to
range between 40 and 603. Despite the variations, the fact is that
the country’s language which can serve as LoI and that is widely
used in the East African region apart from English is Kiswahili.
Provided that Kenya has accorded Kiswahili a national language
status, making it LoI, may not be as difficult.
Tanzania has a unique experience with Kiswahili. Despite
having 120–155 ethnic languages4, Kiswahili is spoken all over
the country. The language is a LoI in primary education, certificate in teacher education and is taught as a compulsory subject
in Certificate of Secondary Education (CSE). Kiswahili is also
learned at university level as a discipline. However, Kiswahili is
not used as LoI in secondary and higher education in Tanzania.
Kiswahili was to start to be used as LoI at all levels of education
in Tanzania by 1990’s as recommended by the Makweta commission of 1984 but for no apparent reason it was delayed to date.
It is estimated that only less than 5% of Tanzanians are fluent
in English language. Although English is mastered by that small
population in the country, it is used as a LoI in post primary
education.
Ibidem.
L. Muaka, Language Perceptions and Identity among Kenyan Speakers, in:
Selected Proceedings of the 40th Annual Conference on African Linguistics, ed.
G.E. Bokamba [et al.], Somerville 2011.
4
H.R.T. Muzale & J.M. Rugemalira, Researching and Documenting the Languages of Tanzania, „Language Documentation & conservation”, 2(2008), no. 1.
2
3
�34
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
Rwanda has Kinyarwanda as the only ethnic language where
more than 90% speak it and this has made it easier for the nation
to make the language both national and official. It is also the LoI
in primary school education. Rwanda had three official languages
until 2008 when French was officially dropped from being an official
language. This change was caused partly by the political disagreements between Rwanda and France. Prior to that change, both
English and French were used as LoI in secondary education and
used as a criterion for selection into university. Since Rwanda joined
the East African Community in 2009, it has made Kiswahili, which
is an official language of the community, its official language, too.
Burundi is as linguistically homogeneous as Rwanda where it
is estimated that 98% of its population speak Kirundi, a national
language. French is an official language and is used in secondary
and higher education. Kiswahili is a trade language but has not
been given any status by the state. Kiswahili and English are now
taught in schools as subjects from as early as the first year of their
primary education.
Given the sociolinguistic situation in this section, it is apparent
that two issues are noted. First, languages used in post primary
education in East African region are foreign and ill mastered by
both teachers and students. Second, Kiswahili has received a special
attention across EAC countries. With this trend of Kiswahili, communication challenges among people of the EAC can be eliminated.
Moreover,, LoI issue in the region can be appropriately addressed.
The solution to communication and LoI will pave the way to the
majority to engage in the discussion and implementation of development plans in the region. There is a close and indispensable
relationship between language and development. Arguing in line
with this view Laitin and Ramachadran had the following to say:
“... we assume that increasing distance and lower exposure [to
LoI] results in increasing learning costs and consequently reduces the
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
35
level of human capital in society. We see in Africa a combination of
elite access to the official language and widespread popular ignorance
of that language. We can infer from this combination that the failure
of newly independent African states to choose local languages as official increases manifold times the costs of effective participation in
political and professional roles [both factors affect development] for
much of the local populations. Similarly the use of a distant language
increases the cost of acquiring and processing pertinent health information, [development information in this case], and acts as a barrier
to fostering desirable health behavior, as well in affecting access and
quality of health care provided. These differences in physical and
mental human capital in turn translate into differences in productivity
and wealth”. [Squared brackets and emphasis is ours]5.
As can be noted from the quotation above, the concept of official
languages does not solely exclude the LoI especially when it is associated with development. The reason behind is that education has
a vital role for human development. Before any further discussion,
the concept of development is introduced here with argument on
the importance of appropriate LoI for development to be achieved.
The term development is oftentimes used to denote physical infrastructure such as better roads, railway lines, electricity, better houses
and of course, better education. Okonkwo observes that if a nation in
present age does not have education as its prime project, there must
be an agenda of underdevelopment as its alternative6. Every nation
tries to educate its citizens to the best of their capacities. A massive
amount of money is being spent by nations on education. New curricula are being crafted to keep pace with the global development
in science and technology. Despite all investment and concerns in
5
D.D. Laitin, R. Ramachandran and S.L. Walter, Language of instruction and
student learning: Evidence from an experimental program in Cameroon, in: 15th
SAET Conference on Trends in Economics, Cambridge, UK, 2015, p. 3.
6
J.I. Okonkwo, Appropriate Language in Education, in: Giving Space to African
Voices: Rights in Local Languages and Local Curriculum, Z. Babaci-Wilhite, Rotterdam 2014, pp. 131–146.
�36
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
education, less discussion is devoted to language of instruction (LoI)
in our education. The LoI is so crucial in fostering development in
all areas of human wellbeing. Development in all sectors cannot be
disassociated from the language that is used by the people to acquire
knowledge and skills. The importance of language, particularly LoI
in our schools holds a key role to development because decision
about development requires right information on concepts, theories
and practices through quality education.
We all agree that our children must get a good education.
But what is a good education? Through which medium should
our children be educated? For whose benefit are they educated?
The answer to the first question is difficult even to the developed
world to date. Lessow-Hurley puts it clearly how difficult it is for
Americans to decide what good education is:
Everyone agrees that children are our most precious resource,
that they should all have access to a good education that they should
achieve. But in a multiethnic, multidenominational, multilingual society with broad geographic, socioeconomic, and value spectra, what
constitutes a good education, what children should achieve, and how
they should achieve it, isn’t at all clear7.
East African region has a great diversity when it comes to languages as many African nations do. The diversity naturally came in
place since language is made of arbitrary symbols. Colonial powers
divided Africa on their own criteria, not based on the languages
spoken by people of the particular area. Those who inherited the
political leadership from colonialists took over diverse population
groups with distinct languages and cultures alongside alien and haphazard territorial boundaries8. Since the colonial masters educated
J. Lessow-Hurley, Meeting the needs of second language learners: an educator’s
guide, Alexandria 2003, p. 61.
8
S.Y. Hameso, The language of education in Africa: The key issues, „Language,
culture and curriculum”, 10(1997), no. 1, pp. 1–13.
7
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
37
few Africans through the medium of their language, new governments inherited and continued to educate their citizens through
the same. During colonialism, using colonial languages to educate
Africans was aimed at obtaining few colonial assistants to facilitate
their administration. Any attempt to remove this great language and
cultural diversity into a single, foreign language and culture is too
great undertaking. In the midst of this language diversity, there is
Kiswahili, a language that is spoken by majority of East Africans.
Genetically Kiswahili shares all main linguistic features with most
languages found in EAC. This is to say that most languages including
Kiswahili belong to the Bantu Family languages. That being the case,
a child with a Bantu mother tongue will learn Kiswahili as a second
language more easily than learning English which belongs to the
Germanic Language Family. This assumption is consistent with Laitin
and Ramachandran argument that a foreign language to be used
for instruction, must be in proximity to the indigenous language9.
They further insisted that there are more economic gains for using
local languages as opposed to using a foreign language. According
to Rubanza, most children in Tanzania acquire their mother tongue
plus Kiswahili simultaneously to the extent that no clear line can be
drawn when a child finishes learning mother tongue and starts to
learn Kiswahili10. Astonishingly, our citizens are educated, not even
through the second language (L2) but through the foreign languages
(FL). The difference between the two is given by Kecskâes & Papp
when he explains:
In the second language environment (SLE), language learners have
full exposure to the target language (not only to the language system, but
to its frame as well) because it is the dominant or the only language of
the community. This is not the case in the foreign language environment
D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit.
Y.I. Rubanza, Can a three-tier language policy model work in Tanzania? A new
perspective, „Ufahamu: A Journal of African Studies”, 24(1996), no. 1.
9
10
�38
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
(FLE) where students’ experience and activities in the target language
are almost always restricted to the time spent in the classroom11.
And the way English is used in East African states, Tanzania, Kenya
and Uganda secondary schools is exactly what Kecskâes and Papp
refer to as FLE. The situation is also similar to the French speaking
countries in EAC such as Burundi and Rwanda. Students do not use
a foreign language beyond the four walls of their classrooms. This
situation makes the LoI new throughout their schooling years. As
a result, this deficiency in LoI is carried over to university. This is
evidenced by Komba who studied communication skills among Third
Year university students at the Sokoine University of Agriculture
and found that most students had little skills for essay writing12. He
measured several aspects and concluded that 89.1%, 88.6% and
85.1% were unable to use appropriate tenses, conclude essays and
use examples or illustrate ideas respectively. This deficiency in communication skills among Third Year university students suggests that
despite English being used for six years of secondary education in
Tanzania as LoI, its mastery is poor. If these are university students,
what about those who could not make to this level? It can be implied from the study that the LoI is not understood among students
and instructors even at university level. There are many more who
could not make it to the university because of a language barrier.
This could also mean that those who have lower language abilities
are left without education. It should be remembered that the more
the people get educated, the more the development the country
or region achieves. Therefore, if many citizens in East Africa are
dropped from education due to the language barrier, development
I. Kecskés and T. Papp, Foreign language and mother tongue, New Jersey
2014, p. 2.
12
S. Komba, The Predictive Validity of the Communication Skills Examination on Students’ Overall Academic Performance at the Sokoine University of
Agriculture (unpublished PhD Thesis), University of Dar es Salaam 2012.
11
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
39
becomes a daydream to the region. Technological advancements in
agriculture, manufacturing and other sectors cannot be developed
if fewer people in the region become educated. When East Africa
insists on educating its citizens through foreign languages, it is
insisting on underdevelopment.
Language and development defined
Scholarly works have put forward very clearly to explain why
some countries have developed and others have not. Putting
forward factors which facilitate or constrain development, Moyo
classifies them as geographical factors, historical factors, psychological factors and cultural factors13. While these general factors
hold water, the role of a language has not been given a desired
attention which this paper has devoted to address in the context of
EAC countries. The vital role of a language for development falls in
the wider concept of communication. As it can simply be defined,
communication is a process of sending and receiving information.
The emphasis in this context is on effective communication which
helps to create social networking for socio-economic development.
People need to make informed decisions on issues regarding development. When zonal economic communities like EAC lack effective
means of communication, development cannot be attained. For
example, among the EAC countries, Kenya is regarded to be at the
top in English fluency. However, the number of English speakers
in Kenya is less than 30% of the total population14. It means that
the majority are marginalized in the development agenda. Within
the Community the relationship created among its people is that
D. Moyo and N. Ferguson, Dead aid: why aid is not working and how there
is a better way for Africa, Vancouver 2010.
14
V. Pawliková-Vilhanová, Swahili and the dilemma..., op. cit.
13
�40
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
of superior and inferior just because of a language and not on the
bases of genuine contribution on how to eradicate social-economic
challenges. According to Wanyama, the dialect of Kiswahili known
as Sheng’ emerged in Nairobi in 1960s and 1970s among the youth
in their efforts to find an effective means of communication15. The
language employs vocabulary from African languages and English
while using Kiswahili syntax. There are several sociolinguistic
reasons for the emergence of that dialect but in the context of
this paper, the youth sought for their communication freedom to
push forward their development agenda and define their destiny
in their own environment. The weak language policy of Kenya
failed to address the language problem among the Kenyans not
unknowingly but deliberately to exclude majority in the development agenda for the benefit of the few elites, “elites of English
Language”. Based on the communication setbacks among the
citizens of the same nation or across the region, development is
far from achievement. Indigenous knowledge which is important
for socioeconomic development of the society cannot be harvested
using a language not familiar to the society. The similar observation is given by Laitin and Ramachandran that:
One institutional factor distinguishing “developed” from many
“developing” nations today is their official language. The official
language in developed nations is typically one which is spoken and
used widely by a majority of the population. Even in developed states,
when official languages/ Loi were selected, they were not universally
accepted. On the other hand, in most developing states today, the
official language is often one that is neither indigenous nor spoken
by citizens outside of an elite minority16.
L.L. Wanyama, Language Communication And Marketing: Contextualising
the Rise of Sheng’Language in Advertising Platforms in Kenya, „New Media and
Mass Communication”, 32(2014).
16
D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction...,
op. cit., p. 5.
15
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
41
Based on that argument there is a great correlation between the
nature of the language employed in seeking development and the
level of development attained by a nation or a region.
Language of Instruction conceptualized
This refers to the language used to implement a formal curriculum
in or outside the classroom. This is the language used as an instrument of passing over knowledge, norms and beliefs of the society
to its new generation17. According to UNESCO mother tongue or
language of the wider communication is the most recommended
as LoI18. The research by UNESCO insists that a language which is
familiar to the children is wealthy for teaching and learning. Mkude
has a view that it is a burden to make people struggle for their life
using a foreign language because they are required to restructure
their thoughts about the reality19. Several research20 findings agree
that teaching and learning through unfamiliar language result into
poor performance and low quality in education. East African countries are still in the chain of colonial languages particularly English
and French as LoI. Warning has over time been provided that there
17
A. Masudi, The need for an appropriate medium of instruction in secondary
education and institutions of higher learning in Tanzania, „Papers in Education
and Development”, 2006, no. 26, pp. 32–41.
18
UNESCO, Education Position Paper, Paris 2003.
19
D.J. Mkude, Ujenzi wa Demokrasia na Sera ya Lugha Nchini Tanzania:
Kiswahili/Kiingereza Dhidi ya Lugha za Jumuiya Ndogondogo, in: Kiswahili katika
Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 14–30.
20
B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights
from research in Tanzania and South Africa, „International Review of Education”,
53(2007), no. 5–6, pp. 509–530; M.A.K. Halliday, Explorations in the functions of
language, London 1977; Z.S.M. Mochiwa, Utotoni hadi Ungumbaru: Matatizo ya
Elimu Tanzania. Ktk. Tumbo Massabo na Chiduo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es
Salaam 2007, p. 40–53; Z. Babaci-Wilhite, Language, Development Aid and Human
Rights in Education: Curriculum Policies in Africa and Asia, Basingstoke 2015.
�42
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
is a little possibility of maintaining the objectives of education in
a specific society while the language used is not familiar to the
majority. In other words, at a moment you change the language
of instruction to unfamiliar one, it is the time you change the objectives of education. In order to attain this aim, communication
between teacher and pupil must be smooth. Most pupils in schools
in East African Countries are passive participants almost in all levels
of education including universities. Academic Audit report of the
University of Dar es Salaam of 2008 revealed an acute language
problem among the university students. The report suggested to
the university management to switch to Kiswahili as a medium of
instruction in order to improve the quality of education. On the
contrary, the same report suggested the university to continue using
English based on the international demands and trends in science
and technology. The fact here is that Tanzanians learn poorly in
English as their fellows do across the EAC member states. This is
what is observed by Babaci-Wilhite that some African languages are
well established in both scientific and technological terminologies
yet they are not used as LoI in secondary education21. The similar
views are put forward by Laitin and Ramachandran that “Secondary
education, the key to joining the modern sector in Africa, is almost
entirely conducted through the media of non indigenous languages
throughout Africa, with possible exceptions of Somalia (before state
collapse) and Mauritania”22. Kiswahili is the most pointed language
in Africa which can afford the responsibility of being a LoI. Kiswahili
being a lingua franca in East Africa could be adopted in all member
states as LoI. Kiswahili is the right LoI we ought to use as EAC in
education and based on what is argued by Babaci-Wilhite23 on the
Ibidem.
D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction...,
op. cit., p. 5–6.
23
Ibidem.
21
22
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
43
importance of localizing instruction and curricular. Kiswahili can
accommodate the linguistic diversity in East Africa because of having
common linguistic features with most ethnic languages and its being
sociolinguistically neutral as it is argued elsewhere in this paper.
Historical perspective of LoI (imperial legacy)
Much is said in favour of foreign LoI in Africa. Many argue that
global languages such as English are inevitable if Africa and the
developing world throughout the world want to achieve development. The thesis is that science and technology is better accessed
through the medium of English. This idea is strongly opposed by
Language-Power-Pedagogy which argues that no language is inherently and permanently designed for science and technology24.
And if science and technology was inherent to certain language or
languages, it would not spread to other nations that speak a different language and therefore nuclear technology that began with
western nations would not be present in North Korea where the
West opposes their possession.
We witness many nationalities from around the globe such as
the Chinese, undertaking great projects in road construction, industrialization and mining in Africa. Do they construct the roads in
English? Do they manufacture industrial goods that are scattered
all over Africa in English? It is time for East Africans to realize that
it is the skills that matter and not language. When that is realized,
education in this region will aid the development we aspire to
achieve as opposed to the current practice where education acts
as barrier to development due to FL being its vehicle of delivery.
There is another claim by parents on the use of English as LoI in
primary school in Tanzania, Uganda and Kenya. They educate their
24
J.I. O k o n k w o, Appropriate Language in Education, op. cit., pp. 131–146.
�44
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
children in the medium of English because secondary education
is provided in English and therefore primary education in English
paves the way for smooth education at secondary level. However,
there is no evidence to support this claim because even the children
who learn through their L1 need to learn more grammar and new
ways to communicate in academic arena. What makes a foreign
language even worse to be a LoI is its limited use outside classroom
walls where more free communication and language learning takes
place among students. Also a foreign language cannot mold the
psychological part of the human being.
Language and mind / thought
The term mind is synonymously related to brain. The WebsterDictionary defines a term mind in three different ways: (a) the
element or complexity of elements in an individual that feels, perceives, thinks, wills, and especially reasons. (b) the conscious mental
events and capabilities in an organism (c) the organized conscious
and unconscious adaptive mental activity of an organism. All these
definitions are in line with the fact that language has a direct link
to the brain for production, processing and comprehension. According to Caplan, brain consists of a large number of regions each of
which contributes to motor function, thought, emotion and other
functions in special ways25. However, mind operates from actual
experiences which an individual acquires from her/his environment. Mind absorbs information through various senses of organs
to build a base for thoughts. Aspects of culture, norms, beliefs and
traditions impose significant effects on thoughts produced by an
individual. The uppermost strong mechanism which brings cultural
D. C a p l a n, Neurolinguistics and linguistic aphasiology: An introduction,
Cambridge 1987.
25
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
45
aspects in the mind is language. Language is both the most effective means of communication among the human species and the
means of inheriting values to the new generation. This is to suggest
that a thought is produced after its conception through overtime
experiences acquired from specific context through language. The
proper language is the one which has arbitrarily emanated from the
specific context in which individuals found themselves.
However, we are aware of the controversial debate raised by
Whorf26 about what is to start between language and thought.
Despite the debate taking egg and chicken model, the possibility
suggested in Whorfian hypothesis of linguistic relativity cannot be
ignored. According to Whorfian hypothesis of linguistic relativity,
language is not simply a reporting device for our experience, but
a defining framework of it. This assumption suggests that people
of different linguistic background think and understand concepts
differently. In the context of this paper, the concept of development has different conception among different races of various
backgrounds in linguistics, their conception must be respected.
People understand concepts in their right way as they are shaped
through their languages. Krashen in the theory of social interaction insisted on the importance of resources available in the speech
community for language development27. Interpretations of meaning
to most language expressions are culturally constructed. Taking
example of idiomatic expressions, the meaning interpreted is not
a result of the total words available in the expressions but rather
culturally constructed, produced, interpreted and defined. Studies
in second language learning have suggested that a learner cannot
attain a native speaker’s competence. All these suggest that conB.L. Whorf and J.B. Carroll, Language, thought, and reality: selected writings
of Benjamin Lee Whorf, Mansfield 2011.
27
S. Krashen, Second Language Acquisition and Second Language Learning,
Oxford 1981.
26
�46
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
cepts like development must be rooted in the specific culture to be
well understood and accepted. The superimposed definition and
practices of poverty alleviation programmes in Africa and among
EAC countries in particular, will never become sustainable and
multiply to the grassroots. This is because thoughts and concepts
are culturally constructed and understood. Arguing in line with
Social semiotic theory, Kress (2007:18) had the following to say:
The sign is a social semiotic entity because the process of realization and making meaning is based on choices that are contingent
action by the speakers in a social environment. Shifting modes of
representation results to profound changes in our stance towards how
we make sense of the world28.
Based on that view, the emphasis is that people should discuss
their challenges using the signs of communication they are competent in. Using a foreign language is to change the mission of
the society for the benefit of the few. This view is consistent with
Ellis (2016) who argues thatlanguage and social context play an
important role in conceptual processing29. This means that the
context cannot fully be shared or transferred to the new context
expecting to yield the same results. Using a foreign language to address poverty alleviation in EAC and elsewhere is to shift the mode
of representation of reality and constrain the development process. This is because representation and communication is always
a social matter which responds to social change30. Development
must be conceived and addressed through language and culture
of those who want development. Foreign languages especially
28
G. Kress, Meaning, Learning and Representation in a Social Semiotic Approach to Multimodal Communication, in: Advances in Language and Education,
eds. A. McCabe, M. O’ Donnel and R. Whittaker, London 2007, p. 18.
29
C.A. Ellis, How Language Culture and Emotions Shape the Mind, Phd Thesis
(unpublished), Bangor University 2016.
30
D. Caplan, Neurolinguistics and linguistic aphasiology, op. cit.
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
47
English and French have caused communication difficulties over
African countries including EAC. The result of such a situation,
development agenda are only understood by the few elites. Borrowing from the dependency theory, discussion on development in
developing countries involves the centre of the core and the centre
of the peripheral while the majorities are marginalized through
language31. Since discussion about development is inevitable, our
concern is that in which language and for whose benefit the discussion is held. How many people are aware of several conferences
being held within EAC on development every year? To what extent
are the resolutions being disseminated to common people who are
important for development? In whose language are the resolutions
disseminated? These are questions that need to be addressed while
discussing development in the EAC and elsewhere. This section has
addressed the relationship between language and mind/thoughts.
We have emphasized the importance of specific cultures for concept
creation and understanding at a significant degree to yield the desired
impact. This is to say, foreign languages cannot bring development
in the foreign context. Taking example of EAC, the lingua franca is
Kiswahili which is not used in education to familiarize the development theories. This is contrary to the principles of psychology,
education and sociology in language and education32.
Language and Education
Education is related to language because it is through language
that education is provided. For education to be meaningful, the
D. Moyo and N. Ferguson, Dead aid: why aid is not working and how there
is a better way for Africa, op. cit.
32
K.K. Prah, Going native: Language of instruction for education, development
and African emancipation, in: Language of instruction in Tanzania and South Africa
(LOITASA), Dar es Saalam 2003, pp. 14–34.
31
�48
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
language that is used to deliver it has to be familiar to both the
teacher and the learners. Corson shows how language is related
to education:
A school curriculum is a selection of knowledge from the culture:
all those things in the culture (or from other cultures) considered
worth passing on through schooling. Since all forms of knowledge
are „filtered” through language, the chief item of knowledge in any
culture is its language. The chief object of the school is to encourage
the complete mastery of the language of the culture, since without
this mastery children are denied power and influence over their own
affairs and an opportunity for success in education33.
It is difficult to educate people of one language using other
people’s language. Language performs both positive and negative
roles. It can be used to unite people, strengthen relationships and
the like. However, language can be used to discriminate, dominate
and block people’s access to political and economic progress34.
East African region needs to rethink the way languages in education are used in their respective nations; whether they are used
for domination or emancipation. For if language of education is
used in the same way the colonial masters used against us, the
possibility of development is narrowed by the fact that very few
citizens will get meaningful education necessary for development.
Learning is a demanding activity, it becomes more demanding
when the learner has to learn the language and the content at the
same time and hence be faced with double tasks35. This is because
every language divides its world differently. This means that the
current practice in East African region, where the languages of
D. Corson, Language policy across the curriculum, Clevedon 1990, p. 3.
S.Y. Hameso, The language of education in Africa..., op. cit., pp. 1–13.
35
W. Maliva, Challenges encountered by teachers in implementing the advanced level competence based English language curriculum in Iringa municipality-Tanzania (unpublished M.A. Education dissertation), University of Dar
es Salaam 2013.
33
34
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
49
education are foreign, creates a drawback to educational development which in turn leads to underdevelopment in other areas as
well. The problem is that we view education only through western
lens and so believe that it can only be provided in English36.
In West Africa the situation is the same and Okonkwo further
notes that since education is provided in the language alien to
learners37, the education attained is just surface level compartmental education and it results into poor national development.
Despite English being used for 200 years and now LoI in Nigeria,
less than 20% of Nigerians are able to speak and write it38.
Research on local LoI
A significant number of researches have revealed that local
languages are most appropriate for teaching and learning in
schools. According to UNESCO there are three main factors which
make local languages more appropriate as LoI39. These factors are
psychological, sociological and educational.
Psychologically, local language like other languages is a system
of signs which can be comprehended more easily and accurately in
the brain of a learner. This means that a learner having acquired
native competence of his/her language uses a little energy to follow what is being taught compared to using a second or a foreign
language. Sociologically local languages are devices to establish
relations and friendship in the society which is important for
experience sharing. People in EAC are not free to interact due to
J.I. O k o n k w o, Appropriate Language in Education, op. cit., pp. 131–146.
Ibidem.
38
E.M. Emenanjo, Languages and the national policy on education policy on
education: Implications and Prospects, Retrieved June 18, 2011, from http://fafunwafoundation.tripod.com/ fafunwafoundation/id9.html [Accessed: 02-Jan-2018].
39
Education Position Paper, op. cit.
36
37
�50
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
communication barrier. Kenyans, for example, are regarded to
have high level of competence in English language. Ugandans can
be regarded the second. In both countries English is the second
language based on sociolinguistic analysis. Tanzania and the rest,
English and French are foreign languages. These differences create
unnecessary inferiority among member states just because of less
or more mastering foreign language. The attitude is that knowing
English or French means possessing knowledge. Using a foreign
language for education alienates the elites from their society and
makes them belong to the foreign culture and nation. That being
the case development can be difficult to attain in the region.
Educational wise, local languages simplify learning and teaching. Reaserchers have suggested that a teacher and a student must
use a language they well master40.
On the one hand, it suggested that the university switches to
Kiswahili as a LoI. On the other hand, it suggested continuing
using English due to global trends in Science and Technology. In
our opinion the first suggestion is valid because it is absurd to
think of global solutions to local challenges. Thinking in that way
violates the hierarchy of needs as suggested by Maslow. According
to him, a human being strives most for the basic needs towards
the less basic needs. Development must adhere to that hierarchy.
A critical community cannot think of external world while its own
people are starving.
Language serves as a vehicle for transmission of knowledge
and skills among members of the community. This function is best
performed when the language is familiar to both parties involved
in communication. Any deficiency in either party hampers the
communication process, and worse in the education provision.
B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights
from research in Tanzania and South Africa, op. cit., pp. 509–530.
40
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
51
When education is provided through the language both the
teacher and the learners master, the result is greater than when
it is only the teacher who masters the language. The situation is
worse when it is not only the students who do not master the LoI,
but teachers as well. What is expected from students even when
the teacher does not master the LoI?
There are several constraints of using a foreign language as
LoI. One of them is exclusion of learners in teaching and learning
process. Those who do not master the foreign language especially
English and French for the case of EAC countries are regarded as
fools, slow learners and hopeless children. The second impediment is incomprehension of content even to those few who seem
to master the language. Over years researches have suggested that
most language of education in Africa is a curse to the intellectual
development of the young people. According to Senkoro, using
a foreign language results into the intellectual “genocide” of African
children41. That being the case, education provided does not help
people to master their environment and thus development cannot
be attained. Innovations and discoveries in foreign language have
rarely been reported on earth.
Conclusions and recommendations
The society’s language is one of its most treasured possessions.
When that language is used in education, the results are great.
Those who defend English for education in Africa say that the language carries with it science and technology42, and if that was the
F. Senkoro, Mauaji ya Halaiki ya Watoto wa Tanzania Kupitia Lugha ya
Kufundishia Sekondari na Vyuoni, Dar es Salaam 2008.
42
R.A. Foyewa, Language attitudes in Nigeria: Implication on General English
in Higher Institutions, „Journal of Language and Applied Linguistic”, 3(2012),
no. 2, pp. 28–36.
41
�52
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
case, the Chinese would not have achieved their vast technological
development just from 1949 using their own language.
Since language is used by examination agencies to determine
children’s educational fate43, it is important to ensure that the
language that is used to assess what these learners use to display
what they know is familiar to them. Our students may be unable
to understand what they are taught not because it is difficult, but
because the language used in the process of teaching and learning
is not familiar to them. We must be able to discern when learners
cannot understand what is taught because of their aptitude or that
the language is the barrier.
The LoI has to change if we want East Africa to develop and
it is the people who belong to the elite group that are to lead this
movement. The elite has to lead the movement because it is this
group that perpetuates the use of foreign languages, not because
of the benefit of their country they live in, but because of their
own children44. Speaking of LoI shift from foreign to native, BrockUtne further argues that most African academics know that the
majority of Africans cannot learn well if the learning is going to
take place in the language they do not master.
Although the fight against the belief that the use of foreign
languages in higher education is hard, we have to be bold enough
and start it. Okonkwo argues that language is power and an explosive that can explode in many directions and can affect people
positively or negatively45. He further sees that knowledge and
education are also powers that are totally inherent and interpretable through the forms and concatenations of language. By that
D. Corson, Language policy across the curriculum, op. cit.
B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights
from research in Tanzania and South Africa, op. cit.
45
J.I. Okonkwo, Appropriate Language in Education..., op. cit.
43
44
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
53
observation, nations have to be careful in selecting LoI in order to
avoid negative impact on the learners and the nations.
The reason we should select our local languages such as Kiswahili to be used as LoI is well said by Okonkwo:
Since all languages have the natural endowment to construct and
deliver knowledge, the knowledge so far delivered becomes a ‘Form
of Life’ for the producers. The fact here is that as long as you use
a language that is by nature not yours, you have imported a ‘Form of
Life’ that is not yours either. Language is the determiner of the kind
of life people lead46.
It should be clear that the argument here is not a total rejection
of other languages. Learning a second and even a third and fourth
language is an asset. What is being advocated here is that other
languages are worth learning and we should learn them to the
best proficiency possible. In order for these foreign languages to be
learnt well, deliberate efforts to train competent teachers in these
languages is needed and the students can learn these foreign languages and become more competent than the current students are.
What is suggested here is that foreign languages should not
be used as LoI. Their use implies inability of students to master
these languages and thus becomes a barrier to access education.
Tanzania has an education policy of 2014 that assigns more
roles to Kiswahili in education. If that move continues, a leap
in education and subsequently in development can be achieved.
Makweta commission of 1980s recommended the use of Kiswahili
as LoI from primary school to university. It was suggested to be
implemented in phases such that secondary education was to begin
using Kiswahili from Form One, and therefore English medium
would phase out in the same order. This recommendation was not
implemented and no clear explanations were given for its rejec46
Ibidem, p. 137.
�54
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
tion. However, logical analysis brings the conclusion that linguistic
imperialism has succeeded to dominate the cultures of the world.
The starting point has to be primary education where all primary schools should educate children in the language that is better
known to them than foreign languages such as English, and for
East Africa, Kiswahili can serve that purpose.
East Africa and Africa have to understand that it takes knowledge and skills to develop, not language. Clinging to languages
the learners and perhaps the teachers cannot master is detrimental
to development.
REFERENCES
Babaci-Wilhite Z., Language, Development Aid and Human Rights in
Education: Curriculum Policies in Africa and Asia, Basingstoke 2015.
Brock-Utne B., Language of instruction and student performance: New
insights from research in Tanzania and South Africa, „International
Review of Education”, 53(2007), no. 5–6, pp. 509–530.
Caplan D., Neurolinguistics and linguistic aphasiology: An introduction,
Cambridge 1987.
Corson D., Language policy across the curriculum, Clevedon 1990.
Ellis C.A., How Language Culture and Emotions Shape the Mind, Phd
Thesis (unpublished), Bangor University 2016.
Emenanjo E.N. Languages and the national policy on education policy on
education: Implications and Prospects, Retrieved June 18, 2011, from
http://fafunwafoundation.tripod.com/ fafunwafoundation/id9.html
[Accessed: 02-Jan-2018].
Foyewa R.A., Language attitudes in Nigeria: Implication on General English
in Higher Institutions, „Journal of Language and Applied Linguistic”,
3(2012), no. 2, pp. 28–36.
Halliday M.A.K., Exproration in Function of Language, London 1973.
�EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE...
55
Hameso S.Y., The language of education in Africa: The key issues, „Language,
Culture and Curriculum”, 10(2001), no. 1, pp. 1–13.
Kecskâes I. & Papp T., Foreign Language and Mother tongue, New Jersey 2000.
Komba S., The Predictive Validity of the Communication Skills Examination on Students’ Overall Academic Performance at the Sokoine
University of Agriculture (unpublished PhD Thesis), University of
Dar es Salaam 2012.
Krashen S., Second Language Acquisition and Second Language Learning,
Oxford 1981.
Kress G., Meaning, Learning and Representation in a Social Semiotic Approach to Multimodal Communication, in: Advances in Language and
Education, eds. A. McCabe, M. O’ Donnel and R. Whittaker, London
2007, pp. 15–39.
Laitin D.D., Ramachandran R. and Walter S.L., Language of instruction and
student learning: Evidence from an experimental program in Cameroon,
in: 15th SAET Conference on Trends in Economics, Cambridge, UK, 2015.
Lessow-Hurley J., Meeting the needs of second language learners: An educator’s guide, Alexandria 2003.
Maliva W., Challenges encountered by teachers in implementing the
advanced level competence based English language curriculum in
Iringa municipality-Tanzania (unpublished M.A. Education dissertation), University of Dar es Salaam 2013.
Masudi A., The Need for Appropriate Medium of Instruction in Secondary
Education and Institutions of Higher Learning in Tanzania, „Papers in
Education and Development”, 2006, no. 26, pp. 32–41.
Mkude D.J., Ujenzi wa Demokrasia na Sera ya Lugha Nchini Tanzania:
Kiswahili/Kiingereza Dhidi ya Lugha za Jumuiya Ndogondogo, in:
Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 14–30.
Mochiwa Z.S.M., Utotoni hadi Ungumbaru: Matatizo ya Elimu Tanzania.
Ktk. Tumbo Massabo na Chiduo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es
Salaam 2007, pp. 40–53.
�56
Kawonga Gervas, Wakati Maliva
Moyo D. and Ferguson N., Dead aid: why aid is not working and how there
is a better way for Africa, Vancouver 2010.
Muaka L., Language Perceptions and Identity among Kenyan Speakers, in:
Selected Proceedings of the 40th Annual Conference on African Linguistics,
ed. G.E. Bokamba [et al.], Somerville 2011, pp. 217–230.
Muzale H.R.T. & Rugemalira J.M., Researching and Documenting the
Languages of Tanzania, „Language Documentation & conservation”,
2(2008), no. 1, pp. 68–108.
Okonkwo J.I., Appropriate Language in Education, in: Giving Space to
African Voices: Rights in Local Languages and Local Curriculum, ed.
Z. Babaci-Wilhite, Rotterdam 2014, pp. 131–146.
Pawliková-Vilhanová V., Swahili and the dilemma of Ugandan language
policy, „Asian and African Studies”, 5(1996), no 2, pp. 158–170.
Prah K.K., Going native: Language of Instruction for Education, Development
and African Emancipation, in: Language of instruction in Tanzania and
South Africa” (LOITASA), Dar es Saalam 2003, pp. 14–34.
Rubanza Y.I., Can a Three – Tier Language Policy Model Work in Tanzania?
A New Perspective, „Ufahamu: A journal of African Studies”, 24(1996),
no. 1, pp. 82–97.
Senkoro F.E.M.K., Mauaji ya Halaiki ya Watoto wa Tanzania Kupitia Lugha
ya Kufundishia Sekondari na Vyuoni, Dar es Salaam 2008.
UNESCO, Education Position Paper, Paris 2003.
Wanyama L.L., Language Communication and Marketing: Contextulising
the Rise of Sheng’ in Advertising Platform in Kenya, „New Media and
Mass Communication”, 32(2014), pp. 66–69.
Whorf B.L. and Carroll J.B. , Language, thought, and reality: selected writings of Benjamin Lee Whorf, Mansfield 2011.
�Chapter 2.
MAXMILLIAN J. CHUHILA
COMMERCE OR FOOD?
DEVELOPMENT NARRATIVES OF MAIZE FARMING
IN ISMANI, CA. 1940S TO THE PRESENT
About 60% of gross domestic product is earned
in the agricultural sector, and so we find 80%
of total employment and 80%
of total export earnings originating there.
G.K. Helleiner, 1979:188.
ABSTRACT
Farming is a major informal sector employer of more than 80 per
cent of the active labour force in Tanzania. This has been the case since
independence and will slightly change in a course of a long time. Rural
transformations in Tanzania will depend on modernisation of agricultural
development, improvement of accessibility to market outlets, guarantees
on improved seeds and access to farm-loans. Amidst the existence of vast
land resource in rural areas, the land is inadequately utilised for farming because of various challenges facing the rural sector. Most of such
land is either less fertile or receives less rainfall with no possibilities for
irrigation. This paper provides an overview of the development of maize
farming in Ismani, part of the present day Iringa District. It argues that
the development of maize farming in Ismani depended on government
interventions on the one side and on the other the physical environment.
When the government encouraged production, maize farming was for
both food and commerce but when the physical environment hindered
MAXMILLIAN J. CHUHILA (Ph.D.) – Lecturer Department of History
University of Dar es Salaam – Mwalimu Nyerere Main Campus.
�58
Maxmillian J. Chuhila
production, even that small supply for food fell short. In recent years
especially from the year 2000 to the present Ismani remains unpredictable in as far as food security is concerned. Once a prosperous zone for
maize farming that used to feed a large part of Tanzania, today, an area
with recurrent food insecurity that depends on government relief food
or remittances from relatives outside Ismani. The paper explores the
dynamics of maize farming in the area to provide a detailed historical
understanding of the present day situation in the area. This paper uses
archival sources, fieldwork interviews and secondary sources collected
between 2012 and 2013 and 2017.
Key words: rural modernisation, agriculture, Ismani, development,
maize farming, environmental history, Ujamaa.
Introduction
The above extract shows the importance of the rural sector in
most of the third world countries. Although the statistics were
specific for the year 1979 nothing substantial has reversed the
situation completely up to the last decade. The contribution of the
rural sector to the economy of less developed remains significant.
The quotation indicates that for a successful economic planning
and development to occur effort should be made to liberate the
rural sector from unnecessary strings limiting its progress1. This
will help to modernise the rural sector and contribute intensively
to the national gross income through export of cash crops and
assurance of food supplies. In Tanzania, according to the 2013
agricultural policy, the average annual growth rate of agricultural productions was 4.4% compared to population growth that
was 2.6%. This trend of agricultural and population growth is
G.K. Helleiner, Agricultural Export Pricing Strategy for Tanzania, in: Papers on
the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis,
Nairobi 1979, p. 188.
1
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
59
not enough to reduce poverty and solve the challenges of food
security in Tanzania. An average agricultural annual growth of
at least six to eight per cent would sustain a healthy and more
progressive rural sector. The other challenge in the statistics
of the agricultural policy is the combination of food and commercial crops in the estimations of annual agricultural growth2.
Commercial crops like coffee, cotton and sisal are entirely for
the market while crops like maize, groundnuts, rice, beans and
many others are divided between the market and the kitchens.
This implies while cash crops are entirely for the market, food
crops are at a risk of going to the market especially in areas
without alternative cash crops. In the period between the 1980s
and 1990s, there was a primary school textbook3 used all over
Tanzania for school children. In this book there were case studies
on different crops how they were grown and the required climatic
and weather conditions for optimal growth. These were sampled
from different areas of rural Tanzania. One of its chapters was on
maize farming in Iringa District that used Ismani as an example
of the areas where modern and prosperous agriculture existed. It
was during the heyday of maize farming in Ismani. Unfortunately,
the conditions that brought fame to maize farming in Ismani are
no longer in place. The historic maize farming in Ismani has now
remained in the minds of the people of Ismani as well as the
minds of many Tanzanians. Some of them still consider the pride
of maize in Ismani still continues while some understand that
it was a nostalgic past. Media reports have repeatedly reported
what currently happens in Ismani as opposed to what was the
case in the 1970s and 1980s.
Refer National Agricultural Policy, Ministry of Agriculture, Food Security
and Cooperatives, 2013, p. 2.
3
Taasisi ya Elimu, Wafanyakazi wa Tanzania: Jiografia kwa Darasa la Nne,
Kitabu cha Wanafunzi, Wizara ya Elimu ya Taifa, Dar Es Salaam 1983, pp. 26–28.
2
�60
Maxmillian J. Chuhila
Background
Classified agro-ecologically, Ismani falls in the Lowland and
Midland climatic zones of Iringa District. Most villages of Ismani
division fall in the lowland zone. The Lowland zone lies between
900m to 1200m above the sea level. It always receives low amount
of rainfall between 500mm to 600mm per annum with a mean
temperature of between 20°C and 30°C. It was endowed with fertile
soils that had a high potential for agriculture from 1900s to 1980s,
however, farming was hindered by unreliable rainfall and the fact
that other areas of Iringa District were used for farming. Out of the
four wards of Ismani Division, only two fall in the Midland zone.
The Midland zone is comparatively more suitable for cultivation
than the other zones. The zone lies within an attitude of 1200m
and 1600m above the sea level. The landscape of the midland zone
is characterised by scattered mountain hills, plateaus with swamps
and ponds. This zone receives an annual rainfall between 600mm
and 1, 000mm per annum and a mean temperature between 15°C
to 20°C. The two wards of Ismani division that fall in the midland
zone are Kising’a and Kihorogota4.
In Tanganyika agricultural activities that might have culminated
in rapid production and environmental change were observed in
the 1930s. Farming became particularly noticeable during this
time when the British colonial government intensified production
of crops by launching the ‘grow more crops campaign’. Through
this campaign, peasants were encouraged to open new fields to
take advantage of price incentives provided by the colonial government5. Enough food crops were required for labourers who
were in various estate and settler farms such as sisal plantations
Iringa District Profile, 2011.
B.D. Bowles, The Political Economy of Colonial Tanganyika 1939–1961, in:
Tanzania Under Colonial Rule, ed. M.H. Kaniki, London 1980, p. 168.
4
5
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
61
in Morogoro and Tanga. Also during the same time there were
several British soldiers who camped in Kenya for the Second World
War6. The intensity of production increased remarkably soon after
the Second World War as a result of the modernisation campaigns
of the colonial government. After the war Ismani became under
intensive considerations for maize farming and more settlements
were opened in the area during this period. The modernisation
campaigns in Ismani resulted into major success in maize farming. Specifically after the Second World War and the two decades
of independence, during the heydays of maize farming, the area
was regarded as a national grain basket. Despite all this historic
significance of area, in the recent decades, Ismani has been characterised by recurrent shortage of food and difficulties in farming
as will be discussed later in this paper.
Farming during the 1940s to 1961
Intensive farming did not start in Ismani until the 1940s. Before
the 1940s Ismani was not heavily settled as peasants occupied
land elsewhere in the region. Also before this period the area
experienced some challenges that hindered settlement and farming in the area. The challenges included the absence of perennial
crops, the introduction of Lupa Goldfields in Mbeya which attracted labourers from Iringa District to work in European firms,
the predominance of livestock keeping over subsistence farming,
the poor knowledge on the potentiality of the soil and fear of wild
animals7. The post-Second World War period and especially the
1950s witnessed what some historians have called the period of
Ibidem.
A. Awiti, Ismani and the Rise of Capitalism, in: Rural Cooperation in Tanzania,
ed. Lionel Cliffe, Dar es Salaam 1975, p.52.
6
7
�62
Maxmillian J. Chuhila
‘new colonialism’8, ‘second colonial occupation’9, or ‘the beginning of the end of the great colonial epoch’10. Generally, it was
a period of struggle against environmental, political and economic
constraints to realise greater hopes for recovery from the depredations of the war. It was characterised by all these names because
of the new strategies and campaigns implemented in the colonies
to improve the livelihood of the colonised people and compensate
the loss of the war.
The post World War II period was also partly characterised by
shortage of food and edible oil. This prompted the British colonial
government to encourage establishment of large scale farming in the
territory so as to cater for the demands of food and cash crops. This
culminated into the opening up of large areas of land in different
parts of the colony for production. For instance, tobacco farms were
established in Urambo, cattle ranches were opened up in Dodoma,
and a groundnut scheme was established in Nachingwea11. Most of
these schemes failed due to poor conceptions and failure to consider
environmental specifications and the availability of labour. They
were conceived in 1940s and were abandoned in 195012. During
the same period new settlements were established in Ismani and
heavy investment in maize farming continued. Awit, Goran Hyden
and Finn Kjærby acknowledge this period as an important interlude for colonial agricultural developments in the colony. Strategic
J. Illife, A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1979, pp. 436–484.
D.A. Low and J.M. Lonsdale, 1976, as Cited in Illife 1979, p. 436.
10
N.R. Fughes-Couchman, Agricultural Change in Tanganyika: 1945–1960,
Stanford 1964, p. 5.
11
G. Hyden, Beyond Ujamaa in Tanzania: Underdevelopment and Uncaptured
Peasantry, Nairobi 1980, p. 63; J.S. Hogendorn and K.M. Scott, Very Large
Scale Agricultural Projects: The lessons of the East African Groundnut Scheme, in:
Imperialism, Colonialism and Hunger: East and Central Africa, ed. R.I. Rotberg,
Massachusetts – Toronto, pp. 167–192.
12
J. Illiffe, Modern History, op. cit., pp. 436–484.
8
9
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
63
cash crops such as sisal and rubber were encouraged on large-scale
farming. At the same time more emphasis was on the production
of food crops to reduce dependence on imported food supplies13.
Food grains were produced on large-scale farms in two zones; that
is, wheat in the Northern highlands, notably West Kilimanjaro and
Mbulu, and maize chiefly in Ismani14. Some scholars have seen this
period as experiencing the ‘peasant mode of production’ where large
and small-scale farmers engaged in farming activities15. Tanganyika
peasants were at advantage as compared with peasants in other
British colonies like Kenya and Zimbabwe. Peasants in Tanganyika
were allowed to produce cash crops while they were prohibited in
settler-dominated colonies like Kenya and Zimbabwe.
Most European colonial governments left economic development
to private enterprise and the governments contributed indirectly
through establishment of infrastructure, legal provisions and taxation systems16. The British colonial government in Tanganyika did
not commit itself to too much economic intervention until after
the enactment of the Colonial Development Act of 1929. After the
Act the British government started to show interests in overseas
development and development approach in the colonies received
a new dimension17. Government intervention started with the
A. Coulson, Tanzania: A Political Economy, Oxford 2013, pp. 78–79.
H. Ruthenberg, Agricultural Development in Tanganyika (Afrika-Studies,
no. 2), Cited in G. Hyden, Beyond Ujamaa, op. cit., p. 63; F. Kjærby, The Development of Agricultural Mechanisation in Tanzania, in: Tanzania Crisis and Struggle
for Survival, eds. J. Boesen [et al.], Uppsala 1986, pp. 175–178.
15
G. Hyden, Beyond Ujamaa, op. cit., pp. 12–18.
16
J. Tosh, The Cash Crop Revolution in Tropical Africa: An Agricultural Reappraisal, „African Affairs”, 79(1980), no. 314, pp. 79–94; J. Illiffe, Africans: The
History of a Continent, Cambridge 1995, pp. 202–208.
17
M. Jennings, ‘A Very Real War’: Popular Participation in Development in
Tanzania the 1940, „The International Journal of African Historical Studies”,
40(2007), no.1, p. 74.
13
14
�64
Maxmillian J. Chuhila
improvement of transport and communication infrastructure.
Later during the 1930s the efforts were extended to cover social
welfare18. The role of the government in supervising the economy
continued to be significant throughout the 1930s and 1940s. The
establishment of Colonial Development and Welfare Act (CDWA)
in the post World War II period had a considerable impact on
the role of the state in stimulating development. It was after the
Second World War that the government assumed a major role in
economic planning and implementation through the creation of
marketing boards, institution of price controls and use of by-laws
to enforce agricultural practices19.
Like many other parts of colonial Tanganyika, Ismani did not fall
into an immediate target of colonial production in the early days
of colonial occupation because of the dynamics and the challenges
already examined. During this period other areas of Iringa District
were under colonial production and they produced cash crops like
tobacco. Before the introduction and the extension of colonial production, Ismani was characterised by small-scale subsistence farming.
They used broadsheet-planting technique, later hand hoes, then
ox ploughing20. Despite the use of these unsophisticated methods
of farming, they were able to harvest 8 to 15 sacks of maize per
hectare21. The transition from small scale subsistence farming based
on low level technologies into large scale commercial farming of
maize in Ismani was marked by increased demand for maize during
and soon after the Second World War. Also the establishment of the
18
Ibidem. E.F. Twinning (Lord Twinning), The Last Nine Years in Tanganyika,
„African Affairs”, 58(1959), no. 230, p. 15.
19
Ibidem.
20
Broadsheet planting technique included spreading the maize seeds randomly
without tilling the land. Interview with, Aloyce Mpagama, Nyang’oro, 17.11.2011.
21
See TANU, Siasa ni Kilimo, Dar es Salaam 1972, Interviews with, Aloyce
Mpagama (Nyang’oro) and Daniel Musa Kavindi, Ismani Tarafani, 18.11.2011.
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
65
Revenue Ordinance in 1943, which amended the War Revenue Act,
encouraged peasants to produce more maize for the market in order
to get money for payment of taxes22. This was the first initiative that
stimulated commercial maize production by peasant producers.
There were no alternatives to get cash for tax than producing maize
or seeking wage labour outside Iringa District. To meet the wartime
and post war demands the colonial government instituted measures
that led to the production of sufficient food. One of those measures
was the provision of subsidies in terms of free grants of shillings
7.5 to farmers who produced maize on land of over 25 hectares23.
Peasants in Ismani were encouraged to open more arable land to
benefit from free grants.
The second measure was the use of guaranteed return for farmers who would get loss as a result of intensive capital investment
in food crop production. They were to be refunded by the colonial
government24. This encouraged intensive investments in food crop
production in one way or another as farmers were insured against
any loss. Peasants with capital expanded farming activities to the
limit of their capital. This increased both the acreage under maize
farming and maize produces. In addition to guaranteed return
upon loss in agricultural investment, the government provided
acreage grants that were different from free grants. Through
acreage grants, the government issued a list of names of farmers
who first applied for them in each District. Selected farmers were
given planting orders and conditions to sell their maize to the
colonial Grain Storage Department25. After selling their produce,
22
Tanganyika Territory, Ordinances Enacted During the Year 1943, Dar es
Salaam 1944.
23
„The Tanganyika Standard”, Saturday, February 12, 1944.
24
„The Tanganyika Standard”, Thursday, August 30, 1951.
25
TNA, EC B. 833/III/313: Department of Grain Stores, 1949. Guaranteed
Prices of Maize Acreage Grants and Reduced Prices (1949).
�66
Maxmillian J. Chuhila
the farmers were paid dues in the manner outlined here by the
director of Grain Stores:
It is emphasized that the Director of Agriculture will only consider
payment of acreage grant to planters who can produce either Grain
Storage Department purchase receipts in respect of delivery to Government or Agents Stores or written permission by Provincial Produces
Officers or District Commissioners’ in respect of direct sales26.
In Ismani, only few farmers qualified for the grants in the
period between 1947 and 1950. They included few big farmers
in Nduli who were eligible beneficiaries for acreage bonus in the
1948/1949 growing season27. Under the acreage grants scheme,
the maize that was to be used by producers either individually or
as a producing company or institution or even a group of corporate
producers, had first to be sold to Unga Limited, the only buying
agent by the time and then bought back by producers. This was
a condition for all farmers who received grants from the government. After harvest, producers declared the quantity of maize they
harvested plus the amount that was enough for their food and
the surplus to be sold to Unga Limited28. The condition to declare
the amount of food enough for the producer and the surplus for
sale had little significance to the producer. As regardless of the
amount they required for food they had to sell all the maize to
Unga Limited before they could buy them back. Interestingly,
during this time producers were even allowed to sell their crops
on the farm. Therefore, the incentives given to maize producers,
price guarantee, guaranteed return and acreage grants stimulated
maize farming for the market. Progressive farmers, as we have
seen, did this, while small-scale peasant producers continued to
produce for subsistence.
Ibidem.
Ibidem.
28
TNA, 24/A3/21: African Staples, Permits to Retain.
26
27
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
67
The establishment of the Land Bank in 1947 had a significant
contribution to large-scale maize farming in Ismani. On inception
the Bank provided loans to large-scale cash crop farmers such as
tobacco farmers in Nduli. Later, the loans were extended to maize
farmers, although most of them were non-African farmers29. It
was not until the 1950s when African farmers started to access
the loans. African peasants obtained loans from two sources of
funds that were established at the end of the 1940s. These sources
included the Local Development Loan Fund (LDLF) and the African Productivity Loan Fund (APLF). These loan schemes accelerated differentiation in the rural areas. Some peasants expanded
production by use of modern agricultural inputs, such as tractors
obtained through loan money30. The Bank provided loans only to
farmers whose farmlands were 50 acres and above. Those whose
farmlands were below 50 acres were encouraged to expand their
farms in order to qualify for the loans31.
Government intervention in supervising and encouraging maize
production especially in the 1950s was a catalyst towards expanded
commercial production of maize. The provision of acreage grants,
loans, guaranteed returns and the introduction of a new taxation
system accelerated extensive rather than intensive cultivation.
Colonial intervention in the production process also contributed
towards the replacement of the traditional food crops, such as millet
and finger millet, by extensive production of maize. Prior to this
period maize was produced in small scale. Therefore, by the 1950s
Ismani had become one of the most important places for maize
production in Iringa District. There was sufficient rainfall and the
L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development
of Ujamaa Villages in Tanzania, „ERB, Paper”, no. 74.10, 1974, p. 2.
30
Ibidem, pp. 4–7.
31
TNA, 24/52/3/13: Monthly Report for May 1956.
29
�68
Maxmillian J. Chuhila
fertility of the soil was suitable. These facts were acknowledged
in a monthly report of the agricultural field officer who noted;
From reports and personal observation it is noticed that the most
advanced area in the District is Ismani where rains broke early and
cultivation have taken every opportunity to push forward with cultivation and planting. Their zeal and enterprise is providing itself worthwhile as excellent germination can be seen in almost every shamba32.
Ismani was a potential maize production area by this time and
there were no signs of crop failure33. In the 1950s, Ismani had no
alternative cash crop to depend on apart from maize. Therefore,
maize served dual purposes, as a staple crop and cash crop.
Another effort by the colonial government to transform Ismani
into a colonial food granary was the establishment of demonstration farms in 1956 in the area. Under this new programme farmers were given land and money. By this time there were already
indications that farmers from other places of Iringa District were
moving to Ismani to benefit from the advantages of demonstration
farms. As a result it was stated that for one to be given a demonstration farm was to be a resident in Ismani. Many people did
not meet this condition but were still given the farms because of
the need to produce as much maize as possible34. Demonstration
farms acted as units for teaching farmers the best practices for
maize cultivation35. They were expected to have a trickle-down
effect to the rural sector at large and boost productivity in the
main. As a consequence of all those efforts, Ismani came to be
32
TNA, D3/4: Development: Ismani Development, Report for the Month
Ending 31st December, 1951-114/IV/29/552, Report for the Month Ending June
1951-114/IV/20.
33
Ibidem.
34
TNA, D3/4: Folio: Letter-P/SCH/ISM, Demonstration Farm, Ismani,
21.12.1956.
35
Ibidem.
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
69
under intensive colonial production in the last decade of colonial
rule in Tanganyika.
It is notable that during this period the colonial approach to
peasant production changed significantly. Previously, the government concentrated on peasantry production as whole that changed
into a new ‘focal point approach’. This change was partly a colonial response to the 1950s nationalist movements and the need
to reduce production costs in the after war period. It was thought
that promoting African peasantry entirely would create wealthy
Africans who, in turn, would increase political consciousness and
stability in rural areas36. In practice this would disadvantage the
smooth functioning of the colonial enterprises. The new approach
focused on the promotion of progressive farmers at the expense of
the larger peasantry sector37. Through this method, the colonial
government was able to get sufficient maize from few progressive
farmers.
The change of approach to rural development resulted into
narrowing down all colonial projects. They became small in scale,
sometimes based on a clan or a village, or a group of few enterprising individuals38. Small-scale projects would benefit from the
few extension services provided by a small number of extension
personnel. Extension personnel were reduced to match with the
budgetary constraints that faced the peasantry sector at the time39.
Farmers on individual bases did not get assistance from the central
government but were instead supervised by the Native Authorities40.
36
J. Illife, Agricultural Change in Modern Tanganyika: An Outline, Nairobi
1971, p. 37.
37
Ibidem. Lord Twinning, Nine Years in Tanganyika, op. cit. p. 15.
38
‘Memorandum No.10 for Provincial Commissioners’, Conference, January
1957: Focal Point Approach in Agricultural Extension Work, LG 9/36/011. p. 1.
39
Ibidem.
40
Ibidem, p. 2.
�70
Maxmillian J. Chuhila
In the post World War II period, especially in the 1950s, there
came what John Illife calls the ‘cash crop boom’. The boom promoted production of not only the crops earlier considered marginal cash crops but also food crops such as maize. The colonial
government declared, ‘the United Kingdom will require increased
quantities of maize and will be able to absorb any increases in
export in this Territory’41. To get assured with high output of maize
the government started to supply maize seeds for free or at much
lesser subsidised prices. Also, the government continued with campaigns for increased maize production and made advertisements
on newspapers, steamers, buses and railway stations42.
The boom years were characterised by the emergence of new
commercial growers. These included the Maize Growers of Ismani,
Wheat Growers of Mbulu, Pyrethrum Growers of the Southern
Highlands and Cashew nut Growers of the southern part of Tanganyika. Also there was mushrooming of farmers associations such
as the Ismani African Maize Growers Association43, which later
changed into Ismani African Maize Growers Cooperative Society44.
The associations later became instrumental in negotiating prices
for their produced crops. Most prosperous progressive farmers
benefited more from the associations as they had more to sell than
ordinary peasants.
The production of maize in Ismani was very profitable in the
last decade of colonial rule in Tanzania. It made producers own
tractors after farming for few seasons. This profitability continued
to attract more and more farmers to the area. After only six years
41
B. Bode and D. Wu, The Legacy of Underdevelopment in Tanzania: A Case
Study from Morogoro, Research Paper, Report for Care International Tanzania,
2011, p. 16.
42
Illife, Agricultural Change, op. cit., pp. 39–40.
43
Ibidem.
44
Illife, Modern History, op. cit., p. 465.
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
71
(1959 to 1965), more than 16, 000 hectares were under maize
cultivation in Ismani45. The number of producers reached 367 and
each owned more than four hectares, and 29 farmers who each
owned more than 40 hectares46. These acreages per individual
producer kept on increasing as the indigenous people allocated
plots to foreigners only by measuring the width of the plots and
did not bother about limiting the length. This tendency led to rapid
expansion of arable land in Ismani47.
Farming During 1961–1971
The rural sector in Tanzania at independence experienced
continuation of the implementation of colonial development
policies for a long time. The implementation of colonial plans,
as were suggested by the International Bank for Reconstruction
and Development (IRBD), manifested in the entire period covering the 1960s to the 1980s. The first Five-Year Development Plan
articulated clearly the need to improve and transform the rural
sector48. The First Five Year Development Plan was ambitious and
wished that the development of the country could be realised
as soon as possible to satisfy people’s expectations of independence. Through the First Five Year Plan, Tanzania encouraged, and
anticipated a massive flow of foreign investments in agricultural
and industrial sectors49. In the mid 1960s it became apparent that
the anticipations were not materialising. As a consequence of this
Ibidem, p. 457.
Ibidem.
47
Interview with, Benitho Masangula, Nyang’oro, 17.11.2011.
48
The United Republic of Tanganyika and Zanzibar, Tanganyika Five-year Plan
for Economic and Social Development, 1st July, 1964 – 30th June, 1969, vol. 1,
General Analysis 1964, pp. ix–x.
49
Ibidem, p. viii.
45
46
�72
Maxmillian J. Chuhila
frustrating situation, the government was inclined in 1967 to resort to a new path towards development. This shift was officially
enunciated in the Arusha Declaration of February 1967. The Arusha Declaration, unlike the First Five Year Development Plan, did
not put much emphasis on foreign grants, loans and investments
but emphasis went on using internally available resources for
development. Political slogans such as ‘Uhuru na Kazi: Freedom
and Work’ and ‘Uhuru na Maendeleo: Freedom and Development’
served as catalysts towards popular participation in development.
The implementation of those slogans concentrated much on selfhelp projects that included construction of roads, bridges, schools,
dispensaries and initiation of agricultural activities. Participation
in community or self-help projects was a credit to responsible
citizens50. It was held that improvement or development at the
local level was a contribution to the entire national development51.
Popular participation was highly encouraged during the period.
The adoption of the Arusha Declaration in 1967 symbolized
two major things for the newly independent Tanzania. In the first
place it implied a change in economic planning from reliance on
what Michael Jennings called the colonial development paradigm
to a nationalist rural oriented development paradigm. Also the Arusha Declaration signalled the transition of the economy from one
that was highly dependent upon foreign assistance to an economy
based mostly on the utilization of internal resources. However, the
declaration did not reject outright gifts and loans, but emphasised
that these would be accepted if and only if they were being made
in the interest of national development. To show the contrasts between the pre-Arusha Declaration situation in economic planning
and the newly anticipated system, the declaration pointed out that;
50
51
M. Jennings, Very Real War, op. cit., pp. 86–87.
Ibidem.
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
73
Our government and different groups of our leaders, never stop
thinking about methods of getting finance from abroad. And if we get
some money or even if we just get a promise of it, our newspapers,
our radio, and our leaders, all advertise the fact in order that every
person shall know that salvation is [was] coming or is on the way. If
we receive a gift we announce it, if we receive a loan we announce it,
if we get a new factory we announce it-and always loudly. In the same
way, when we get a promise of a gift, a loan, or a new industry, we
make an announcement of the promise. Even when we have merely
started discussions with a foreign government or institution for a gift,
a loan or a new industry we make an announcement-even though we
do not know the outcomes of the discussions52.
This shows dissatisfaction with externally oriented economic
thinking. The Arusha Declaration provided principles by which
the system would be changed towards self-reliance.
By this time Ismani was still under commercial farming of maize.
The adoption of the Arusha Declaration in one way promoted
the large-scale production of maize as it encouraged progressive
farmers. On the other hand however, it gave way to restrictions on
continued intensive capital investment in agriculture by individuals in favour of communal development approach. This follows
from the fact that the gap between rich progressive farmers, small
peasants and labourers was increasing fast. During this period rich
farmers enjoyed expansion to areas formerly owned by small farmers through purchase of land. In implication, the few rich farmers
owned and controlled the economy at the expense of the impoverishment of the majority of peasants; something that was not the
priority of the declaration. Small peasants continued to be landless
and poor while the number of labourers working for progressive
farmers continued to increase. Small producers also started to be
labourers as the only way available for their subsistence.
TANU, The Arusha Declaration, in: J.K. Nyerere, Ujamaa: Essays on Socialism, Oxford 1968, p. 22.
52
�74
Maxmillian J. Chuhila
Villagization and maize farming, 1971 to 1985
State-led and externally controlled economic policies and development have in most counts resulted in several impacts in the
communities and the environments where they are implemented.
Such impacts originate from the failure to recognise local environmental conditions and the reality on the ground that does not necessary reflect the expectations of state bureaucrats53. State control
of rural development in Tanzania is historically rooted. It started
during the colonial period and went on through the postcolonial
period. State control on the economy was challenged after the
collapse of the East African community in 1977 a period that went
together with several other economic and political problems. There
was the 1978 Tanzania – Uganda war, the global oil crisis, disturbance in the balance of trade in Tanzania and the poor weather
of the 1980s that brought general crop failure. These led into an
impoverished economy and poor livelihood of a majority of the
population. The government failed to provide the necessary supplies
such as medicine, food and other consumables54. During the same
period of the 1970s political and economic crisis, the government
overcommitted itself into the very expensive villagization projects
that were implemented in the rural – centred development model.
As a result, the government’s defiance to liberal policies and the
conditions of the Breton wood institutions (IMF, World Bank and
WTO) was challenged. The unexpected retirement of Julius Nyerere
from presidency on one side resulted from his failure to contain
the pressure of change enforced by the Breton wood institutions
See the analysis of how several state controlled projects failed to modernize
the rural sector in J.C. Scott, Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve
the Human Condition Have Failed, New Haven – London 2008, pp. 1–8.
54
K. J. Havenevik, Tanzania: The Limits to Development from Above, Dar es
Salaam 1993, pp. 29–62.
53
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
75
and on the other side he was not ready to accept them. The only
option remaining was stepping down. In 1982 the government softened its hand on its control of the rural sector. A new agricultural
policy was launched in 1982, the same year with the launching
of the Structural Adjustment Programmes. The agricultural policy
aimed at improving the rural sector mainly by allowing private
investment in agriculture and private ownership of land. When
this was happening countrywide, its impact varied from one area
to another55. Commercial farmers benefited from liberal policies.
Large-scale capital owners and producers in Ismani moved their
capital from the area to other areas of Tanzania.
State control of the rural sector through Ujamaa in Tanzania
took both courses, that is, direct and indirect coercion on one side
and voluntary on the other. Compulsory resettlement included
total planning and movement of people’s settlement into closer
proximities to each other to facilitate service delivery. Under this
category, poor ecological knowledge of the environments affected
the new residents. On the second count, indirect coerced resettlement included joining Ujamaa villages to receive relief food from
the government especially in areas with food insecurity. When villagers faced famine they had no option than joining into an Ujamaa
village56. In areas where peasants voluntarily moved, they were
able to find suitable areas for agricultural activities and agriculture
continued without many problems. The areas like Songea under the
famous Ruvuma Development Association and Handeni – Tanga
experienced both coerced and voluntary movement at the same
time. In the areas with voluntary associations with Ujamaa villages,
the Ujamaa projects succeeded and failed in the areas where force
Ibidem, pp. 56–62.
Suleman Sumra, Problems of Agricultural Production in Ujamaa Villages
in Handeni District, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, op. cit., pp.
202–206.
55
56
�76
Maxmillian J. Chuhila
was used57. In Urambo, in western Tanzania, tobacco farming was
both boosted on one side in terms of extensive farming – increase
of acreage but on the other side it faced challenges. Large – scale
tobacco farmers were confiscated of their land and machinery in
favour of communal farming that resulted into extensive farming
but reduced productivity58. In Ismani where forced resettlement
took place and large progressive farmers ran away, Ujamaa projects did not achieve much59. In the Iraqwland, where ecological
considerations were not given priority, the programmes under
Ujamaa were not successful60. In general the villagization policy
in Tanzania had varied impacts depending on the area where it
was implemented.
We have explored the production side of the impact in various
areas of Tanzania. On the environmental side, villagization had far
reaching implications because there was no feasibility study done
to assess the environmental impact of the programme. Yusufu Lawi,
Helge Kjekshus, Esbern Friis-Hansen and Idris Kikula provided
a general evaluation of the environmental impact of villagization
and resettlement schemes of the 1970s61. They argued that the
57
Refer to Havenevik, Tanzania, and H. Ndomba, The Ruvuma Development
Association and Ujamaa in Songea District, 1960s–1990s, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2014, pp. 54–88.
58
S. Ayo, Tobacco Farming and its Influence on the Social Cultural Transformation in Urambo District, Western Tanzania, 1950s to 2010, forthcoming MA
Dissertation, University of Dar es Salaam.
59
Details in M.J. Chuhila, Maize Farming and Environmental Change in
Iringa District: The case of Ismani, 1940–2010, Unpublished MA Dissertation:
University of Dar es Salaam 2013, pp. 64–79.
60
Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji and Local Ecological Consciousness: The Case of Eastern Iraqwland, 1974–1976, „Journal of African History”,
48(2007), pp. 75–83.
61
Idem, May the Spider Web Blind Witches and Wild Animals: Local Knowledge
and the Political Ecology of Natural Resources Use in the Iraqwland, Tanzania,
1900–1985, Unpublished PhD Thesis: Boston University 2000, p. 319; Idem,
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
77
impact resulted from the concentration of people in small areas
due to clearing of new areas for settlement and farming. Lawi
adds that it destroyed the social ecological considerations which
people regarded when choosing settlement areas in Iraqwland. On
the whole, as a result, the failure to control ecological conditions
of the new areas affected the communities that were relocated
into other areas62.
Although the period from the 1970s experienced several socioeconomic and political challenges throughout the country, the
villagization programme created a new history in Ismani and it
is highly remembered in the area. It is remembered not only because of the environmental impact but also the influence on the
production of maize. It changed the history of maize farming in
Ismani at large. The villagization programme was preceded by
the implementation of the Iringa Resolution that was another big
step towards improving the rural sector. To reflect its emphasis on
agriculture, the Iringa Resolution of 1972 was commonly referred
to as Siasa ni Kilimo (Agriculture is Politics). The Iringa Resolution came up with four principles to promote agriculture. Siasa
ni Kilimo enabled the organisation of agricultural production in
a way which ensured food self-sufficiency to peasants, improved
quality of food through production of nutritious food, production
of exportable crops and production of sufficient raw materials for
industrial development63. At almost the same time, the Ismani
Tanzania’s Operation Vijiji, op. cit.; H. Kjekshus, The Tanzanian Villagisation Policy:
Implementation and Ecological Dimensions, „Canadian Journal of African Studies”,
11(1977), no. 2, pp. 270–272; E. Friis-Hansen, Changes in Land Tenure Use Since
Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania: The
Case of Southern Highlands, Copenhagen 1987, pp. 9–20; Idris Kikula Lessons
From Twenty-Five Years of Conservation and Seven Years of Research Initiatives in
the Kondoa Highlands of Central Tanzania, „Ambio”, 28(1999), no. 5, p. 445.
62
Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji, op. cit.
63
TANU, Siasa ni Kilimo.
�78
Maxmillian J. Chuhila
Maize Credit Programme was introduced to boost maize productivity. The credit scheme had three main objectives. The first was to
replace large-scale capitalist oriented (market – oriented) farmers
by cooperative communal based farmers. Although the objectives
for this were not articulated, communal farming involved the production of both food and commercial maize64. However, production
for the market was hindered when large-scale farmers decided to
reallocate from Ismani. As a result neither food nor market based
maize was produced sufficiently. What followed in the 1980s,
1990s and 2000s was a struggle for survival that was a transition
from proud producers of maize in Tanzania.
The second objective of the Ismani maize credit was to increase
productivity of maize produce in the area. This was done through
the application of better crop husbandry, fertilisers and improved
seeds. Unfortunately, all these attempts to increase productivity failed because the people who were forced to join in Ujamaa
villages sabotaged Ujamaa production. This was done through
stealing seeds and produces and at the same time working with
obvious laxity in Ujamaa farms65. All these led to the decline of
production in Ismani instead of encouraging and promoting its
production. Also, as pointed out earlier, maize farming in Ismani
depended on large-scale capital-intensive farmers who at the time
of these modernisations had decided to move from Ismani. Modernisation involved the distribution of hybrid seeds and chemical
fertilizers where the seeds were distributed for free in one growing
season and in the subsequent seasons producers prepared their
own improved seeds66. Some farmers in the 1970s did not opt for
chemical fertilizers; instead they used Farm Yard Manure (FYM)
A.T. Mohele, The Ismani Maize Credit Programme, in: Papers on the Political
Economy of Tanzania, op. cit., pp. 217–218.
65
Interview with, Andephice Mahali, Mikong’wi, 14.11.2011.
66
Interview with, Aloyce Mpagama, Nyang’oro.
64
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
79
that was also a new experience for farming in Ismani67. They
could not adopt chemical fertilisers while they had not even used
FYM – from their livestock on farms because the soil was fertile
enough to allow cultivation. The reorganization of settlements and
production in Ismani during the villagisation programme was not
supported by the will of the majority. The traditional land tenure
was abolished through the implementation of the villagisation
policy. Villagers wondered to find and occupy new land in the
new areas. As a result, it went on to happen that peasants lived in
Ujamaa villages but went out to work on their previous farms. This
lost a considerable amount of their time walking to and from and
hence reducing the working time on the farms. The Villages and
Ujamaa Villages Act of 1975 formalised the abolition of traditional
land rights that implied a new struggle for land ownership68. On
the whole, ujamaa farming in Ismani is remembered to have been
a problem rather than a solution to peasant’s problems. Working
in ujamaa farms was not as productive as working on individual
farms. The big farmers who owned tractors were forced to work
on ujamaa farms before they could start working on their plots.
This decision was unpopular among large-scale maize farmers.
The last objective of the Ismani maize credit scheme was to improve the incomes of the wajamaa through guaranteed crop prices
that were regulated by cooperative societies. This was unrealistic
because not all villages were given credit and even those given credit
did not manage to improve the livelihood of the people because
the repayment rates of the loans were high. In the early days of the
scheme 1971/72 and 1972/73 growing seasons some successes were
registered by maize farming. However, the sustainability of both
Ibidem.
E. Friis-Hansen, Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their
Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania..., op. cit., pp. 23–28.
67
68
�80
Maxmillian J. Chuhila
food and commercial maize farming was threatened. There emerged
loan-serving farming, sabotage of Ujamaa projects and continued
decline in the acreages cultivated because of lack of capital and machinery equipment after the withdrawal of large-scale producers69.
In the end, the villages given the credit produced a loan – serving
maize while those that did not receive loan produced both maize for
food and market70. To indicate the inefficiency of operation Ismani,
in 1971/72 it was revealed that an average of 595 kilograms per
hectare was produced on Ujamaa fields while at the same time and
in the same environment, individually owned farms produced an
average of 869 kilograms per hectare71. This example demonstrates
that the success in maize farming in Ismani did not depend on the
investment of industrial inputs. It rather depended on the knowledge
of the environment, soil, locally determined growing seasons and
market incentives. All these conditions existed during the colonial
period and were discarded during Ujamaa period in favour of state
directed agriculture. Closely related to the decline in productivity,
another challenge was on how to distribute the produces amongst
the members of a particular Ujamaa village. A number of villages
failed to distribute produces to members or the income coming
from selling Ujamaa produces. This situation resulted from the low
harvests that were also sold to repay the loans in Ujamaa villages.
In turn, this discouraged members from committing themselves in
Ujamaa projects. Due to this challenge and of course, the national
commitment towards agriculture, the National maize Programme
was introduced in 1973. The programme aimed to increase maize
acreage and reduce the import of food72.
Interview with, Innocent Mtakidunga Wilomo, Mangawe, 19.11.2011.
A.T. Mohele, The Ismani Maize Credit Programme, op.cit.
71
B.Ch. Nindi, Agricultural Change and Rural Class Formation in Iringa
District, Tanzania, Unpublished PhD Thesis: University of Hull 1978, p. 267.
72
Ibidem, pp. 274–280.
69
70
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
81
Apart from the Ismani maize credit scheme the government
also established agricultural credit schemes, which were given to
middlemen to enable them to buy crops from producers, while
the producers received production credits73. This was generally
applied countrywide and started in 1962 through the Agricultural Credit Agency (ACA). The ACA provided loans to individual
farmers, to groups of farmers or to government institutions that
embarked on agriculture. The second loan scheme was through
the National Development Credit Agency (NDCA) that came into
being in 1964. NDCA did not register achievements, as up to its
dissolution it had only reached one ujamaa village. The establishment of the Tanzania Rural Development Bank (TRDB) in 1971
was the most comprehensive programme to finance agriculture
in the rural areas. It covered many sectors of the rural economy
by supporting ujamaa villages especially those engaged with the
production of food crops, such as maize and wheat74. TRDB was
therefore committed to modernising the rural sector. TRDB reiterated that; ‘the Tanzania Rural Development Bank was therefore
instituted as a means of providing a comprehensive credit system
for transforming the subsistence living into a modern cash economy
with its attendant increased employment opportunities and income
distribution’75.
The villagisation campaign of 1974 was the first transformative
wave for Ismani. It propelled the area’s change from a prosperous
place to an impoverished one. The 1974 Villagisation campaign
discouraged progressive farmers in favour of communally owned
73
L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development...,
op. cit., p. 1.
74
Ibidem, p. 12.
75
Tanzania Rural Development Bank, Annual Report and Accounts for the
Year Ended 30th June 1971 – 30th June 1972, Quoted in L.A Msambichaka and
R. Mabele, Agricultural Credit and the Development..., op. cit., p. 11.
�82
Maxmillian J. Chuhila
farms and cultivation that were small in scale and faced several
challenges to operate the farms. Ownership of large farms was
shifted to villages while some were distributed to former labourers at the rate of three hectares per head. The evidence at hand
shows that it was difficult to incorporate the former progressive
farmers into ujamaa cooperative work as we have pointed earlier76.
The most remembered incidence of ujamaa farming in Ismani
was the murder of Dr. Wilbert Kleruu, then Regional Commissioner for Iringa. Dr. Kleruu is claimed to have been a committed
socialist who wanted everybody to live on socialist principles. On
Christmas day 1971, Dr. Kleruu went to Ismani to see how production was going on. Unfortunately, he found one of the large-scale
farmers of maize in Ismani called Said Mwamwindi cultivating his
privately owned farm. Mwamwindi had worked for most of his
time on ujamaa plots but during the holiday he wanted to cultivate
his private shamba. Nevertheless, Dr. Kleruu ordered him to stop.
This action is believed to have made Mwamwindi angry, hence
his decision to gun down the Regional Commissioner at Mkungugu village77. The death of the Regional Commissioner created
tensions amongst all big producers of maize in Ismani and the
implementation of villagization in the area78. Mwamwindi started
farming in Ismani together with other progressive farmers in the
Interview with, Aloyce Mpagama.
The main reasons that resulted into his death are varied in local articulations. Some point out that he was insulted in front of his wives others; claim
that Mwamwindi became angry when he was told to stop working on a privately
owned farm. Generally, the death of a regional Commissioner indicated the
extent to which progressive farmers in Ismani were committed to realise profit
out of maize farming. The regional Commissioner was seen as a threat to many
of the progressive farmers. Interviews with, Henry Mkayula Likoko, Kising’a,
15.11.2011, Speditho Magidanga, Uhominyi, 14.11.2011, Omary Chunga and
Bayati Mkwama at Mkungugu, 20.11.2011.
78
Interview with, Omary Chunga, Mkungugu.
76
77
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
83
1950s. During this period he owned only three acres of land and
worked as a lorry driver. He continued to buy land and expand
his cultivated plots that by the 1970s he had over 160 acres79.
This indicates that he was one of the most progressive farmers in
the area that operation Ismani targeted. It also shows the type of
anger that a person could have when his assets and wealth were
threatened with being confiscated or nationalised. Bad enough
the aftermath of the death of the Regional Commissioner brought
more mess than progress in the area. It became increasingly difficult to convince people to work in Ujamaa villages. Local leaders and state technocrats feared that what happened to Kleruu
could happen to them. As a result production in Ujamaa villages
continued to decline.
Maize farming and the challenge
of Environmental Change, 1985 to Present
Environmental change in Ismani has been a gradual process
and was generally unnoticed until the second half of the last
century. This was partly contributed by the presence of extensive and fertile arable land, which made it easy for peasants to
abandon exhausted areas in favour of new ones80. Environmental
change in Ismani manifested itself in various forms, including
changes in vegetation cover, soil exhaustion, unreliability of
rainfall, drought and decline of crop yields. It has been argued
in the preceding discussion that commercial production of maize
was responsible for the change of the socio-economic relations
in Ismani from the 1950s. Through commercial production of
maize, Ismani gained fame and became a conceited feeder based
79
80
B.Ch. Nindi, Agricultural Change, op. cit., pp. 259–264.
A. Awiti, Ismani and the Rise of Capitalism, p. 53.
�84
Maxmillian J. Chuhila
on the agricultural output by large producers. Smallholders were
also not left behind, as they were assured of food from the small
areas they cultivated.
The fame of Ismani changed in the recent years. While in the
1950s up to the 1980s it had famous names because of its capacity to feed a large part of the country with maize, from the last
decade onwards things have turned upside down. The production
of maize is no longer tenable and villagers live on food insecurity
and abject economic poverty. This situation is evidenced by both
media reports and oral articulations81. For example, the high
productivity of maize in the 1970s called for the Iringa Resolution, famously known as Siasa ni Kilimo (Agriculture is Politics)
to boost productivity82. The resolution recognised the declining
trend of productivity of maize in the area from 20 to 25 sacks
of maize grains per hectare in the 1950s to only 7 sacks in the
1970s83. However, the trend of production continued to decline
throughout the 1970s to 1980s despite the modernization of the
methods of production.
The situation worsened much starting from the 2000s. During
this period peasants were unable to produce either for sale or
for their food sufficiency. This can partly be evidenced by Lukelo
Kihogota, a smallholder producer in Ismani, who recalled the
practices of Siasa ni Kilimo and then added that ‘we have no
alternative than to depend on relief food’84. Mr. Kihogota used to
be a good producer over the years, sold surplus maize to those
81
Tumaini Msowoya, Ukame wa Miaka Minne Wageuka Balaa Kuu la Njaa,
Mawazo Malembeka, ‘Njaa: Malengamakali, Wananchi Wanaishi Kwa Mboga za
Majani’, Radio Report, htt://radiofreeafricatz.com/2011/njaa_malengamakali_wananchi_waishi_kwa_mboga_za_majani- Accessed on 21.10.2011, at 1300hrs.
82
TANU, Siasa ni Kilimo.
83
Ibidem, pp. 11–12.
84
Tumaini Msowoya, Ukame wa Miaka Minne.
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
85
who were in need, but now fails even to produce enough for
his family. This is not a unique situation for him alone as it cuts
across the majority of the families in Ismani. All this indicates the
degree to which Ismani in recent years starting from the 2000s
has become the home of food shortage. The government takes
initiatives by providing regular relief food to starving villagers
nearly every year. Starvation in Ismani resulted from regular
crop failure as an outcome of unpredictable weather conditions,
shifting in farming preferences from maize to commercial crops
like sunflower and tomatoes. Tomatoes and sunflower have no
ban when it comes to exporting them to foreign markets. But if
surplus maize is produced, the government limits its export in
favour of domestic market.
Most families in Ismani in recent years face hunger and in some
cases they depend on green vegetables as their food especially during the rain season where food shortage is at its peak. The most
affected areas are Malengamakali Ward and Ikengeza village in
Nyang’oro Ward. Food insecurity in Ismani was at some point given
emphasis in the parliament when a Member of Parliament, Ms.
Pindi Chana commented, ‘the District Council agricultural projects
should target to increase productivity especially in those areas with
hunger such as Ismani where every year there is a need to send
relief food’85. Such statements demonstrate the extent to which what
was formerly a national grain basket is now a place with acute food
shortages. Other news headlines in recent days include: ‘Four Years
Drought turns A Great Hunger in Iringa’86, ‘Hunger: Malengamakali,
85
Bunge la Tanzania, Majadiriano ya Bunge, Mkutano wa Ishirini, Kikao cha
Kumi na Tatu Tr. 22 Juni 2010. The MP, Pindi Chana said ‘Eneo la Mufindi katika
mashamba ya chai, zao la Biashara, wameomba wapewe vocha katika zao hilo la
Biashara. Miradi ya Halmashauri ya Kilimo ilenge kuongeza uzalishaji hususani
maeneo ya Njaa kama Ismani ambako kila mwaka hupelekwa Chakula’, p. 162.
86
Tumaini Msowoya.
�86
Maxmillian J. Chuhila
People Live on Green Vegetable’87, ‘9,000 People Face Hunger in
Iringa’,88 and ‘Ikengeza to Face Severe Food Shortage’89.
Conclusion
There is no way we can generalise the impact of state interventions in rural sector development in Tanzania. The impacts
varied depending on several factors based on the production side
and the environment. On the production side, it depended on the
incentives that peasants received out of what they produced that
in turn intrinsically motivated them to produce more. Environmentally wisely, it depended on the specific environmental conditions
for a specific crop. The case presented by Ismani is an example
of both positive and negative outcomes of state interventions in
rural development. Colonial interventions boosted productivity as
production based on individuals unlike the communal production
relations advocated by the postcolonial government. However, we
should not take for granted that the colonial government was keen
enough to boost productivity, we must also understand the fact
that Ismani was opened for intensive farming in the 1940s, thus it
was still fertile enough to allow high productivity in the entire colonial period. In the postcolonial period especially from the 1970s,
1980s and 1990s soil fertility deteriorated and when coupled with
other problems resulting from the political economy of the time
Mawazo Malembeka, Njaa: Malengamakali, Wananchi Wanaishi Kwa Mboga
za Majani, Radio Report, htt://radiofreeafricatz.com/2011/njaa_malengamakali_
wananchi_waishi_kwa_mboga_za_majani- Accessed on 21.10.2011, at 1300hrs.
88
http://www.ippmedia.com/fronted/?!=29291, ‘Watu 9, 000 Wamekumbwa
na Balaa la Njaa Iringa’, Accessed on 21.10.2011, at 1330hrs.
89
Irene Mwakalinga, Wakazi wa Ikengeza-Iringa Kukumbwa na Uhaba wa
Chakula, http://www.tbc.go.tz-tbc_local_general/1501_wakazi_wa_Iikengeza_iringa_kukumbwa_na__uhaba_wa_wa-_chakula.html. Accessed on 22.10.2011
at 0953hrs.
87
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
87
and environmental change, it limited the progress of maize farming. The future of peasant farming in Ismani will depend on the
control of population growth and control of the rapidly changing
environment through rampant charcoal burning and opening of
more fields for agriculture and settlement.
REFERENCES
Archival sources
TNA, EC B. 833/III/313: Department of Grain Stores, 1949. Guaranteed
Prices of Maize Acreage Grants and Reduced Prices (1949).
TNA, 24/A3/21: African Staples, Permits to Retain.
TNA, 24/52/3/13: Monthly Report for May 1956.
TNA, D3/4: Development: Ismani Development, Report for the Month
Ending 31st December, 1951-114/IV/29/552, Report for the Month
Ending June 1951-114/IV/20.
TNA, D3/4: Folio: Letter-P/SCH/ISM, Demonstration Farm, Ismani,
21.12.1956.
‘Memorandum No.10 for Provincial Commissioners’, Conference, January 1957: Focal Point Approach in Agricultural Extension Work, LG
9/36/011.
Secondary sources
Awiti A., Ismani and the Rise of Capitalism, in: Rural Cooperation in Tanzania, ed. Lionel Cliffe, Dar es Salaam 1975.
Ayo, S., Tobacco Farming and its Influence on the Social Cultural Transformation in Urambo District, Western Tanzania, 1950s to 2010,
forthcoming MA Dissertation, University of Dar es Salaam.
Bode B. and Wu D., The Legacy of Underdevelopment in Tanzania: A Case
Study from Morogoro, Research Paper, Report for Care International
Tanzania, 2011.
�88
Maxmillian J. Chuhila
Bowles B.D., The Political Economy of Colonial Tanganyika 1939–1961,
in: Tanzania Under Colonial Rule, ed. M.H. Kaniki, London 1980.
Coulson A., Tanzania: A Political Economy, Oxford 2013.
Chuhila M.J., Maize Farming and Environmental Change in Iringa District: The case of Ismani, 1940–2010, Unpublished MA Dissertation:
University of Dar es Salaam, 2013.
Friis-Hansen E., Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their
Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania: The Case of
Southern Highlands, Copenhagen 1987.
Fughes-Couchman N.R., Agricultural Change in Tanganyika: 1945–1960,
Stanford 1964.
Havenevik K.J. and Ndomba H., The Ruvuma Development Association
and Ujamaa in Songea District, 1960s–1990s, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2014.
Havenevik K.J., Tanzania: The Limits to Development from Above, Dar es
Salaam 1993.
Helleiner G.K., Agricultural Export Pricing Strategy for Tanzania, in: Papers
on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and
M.J. Schultheis, Nairobi 1979.
Hogendorn J.S. and Scott K.M., Very Large Scale Agricultural Projects:
The lessons of the East African Groundnut Scheme, in: Imperialism,
Colonialism and Hunger: East and Central Africa, ed. R.I. Rotberg,
Massachusetts – Toronto 1983.
Hyden G., Beyond Ujamaa in Tanzania: Underdevelopment and Uncaptured
Peasantry, Nairobi 1980.
Kjærby F., The Development of Agricultural Mechanisation in Tanzania,
in: Tanzania Crisis and Struggle for Survival, eds. J. Boesen [et al.],
Uppsala 1986.
Idris Kikula, Lessons From Twenty-Five Years of Conservation and Seven Years
of Research Initiatives in the Kondoa Highlands of Central Tanzania,
„Ambio”, 28(1999), no. 5, pp. 444–449.
�COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES...
89
Illife J., A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1979.
Illife J., Agricultural Change in Modern Tanganyika: An Outline, Nairobi 1971.
Illife J., Africans: The History of a Continent, Cambridge 1995.
Iringa District Profile, 2011.
Jennings M., ‘A Very Real War’: Popular Participation in Development in
Tanzania the 1940, „The International Journal of African Historical
Studies”, 40(2007), no.1, pp. 71–95.
Kjekshus H., The Tanzanian Villagisation Policy: Implementation and Ecological Dimensions, „Canadian Journal of African Studies”, 11(1977),
no. 2, pp. 269–282.
Lord Twining [E.F. Twining], The Last Nine Years in Tanganyika, „African
Affairs”, 58(1959), no. 230, pp. 15–24.
Mohele A.T., The Ismani Maize Credit Programme, in: Papers on the Political
Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis,
Nairobi 1979.
Msambichaka L.A and Mabele R., Agricultural Credit and the Development of Ujamaa Villages in Tanzania, „ERB, Paper”, no. 74.10, 1974.
Nindi B.Ch., Agricultural Change and Rural Class Formation in Iringa
District, Tanzania, Unpublished PhD Thesis: University of Hull, 1978.
Scott J.C., Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human
Condition Have Failed, New Haven – London 2008.
Suleman Sumra, Problems of Agricultural Production in Ujamaa Villages
in Handeni District, in: Papers on the Political Economy of Tanzania,
eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979.
Taasisi ya Elimu, Wafanyakazi wa Tanzania: Jiografia kwa Darasa la Nne,
Kitabu cha Wanafunzi, Wizara ya Elimu ya Taifa, Dar Es Salaam 1983.
TANU, The Arusha Declaration, in: J.K. Nyerere, Ujamaa: Essays on Socialism, Oxford 1968.
TANU, Siasa ni Kilimo, Dar es Salaam 1972.
�90
Maxmillian J. Chuhila
Tanganyika Territory, Ordinances Enacted During the Year 1943, Dar es
Salaam 1944.
The United Republic of Tanganyika and Zanzibar, Tanganyika Five-year
Plan for Economic and Social Development, 1st July, 1964–30th June,
1969, vol. 1, General Analysis, 1964.
Tosh J., The Cash Crop Revolution in Tropical Africa: An Agricultural Reappraisal, „African Affairs”, 79(1980), no. 314, pp. 79–94,
Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji and Local Ecological Consciousness: The Case of Eastern Iraqwland, 1974–1976, „Journal of African
History”, 48(2007), pp. 75–83.
Yusufu Q. Lawi, May the Spider Web Blind Witches and Wild Animals:
Local Knowledge and the Political Ecology of Natural Resources Use
in the Iraqwland, Tanzania, 1900–1985, Unpublished PhD Thesis:
Boston University, 2000.
�Chapter 3.
NAPOLEON SAULOS MLOWE
JUSTIN K. URASSA
FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND
RIGHTS ON RURAL HOUSEHOLD’S LIVELIHOOD
OUTCOMES IN HANDENI DISTRICT, TANZANIA
ABSTRACT
Access to land is central to the livelihoods of many Tanzanians. The
study specifically aimed at assessing people’s perception on formalization of customary land rights; determining the contribution of CCRO1
in enabling owners of land to access credit and ownership of CCRO,
and a household’s income and asset accumulation. And to identify challenges faced by CCRO holders in accessing credit. The study adopted
a cross-sectional research design whereby data were collected from
four villages in Handeni District. Multi stage sampling was employed
to select 184 household with and without CCRO. Findings show that,
having a CCRO has enhanced tenure security, reduced border conflicts
and has enhanced ownership of land by vulnerable groups. However,
CCRO ownership has not significantly contributed to a household’s
livelihood outcomes in terms of income and asset accumulation. Major
challenges facing formalization of customary land rights in the study
area include existence of land conflicts, lack of capital to investing in
agriculture and male dominance on land ownership. The paper recommends more research on better land ownership schemes for improvement of rural livelihoods.
NAPOLEON SAULOS MLOWE, JUSTIN K. URASSA – Corresponding
Authors Sokoine University of Agriculture, Tanzania.
1
Certificates of Customary Right of Occupancy (CCRO).
�92
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
Introduction
Land is of utmost importance for socio-economic development in both developed and developing countries. Land includes
resources such as arable land, and surface and sub-surface resources. According to Poteete2 “everyone has a relationship to
land”. Literature3 shows that the entire life of an average African
revolves around land” and that “realistic discussions of poverty
alleviation in Africa need to be addressed in the context of land”.
The Tanzania National Land Policy and Tanzania’s Development
Vision 2025 recognize the critical importance of land for poverty
reduction. According to URT4, 70% of land in Tanzania is under
customary land ownership and 80% of the population living in
rural areas depends on land for their livelihoods. Property rights
to land and dwellings in developing nations are, according to de
Soto5, notoriously insecure, a fact that has led to impoverishment
of the citizens in those nations.
Land laws in Tanzania recognize customary rights as having
equal legal force and effect as rights acquired through grant or
purchase from the state. In practice, customary rights are stronger
because they are held and registered in perpetuity whereas statuA.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources: from theories of
property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sciences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani,
Cambridge 2010, pp. 57–79.
3
J.C. Franco, Making land rights accessible: Social movements and politicallegal innovation in the rural Philippines, „The Journal of Development Studies”,
44(2008), no. 7, pp. 991–1022; S. Razavi, Engendering the political economy of
agrarian change, „The Journal of Peasant Studies”, 36(2009), no. 1, pp. 197–226;
R.V. Murthy, Political economy of agrarian crisis and subsistence under neoliberalism in India, „The Nehu Journal”, 11(2013), no. 1.
4
URT (United Republic of Tanzania), National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, URT 2011.
5
H. de Soto, The mystery of capital, New York 2010.
2
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
93
tory rights have a limited term. Nearly 70% of the land area is
“village land” and to which the Village Land Act applies. Each
village as a legal entity has rights to define its village land area,
and the village government is the lawful controller and manager of
those lands6 (URT, 1999). This includes the right to set up its own
Village Land Register, register collectively owned areas, and issue
titles of Customary Rights of Occupancy over house and farm plots.
In Tanzania when it comes to village land registration, the
government recognizes both formalized customary land rights and
informal indigenous land ownership rights7. In 2006, Tanzania initiated a program called Property and Business Formalization Program
(PBFP), popularly known in Kiswahili as MKURABITA (Mkakati wa
Kurasimisha Rasilimali na Biashara za Wanyonge Tanzania). PBFP
Programme carried out a pilot customary land right titling project
in Handeni District in 2006 by providing certificates of customary
right of occupancy (CCRO) through implementation of the Village
Land Act No 5 of 1999. One of the objectives of introducing land
reforms in Tanzania was to improve customary tenure system for
the rural poor communities.
The existing customary system basically operates more effectively when land is relatively abundant and population is low such
that people involved in the transactions have regular and direct
contact8. High population growth in Sub Saharan Africa, land
markets expand and transactions increase between individuals who
are not closely related therefore, certainty over the entitlement of
6
URT, National Land Policy (1997). 2nd (ed.). The Ministry of Lands and
Human Settlements Development (MLHSD), 1999.
7
URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and
Human Development Report 2011.
8
C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010),
no. 3, pp. 1011–1033.
�94
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
the owner to transfer land rights becomes increasingly relevant9.
The government relies on the expectation that documentation of
land rights will increase tenure security, access to formal financial
institutions for credit, and finally promote investment. Since the
introduction of rural land registration under the Village Land Act
(VLA) of 1999, there has been a vast mobilization on land registration taking place at a promising rate (for instance in Handeni
from 500 CCROs in 2006 to 1 007 CCROs in 2016), land holders together with other land users are expecting to use CCRO as
collateral to access credit. Therefore, the current study aimed at
exploring the influence of formalizing customary land rights on
rural household livelihood outcomes.
Rural households generally face a number of hindrances when
it comes to accessing credit from formal financial institutions,
the major one being the lack secure property rights. Therefore,
formalizing land rights has been promoted as a way to enhance
credit access, encourage investment, stimulate land markets, and
improve livelihoods10. However, there has been little improvement
in those aspects; for example, Handeni District council has reported
that access to credit through formal financial institutions in rural
settings is still low at about 3%11.
Formalization of customary land rights (CCRO) and access
to credit do not give consistent outcomes; researches carried
out in Tanzania, Kenya Ghana and Rwanda showed that, CCRO
ownership had no clear impact in improving livelihoods12; On
9
E.C. Fairley, Upholding Customary Land Rights through Formalization? Evidence from Tanzania’s Program of Land Reform, Minneapolis 2013.
10
F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy,
„The Guardian Series”, 2007.
11
URT, Handeni District Profile, 2013.
12
E.C. Fairley, Upholding Customary Land Rights through Formalization?...,
op. cit.; F. Place and S.E. Migot-Adholla, The economic effects of land registration
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
95
the contrary, a study conducted in Latin America, Honduras,
Paraguay, and Brazil showed positive impacts on access to credit
and improvement of household’s livelihoods13. So it is debatable
as to whether formalization of customary land rights can really
lead to improved rural livelihood outcomes, through access to
credit from the formal financial institutions available in the
study area. Hernando de Soto hypothesizes that, government
land titling establishes secure property rights and leads to the
associated positive benefits. However, literature14 on the effects
of land titling finds mixed results. Moreover, the Tanzanian government piloted the PBFP program in the District in 2006, but
since then, no study has been done in the area to empirically
determine the impact of the CCRO’s on livelihood outcomes of
the rural households in the District.
The study on which the manuscript is based aimed at gathering some empirical evidence on the impact of CCRO on rural
household’s livelihood outcomes in Handeni District. Previous
researches15 in the District have dealt with issues of land and
rural livelihoods in isolation. Hence, there is so much emphasis
on smallholder farms in Kenya: evidence from Nyeri and Kakamega districts, „Land
Economics”, 74(1998), no. 3, pp. 360–373; M. Lyons, Pro-poor business law?
On MKURABITA and the legal empowerment of Tanzania’s street vendors, „Hague
Journal on the Rule of Law”, 5(2013), no. 1, pp. 74–95.
13
C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010),
no. 3, pp. 1011–1033.
14
F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit.; Baseline survey of female entrepreneurs in Temeke, Kinondoni and Ilala districts of Dar
es Salaam, Tanzania, Dar es Salaam 2009; M. Lyons, Pro-poor business law?...,
op. cit., pp. 74–95.
15
PBFP And The implementation of The Village Land Law – Act No 5 Of 1999,
A participation Report of The MKURABITA Pilot Project in Handeni District, TAPHGO
(Tanzania Pastoralists, Hunters and Gatherers Organization), 2007; F.N. Lugoe,
Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, op. cit..
�96
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
of some issues at the expense of others or overlooking of some
topics (e.g. more weight on land at the expense of livelihoods).
Generally, findings from such kind of works might mislead policy
makers leading to erroneous policies and programs. Therefore,
the need for a more specific study on formalized customary land
rights and rural livelihood outcomes, which needs to be analysed
simultaneously. The importance of the study was also based on
the fact that land and livelihoods issues remain major concerns
of development policy both at the national and international
levels. Thus, the manuscript represents a crucial body of reference which will assist the decision makers on appropriate steps
to be taken in Handeni District in poverty reduction and land
administration and management. Moreover, the study is in line
with the National Strategy for Growth and Reduction of Poverty
(NSGRP) and the former Millennium Development Goals (MDGs);
goal number one which was to eradicate extreme poverty and
hunger with a target linked to reduce poverty and reduce income
inequality16 and also the study is linked to the current Sustainable
Development Goals (SDGs) especially 1–3 which emphasize poverty eradication17. Results from the study could therefore benefit
rural communities, policy makers, development practitioners,
researchers, and planners in their endeavor to alleviate rural
poverty. Generally, the study aimed at exploring the influence
of formalizing customary land rights on rural household livelihood outcomes. Specifically, it determined people’s perception
on formalization of customary land rights; assessed the influence
of CCRO in enabling owners of land to access credit in formal
URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and
Human Development Report, 2011.
17
URT, Press release; The United Nations in conjunction with the Government
of Tanzania officially launched 17 Sustainable Development Goals (SDGs) also
known as Global Goals, 2015.
16
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
97
financial institutions; determined how ownership of CCRO has
influenced household income and asset accumulation and identified challenges facing land owners in using land as a tool to
improve rural livelihood outcomes.
Conceptualization of Key Terms
What is land?
There are controversial statements about the definition of land,
as some people confine the term only to the soil, thus separating
other components attached to it. This has led to misconceptions
about the term. However, Sumberg18 argues that land includes
much more than just the physical soil or substance. Studies by Sumberg, Njogu and Dietz19 have pointed out that land encompasses
a range of resources the scope and influence of which transcends
private property. These lines of thinking correspond to that by UNHABITAT20 which states that ‘land involves a wide range of rights
and responsibilities’. Hence, unlike other resources, land consists
of a diversity of resources such that to entrust all land rights exclusively to a single individual is difficult. This is particularly true
in Africa where different people tend to have different rights over
the same piece of land and over different land resources21. In the
J. Sumberg [et al.], Young people, agriculture, and employment in rural
Africa, 2014.
19
J.G. Njogu and T. Dietz, Land use and tenure: entitlement rights for community-based wildlife and forest conservation in Taita Taveta, Nairobi 2006.
20
D. Antonio, United Nations Human Settlements Programme, and International Institute of Rural Reconstruction, Eds., Handling land: innovative tools for
land governance and secure tenure. Nairobi: United Nations Human Settlements
Programme (UN-Habitat), 2012.
21
A.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources: from theories of
property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sci18
�98
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
current study the term ‘land’ is defined as: “a physical resource
that consists of many attributes of the biosphere that support life,
ranging from arable land, landforms, surface and sub-surface
hydrology, forest, minerals, pasture, and both human and animal
populations”.
Land tenure system
Like the land concept, also the term land tenure is perceived differently by different authors. According to Maxwell and Wiebe22, land
tenure is defined as a system of rights and institutions that govern
access to and use of land and other resources. On the other hand,
FAO23 defines land tenure on legal grounds, to refer to the bundle
of both rights and obligations – the right to own, hold, manage,
transfer, or exploit resources and land, but also the obligation not
to use these in a way that harms others. Moreover, Münkner24 has
argued that, the term land tenure has a very broad meaning and
cautions that one should be careful to avoid misconception. To him
it includes the social, economic, legal and technical relationships of
persons (individuals or groups) to land and to other individuals or
groups. It also covers relations concerning family, kinship, labour
and access to resources, and is influenced by natural/physical factors as well as man-made rules regarding the man/land relationship. Perhaps, these are kinds of arguments that make Poteete25 and
ences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani,
Cambridge 2010, pp. 57–79.
22
D. Maxwell and K. Wiebe, Land tenure and food security: Exploring dynamic
linkages, „Development and Change”, 30(1999), no. 4, pp. 825–849.
23
FAO, Land tenure and rural development, Rome: Food and Agricultural
Organization, 2002.
24
H.H. Münkner, Synthesis of Current State and Trends in Land Tenure, Land
Policy and Land Law in Africa, Eschborn 1995.
25
A.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources..., op. cit.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
99
FAO26 consider land tenure as an institution. As it includes roles
invented by the society to regulate behaviours on how to utilize
land resources.
Based on the above definitions, land tenure can generally
be defined to include terms and conditions under which land
resources are governed and regulated. It constitutes legal or customarily defined bundles of rights and the obligations entrusted
to an individual or groups as a whole regarding access to and use
of land and other resources. These bundles of rights are defined
based on existing social, legal, economic and environmental conditions. Hence, it should be clear from the outset that the rights
on land resourcesmay be derived through customary or statutory
laws, marriage and inheritance and through power and control.
The land tenure system can therefore be classified into three main
categories as detailed below.
Statutory or formal tenure system
Statutory land tenure system is a system whereby the rights to
ownership or occupancy of land are defined according to formalized national legal or constitutional process. They are most effective when land values are high and transactions among strangers
are frequent27.
Informal land tenure
This type of land holding is where means of access is vested
through unsanctioned occupation, allocation by local leaders,
inheritance and purchase from those who own the land28. Here
people own land without having acquired it through the customFAO, Land tenure and rural development..., op. cit.
F.N. Lugoe, ‘Tanzania’s Experience in Land Administration..., op.cit.
28
Ibidem.
26
27
�100
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
ary or statutory channels; a common situation in developing
countries.
Customary land tenure
Customary land tenure is the mode of holding land rights which
exists through historical agreement among people within the community without written laws. These unwritten laws are often based on
the experience of the elders and are aimed at defending the interest
of the group/clan/tribe/family29. In this system land belongs to the
whole community or clan and not to an individual. The clan head
is the custodian of the land rights on behalf of the community. Once
the rights are granted to an individual they are held in perpetuity
as long as the grantee conducts are in a manner satisfactory to the
grantor30. Community leaders play a major role when determining
allocation, use, transfer and other activities related to land and they
do this on behalf of the entire community, the determinant being the
need rather through payment for acquisition of land. The distinction
often made between statutory and customary land rights is now becoming blurred in a number of countries, particularly in Africa where
provision of formal legal customary land right (CCRO) is practised31.
Rural livelihood
The term livelihood comprises people, their capabilities and
means of living, including food, income and assets32. Thus, rural
M. Wanyama, L.O. Mose, M. Odendo, J.O. Okuro, G. Owuor, and L. Mohammed, Determinants of income diversification strategies amongst rural households
in maize based farming systems of Kenya, „African Journal of Food Science”,
4(2010), no. 12, pp. 754–763.
30
D.A. Atwood, Land registration in Africa: The impact on agricultural production, „World development”, 18(1990), no. 5, pp. 659–671.
31
FAO, Land tenure and rural development..., op. cit.
32
R. Chambers and G. Conway, Sustainable rural livelihoods: practical concepts
for the 21st century, Institute of Development Studies (UK), 1992.
29
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
101
livelihoods include different means of gaining a living in rural
areas which to a large extent are connected to their capabilities,
assets (including both material and social resources) and activities
required for a means of living.
Livelihood outcomes
Livelihood outcomes are the results or outcomes of livelihood
strategies. Livelihood outcomes include: increased household food
security through improved and productive livestock and crop production, increased household income, increased employment opportunities, enhanced social and human capital, reduced livelihood
vulnerability, ensured social inclusion, ensured good governance,
increased equal access to information, communication, education
and all forms of empowerment in general. Batterbury33 defines
livelihood outcomes as the achievement or outputs of livelihood
strategies, such as more income, increased well-being, reduced
vulnerability, improved food security, and more sustainable use of
natural resources. Therefore, the study’s operational definition of
livelihood outcomes focuses on household income improvement
and accumulation of assets through the use of land as natural
resources available under the new scheme of land ownership in
the customary land rights.
The study’s Conceptual Framework
The study’s conceptual framework is a modification of Batterbury34 diagnosis on sustainable livelihood framework (SLF)
which assumes that the livelihood of any community comprises
capabilities, assets, and activities required for a means of living35.
S. Batterbury, Sustainable livelihoods: still being sought, ten years on, 2007.
Ibidem.
35
R. Chambers and G. Conway, Sustainable rural livelihoods..., op. cit.
33
34
�102
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
The Sustainable livelihoods framework therefore examines the
different elements that contribute to people’s livelihood strategies.
It analyses how forces outside the household or community in ‘the
external environment’ affect them. The framework looks at the
interaction between individuals, their capabilities and the different
types of assets or resources they have access to the activities through
which they gain their livelihoods36. This study has borrowed some
ideas from the Sustainable Livelihood Framework (SLF) to uncover
the influence of CCRO on rural livelihood outcomes. Therefore,
customary land rights (CCRO) are considered as one of the assets
in natural assets of the DFID model. Elements of the DFID were
adopted under the following assumptions.
Household vulnerability context; households with CCRO as a legal and formal customary land rights document are less vulnerable
than households without a CCRO. This is because it is expected
that such households are likely to have better livelihood outcomes
reflected from their income compared to the households without
CCRO. Households with CCRO are expected to access credit in the
formal financial institutions, engage more into livelihood activities
and ultimately improve their incomes.
Improved social, financial and natural capital; households with
a CCRO are likely to have more assets as compared to the households
without a CCRO. This implies that households with a CCRO have received training on various issues concerning land benefits (improved
human capital) including access to credit in financial institutions
(financial capital), Land tenure security enhanced through CCRO
(improved natural capital) as compared to household without CCRO.
The role of PBFP project to issue CCRO is assumed to be the
transforming structures and processes. This is because the general
R. Smyth, Exploring the usefulness of a conceptual framework as a research tool:
a researcher’s reflections, „Issues in educational research”, 14(2004), no. 2, p. 167.
36
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
103
objective of PBFP pilot project is to secure rural land as a livelihood
resource to improve the concerned household livelihood activities
and ultimately improve their livelihood outcomes.
METHODOLOGY
Description of the Study Area
Description of Handeni District
The study was conducted in Handeni District where the customary land titling pilot programme was implemented in 2006.
Seven (7) villages of Mzeri, Sindeni, Kweisasu, Bongi, Nkale,
Mbuyuni, and Kwamkono were involved with a total population of 19 73737. Handeni District Council covers an area of
7,080 km2 and occupies the south-western part of Tanga Region.
The district is administratively divided into 7 divisions, 19 ward
and 112 registered villages and it lies between 4.9° – 6.0°S and
36.8° – 38.5°E and an altitude of between 600 and 1000 metres above sea level, the district has an average temperature of
28.8°C. The district experiences two rainy seasons per year (bi
– modal). Short rains fall between October – December and the
long rains between March and May. Average annual rainfall is
between 500–1000mm38.
The reason for selecting Handeni Districts for the study rests
on the fact that it was among the two pioneer districts (Mbozi
and Handeni) to be involved in the pilot project of the National
Property and Business Formalization Programme (populary known
as MKURABITA (Mkakati wa Kurasimisha Rasimali na Biashara za
PBFP And The implementation of The Village Land Law – Act No 5 Of 1999,
A participation Report of The MKURABITA Pilot Project in Handeni District, TAPHGO
(Tanzania Pastoralists, Hunters and Gatherers Organization), 2007.
38
URT, Handeni District Profile, 2013.
37
�104
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
wanyonge Tanzania) in Swahili. The above is not true for the other
districts of Tanzania, though some districts have started to practice
formalization of customary land rights by providing Certificate of
Customary Right of Occupancy. Likewise, even other districts that
are endowed with land in customary land tenure system do not have
such a great number of CCRO as those provided in Handeni District
1 007, Mbozi has about 300, Mbarali 250 CCROs and the rest of
districts has less than 100 CCROs issued so far39. These conditions
motivated a study which looks at the interdependence of formalization of customary land rights and rural livelihoods outcomes.
Research Design
The study adopted a cross-sectional research design whereby
data were collected at one point in time. According to Onwuegbuzie and Leech40, the cross-sectional research design is also cost
effective. Therefore, the choice of this design was based on the
ability to allow data collection that meets the study’s objectives
within the duration of the study and available financial resources.
In addition, a mixed-methods approach was chosen for gathering,
analysing, interpreting and validating results. A mixed method
research refers to a type of research, which combines elements
of quantitative and qualitative research approaches for the broad
purposes of breadth and depth of understanding and triangulation of information. Thus, instead of relying on just one method
such as quantitative or qualitative methods, both approaches were
employed to gather, cross-check, analyse and interpret data. By
39
A. Hart [et al.], Participatory Land Use Planning to Support Tanzanian Farmer
and Pastoralist Investment: Experiences from Mbarali District, Mbeya Region, Dar
es Salaam 2014.
40
A.J. Onwuegbuzie and N.L. Leech, On becoming a pragmatic researcher: The
importance of combining quantitative and qualitative research methodologies, „International journal of social research methodology”, 8(2005), no. 5, pp. 375–387.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
105
combining the strength of each method the research and its subsequent results are generally improved.
Study Population
The target population of this study was all households with
CCRO granted through the PBFP pilot project in Handeni District
and individuals without CCRO in the study villages. The strategy
of having respondents with and without CCRO was adopted to
capture the impact of CCRO on rural livelihood outcomes. Sindeni
WEO, VEOs in the four villages, District land Officer, village land
committee members (8; 2 from each village) and Extension Officers
(8:2 from each village) were included in the study as key informants
during In-depth Interviews to enrich information collected through
household survey questionnaires. Moreover, representatives from
formal financial institutions (FINCA, BRAC, Vision Fund, CRDB,
PSPF and NMB) were also included as key informants in the study
population, making a total of 32 key informants interviewed in the
study area. The study’s unit of analysis is the household.
Sample Size and Sampling Technique
The sampling unit was a household since the benefits and ownership of CCRO are shared within the household. The study employed a multi-stage sampling technique. From the main sampling
frame of 19 737 households the sample size of 188 households
has been obtained (details in Appendix 4). Then sampling fraction was computed and sub-samples compiled per village. Among
seven villages involved in the project, four villages were randomly
selected as the community is relatively homogeneous, followed
by stratified proportional random sampling across household with
and without CCRO sub-samples.
Based on the formula as pointed above 188 respondents were
to be surveyed and interviewed for the study but only 184 re-
�106
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
spondents were interviewed because it was difficult to meet all
the respondents as it was farming time for most of the household
members. According to Baker41, the sample size should range
from 30 to 60 respondents with 30 respondents being the minimum number of respondents. Nevertheless, the sample size of
184 respondents is satisfactory to run rigorous statistical analysis.
Stratified random sampling was used to select participants for the
focus group discussions (FGDs) across socio-demographic groups.
Then participants were organized in groups of eight to twelve
participants, however these respondents were not included in the
individual interviews; and a sum total of four (4) FGDs one from
each village were conducted.
Data Collection Methods and Tools
Nature and type of data
Both qualitative and quantitative data were collected. The
Sustainable Livelihood Framework (SLF) by DFID (1999) was
useful in determining the nature and types of data to be collected.
Different livelihood resources which are found in rural settings
together with livelihood strategies were identified. These are
natural resources, physical capital, economic capital and social
capital. However, more weight was given to livelihood strategies
that mostly depend on land as many people (66%) still rely on
agriculture42. Thus, data on crop cultivation and livestock keeping activities were gathered. Attention was also given to finan41
S.E. Baker, R. Edwards and M. Doidge, How many qualitative interviews
is enough?: Expert voices and early career reflections on sampling and cases in
qualitative research, 2012.
42
URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by
Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government
Statistician, 2012.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
107
cial capital, physical capital and human capital components of
livelihood resources. In respect to financial capital, data related
to income, savings and credit cooperation societies, village community banks, financial institutions, remittance and pensions
were gathered. Data on household annual income and asset
value were collected as estimated figures from the respondents.
However, social capital information was not collected due to
limited time. Likewise, off-farm income generating activities such
as petty trading, handcraft activities and the like were included.
Regarding natural capital, weight was given to land ownership
and its associated tenure security.
Data collection methods
Primary data were collected using a household survey questionnaire (Appendix I) with open and close-ended questions in
order to collect a wide range of information. The primary data
focused on households’ ownership of land with or without CCRO
and rural community livelihood outcomes. In addition, FGDs and
In-depth Interviews with key Informants were used to compliment
information on rural livelihood outcomes in terms of challenges
facing CCRO owners in improving their livelihood. The FGDs and
In-depth Interviews were guided by an FGD guide (Appendix II)
and In-depth interview guide Appendix III. Four FGDs were conducted, one for each village in the study area.
Data Analysis
Data analysis was mainly done using the Statistical Package
for Social Sciences (SPSS) Program. After data cleaning the data
was analysed. Multiple linear regression analysis model and Independent sample t-test were employed to capture information on
objective three of the study about the influence of CCRO on livelihood outcomes (household income) against the selected predictor
�108
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
variables between household with and without CCRO (Table 1).
Multiple linear regression was used in the study because the dependent variable household income is a continuous variable and
it was regressed against eight independent variables. Therefore,
based on the R2 of 0.410, this means that the independent variables entered in the model explained 41% of the variance in the
dependent variable. Descriptive statistical analysis was employed to
determine means, frequencies, and percentages on selected household’s characteristics. Reliability of the results obtained from the
qualitative data was checked by triangulation methods; whereby,
the same issue is checked or supplemented through different ways
to ensure authenticity. In addition to the above model, Independentsample t-test was used to compare estimated value of assets based
on the current prices owned between the two groups (household
with and without CCRO) independently. For objective one data
were analysed using Likert Scale while objective (ii) data were
analysed using descriptive statistics by establishing percentages
and frequencies.
Ethical Considerations
Respondents were entitled to privacy and confidentiality both
on ethical consideration and protection of their personal data. In
addition, respondent’s participation in the study was voluntary.
The research details were properly and clearly communicated to
each respondent before the interviews. Participants were informed
of their rights, assured of confidentiality and that their identity
would be kept anonymous throughout the interview and study
results unless well communicated and agreed upon between the
researcher and the respondent. Researcher entry to the District
followed administrative procedure set forth by the government
and by Sokoine University of Agriculture. Pre-arrangement was
made through the District Administrative Secretary’s (DAS) office,
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
109
District Executive Director, Ward Executive Officer (WEOs), Village
Executive Offices (VEOs) in the respective study areas. Hence,
the risk associated with improper entry and safety matters to the
researcher and respondents were adhered to.
RESULTS AND DISCUSSION
Socio-demographic Characteristics
of Respondents and Land Ownership
Household head’s age and land ownership
Study findings as presented in Table 1 show that the majority
(86%) and (84%) of the household heads with and without CCRO
group belong to the age group of 18–60 years respectively and
a few (14%) and (16%) in both groups were above 60 years of
age and the overall mean age of 44.6. The results suggest that the
majority of the household heads were in the active and productive
age group. According to URT43, about half (49%) of the Tanzania
population in the economically productive age range (15–64),
a substantial burden is placed on these people to support older
and younger members of the population.
Cross tabulation results of household head’s age groups with
average land size show that more than a half (51%) and (62%) of
land belongs to those above 60 years for both household heads with
and without CCRO respectively. This is because customary land
acquisition is mainly based on inheritance and therefore the active
age inherits land from their parents who are fewer generally but
yet they still own big chunks of land as compared to the younger
ones (i.e. those below 60 years). Moreover, results suggest that
since the aged own big chunks of land, this could be among the
43
Ibidem.
�110
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
other reasons why most of the land in the rural areas of Handeni
are not developed or are underutilized resulting into poor improvement of the rural livelihood outcomes. Similar observations
were reported by ILC44 in Mbozi Tanzania that the majority of land
owned by those aged 60 years and above were underdeveloped.
This observation was supported during the FGDs whereby a concern was raised about elders owning large pieces of land which is
also not fully utilized as quoted below;
“These elders own big chunks of land; however, they don’t use it
as whole and they don’t allow us to use their land for crop production
instead they want to sell it to people outside the village or from town”
(A 32 years old male FGDs participant Kweisasu village, 08/03/2016).
Table 1: Household head’s socio-demographic characteristics and land ownership
Households heads owning land with CCRO (n=92)
Characteristic
Categories Frequency
Average
land size
owned (acres)
Frequency Average
land size
owned(acres)
Household
head’s
age (years)
18–35
36–60
>60
12(13)
67(73)
13(14)
14.9
10.4
69.5
9(10)
68(74)
15(16)
12.4
11.2
60.3
Household
head’s sex
Male
Female
74 (80)
18(20)
18
18
71(77)
21(23)
23
3.7
Married
Divorced
Single
Widow
57(62)
8(8.6)
12(13)
15(16.4)
21.8
5.2
33.4
6.1
68(74)
4(4.3)
12(13)
8(8.7)
22
4.6
20.1
3.5
Household size
1–4
5–8
>8
22(23.9)
44(47.8)
26(28.3)
19.1
13.9
28.4
22(23.9)
49(53.3)
21(22.8)
25.5
14
25.6
Household
head’s
education level
No formal
Primary
Secondary
College
18(19.6)
70(76.1)
3(3.3)
1(1.1)
26.8
18.3
3.5
4
20(21.7)
58(63)
14(15.3)
—
18.8
21.4
8.5
—
Household
head’s
marital status
NB: Numbers in the brackets indicate percentage
A. Hart [et al.], Participatory Land Use Planning to Support Tanzanian Farmer
and Pastoralist Investment: Experiences from Mbarali District, Mbeya Region, op. cit.
44
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
111
Household head’s sex and land ownership status
The study findings show that male headed households (MHH)
were the majority (87%) and (77%) with and without CCRO
respectively as compared to females headed households (FHH)
(20%) and (23%) as shown in Table 1. According to URT45, in the
year 2011/12 FHH in Tanzania represented 22% of all households.
Generally, women who head households tend to be widowed, divorced or separated. A similar observation was made by Songoro46
in a study on west Usambara about land, forests and livelihood
in Tanzania whereby a total 254 household heads were randomly
sampled for investigation whereby about 80 % households were
headed by men, and 20% by women. In addition, Paaga47 in the
study about customary land rights in Ghana observed that more
than two third (68%) of the household heads owning land were
males.
Results from cross tabulation of a household head’s sex and
land ownership status in terms of CCRO ownership show that most
(96%) and (78%) of land in households with and without CCRO
respectively was owned by MHHs as compared to FHHs (14%) and
(22%) respectively. Results further show that generally over three
quarters (80%) of land was owned by MHHs while only 20% of
land is owned by FHHs. Similar results were observed by EFG48
URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by
Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government
Statistician, 2012.
46
A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods and forest management in
West Usambara, Dissertation: Giessen University 2014.
47
D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications
for land disputes in Ghana: Cases from Wa, Wechau and Lambussie, „International
Journal of Humanities and Social Science”, 3(2014), no. 18, pp. 263–270.
48
Baseline survey of female entrepreneurs in Temeke, Kinondoni and Ilala districts
of Dar es Salaam, Tanzania, Dar es Salaam, 2009.
45
�112
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
that land ownership by women in households was a problem,
of all female respondents only 9.2% of respondents owned land
individually and 10% owned land jointly with their spouses and
or other household members. It was clear that ownership of land
by women, either individually or jointly, was low49. The above
results suggest that FHHs were adversely affected in terms of
control to land, hence, most of them continue to remain in the
poverty vicious cycle trap with poor livelihood outcomes. On the
other hand, women in the households headed by males may not
necessarily be poor but their face a similar challenge with FHHs
when it comes to control over land50.
Results from the study suggest that although formalization of
customary land rights promotes land ownership to vulnerable
groups, the challenge of control over land still holds. Generally,
males inherit land from their parents based on the patriarchal system practiced in most African countries, including Tanzania. Land
is simply divided between male heirs who enjoy full rights on such
lands and who may then dispose of it to any one at any time. Land
in most of the households is said to be owned by members of the
household or jointly owned by married couples based on verbal
terms and in case of marriage break up or divorce most women
lose access and control over the land, this observation coincides
with what had been observed by Navrotzki51 in the a study about
rural livelihood and access to natural capital in Madagascar. During the FGDs a concern was raised about male dominance in land
ownership as shown below;
Ibidem.
D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications...,
op. cit.
51
R.J. Nawrotzki, L.M. Hunter, and T.W. Dickinson, Rural livelihoods and access
to natural capital: Differences between migrants and non-migrants in Madagascar,
„Demographic research”, 26(2012).
49
50
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
113
“Generally land is owned and shared between husband and wife
when love is sweet, but when love turns bitter and the woman gets
divorced, land remains in the hands of the greedy men. I am now
happy after my name was included on the land certificate (referring
to the CCRO). I hope that whatever happens I will still own the land
together with my ex-husband”.
(A 54 years old female FGDs participant at Mbuyuni village
05/03/2016).
CCRO provides a formal and legal binding agreement between
household members in terms of land ownership. The PBFP pilot
project through CCRO has promoted gender mainstreaming on
matters pertaining to land ownership across gender categories
in the study villages. Table 2 shows a picture of participatory
mapping of gendered rural livelihood resources ownership and
decision making regarding use of such resources at Kweisasu
village only in Handeni District52. Table 2 analysis for one village only (Kweisasu) shows that men own and decide on the
use of houses, farms, radio, bicycle, cattle and the farm harvest
while women own only chickens. Again, men decide on the use
of all such livelihood assets they own, only labour seems to be
shared equally across gender categories53. Land ownership under CCRO scheme provides an avenue for women to formally
own land and ultimately own what is upon that land; house,
crops and animal grazing areas. This implies that most of the
household socio-economic resources are controlled by males.
Therefore, use of such resources depends on males priorities of
which in most cases marginalize the needs of the women and
other vulnerable groups in the household thus adversely affecting women’s well-being.
URT, Handeni District Profile, 2013.
URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and
Human Development Report, 2011.
52
53
�114
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
Table 2: A gendered analysis of livelihood assets ownership and power for decision
making to use such assets
Livelihood asset
Who Owns
Male
Female
Male
House
V
V
V
V
Land
V
V
V
V
Farm
V
V
V
V
Cows
V
V
V
V
Goats
V
V
V
V
V
V
V
Chicken
Female
Male
Who decides on use
V
Female
V
Bicycle
V
V
V
V
Radio
V
V
V
V
8(88)
8(50)
8(50)
Total scores
1(12.5)
7(87.5)
1(12)
NB: Numbers in the brackets indicate percent
Source: Data from village file (Opportunities and Obstacles to development Programme (O&OD)
at Kweisasu village, 2012.
Household head’s marital status and land ownership
The study findings in Table 1 show that more than a half (62%)
and (74%) households’ heads with and without CCRO respectively
were married couples while only (38%) and (26%) were not married (divorced, single, widows, widower). According to URT54, in
Tanzania Mainland, the percentage of adults who are married or
living together has declined from about 60% in 2007 to about 57%
in 2011/12. Results of the study indicate a low number of separations which suggest that the majority of families are intact across all
the four villages in the study area. Findings on the comparison of
land ownership reveal that married couples own the largest part of
URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by
Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government
Statistician, 2012.
54
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
115
the land (70%) and (84%) of households with and without CCRO.
These findings suggest that the majority of the respondents were
married couples and they are at the productive age, hence the need
to inherit land from the grandparents. Since all the households had
an equal chance in the pilot project to acquire CCRO then, study
results suggest that the majority of the village population consists
of married couples as compared to other marital status groups.
Similar results were observed by Foukona55 in the legal aspects
of customary land Administration in Solomon Islands, whereby
71% of respondents were married couples among which 64% and
45% of the households had CCRO and without CCRO respectively.
Again literature56 found that during marriage separation or death of
a husband, land that is jointly owned by both married couples using CCRO provides legal opportunity for women to have access and
control over the land for their well-being. The results of this study
together with other authors observation emphasize the importance
of CCRO towards women and other vulnerable groups well-being
with regard to access and control over land.
Household head’s education level and land ownership
Results in Table 1 show that majority (80.4%) and (78.3%) of
all household heads with and without a CCRO had formal education (primary, secondary and college) while a few (19.6%) and
(21.7%) respectively had no formal education. Moreover, results
show that a large part of land (72%) and (63%) was owned by
the household’s heads with primary education for both categories. This result suggests that literacy level in the study area is
higher as compared to the National literacy level of 65.9 in rural
J.D. Foukona, Legal aspects of customary land administration in Solomon
Islands, „Journal of South Pacific Law”, 11(2007), no. 1, pp. 64–72.
56
Ibidem; F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit.;
D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit.
55
�116
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
areas in 201057. Generally, literacy is believed to be an important
aspect in livelihood strategies, activities and its associated outcomes. Knowledge associated with primary education level has
been observed to promote wise use of natural resources and its
associated property rights of which land is of utmost importance
livelihood resource.
The results further suggest that the majority of the population
in the study area have accessed formal education. The slight difference in ownership of CCRO among formal education household
heads is due to PBFP pilot project procedure in provision of CCRO
which provided an equal chance to all household’s heads to acquire CCRO. According to Jeannette et al.58, a household head’s
education level is one of the important demographic characteristics
which influences the choice and good performance of a livelihood
activity. Literate households are expected to easily access financial
capital in the form of rural credit. Again literate households are
expected to easily adopt new innovations and therefore, increasing
probability of improving their livelihood outcomes as compared
to their non-formal educated household heads.
Household size and land ownership
Results presented in Table 1 show that about half (48.8%)
and (53.3%) of all the household heads with and without CCRO
interviewed had 5-8 household members (medium household
size) while the rest 52.2% and 46.7% had 1 to 4 and more than
8 household members. The results also revealed that population
in the study area had an average household size of 6 members per
URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and
Human Development Report, 2011.
58
V. Jeannette, A. Notenbaert, S. Moyo, and M. Herrero, Household livelihood
strategies and livestock benefits dependence in Gaza province of Mozambique, „African Journal of Agricultural Research”, 6(2011), no. 3, pp. 560–572.
57
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
117
household. Similar results have been observed by Songoro59 in
a study about Usambara forest and livelihood outcomes whereby
out of 254 study respondents (67%) had average household
size of 6 and above with average household size being 7. The
study results suggest that households in the study area had
higher household size as compared to average household size
of 5 members of the Tanga Region and 5.3 household members
of the rural Tanzania60. These results imply land ownership is
not directly related to household size but household size is an
important household economic characteristic. This is based on
the fact that the larger the household size the higher the need
for more resources especially land and possibly improved technologies to allow intensification of agriculture production as an
important livelihood resource.
In addition to the above, results show that there is a slight
difference in the number of respondents owning land with CCRO
across household size categories; low (1-4), medium (5-8) and
high (9 and above) own land around one third to each category,
i.e.24%, 34%, 42% with CCRO respectively. A sSimilar observation was revealed in the household heads without CCRO that
household size categories: low (1-4), medium (5-8), high (9 and
above) own land about one third to each category (31%), (39%)
and (30%) respectively. The study result suggests that household
size has little influence on land ownership but it is an important
demographic characteristic for assessment of household livelihood
strategies, activities and outcomes61.
59
A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods and forest management in
West Usambara, op. cit.
60
URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by
Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government
Statistician, 2012.
61
S. Batterbury, Sustainable livelihoods..., op. cit.
�118
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
Household Socio-economic Characteristics
and Land Ownership
Household occupation and land ownership
In the study villages main occupations observed were crop production, livestock keeping, businesses, government employment,
bodaboda operators as shown in the Table 3. The majority (73% and
67.9%) of the household heads with and without CCRO respectively
engaged in crop production. Considering livestock keeping and crop
production together as agriculture, this made the majority’s main occupation to be agriculture in the households with and without CCRO.
The rest of the respondents engage in business and other types of
occupation such as formal employment and petty businesses as their
source of income. According to URT62, more than two thirds (66%)
of the rural Tanzanians depend on agriculture as the main employer
and source of income. The study result indicates that agriculture is
the main rural employer for the majority of the population in the
study area and source of income for their livelihood. Moreover, the
relationship between household head’s occupation and land ownership are as shown in Table 4, the majority of household heads with
(70.1%) and without (65.5%) CCRO respectively own land under
crop production and livestock keeping.
The results suggest that a large part of land is owned by
households engaging in agricultural related activities. In addition, the PBFP pilot project mainly aimed at providing CCRO
to farms rather than land for other uses such as settlement.
A similar observation was made by Mwangi63 in the study about
URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by
Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government
Statistician, 2012.
63
L.H. Mwangi, Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors: Case
Studies from sub-Saharan Africa, Sussex 2011.
62
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
119
process of land acquisition by large scale farmers in Sub-Saharan
Africa, whereby it was revealed that over three quarter (76%)
of land in Sub-Saharan Africa is owned by households engaging
in agricultural activities.
Table 3: CCRO ownership and socio-economic characteristics of respondents
(n=184)
Characteristic
Occupations Business and other
occupations
of HH
Without CCRO
With CCRO
5(5.4)
2(2.2)
2 (2.2)
0 (0)
7(3.9)
2(1.2)
Without CCRO
With CCRO
3(3.2)
3(3.2)
—
—
3(2)
3(2)
Crop production and Without CCRO
livestock keeping
With CCRO
16(17.4)
16(17.4)
4 (4.4)
3 (3.2)
20(10.9)
19(10.9)
Crop production
Without CCRO
With CCRO
60(65.2)
65(70.7)
2(2.2)
3 (3.2)
62(67.9)
68(73)
Female
Without CCRO
With CCRO
18(19.5)
12(13)
3(3.2)
—
21(22.8)
12(13)
Male
With CCRO
Without CCRO
84(91.3)
56(60.8)
3(3.2)
8 (8.6)
87(94)
64(69)
Livestock keeping
Sex of HH
Access to credit
Land ownership No (n=92) Yes (n=92)
NB: Numbers in the brackets indicate percentage
Respondent’s Perception on CCRO
and Community Livelihood Outcomes
Respondent’s perception on land ownership and CCRO issues
were determined by computing mean and percentages of respondent’s perception on selected characteristics shown in Table 4 using
a five summative Likert scale analysis. Overall results show that
both groups (household heads with and without CCRO) recognize
the importance of CCRO in their livelihood. Specifically, more
than a half (61%) had a positive perception on the role of CCRO
in improving tenure security, decreasing land conflicts, enhancing vulnerable groups, land ownership, promoting awareness on
�120
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
land administration and enhancing community’s participation in
decision making regarding land. A minority (15%) had a negative
perception on CCRO; they thought that CCRO could enable them
to access credit, an aspect which was not realized since inception
of CCRO in the study area.
In addition, the other 24% of the respondents had a neutral
perception on CCRO which suggests that other community members
with and without CCRO lack awareness on the potential values
of CCRO on their livelihood. These results suggest that formalization of customary land rights does not always result into positive
economic benefits in the modern market as postulated by de Soto
but it depends on the environment and the actors involved. Again,
literature64 studies done in Tanzania, Peru, Kenya and Ghana respectively show mixed results on the de Soto argumentation. These
imply that environment and actors involved differ and ultimately
outcomes of such land formalization differ and therefore the need
for creating enabling environment for de Soto’s argumentation to
work in the study area.
Households’ perception on CCRO
and access to financial services
The majority (93.5%) and (83%) of household heads with and
without CCRO respectively, strongly disagree that CCRO promote
economic investment through more access to financial services. In
addition, the existing land conflicts deter financial institutions to
offer loans in rural areas using land as collateral. The slight dif64
O.M.L. Kosyando, Mkurabita and the Implementation of the Village Land
Law-Act No 5 of 1999, TAPHGO, Arusha, Tanzania, http://www. tnrf. org/files/e
info_taphgo_report_on_mkurabita_Handeni_land_registration_0. Pdf, 2007;
C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government
land title, op. cit., pp. 1011–1033, 2010; D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary
land tenure and its implications for land disputes in Ghana..., op. cit., pp. 263–270.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
121
ference between the two groups was based on the fact that both
groups had not accessed financial services using land as collateral
despite other households having CCRO.
On the other hand, a minority (6.5%) and (17.4%) of those
with and without a CCRO agreed thatownership of CCRO promoted economic investment since they accessed credit from the
formal financial institutions. This observation is contrary to what
was expected from the PBFP program which believed that formalization of customary land rights could enable land owners
to access credit and promote economic investment. According to
a study done in Ghana by Paaga65, it was shown that ownership
of a CCRO promoted access to credit whereby more than a third
(38%) of the households with a CCRO accessed credit in formal
financial institutions.
Table 4: Surveyed household’s perception on CCRO impact to rural livelihood
outcomes (n=92)
Statement
HH owning
land
with a CCRO
SD
CCRO promoted access
to financial services
Yes
No
76(83)
86(93.5)
CCRO decreased land
conflicts
Yes
No
0(0)
3(3)
CCRO maintained
traditional land tenure
Yes
No
CCRO ownership promoted Yes
land tenure security
No
D
4(4)
0(0)
13(14) 15(16) 56 (61)
6(6.5) 10(10.9) 70(76.6)
8(9)
3(3)
10(11)
11(22)
Yes
No
6(6.5)
0(0)
4(4)
0(0)
CCRO enhanced community Yes
awareness on land
No
0(0)
0(0)
5(5.4)
26(28.3
9(10)
12(13)
2(2)
0(0)
Ibidem.
2(2)
0(0)
4(4.3) 1(1.2)
76 (83)
81 (88)
4(4)
0(0)
8(9) 62(67.5) 12(13)
12(13) 80 (87)
0(0)
0(0) 66(71.7)
6(6.5) 81 (88)
NB: Number in brackets indicate percent.
SD-strongly disagree, D-disagree, N-neutral, A-agree, SA-strongly agree.
65
SA
0(0)
0(0)
5(5.4) 76(82.6)
0(0) 75(81.5)
0(0)
6(6.5)
A
12(13)
0(0)
0(0)
0(0)
CCRO enabled vulnerable
groups to own land
N
0(0)
0(0)
�122
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
Community perception on CCRO and land conflicts
Results of this study as indicated in Table 6. show that the majority (76.6%) and (61%) of respondents with and without CCRO
thought issuing of CCRO could decrease land conflicts in the study
area. However, a few (14%) and (6.5%) from the above groups
respectively argued that land conflicts still exist in the study area
despite issuing of the same. The study result suggests that in general
terms CCRO has positively contributed to minimizing land conflicts but not their eradication. The low percentage of respondents
reporting existence of land conflicts despite introduction of CCRO
pinpointed that among other reasons which cause land conflicts in
the villages is the government’s failure to properly administer land
laws and bylaws. This was emphasized by one of the male pastoralist
participant during one of the FGDs as pointed in the quote below;
“Village Land Use Plan (VLUP) and CCRO are good for our livelihoods. However, effectiveness will depend on whether VLUP bylaws
and CCRO will be respected by all stakeholders; village leaders, district
leaders, regional, national and all village dwellers; both farmers and
livestock keepers”.
A male FGDs participant at Bongi village, 10/03/2016).
The observation from the study suggests that land conflicts
exist in Handeni and Tanzania in particular. Conflicts over land
in many parts of Tanzania are to a large extent not related to
land scarcity or even ethnicity and political pressures as commonly reported in other countries such as Kenya, Somalia and
Rwanda66. Instead, land conflicts in Tanzania arise from what is
66
J.K. Nyerere, Freedom and a new world economic order, op. cit.; R.R. Simiyu,
Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount
Elgon region of western Kenya, Pretoria 2008, p. 80 (Institute for Security Studies
Monographs, no. 152); C. Médard, ‘Indigenous’ land claims in Kenya: A case-study
of Chebyuk, Mount Elgon district, Kenya 2010; M. Mghanga, Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, Nairobi 2010.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
123
called by FAO67 overriding interest; failure by government and
developing investors to take into account the needs of local people
(i.e. ignoring collective and customary rights over land of local
people); lack of adhering to procedures as stipulated in land laws;
corruptive behaviours and mismanagement by the government.
These factors are compounded by ineffective land use planning
that fails to accommodate different land users, inefficiency in
land administration as manifested in inadequate capacity to
plan, compensate, map and issuance of land to different users.
Also increase in human activities due to population increase
that outstrip the government’s capacity to render land services
a situation contributing into land conflicts. Similar challenges are
facing the community in the study area with regard to land conflicts, a situation which adversely affects rural livelihood outcomes,
since households will incur costs in terms of time and finances in
conflict resolutions. PBFP was formulated to curb this problem in
rural community to empower them with CCRO as a tool to minimize such problems.
Households’ perception on CCRO
and traditional land tenure
The study findings (Table 4) show that the majority (88%) and
(83%) of respondents with and without CCRO thought that CCRO
land tenure system does not maintain traditional land tenure system. The respondents pinpointed one main reason for the above
argument that traditional land tenure maintains land to the clan
lineage but CCRO promotes individualization on land ownership.
On the other side, a few (11%) and (22%) of the above respondents
respectively thought that CCRO could maintain traditional land
tenure system by protecting land ownership under clanship rather
67
FAO, Land tenure and rural development, Rome 2002.
�124
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
than individualization. These results suggest that formalization of
customary land rights promotes individualized ownership of land
rather than by the clan as in the case of traditional land system.
The same perception was observed by other scholars and experts
in Tanzania who challenge formalization of customary land rights
for example68.
The above have challenged the government’s formalization of
customary land rights, despite the argument that such changes
are in favour of the interests of rural poor Tanzanians. The duo
maintain that amendments in the land laws will compromise
the welfare of many citizens in the near future by leaving many
landless69. Similarly, although the formalization program (PBFP)
sounds good in terms of poverty reduction, a close examination
leaves a lot of doubt as to whether it would bear benefits to
the poor. Some scholars70 have also argued that “amendments,
especially those made in the land acts, were largely backed by
the World Bank which to a large extent favours liberalization
policies on land and a class of commercial farmers”71. The IMF/
World Bank’s agenda on land since 1980s has been to replace
customary systems with private land tenure system72. According
68
W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania: for whose benefit, A study
prepared for Hakiardhi, Dar es Salaam, www. hakiardhi. or. Tz, 2005; P.K. Olengurumwa, 1990’s Tanzania Land Laws Reforms and its Impact on the Pastoral Land
Tenure, presented at the Pastoral Week, Arusha, 2010.
69
W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania..., op. cit.
70
R.R. Simiyu, Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict
in the Mount Elgon region of western Kenya, op. cit., p. 80; M. Mghanga, Usipoziba
ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, op. cit.;
L.H. Mwangi, Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors..., op. cit.
71
Ibidem.
72
P.K. Olengurumwa, 1990’s Tanzania Land Laws Reforms and its Impact on
the Pastoral Land Tenure’, presented at the Pastoral Week, op. cit.; P. Peters, Challenges in land tenure and land reform in Africa: An anthropological perspective,
Cambridge: Harvard University 2007.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
125
to the study results, people’s perception on the CCRO land tenure
system is that it destroys traditional land tenure. This concern
was also raised during key informant interviews as shown in the
quote below that;
“Formalization of customary land rights promotes more individualization of land rights and makes it easier to sell land rights to other
individuals as compared to the former traditional land tenure system.
CCRO has now promoted many individuals from outside the villages
and even districts to acquire large tracts of village land. This may
lead into some poor rural households to lose their land and remain
poor of the poorest landless people” (a female Key informant (land
officer) Handeni District Office, 16/03/2016).
Surveyed households’ perception towards
the socio-economic role of CCRO
Apart from understanding the general perception of people
on land issues it was also necessary to understand their perception towards the role of CCRO economically in terms of impact
on their livelihood. In this regard, mixed results (Table 5) were
observed. A considerable number of respondents (85.3%) saw
the indirect role of CCRO economically through enhancement of
tenure security which supports investment in agricultural activities. Study findings in Table 6 show that the majority (71.7%)
and (88%) of households who own land with and without CCRO
respectively agree that CCRO promotes land tenure security. On
the other hand, a few respondents (5.4%) and (28.3%) with and
without CCRO respectively do not see the importance of CCRO
in tenure security.
The above findings suggest that the CCRO tenure security is
important, however, it is not enough to convince everyone to see
the importance of CCRO on rural livelihood outcomes. Hence,
both tenure security benefits and the direct CCRO use value
should go hand-in-hand. Similar observation has been made by
�126
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
other authors’73 studies done in Tanzania; and Migot-Adhola74,
2012 in Kenya have revealed that households with CCRO who
accessed financial services using land as collateral have positively
influenced others to inquire CCRO for their land. This indicates
that households owning land without CCRO have been positively
motivated to obtain CCRO because of its use value.
Table 5: Likert scale analysis summary on overall surveyed household’s perception
on CCRO and rural livelihood outcomes (n=184)
Range
Percentage
Positive
Perception
21–30
61
Neutral
11–20
24
Negative
0–10
15
Contribution of CCRO to the Surveyed
Households’ Livelihood Outcomes
This section examines in detail the surveyed households’ livelihood outcomes using a multiple regression model and independent
sample t-test. The models are based on the hypothesis that some
household characteristics such as: sex, age, marital status, occupation, land size owned, ownership of CCRO, household size and
household head’s education level may have influenced household
livelihood outcomes. A sum total of eight independent variables
were used which are: sex, age, marital status, occupation, farm
size owned, ownership of a CCRO, household size and household
head’s education. All the above mentioned independent variables
were included in the models to determine their contribution to
F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit; W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania..., op. cit.
74
F. Place and S.E. Migot-Adholla, The economic effects of land registration on
smallholder farms..., op. cit.
73
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
127
the household livelihood outcomes especially household income
and accumulation of assets.
In addressing the above, a multiple linear regression model
was used. Before running the model, the dependent variable
(household income) and independent variables recorded at the
ratio level (farm size cultivated, household size, and age of the
household head in years) were checked for normality by computing
their distribution curves and checking the curves visually to find
whether they were skewed or not. The variables: household income,
farm size cultivated were found to be skewed; hence they were
transformed using base-10 Logarithm to normal distributions. The
transformed variables were used in the regression model together
with the other variables which were not transformed because they
already had normal distributions. Multi-collinearity was checked
by computing variance inflation factors (VIFs) and tolerances of
the explanatory variables. Multi-collinearity is an undesirable
situation which exists when some pairs of variables are so closely
related that if both such variables are included in the regression
equation, the resultant regression coefficients will be unstable75.
Tolerances below 0.1 imply multicollinearity and VIFs values that
are greater than 10 denote the presence of multicollinearity76.
Multiple linear regression results for average household income
are shown in Table 6. Therefore, based on the R2 of 0.410, this
means that the independent variables entered in the model explained 41% of the variance in the dependent variable. Among the
eight independent variables (household head’s sex, age, marital
status, education level, household size, land ownership status,
farm size and occupation) regressed against household income
A. Bryman, Social research methods. Place of publication not identified:
Oxford Univ Pr Canada, 2013.
76
S. Landau and B.S. Everitt, A Handbook of Statistical Analyses using SPSS,
2004.
75
�128
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
only three variables; household head’s age, marital status and
farm size for both household heads’ with and without CCRO were
positively significantat P≤0.05 and p≤0.1.
Generally, the above observation seems to suggest that households
with CCRO and those without CCRO had no significant differences
in terms of average annual household income, since having a CCRO
had no significant contribution on the household income. This is
because most of the household as indicated in the earlier sections
had not accessed credit and still financial literacy is very low in rural
areas. These findings are similar to what was observed by Lugoe77
in a study conducted in Uganda, Kenya and Zambia; whereby it
was reported that formalization of customary land rights had no
significant contribution on the rural livelihood outcomes where the
conditions for effective use of CCRO face a number of bottlenecks.
Table 6: Multiple linear regression analysis results for predictor variable influence
on household income
Unstandardized
coefficients
Predictor variable
(B)
S.E
Standardized
coefficients
(B)
T
Sig.
Tolerance
VIF
Sex of household head
2.98
2.213 0.836 0.665
2.151
0.736 1.532
Age of household head
0.004
0.012 0.001 0.657
0.075*
0.686 1.847
Education of household head
-0.978
1.078 0.867 0.443
0.851
0.363 1.568
Marital status of household
head
0.664
1.335 0.231 0.354 0.004**
0.791 1.345
Household size
0.155
0.075 0.352 0.664 0.008**
0.868 1.349
Household occupation
-0.425
0.342 0.256 0.376
0.257
0.686 1.954
Land ownership status
with or without CCRO
-0.161
0.154 3.234 0.762
0.531
0.774 1.232
0.222 2.111 0.123 0.001**
0.989 1.168
Farm size owned
0.586
NB: B=Coefficient, S.E=Standard Error, Sig.=degree of significance (p value), *=significance at
p=0.1, **= significance at p=0.05. R2=386, Adjusted R2=0.410, Standard Error of estimates=0.3405.
77
F. N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration...,op. cit.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
129
According to the multiple linear regression results (Table 6),
a household head’s age was positively associated with an increase
in household income. An additional increase in one’s age meant
also more income. The main reasons could be the fact that 18 to
60 years of age comprises youth and mature productive adults.
Similar observations were made by Jayne et al78. These scholars narrated that ‘poverty reduction in countries where 70–80%
of the rural population draws their income from agriculture will
depend on the distribution of assets ‘in particular land’ across
age categories since households income are associated with the
age of the household head’s age. This observation was made
after conducting a study on smallholder income and land distribution in Kenya, Ethiopia, Mozambique, Rwanda and Zambia.
The study revealed existence of strong correlations between
landholding size, household head’s age, education levels and
household income.
Further to the above, study results show that farm size has
a positive and significant contribution to household income and
that households with small farm size in acres had lower incomes
as compared to households with larger farm size. The same kind of
argument is given by the Economic Commission for Africa (ECA)
that certainly most households who own small size farms have
limited potential to break out of poverty and that ‘an attempt to
address poverty in Africa should be centred on reinforcing the
rights of the poor people on land’79.
Marital status was also considered as an important household
head’s characteristic that influences household livelihood outcomes.
T.S. Jayne [et al.], Smallholder income and land distribution in Africa:
implications for poverty reduction strategies, „Food Policy”, 28(2003), no. 3,
pp. 253–275.
79
Land Tenure Systems and their Impacts on Food Security and Sustainable Development in Africa, Addis Ababa, 2004.
78
�130
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
Results as shown in Table 8 show that marital status was positively
and significantly (0.05) associated with a household’s income for
both household with and without CCRO. Similar observation has
been reported by URT80 in 2011/12 Household Budget Surveys (HBS)
that income poverty rate was higher for those who were separated
or divorced than in other categories of marital status; in 2007 HBS
a similar picture was seen for widows. Moreover, a study conducted
in Ethiopia by the African Union81 reported similar results that married couples had better household incomes as compared to other
marital status categories because of stable families and networking
among married couples as they complement each other.
Ownership of a CCRO and Household Assets
Estimated value of assets owned by households with and without
CCRO was compared. From the results of Levene’s test for equality
of the variance as shown in the Table 9 below the first line was
selected because the probability shown in Levene’s test was 0.140
which was not statistically significant and therefore obeyed the assumption of equal variance. Moreover, the results from the second
line (t-test equality of means) show that the probability at t-value
0.578 with 182 degrees of freedom and probability (p=0.578)
which was also not statistically significant. These results suggest
that there was no statistical difference between estimated values
of assets owned by household head’s with and without CCRO in
the study area. The population in the study area mostly depend
on agriculture for their livelihood and they have never accessed
credit which could probably improve agricultural productivity
URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by
Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government
Statistician, 2012.
81
Land policy in Africa: a framework to strengthen land rights, enhance productivity and secure livelihoods, Addis Ababa, 2009.
80
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
131
and ultimately asset accumulation. This could possibly explain
why both households with and without CCRO had no significant
difference in terms of asset accumulation.
Table 7: Independent sample t-test for the surveyed households assets values
based on ownership of a CCRO (n=184)
Asset
value
Levene’s Test
for equality
of variance
F
Sig.
t-test for equality of means
T
df
Sig.
Mean
Std Error
(2tad) Difference difference
Lower
Upper
Equal
2.199 0.140 -0.578 182
variances
assumed
0.564
-279663
483945 -1234528 675202
Equal
variances
not
assumed
0.564
-279663
483945 -1234682 675356
-0.578 177
Household head’s assets owned were again cross tabulated
between households with and without CCRO as shown in Table 8.
It was revealed that there were no significant differences between
the household head’s with and without a CCRO in all assets listed.
More than half (59%) and (52%) of the household head’s with
and without CCRO respectively had houses roofed with grasses.
Again, Table 10 shows that the majority (90%) and (88%) of the
household heads with and without CCRO respectively own furniture. While less than a quarter (12%) and (8%) household heads
with and without CCRO own a motorbike respectively. Moreover,
more than half (78% and 82%) of the household heads had a bicycle for transport respectively.
Further to the above, the study findings also show that only
a few, 10% and 11% of the household heads with and without
CCRO respectively, had solar system for electricity at least for
household lights and phone charging. In addition, only (2%) and
�132
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
(3%) of the household with and without CCRO respectively owned
a television set. These results (Table 8) show that there is no statistical significant difference between assets owned by household heads
with and without CCRO and therefore, ownership of a CCRO did
not make a significant difference in terms of household livelihood
outcomes, especially asset accumulation. These results suggest
that both households mentioned above face similar opportunities
and challenges with regard to accumulation of assets types despite
existence of CCRO. Households having a CCRO were expected to
use a CCRO to fetch some socio-economic benefits to enable them
to have better assets as compared to their counterparts, a reality
not realized.
Table 8: Surveyed household’s list of assets owned (n=184)
Asset
Household
heads with CCRO (%)
Household
heads without CCRO (%)
Bicycle
78
82
House with grass roof
59
52
Furniture
90
88
Cattle
33
45
Poultry
67
54
Radio
98
95
Motorcycle
12
8
Solar system
10
11
Television set
2
3
Factors Hindering the Surveyed Household’s
Use of Land for Improving Livelihood
Outcomes
The respondents to the study, both those with and without
a CCRO, identified six (6) factors hindering land owners in using
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
133
land as a tool for improving livelihood outcomes as presented
in the Table 9. Factors identified are: existence of land conflicts,
household male dominance on land ownership, lack of awareness
on micro-credit facilities available, poor knowledge on credit use
and management, lack of capital for better investment and poor
performance of the agricultural activities, in particular crop production. The majority (75%) and (68%) of households with and
without CCRO respectively, claimed lack of capital to initiate or
invest in agriculture as the main factor hindering improvement of
the livelihood outcomes. Study findings further show that more
than half (71%) of the respondents in the households without
CCRO claimed the existence of land conflicts as the second major
factor that affects their livelihood as compared to only a few (22%)
of respondents in the household with CCRO.
Findings from the current study are similar to a study conducted
in Namibia by Paaga82 where it was reported that land owners
who are also smallholder farmers in rural areas of Namibia are
mostly affected by lack of capital to invest and access credit in
formal financial institutions despite such lands being formalized
or not. According to URT83 (2012), about 36.2% of businesses’
main source of start-up capital were obtained from own savings.
One percent (1%) of the household members involved in business
in Tanzania Mainland secured loans from financial institutions for
starting their business.
In addition to the above, results in Table 9 show that about a half
(48%) of the respondents in households without CCRO argued that
male dominance on land ownership is a stumbling block to households break out of poverty, as compared to under a third (28%) of
D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications...,
op. cit.
83
URT, 2012 Population and Housing Census..., op. cit.
82
�134
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
the respondents in the households with CCRO who pointed out
that male dominance in land ownership is still a problem towards
households livelihood improvement. This result implies that in both
groups male dominance hinders household economic activities and
hence blocks efforts to achieve better household livelihood outcomes. Widows and orphans are being dispossessed of their lands
after the death of the male head of household. Under customary
practice, a widow rarely inherits land upon her husband’s death,
as the land (and oftentimes the family’s livestock, furniture, and
all productive assets) is reclaimed by her husband’s family, goes
directly to her adult sons, or is held in trusteeship by the widow
or by uncles and other male relatives until her sons are of age. In
the past, widows were usually allowed to continue to live on the
land of their husband’s family for the rest of their lives, or until
they remarried. This also emerged during key informant interviews
as shown in the quote below;
“I own land together with my husband about 20 acres. Last year
I wanted to use CCRO to access credit from NMB to start poultry
project for our household, but my husband refused without giving
any reason and he said he doesn’t want to hear about it again. Or else
he is going to remove my name from our CCRO”.
(A 40 years female participant, Sindeni village, 16/03/2016).
In addition, some literature, a study on “Rural livelihoods and
access to natural capital in Madagascar and the Poverty Institute84,
have reported that male dominance over resources especially land
is currently declining due to increase in literacy level and women
involvement in socio-economic activities. This has enabled women
to acquire assets or resources of their own and in case of joint ownership, they inquire a formal and legal ownership as exemplified
by land rights ownership through a CCRO.
R.J. Nawrotzki, L.M. Hunter and T.W. Dickinson, Rural livelihoods and access to natural capital, op. cit.
84
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
135
Table 9: Factors affecting land owners in Handeni District (n=184)
Factor
Household
Household
head’s with CCRO (%) head’s without CCRO (%)
Lack of capital to invest
75
68
Existence of land conflicts
22
71
Male dominance on land ownership
28
48
Low financial management education
86
88
Lack of awareness on micro-credit
available
23
25
Poor performance of agriculture
69
58
Table 9. in addition shows that more than three quarter (86%)
and (88%) of the respondents in the households with and without
CCRO respectively correspond with the claim that low access to
financial services in rural areas hinders household improvement of
livelihood outcomes. The increasing microfinance services provided
by SACCOS, micro-credit organizations (VICOBA, SEDA, BRAC)
and mobile phone banking provide a window for rural communities to access financial services but yet not enough to access higher
loans for bigger investment especially in the agricultural sector.
For example, according to URT85 SACCOS provided about 0.5%
of loans in rural areas. A similar observation made by Songoro86
shows that the number of credit facilities operating in Handeni
is low and many villagers are not aware of their existence. For
instance, only (23%) and (25%) of households with and without
CCRO respectively were aware of the existence of local credit facilities such as Savings and Credit Cooperative Societies (SACCOS)
and the Village Community Bank (VICOBA). Also, the financial
capacities of these facilities in terms of providing loans are thin.
Thus, they have not managed to assist a large section of the com85
86
URT, 2012 Population and Housing Census..., op. cit.
A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods..., op. cit.
�136
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
munity. The situation is compounded by lack of bank facilities in
this area, currently the whole Handeni District is served by one
bank – the National Microfinance Bank (NMB) which has a branch
operating in Handeni town.
The current study also aimed at understanding the willingness
of the community to borrow from credit facilities if such opportunities are introduced. More than three quarters (86%) and (88%)
respondents in households with and without CCRO respectively
showed interest to borrow money. However, they were suggesting
proper education to be given to them first before being given such
credit. These results suggest that lack of financial management education is a major factor that hinders household’s access to financial
services using land as collateral. A similar observation was made by
Sumberg87, whereby it was reported that majority 68% respondents
did not only have low financial literacy, lack of entrepreneurial spirit
but also the fear to lose their possessions were found to be among
other factors that hinder youth from accessing credit in formal financial institutions. On the other hand, CLKnet88 in the study about
“Access to finance by majority of Tanzanians: a dream or reality?”
whereby it was reported that there was an increase in women access to financial services in the VICOBA schemes. The findings from
the study show thatwomen revive their entrepreneurial spirit when
they are together in a group and the training received before given
credit equips them with financial literacy.
Finally, study findings in Table 9 show that over half (69%) and
(58%) of the respondents for both households with and without
CCRO respectively claimed that the low agricultural productivity
was among the major factors that result into poor livelihood outJ. Sumberg [et al.], Young people..., op. cit.
Access to Finance by Majority of Tanzanians: A Dream or a Reality?, CLK.
net, Audience Forum Report Number 8.
87
88
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
137
comes. The low productivity and unreliability of agricultural activities (90% of rural agriculture is rain fed and rainfall is unreliable)
were claimed to be among the many factors deterring financial
institutions to offer credit in agricultural investments. According
to CLKnet89, other factors that hinder financial institutions to offer
credit for agricultural investment include: challenges of market
for agricultural produce, low prices of agricultural produce, poor
infrastructures for transport and communication networks from the
farms to the market and poor technologies on agricultural produce
processing and storage. On the other hand, Sumberg90 reported that
higher interest rates provided by the financial institutions deter
farmers to access credit for agricultural investment. These studies
above suggest that there is a gap between farmers, government,
other development partners and financial institutions that needs
to be filled for rural livelihood improvement.
CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS
Conclusions
The general objective of the study was to explore formalization
of customary land rights and rural livelihood outcomes in Handeni
District. Based on the findings of the study it is concluded that
people’s perception on formalization of customary land rights has
been proved to improve land security of tenure as land rights are
being formally registered, decrease land conflicts, enable vulnerable
groups to some extent own and access land as a livelihood resource,
and enhanced community awareness on matters pertaining to land
administration and management. On the other hand, it is further
89
90
Ibidem.
J. Sumberg [et al.], Young people..., op. cit.
�138
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
concluded that formalization of land rights did not promote economic
investment, access to financial services and traditional land tenure
system. It can also be concluded that males (men) still dominate
land ownership in the study area. Women and other vulnerable
groups face a chronic problem of deprivation from access to land
which is a major livelihood resource. This is because in customary
land system land ownership is through inheritance and it is the male
children who inherit land from their parents. Therefore, formalization of customary land rights simply formalizes male dominance on
land ownership and women continue to suffer from gender specific
poverty and remain in the poverty viscous cycle trap due to lack of
control of the most important means of production (land).
The study further concludes that formalization of customary
land rights had no statistically significant influence on household’s
income and asset accumulation. Despite ownership of CCRO the
majority of the household heads had low access to financial services
and hence low economic investment and ultimately poor livelihood
outcomes. Lastly, it is concluded that despite its benefits mentioned
in the earlier chapters, formalization of customary land rights and
rural livelihood outcomes in the study area faces a number of challenges which include: existence of land conflicts among land users,
lack of capital for investing in agriculture, male dominance on land
ownership, low financial management education, lack of awareness
on microcredit available and poor productivity of agriculture.
Recommendations
Based on the study’s findings and discussions, the following are
recommended in order to improve the influence of formalization
of customary land rights on rural livelihoods in Handeni District.
1) As observed from the current study, lack of capital for agricultural investment was identified as the most serious constraint to
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
139
land owners in both households with and those without CCRO
in achieving livelihood outcomes. Therefore, it is recommended
that the government and other development partners need to
conduct research and come up with suitable and affordable
capital support schemes in Handeni District such as VICOBA
and other related schemes.
2) The study results revealed that existence of land conflicts
hinder improvement of rural livelihood outcomes since households incur costs in terms of time and finances in land conflicts
resolutions. Moreover, land conflicts hinder intensive and
extensive agricultural investments. Therefore, it is recommended that the village government, district authorities, central government, other land stakeholders and the community
at large, work together to minimize land conflicts in Handeni
District.
3) Observation from the current study shows that male dominance
on land ownership and access is among the stumbling block
towards household livelihood outcomes improvement. To ensure that the government at all levels will advance individual
interests and promote equal opportunity for all members of
society, vulnerable groups should be encouraged to be granted
the right of occupancy on land in separate certificates (CCRO)
from other household/clan members.
4) Lastly, it is further recommended that formalisation of customary land rights should be encouraged as it pointed out earlier
that CCRO promotes land tenure security and still holds the
potential for accessing the modern market capital.
REFERENCES
Antonio D., United Nations Human Settlements Programme, and International Institute of Rural Reconstruction, Eds., Handling land: innovative
�140
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
tools for land governance and secure tenure. Nairobi: United Nations
Human Settlements Programme (UN-Habitat), 2012.
Atwood D.A., Land registration in Africa: The impact on agricultural production, „World development”, 18(1990), no. 5, pp. 659–671.
Fairley E.C., Upholding Customary Land Rights through Formalization?
Evidence from Tanzania’s Program of Land Reform, Minneapolis 2013.
Foukona J.D., Legal aspects of customary land administration in Solomon
Islands, „Journal of South Pacific Law”, 11(2007), no. 1, pp. 64–72.
Franco J.C., Making land rights accessible: Social movements and politicallegal innovation in the rural Philippines, „The Journal of Development
Studies”, 44(2008), no. 7, pp. 991–1022.
Jayne T.S. [et al.], Smallholder income and land distribution in Africa:
implications for poverty reduction strategies, „Food Policy”, 28(2003),
no. 3, pp. 253–275.
Jeannette V., Notenbaert A., Moyo, S. and Herrero M., Household livelihood strategies and livestock benefits dependence in Gaza province of
Mozambique, „African Journal of Agricultural Research”, 6(2011),
no. 3, pp. 560–572.
Kerekes C.B. and Williamson C.R., Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”,
69(2010), no. 3, pp. 1011–1033.
Lugoe F.N., Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy,
„The Guardian Series”, 2007.
Lyons M., Pro-poor business law? On MKURABITA and the legal empowerment of Tanzania’s street vendors, „Hague Journal on the Rule of Law”,
5(2013), no. 1, pp. 74–95.
Maxwell D. and Wiebe K., Land tenure and food security: Exploring dynamic
linkages, „Development and Change”, 30(1999), no. 4, pp. 825–849.
Médard C., ‘Indigenous’ land claims in Kenya: A case-study of Chebyuk,
Mount Elgon district, Nairobi 2010.
�FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL...
141
Mghanga M., Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts
in Kenya’s Coast Province, Nairobi 2010.
Mwangi L.H., Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors: Case
Studies from sub-Saharan Africa, Sussex 2011.
Murthy R.V., Political economy of agrarian crisis and subsistence under
neoliberalism in India, „The Nehu Journal”, 11(2013), no. 1, pp. 19–33.
Nawrotzki R.J., Hunter L.M., and Dickinson T.W., Rural livelihoods and
access to natural capital: Differences between migrants and non-migrants
in Madagascar, „Demographic research”, 26(2012).
Njogu J.G. and Dietz T., Land use and tenure: entitlement rights for
community-based wildlife and forest conservation in Taita Taveta,
Nairobi 2006.
Nyerere J.K., Freedom and a new world economic order: a selection from
speeches, 1974–1999, Dar es Salaam 2011.
Onwuegbuzie A.J. and Leech N.L., On becoming a pragmatic researcher:
The importance of combining quantitative and qualitative research
methodologies, „International Journal of Social Research Methodology”, 8(2005), no. 5, pp. 375–387.
Paaga D.T. and Dandeebo G., Customary land tenure and its implications
for land disputes in Ghana: Cases from Wa, Wechau and Lambussie,
„International Journal of Humanities and Social Science”, 3(2014),
no. 18, pp. 263–270.
Place F. and Migot-Adholla S.E., The economic effects of land registration
on smallholder farms in Kenya: evidence from Nyeri and Kakamega
districts, „Land Economics”, 74(1998), no. 3, pp. 360–373.
Poteete A.R., Analyzing the politics of natural resources: from theories
of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sciences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro,
E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79.
Razavi S., Engendering the political economy of agrarian change, „The
Journal of Peasant Studies”, 36(2009), no. 1, pp. 197–226.
�142
Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa
Simiyu R.R., Militianisation of resource conflicts: the case of land-based
conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, Pretoria 2008
(Institute for Security Studies Monographs, no. 152).
Smyth R., Exploring the usefulness of a conceptual framework as a research tool: a researcher’s reflections, „Issues in educational research”,
14(2004), no. 2.
Wanyama M., Mose L.O., Odendo M., Okuro J.O., Owuor G., and Mohammed L., Determinants of income diversification strategies amongst rural
households in maize based farming systems of Kenya, „African Journal
of Food Science”, 4(2010), no. 12, pp. 754–763.
�Chapter 4.
MACIEJ ZĄBEK
UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE
ABOUT JULIUS NYERERE SOCIALISM
ABSTRACT
This article is devoted to the history and specific character of Tanzanian socialism and the opinions of the contemporary Tanzanians on
the rural Ujamma communities which were to constitute the basis for
the future development of their society. The paper was written based on
short ethnographic research of the selected group from among Iringa
University students and inhabitants of the neighbouring villages. The
cited accounts from the interviews illustrate ambiguous opinions of
the interlocutors on the topic in question. Despite the consensus on the
negative economic impact of the very project, the interlocutors defend
its social advantages. The main reason of such a standpoint seems to be
the dissatisfaction with the current socio-political situation, unemployment, extremely high prices and primarily the increasing social anomie,
family dissolution and decay of traditional values.
Introduction
The word ujamaa stemming from the Swahili1 language is a term
defining the Tanzanian model of socialism formed in the 1960s by
MACIEJ ZĄBEK – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology
University of Warsaw.
Ujamaa, from Swahili u- ‚condition, quality’; jamaa ‚family’, from Arabic.;
the term introduced by the President Julius K. Nyerere in his book Uhuru na
Ujamaa ‚Freedom and socialism’, Nairobi, 1968.
1
�144
Maciej Ząbek
the former Tanzanian President Julius Nyerere2 and based mainly
on agricultural cooperatives. During my last visit to Tanzania in
20153 I had the opportunity to convince myself that memory about
that regime called „the system of social justice” was still alive both
among the older and younger generations of Tanzanians and was
the core subject of their discussions. The system, which was to
lead to modernisation and guarantee justice, safety and political independence of the country, despite common awareness of
its shortcomings, still evokes a great deal of genuine sentiment
among people regardless of their education, age and ethnic identity.
Thus, I would like to dedicate this paper to recollecting the history
and the specific character of Tanzanian socialism by referring to
relevant accounts of contemporary inhabitants of this country in
this regard. Their accounts may be also interesting for the Polish
readers who have their own recollections from the socialist period.
How is it possible that people still miss and recollect with sentiment the times of socialism or communism which have always
meant the systems of Economics of Shortage4 while for many years
2
Julius Kambarage Nyerere (1922-1999), the founder of the Tanzanian
country and its president between 1964–1985, an ideologist of the concept of
the African socialism, a Servant of God in the Catholic Church.
3
In February, 2015 I participated in the Polish-Tanzanian conference devoted
to the idea of sustainable development at the University of Iringa. The conference
was accompanied by research on the socialist project executed in the Tanzanian
villages during the Nyerere’s rule and the contemporary capitalistic transformations. There were two stages. In the first stage the Iringa University students
were asked to write essays on villagization and collectivisation of the Tanzanian
villages in the 60s and 70s of the previous century. The second stage embraced
quality research in the form of group discussions conducted in two selected villages (one of them underwent collectivisation) in the district of Kilolo. Apart
from the guests from Poland, the Iringa University employees also participated
in the research as the translators of the Swahili and commentators.
4
The term “Economics of shortage” was coined by the Hungarian economist
János Kornai in 1980 as the centrally controlled communist economics. He stated
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
145
now contemporary Tanzania has been considered a quite stable
and relatively fast developing country? By answering this question it should be stated that the model of the so called free-market
capitalism which has brought relative material well-being to some
people is unfortunately at the same time the system which causes
growing cultural changes the effects of which are not generally
positively perceived. The negative consequences include among
others the dissolution of African strong and conservative extended
families, further stratification of egalitarian societies and emergence
of unknown until then ecological problems affecting the natural
environment. Repercussions embrace the Tanzanians’ sense of
lack of security which is the primary need for majority of people,
sometimes even more important than their personal freedom.
Unfavourable situation is further hindered by worries about the
increasing control of the Western powers over domestic natural
resources and internal economy as well as a growing penetration
of politics, economy and ideology.
Juliusa Nyerere’s model of socialism
In the post-colonial Tanzania, contrary to the Marxist theoreticians, socialism did not have socio-economic background,
neither did it gain social support from young elites of the country.
In Eastern Africa there were no prominent groups of proletariat
or even rebellious peasants. Social classes5, so characteristic of
Asia and Europe, have not been developed there except Ethiopia
and Great Lakes Region. Moreover, Marxist philosophy, strongly
based on materialism, was to a great extent incomprehensible
that shortage is its inherent feature. See.: J. Kornai: Niedobór w gospodarce,
Warszawa 1985.
5
P. Osafo-Kwaako, Long-run Effects of Villagization in Tanzania, Draft 2011,
www.econ.yale.edu/conference [Accessed: June 2015].
�146
Maciej Ząbek
even to the well-educated and deeply religious Africans. Moreover, according to the British historian Martin Meredith, people
in Tanzania did not share common expectations towards such
radical changes and there were no organisations or influential
groups (it also regarded the very governing party) in favour of
that idea6. If it had not been for one man – Julius Kambarage
Nyerere – a future Tanzanian President7, who was very determined
in following his dreams, socialism in Tanzania might have not
developed at all.
Nyerere, compared with other African leaders known for their
extravagance or even cruelty, seemed to be exceptionally righteous,
modest and religious8. Leading a one-party state he did not possess authoritarian manners and his speeches resembled sermons
of a priest rather than political speeches of a country’s head. Defending himself against allegations of violating human rights he
kept on saying: „Until we win our battle against poverty, ignorance
and diseases, we will not allow any foreign powers to destroy our
unity!”. Both Margery Freda Perham, a historian of, and writer
on, African affairs, and Ryszard Kapuściński, a Polish reporter
6
M. Meredith, The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence,
London 2005, pp. 228–237.
7
Theoretical (according to the assumptions of Marxism) lack of favourable
conditions for the development of socialism in Sub-Saharan Africa did not hinder
its development on this continent, especially after the conference of the newly
independent countries in 1955 in Bandung, Indonesia. Nyerere was one of its
first theorists and pioneers along with Kwame Nkrumaha from Ghana and Ahmed
Sekou Toure from Guinea; see: W.H. Friedland, C.G. Rosberg, African Socialism,
Redwood City 1964.
8
Nyerere was baptised only at the age of 20 in the Roman Catholic Church
after graduating from Makerere College in Uganda. First, he became a teacher in
the missionary school and then he went to study history and economics in Great
Britain. Since the beginning of his adult life he actively participated in social life
forming the future ruling party TANU (Tanganyika African National Union); see:
J. i K. Chałasińscy, Bliżej Afryki, Warszawa 1965, pp. 271–273.
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
147
and writer, regarded Nyerere as a role model and an example to
follow, and described him as a perfectly balanced and warm man,
the most reliable of all African leaders9. In fact, he pacified the
political opposition but he managed to achieve this by bloodless
methods10. Fascinated by Maoist revolution and Israeli kibbutz
he decided to combine those ideas with the African tradition of
community11. He held the firm conviction that power should result
from the achieved consensus like in traditional Africa where the
elders discussed current affairs „in the shade of a big tree” trying
to reach unanimity12, rather than from confrontation and outvoting
minority. He pursued his objective with an admirable missionary
passion persuading his „nation” to his idea for five years before
finally implementing it. It should be noted, however, that in his
understanding „socialism” meant a universal idea of brotherhood
among people and in Africa, where the concept of private ownership was unknown, socialism existed long before Marx in the
institution of a tribe. According to Nyerere, socialism was a natural
African system which had only been affected by colonialism but
after gaining independence it should be reinstated there not by
adopting strange to Africans Marxist philosophy, but by reviving
the tribal institution as a socialist unit of a society. He associated
socialism mainly with the countryside where collective settlements
(familyhood) in the form of ujamaa villages were created to conM. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 229; see also: M. Perham, The
Colonial Reckoning: The End of Imperial Rule in Africa in The Light of British Experience, New York 1962; R. Kapuściński, Gdyby cała Afryka..., Warszawa: Agora, 1969.
10
Nyerere, after dissolving the army which made an attempt to overthrow him
in 1964, formed a “party army”, the so called Tanzania People’s Defence Force
from among members of Tanu League of Youth on which he based his power;
P. Johnson, History of the world – from 1917 to 1990s, London 1991, p. 704.
11
See: A. Leszczyński, Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach
peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013.
12
R. Oliver, A. Atmore, Dzieje Afryki po roku 1800, Warszawa 2007, p. 347.
9
�148
Maciej Ząbek
stitute the basis for the future development of a country and thus
they were also called „development villages”:
Development villages are villages to which people moved so as to
work together for their own sake and for the good of the community.
Ujamaa settlements were created for people to enable the agricultural
progress and infrastructure growth thanks to the support of the state.
In contrast to other villages, they differentiated themselves by the
communal character of management....
Villages formed the modern network of settlements and gave new
possibilities providing the individual unit growth.
Development villages aimed at the strategic advancement of the
country and particularly the agricultural economy. Thanks to the
communal work supported by the state communities were formed on
the basis of which locals could develop themselves without external
aid.... This led to the unification of both the citizens and the nation
[based on the interviews with students from the University of Iringa].
In his famous book „Freedom and Unity” (Uhuru na Umoja),
Nyerere wrote: „Ujamaa, in other words Familyhood, constitutes the
basis of our socialism and the objection to capitalism, constructing
a happy society free from the exploitation of man by man. However, it also means the opposition to dogmatic socialism based on
the philosophy of constant fight of man against man”13. Besides,
the choice of this political system was for Nyerere equivalent to
opting for national autonomy and independence from foreign
development assistance and the status of a customer of Western
powers14. Nyerere himself, because of his popularity (sometimes
13
J.K. Nyerere, Freedom and Unity – Uhuru na Umoja, Nairobi – Lusaka –
Addis Ababa 1996, p. 170. The essence of the “African socialism”, in contrast
to the “classical socialism” was the rejection of class struggle and ideological
materialism, and concentration on the development of public sector, preventing
the creation of social classes and promoting a traditional African identity; see:
W.H. Friedland, C.G. Rosberg, African Socialism , op. cit.
14
He spread the idea of self-reliance relating it with the principle of „freedom and work (Uhuru na Kazi) and the policy of non-involvement pursued by
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
149
even called tanzaphilia) was the favourite of many Western providers of development aid (especially from the European left-wing
circles), gaining from them much more aid measures per capita
than any other African countries had ever received. However,
he was perfectly aware that it meant subordination and limited
possibilities to undertake independent decisions and actions. He
claimed, fully justified, that: „Independence means reliance upon
oneself. Independence is not complete when it is dependent upon
donations and loans from other nations on its development path”15.
Ujamaa meant working together. The government ordered people to
collectively join ujamaa. All the villagers were asked to work together
for the good of all. In practice, some plots of land were designated
for communal farming. The concept of ujamaa assumed that there
should be an equal division between families. Every family had its
share and altogether all the people formed a community and shared
everything equally supporting each other. Once it had finished, a lot
of problems occurred. Nowadays, it is a great challenge to restore the
same community spirit, which is our greatest loss. I want to pinpoint,
however, that from the economic point of view it was pointless [based
on the interview with members of the non-governmental organisation in Kilolo].
Nyerere published his development blueprint in the so called
Arusha Declaration on 7 February, 1967 in which he called for the
national independence stressing that external assistance would not
suffice to develop economy. He underlined the need of fundamental
work from basis, i.e. the development of village communities and
the right of a given country to control all major means of production
and exchange. By this last statement, without plans, discussions
and preparations, he implemented a large-scale process of nationalisation of banks, insurance companies, food handling industries,
Tanzania. In practice, he could not, however, do without external aid; H. Zins,
Historia Afryki Wschodniej, Wrocław – Warszawa 1986, p. 339.
15
Cit.: M. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 230.
�150
Maciej Ząbek
export companies, cement plants, tobacco plants, footwear plants,
breweries and other types of real estate including valuable houses,
rental houses and apartments.
However, the basis of the village development was to be formed
by the above mentioned ujamma – self-sufficient, developmental
socialist collective villages. By supporting the concept of ujamaa
he listed the following arguments: „Our agricultural organisation
will be mainly based upon communal life and work to the benefit
of all the people concerned. [People] will live together in villages;
will collectively cultivate land; will collectively trade in the marketplace and satisfy minor, essential needs...”16. Ujamaa villages were
to have access to water and road connections, be provided with
schools, health centres and basic services whereas people were to
be accommodated in spacious, modern, brick houses.
In order to understand the meaning of the changes put forward
by Nyerere it should be explained that settlement in East Africa
was highly dispersed and basically there were no big villages
with service infrastructure and facilities such as schools or health
centres17. Small-sized, self-sufficient family communities did not
maintain any contacts either with towns or with the country’s
authorities18. Thus, since the very beginning the political goal was
as important as economy. By „villagization” of the country, which
meant the concentration of dispersed people from various ethnic
groups in big villages being local centres of agricultural production and various services, Nyerere expected not only an increase
in agricultural output and improvement of farmers’ conditions,
Ibidem, p. 232.
It was the result of the centuries-long domination of Maasai pastoral tribes
in Eastern Africa.
18
J. Herbst, States and Power in Africa: Comparative lessons in authority and
control, Princeton 2000; A.V. Chayanov, The Theory of the Peasant Economy,
Homewood 1966.
16
17
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
151
but also „creation of the Tanzanian nation”, high above ethnic and
tribal divisions, which was and still is the ambitious objective of
numerous African politicians. He wanted to achieve his goal by
unifying the patriotic state education, implementing Swahili as the
obligatory national language and developing tight bonds between
the province inhabitants and the central authorities. „Nationalisation” also entailed an obligation of physical work and a two-year
stay of secondary schools graduates in para-military labour corps
known as National Service with an aim to teach the youth the
socialist attitude to work19.
Failure of socialist villagization
Ujamaa villages, contrary to the compulsory collectivisation in
the USSR and other countries of Eastern Europe, basically were to
be formed on a voluntary basis. Nyerere believed that people would
trust him and attracted by modern facilities would settle new villages
in large numbers. Socialism should stem from the villagers’ willingness to accept it. Moreover, socialism was against forcing people to
establish such communities. In reality, much to his astonishment,
people did not respond the way he had expected. Neither farmers
nor peasants listened to him and supported him. Until the end of
1968 no more than 180 villages were formed under that project.
First ujamaa was established in 1968. Our leader was a woman.
Her name was Lamuna Niemba. She had a daughter, Joisi, and thus
she was called Mama Joisi. She persuaded people to, in line with the
government’s will, start collectively cultivate land. So, we started
to grow wheat. In the beginning, we collected seven sacks per one
acre. Everything was initiated by women who nagged people and
only later they were supported as a community by the government.
That women’s movement was called „Nation’s call for ujamaa”.
19
H. Zins, Historia..., op. cit., p. 339.
�152
Maciej Ząbek
When we started to work together the government started to assist
us. First, we were given a tractor. Only then men joined us although
they were initially against that concept. It may be said that ujamaa
was created by women who triggered the whole process. Firstly, they
won one acre of communal farmland and after receiving a tractor
they could take eight acres [based on the interview with the community from Luanzi].
It meant a great change for people although the crops were not
as high as expected. Nevertheless, it was certain that ujamma would
sell part of its output. If the yields were satisfactory, part of the crops
were sold and everybody got the equivalent of the number of days
he had worked. Afterwards they built houses and lived happily. Trade
took place between ujamma villages. One ujamma produced rice
whereas another ujamaa grew grain and they exchanged the crops.
They received a machine park from the government.
The state delivered aid in the form of machines or land. The assistance was dependent upon the amount sold abroad. The amount was
conditional upon the volume of production in a given ujamaa. If we
were given a tractor we had to pay it back through the sale of grain.
Then, cows and chickens were brought to villages, which enabled us
to become less dependent upon other ujamaa villages.
There were five hundred families and we had to acquire five thousand sacks of rice, not individually but from another ujamaa or directly
from the government. There was a list of people registered in a given
ujamaa. Those, who were not registered, did not receive anything.
Service infrastructure in ujamaa villages was further developed,
to the detriment of individual producers. Many farmers who could
not sell their crops on the market and buy necessary goods agreed
to join ujamaa in the hope to gain access to water, new schools
and houses.
The government encouraged people to build brick houses. Yet, to
erect them you had to have bricks. Authorities gave instructions how
to produce bricks and ujamaa villages were to create them from local
clay. Engineering works including constructing roofs were provided
by the government. All the houses were built in the same way. We
treated those buildings as some kind of presents. We would never
have built them if it had not been for ujamaa.
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
153
Until mid-1973 the number of villages which underwent collectivisation in Tanzania rose to five thousand embracing 15% of
the country’s population20. Majority of those villagers still preferred, however, to administer ujamaa in a traditional way. Thus,
in November 1973, Nyerere disappointed with the situation made
a decision about the compulsory resettlement into the development
villages. He realised that it was impossible to forcefully transform
people into socialists but his government could make everyone
live in a village. “To live in a village is a command”, he declared21.
At first people were encouraged but later on they were forced to
move there. It was especially difficult to persuade men to join ujamaa.
In order to reduce their reluctance they were given new houses and
flats. Then, all the people together sang Ujamaa...
Joining ujamaa was not voluntary in 100%. Some people were
seduced with brick houses because they had only small huts but it was
not sufficient to persuade everybody so the government had to take
further steps to force them. Finally, people had a choice either to move
into ujamaa or end up in a prison. Thus, people started to pretend that
they were really working together. It was organised in such a way that
people were given something to start from and then they could work
on their own to sell grain and develop themselves but it was necessary
for the government that all the houses were exactly the same. All of us
had to work in the same way and the houses were to be identical. You
could join that system or you had to face the consequences...
Coercion to live together was closely linked to the possibility to
attend schools. Nobody was allowed to stay alone in a field as all the
people had to be together in ujamaa in order to collectivise. If people
continued to work on their own they stood no chance of assistance.
The government supported ujamaa but never individual farmers. If
you wanted to have a new house or a flat you had to join ujamaa and
eventually people acquiesced to it.
Those staying outside the system were not supported by the government. You were allowed to live wherever you wanted but you needed
20
21
M. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 233.
Ibidem, p. 234.
�154
Maciej Ząbek
the permit to build your house and if you did not belong to ujamaa
you were not granted the permission. And in ujamaa you could get
a new house [based on interviews with the community from Luanzi].
That way, within three years until 1976 the governing party
managed to collectivise almost half of the village population,
sometimes resorting to the use of force. It facilitated the construction of new schools and health centres but on the other hand,
the collectively cultivated fields occurred to be a failure as they
yielded much less crops than they had before the collectivisation
process. At the same time transport continued to decline, inflation advanced and the strategy based on villagization paradoxically led to enormous waves of villagers fleeing to urban areas.
The country which was to base its economy mainly on the village
development policy, paradoxically became an example of one of
the fastest growing urbanisation phenomenon in the whole world
(above 10% annually)22.
It was not taken into consideration that goods in deficit such as
land, sources of water and forests are always usurped as otherwise
they become exhausted or dilapidated. Secondly, whenever a man
does some work he becomes individually responsible for it which
means he acquires a type of ownership. In fact, in Eastern Africa,
unlike in Europe, there was no individual land ownership with
succession rights but it obviously did not mean that land or water
could belong to anybody. First of all, it was owned by ancestors of
a particular tribe, a particular community so it could be used only
by their descendants whom a given community represented by local heads gave for temporary use designated plots of land which
could be farmed individually. Even „strangers” could sometimes
enjoy that form of”lease” but there was a clear distinction between
primary and secondary users, the latter being given less rights to
22
J. IIife, Africans: the history of a continent, Cambridge 1995, p. 317.
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
155
joint ownership. People often benefited from their neighbours’ help
but such help was always to be compensated for in various ways.
In reality, there was no communal work under joint ownership with
identical gains. In ujamma those general rules were not respected
so eventually ujamaa villages were doomed to failure, followed by
state shops, industrial plants or banks, etc. Ujamma concept was
likely to fail in all spheres administered by state service officials
devoid of individual responsibility for the entrusted assets. The
situation was exacerbated by other factors such as lack of managerial skills or improper use of entrusted modern farm machinery.
We could not effectively use the equipment, which was a great
problem. Although we continually enlarged the cultivated area we
only managed to harvest 25 sacks per 8 acres against 56 sacks predicted, like today when we gathered 3 bags per acre. When we had
only one acre we were able to cultivate it better than when we had
more acres. Moreover, the land efficiency declined but nobody cared.
The main problem was that nobody monitored that area. Nobody took
responsibility for it and nobody took care of it.
Reduced agricultural productivity resulted in the intervention of
authorities but eventually blame was put on the local management
represented by Mama Joisi. She was called to appear before the District Council and she had to explain herself. I remember her say she
was an average person... Her position of a leader was assumed by
her brother who seized power from her [based on the interview with
the community from Luanzi].
Nyerere bitterly complained about laziness, total ineptitude
and indifference of his fellow-citizens, but to no avail. His threats,
requests and calls for greater discipline occurred to be ineffective. State economy, despite immeasurable international support,
estimated in the 70s at three billion, still generated losses. For
instance, the Chrysanthemums cultivation cost more than the
value of flowers sold to Europe.
At the end of the 70s, with the increase in oil prices and decline
in the value of coffee and istle, income from export in Tanzania
�156
Maciej Ząbek
covered only 40% of its import whereas its external debt rose astronomically and the average living standard dropped by almost
50%. Nyerere was compelled to admit: „Now we are poorer than
in 1972”. Yet, he still rejected all the suggestions implying that
the choice of his favourite system might have been a mistake. He
defended the system even at the beginning of the 80s comparing
it to the vaccination immunising against inequality and excesses
of capitalism23. In reality, Tanzania increasingly needed assistance.
The World Bank and International Monetary Fund agreed to help
Tanzania but in return they required painful structural reforms.
Finally, in 1985 Nyerere voluntarily retired and apologised the nation for his final failure to implement his ideas. International community was totally surprised, not being used to peaceful transfer
of power on this continent or to the leader admitting his mistakes.
Nyerere died in 1990 and was declared, without objection, as „The
Father of the Nation” and the Servant of God’s Catholic Church24.
The party that he formed is still in power although it has already
abandoned the concept of ujamaa in favour of the so called neoliberal solutions which are to bring that country to modernity. No
sooner had Tanzania embarked on a path of Americanisation and
global capitalism than Tanzanians started to miss socialism.
Contemporary discourse on ujamaa communities
Memory about ujamaa in Tanzania, as I could personally notice,
is still alive being the centre of numerous discussions especially
in the context of contemporary politics and morality. Moreover,
it became the source of inspiration for young reporters and hipM. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 235–237.
Definition used to the deceased person the Beatification process of whom
has already started.
23
24
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
157
hop artists in the streets of Tanzanian cities25. To a certain extent
it was a reaction to the disappointment people experienced in
Tanzania after Nyerere’s death. Memory about ujamaa became
a form of opposition to rapidly increasing prices and growing
unemployment rate also affecting the well-educated citizens. It
was a manifestation of a great shock at scandals, nepotism and
corruption of an old and the same a new political class trying to
enfranchise the state assets. Hip hop, which came to Tanzania
along with globalisation, became an artistic form of opposition to
those changes and recollection of Nyerere’s Times during which,
according to many interviewed people, honesty, modesty, equality
and family values were in force. Lyrics written by hip-hop artists
are inspired by Afro-American celebration of Kwanzaa26 and promote the cooperative movement, family business, fair trade and
sustainable development. They adopted its seven core principles:
1. Unity (umoja) of family, nation and race; 2. Self-determination
(kujikhagulia); 3. Collective work and responsibility (ujima) in
the process of building our community; 4. Cooperative economics
(ujamaa) in building and maintaining our own shops and companies; 5. Creativity (kuumba); 6. Purpose: (nia) restoration of our
race; 7. Faith (imani) in our people, our parents and teachers, our
leaders, in justice and victory of our struggle.
General perception of socialism in Tanzania seems to be completely different from that in Poland mainly because it was a native
and anti-colonial project. As a matter of fact, interlocutors generally confirm that in economic terms the great project of Mwalim
25
L. Sidney, Ni Wapi Tunakwenda (Kultura Hip Hopu i dzieci Arushy), in: The
Vinyl Ain’t Final. Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, eds.
D. Basu, S.J. Lemelle, London 2006, pp. 230–254.
26
A week-long holiday and movement of the African diaspora in the USA
formed in the 60s by a black nationalist Maulane Karenge (born as Ronald McKinley Everett).
�158
Maciej Ząbek
(i.e. their teacher, as they commonly called Nyerere) failed but
it does not mean that it was bad. They admit that currently their
standard of living is a bit higher and that they may enjoy greater
freedom in many areas, especially in business. When asked to
compare their present situation with that from the 70s they claim:
In economic terms, it must be stated that nowadays we lead better
lives. Everybody can work on their own, can act in a group or individually. Productivity is higher now. Smaller groups are more effective than
ujamaa villages [the interlocutor refers to work within non-governmental
organisation]. Now you do not have to do what they ask you to do but
you can choose what is profitable and in line with your business. We
like the idea that greater responsibility lies with us and that everybody
can fully exploit their own opportunities. Thanks to it you can see
the results of your activities. You realise that you did something and
succeeded in earning some money. In ujamma you could not see that.
Nobody knew who was responsible for what and anyway greatest profits
were acquired by the government. Work in ujamma was certainly of
collective nature but I did not like the fact that I did not know what
I had done and what my neighbour had. People stood no chance of
self-development and could do nothing about that. Nowadays, it is up
to me to choose whether to take up carpentry or start growing fruit and
vegetables or keeping pigs and I can see that I am responsible for my
activities, my final success or failure. I also feel better when I do not
have to be subordinate to somebody and listen to their orders [based
on the interview with people from Kilolo].
Nowadays, people are also satisfied, contrary to the times of
Nyerere, that they can buy in shops whatever they want. There is
a greater variety of goods than in the past and they are no longer
limited. That is one of the most noticeable changes positively rated
in contrast to the past:
In the past all the services were centralised in ujamaa. Sale of goods
could be held only there. For example, Ujamma decided to purchase
sugar and the day it arrived a shop was opened in a village so that
everybody could buy sugar. Yet, there was a list of people entitled
to buy that sugar. People who did not belong to ujamaa or did not
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
159
work in ujamaa could not buy anything [based on the interview with
community people from Luanzi].
Some students from Iringa regret nowadays that:
as a result of this programme... respect for private ownership was
violated,... poverty spread over Tanzanian province and the spirit of
private entrepreneurship, which was banned then, was eradicated,
although [they add after a while] the unity was strengthened which
positively influenced the process of creating our nation [based on
interviews with students from Iringa].
All in all, contemporary interlocutors do not deny obvious
shortcomings of the programme forming development villages, yet
they do not condemn socialism as they can notice its numerous
advantages when compared with the current system. It should be
added that the number of people with whom we conducted the
interviews on that topic and who positively evaluated ujamaa was
significantly higher than those who focused on negative aspects.
A surprising fact for us, Poles, may be that Africans from Tanzania
distinctly stressed the non-economic aspects of life they suffer
from. Their basic problems were not salaries, still much lower
in comparison with the developed countries (like in the case of
Poles), but the fact that they experienced the imbalance or even
decline of traditional system of social control, binding in every
African village for centuries. Additionally, they noticed a growing
and expanding social anomy which let people live for their own
and realised that capitalistic system further encouraged people to
lead such lives, incur loans in banks and have as few children as
possible. That is the most radical change which Africans do not
eagerly accept though they themselves let capitalism seduce them.
From our perspective, the greatest tragedy was the violation of
natural social balance. We lacked that balance which could help us
face ujamaa and could give us hope to fight that challenge together.
Your child was part of ujamaa. That challenge starts with small things.
If your child misbehaved and I could see that then everybody from
�160
Maciej Ząbek
ujamma could come to a child and reproach them as that child belonged to ujamaa and all the people formed ujamaa and the nation.
Ujamaa meant creating the nation.
Look at us. We were raised in ujamaa and we know how to respect the elders. If we go to other ujamaa villages we can see that
they also show respect to old people as these are natural rules of
upbringing. Nowadays, nobody pays attention to what an old man
says. Everyone wants to follow their own paths and you are not
allowed to reproach their children because parents will say that
these children are theirs and you should not interfere in their affairs.
The worst of all is the fact that everybody goes their own way and
children choose their own way of life and do not care what is good
for the community.
The truth is that it was more difficult to earn money but people
respected it more. When you earned some money you had to share it
with your relatives, grandfathers and ujamaa. You had one thousand
shillings to live on and buy clothes. It was to suffice. Today, you can
even earn ten thousand but it means nothing as the time spent on
earning that money is priceless.
At present there are hundreds of various schools and everybody
goes to a different one so it is not possible to compare the knowledge
gained. The same applies to the question of safety. In the past we
were together and ujamaa monitored the area. Now, in case of an
accident the police may come but a lot of time will pass and we do
not even know that policeman as he does not belong to ujamaa. He
is an anonymous representative of unknown authorities.
Look at how divided we are nowadays. Everybody represents
different values and follows their own paths. But after all, if it had
not been for ujamaa we would be still living in small huts. Thanks to
our communal work and power all of that development took place.
Nowadays, nobody stands a chance to buy a big house because they
will not be able to earn for that on their own. Thus, because of the
community breakdown we think that the times of ujamaa were despite
everything better.
Sentiment towards ujamaa is so great among old people because
they knew that everybody had the same salaries and they followed the
same rules. A drift away from ujamaa broke social ties and young people migrate to cities as they do not feel attached to their villages...
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
161
Earlier ujamaa meant a family but youth today do not like their
families and do not want to be limited by their families...
The young do not perceive agriculture as a source of business.
They think that the only business they can do is in the cities [based
on the interview with the community from Luanzi].
Opinions on the causes of the failure of the ujamaa programme
and the general breakdown of socialism in Tanzania may also attract our attention. It occurs that Tanzanians, mainly young and
quite well-educated last year students, do not think that the idea
was bad. In their opinion the failure was caused by weak planning
and poor execution. They can easily list its numerous advantages
and achievements:
People were more interested in one another than today. The state
provided social services, which strengthened unity of the nation.
Tribalism declined. People living in ujamaa showed more solidarity
and were more sensitive to others’ needs. The programme could not
achieve success as it was badly planned.
They often underline that the reason of failure existed not only
inside the system, but also outside it. The ujamaa experiment was
finished in 1982 because the villages, on one hand, were formed
on the inappropriate legal basis and on the other hand the International Monetary Fund demanded structural liberalisation in
return for assistance: Ujamaa ceased to exist as a result of growth
of the global capitalism which came to power... Additionally, activities of the World Bank and United Nations added to its collapse.
Domestic economy had to undergo changes and become compatible
with the global economic system.
Some of the statements resemble the then existing propaganda:
Ujamaa ceased to exist because Tanzania was attacked by Western
capitalism and individualism. Those ideologies spread all over the
world by the imperialists took control of the Tanzanian authorities
and forced them to complete the ujamaa project. Foreigners compelled the state to transform its system, which was facilitated by
�162
Maciej Ząbek
lack of national unity, selfishness and egoism of some state members
who wanted to grow rich to the detriment of others. The idea of
capitalism was spread in Tanzania [based on the interviews with
Iringa University students].
Only those pragmatic ones admit that:
the system could not defend itself because of its low economic
efficiency along with continuous population growth and conflicts
between the developing global market and inefficient economic
system of Tanzania.
Yet, almost everybody regrets the collapse of the system claiming
that the moment it collapsed they lost a considerable lot:
We achieved the economic unity, we enjoyed equal access to education and medical care as well as other social services. We gained
national identity. And now people have stopped working together and
living in communities. The government does not care about people,
which affects social inequality [based on the interviews with Iringa
University students].
Many representatives of intellectual and political elites are
sceptical about their prior criticism of the villagization programme.
In their opinion, although the programme collapsed it greatly
contributed to the process of establishing ties of villagers with the
state. They think that the programme should be considered not
only in economic terms but also from social and cultural point of
view as in these areas it evoked significantly greater changes than
in economy.
Thanks to the ujamma programme a dense network of local
administrative offices was established, health care and effective
tax systems were implemented and new modern law became
applicable. In villages where ujamaa programme was implemented the level of trust grew and the cooperation between
authorities and citizens who know their local leaders better and
are more attached to their region and country strengthened. It is
also noticeable that in the villagized areas people more eagerly
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
163
participate in parliamentary elections and greatly support the
governing party (currently CCM previously TANU27) with only
slight support for the anti-government opposition. People living
in development villages remember that they owe access to health
centres and possibility to educate their children to socialism. In
their opinion, the general level of development grew due to the
increase in per capita income and cereal production, with a visible
decrease in illiteracy. As a result of dissemination of education
(100% of 13-year-old teenagers and 95% of 17-year olds learn
at schools) average age of people getting married has become
on average higher (20 years for women and 25 for men), with
a slight fertility decline. Most importantly, however, a country,
which was previously devoid of villages, gave rise to the development of huge rural settlements equipped with basic service
infrastructure28. Experience from the 70s and 80s connected with
the name of Nyerere and the ujamaa programme transformed
Tanzanian villages. According to the socialism enthusiasts, despite
the failure of the programme it led to the considerable changes
in a country with long-lasting effects vital for that country’s
development.
Conclusions
Tanzania (known as Tanganyika before it unified with Zanzibar) has been a formally independent country since 1961 29.
27
TANU, Tanganyika African National Union, the main political party in
Tanzania formed by Julius Nyerere in 1954, at present Revolutionary State Party
(Chama Cha Mapinduzi – CCM).
28
P. Osafo-Kwaako, Long-run Effects, op. cit.
29
The United Republic of Tanzania was formed only in 1964 as a result of
union of Tanganyika and People’s Republic of Zanzibar and Pemba (earlier the
Sultanate of Zanzibar).
�164
Maciej Ząbek
Nyerere was in power for 24 years. The historical experiment
of combining African traditional community values with socialism in the form of the ujamaa project of villages reorganisation
lasted just 10 years as it developed on a full scale in 1973 and
ended in 1982. The changes brought about by the project are
still visible not only in the architecture and landscape of today’s
Tanzanian villages but most of all it left a long-lasting mark upon
mentality and culture of the country’s inhabitants. The experiment’s consequences are highly inconclusive and opinions about
it are indeed ambiguous. Tanzanians share the same opinion
only on one point stating that in economic terms the project
was completely unsuccessful. It remains an open question to
the majority of Tanzanians whether the project stood no chance
of success because it did not focus on human nature or due to
its poor planning and having been deliberately led to collapse
by hostile external forces. Distinctive weakness of the current
political system alternative along with the futile social effects
caused by neoliberal globalisation make many people defend
the previous regime and search for its positive sides. Objectively
speaking, it is hard to achieve as the common knowledge has it
that all positive changes introduced in Tanzania under Nyerere‘s
rule in infrastructure, education and building construction cannot
be attributed to Tanzanians only but mainly to the international
aid. However, the fact remains that today’s Tanzanians are much
better educated, united and prone to solidarity with their country
than the ethnically diversified tribal societies in the neighbouring countries. Tanzania has been up till now a peaceful, safe and
relatively well-organised country. Up to the present day it has not
been affected by civil wars and ethnic or religious tensions being
a real nuisance for most of the African countries. In Tanzania they
do not constitute a problem. Can it be, therefore, concluded that
Tanzanian national identity may be attributed to ujamaa at least
�UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT...
165
to a certain extent? I leave this question to the potential readers
and researchers of this problem. Similarly, the question remains
why for majority of people safety (socialism) is more important
than freedom (liberal capitalism)? Maybe because there is no
real freedom without safety?
REFERENCES
Chałasińscy J. i K., Bliżej Afryki, Warszawa 1965.
Chayanov A.V., The Theory of the Peasant Economy, Homewood 1966.
Friedland W.H., Rosberg C.G., African Socialism, Redwood City 1964.
Herbst J., States and Power in Africa: Comparative lessons in authority
and control, Princenton 2000.
Iiffe J., Africans: the history of a continent, Cambridge 1995
Johnson P., History of the world – from 1917 to 1990s, London 1991
Kapuściński R., Gdyby cała Afryka..., Warszawa 1969.
Kornai J., Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985.
Leszczyński A., Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013.
Meredith M., The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence,
London 2005.
Nyerere J.K., Freedom and Unity – Uhuru na Umoja, Nairobi – Lusaka –
Addis Ababa 1996.
Oliver R., Atmore A., Africa Since 1800, Cambridge 1967.
Osafo-Kwaako P., Long-run Effects of Viligization in Tanzania, Draft 2011,
www.econ.yale.edu/conference [Accessed: Jun 2015].
Perham M., The Colonial Reckoning: The End of Imperial Rule in Africa in
The Light of British Experience, New York 1962.
�166
Maciej Ząbek
Sidney L., Ni Wapi Tunakwenda (Kultura Hip Hopu i dzieci Arushy), in:
The Vinyl Ain’t Final. Hip Hop and the Globalization of Black Popular
Culture, eds. D. Basu, S.J. Lemelle, London 2006.
Ząbek M., Wsie wspólnotowe w Tanzanii – wspomnienia po afrykańskim
socjalizmie, „Zeszyty Wiejskie”, 21(2005), s. 43–58.
Zins H., Historia Afryki Wschodniej, Wrocław – Warszawa 1986.
�Chapter 5.
AMBILIASIA PENIEL MOSHA
STEVEN KAUZENI
SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE:
THE UNTOLD STORIES OF CLIMATE
PRESERVATION FROM KILIMANJARO
ABSTRACT
Climate change has been one of the indispensable topics to international conferences and local ones, academics and streets, old and young,
male and female and the stratification may go on, simply because its
effects engulf all facets of man’s life regardless of heterogeneity. Most
academic endeavors so far focused on the scientific preservation measures of climate change forgetting the other untapped and invisible side
of traditional knowledge that helped to preserve the climate that recent
generation wasn’t lucky to find. This paper goes deeper and explores the
traditional untold measures used for environmental conservation and
poses it as a challenge to modern generation. Using Qualitative approach
the researchers conduct an in-depth interview to the purposeful selected
elders of Mshiri Village and bring out the worked truths on how the villagers once imbibed interesting environmental conservation mechanisms
which preserved the world they lived in. The key findings reveal that the
question of environmental conservation and climate change is or should
be faith-based, collectively held, and engraved in peoples’ hearts in the
adoration of the creation which takes us back to the theories of moral
realism. Having observed that most academic endeavors so far focused
on the scientific measures to control climate change while neglecting the
AMBILIASIA PENIEL MOSHA, STEVEN KAUZENI – Assistant Lecturer,
The Mwalimu Nyerere Memorial Academy.
�168
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
other untapped and invisible side of social cultural deeply rooted interventions that helped preserve the climate; this paper focuses attention on
Traditional Knowledge as was used previously by Mshiri village natives
and suggest how this can be used complementarily with modern scientific
measures to conserve the environment and boost economic development
as a result. The paper recommends that there should be deliberate efforts
to inculcate ethical obligation to Tanzanians which will bring back the
once felt connection between man and nature which as a consequence
will arouse conscious environment conservation spirit that will be backed
up by the fusion of belief and reality of what is societal good.
Introduction
Once upon a time climate change was a foreign topic in academia and students struggled hard to understand concepts like
weather, temperature, draught, floods and many others. Nowadays,
these concepts are easily understood as what was only to be known
theoretically is now practical and easily observed. Environmental
degradation is vivid and harnessed by man. Population growth
resulting in overconsumption and technological advancements,
resulted in degradation of biophysical environment and ultimately
change in climate with vivid global effects like melting glaciers
and rising sea levels resulting in floods, extreme weather, shifting
rainfall patterns, extreme draught, human health defects, wildlife
catastrophes and costs for society and economy. According to
WWF1 for instance, the average temperature in arctic region has
increased by 5 degrees C over the last 100 years and they suggest
the disappearance of ice cover in few decades to come. This has
disastrous effects on polar species and the world climate in general.
In Tanzania consequences of climate change are also vivid.
As reported by Patric Lameck (n.d.), climate change has several
1
WWF, Soil Erosion and Degradation, 2016.
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
169
impacts like invasion of salt water to freshwater bodies in Bagamoyo, submergence of Maziwe Island in Pangani and Tanga, land
slidding in Same District and loss of soil fertility. Yussuf I.2 further
reports effects like water salinity and scarcity, increase in rainfall
intensity in different places, declining fish stock, beach erosion,
rising temperature and changing wind.
Governments all over the world are trying hard to control the
rapid pace of climate change and dealing with resultant consequence. Several counteracting measures provided include scientific
approaches like beach nourishment, agro forest, climate proofing
of critical infrastructure, desalination and developing sustainable
ground water management policies.
However, it is evident that traditional African societies had own
unique ways of conserving the environment and hence built conducive ecosystem that enabled them to survive for many years, having
enough to eat and store, and have consistent weather patterns which
were predictable and beneficial for their daily lives. Despite presence of this treasure, its documentation is scarce3. This paper uses
qualitative approach and conducts a purposeful in-depth interview
to Mshiri natives and brings out the worked – truths on how the
Kilimanjaro traditional societies imbibed interesting environmental
conservation mechanisms which preserved the world they lived in.
Statement of the Problem
Despite the fact that traditional knowledge played a great role in
conserving the environment, it is currently minimally utilized. This
is the knowledge that was revealed in social cultural practices interconnected with people’s belief in supernatural God and gods who
I. Yussuf, Tanzania: Assessing Impact of Climate Change On Environment,
Human Health, Food Security, 2016.
3
L. Sati, Traditional Practices Key to Environmental Conservation, Available
at www.av.at.nwsofthesouth.com. Accessed on 21st July, 2017.
2
�170
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
were the providers and enforcers of the rules of nurturing nature. It
was voluntary, cheap and collective hence simplified enforcement of
mutually agreed measures and created belongingness and ownership of efforts. Its documentation is also scarcely available and its
practice is about to disappear in the long run. Presence of extreme
climate change indicators in rural Tanzania which was once well
conserved raises questions as to what might have gone wrong.
This has escalated to urban areas as well. For instance, the
2005/2006 draughts reduced economic growth by 1% GDP and
affected livelihood enormously; change in crop yields and labor
productivity is estimated to affect the economy causing losses to
annual global GDP in 2060 by 0.8% and by 0.9% to more vulnerable regions according to OECD (2010); deterioration of aquatic
systems; land degradation; lack of accessible, good quality water
for rural and urban inhabitants, environmental pollution, food
shortage, eruption of diseases and loss of wildlife habitats and
biodiversity are all indicators that modern scientific environmental
conservation knowledge is not sufficient to control climate change
(Tanzania environmental policy).
So far lots of money has been invested in scientific interventions
to conserve the environment and deal with climate change (UKaid).
Tanzania has joined global initiatives and signed protocols like
Kyoto protocol and various donors such as Denmark, Finland and
Sweden are also supporting the initiative. The government also
has established institutions and policies to deal with environmental
conservation, launching various campaigns like alternative energy
campaigns and others despite the piecemeal results.
However, there is the untapped traditional knowledge secreted in
social culturally deeply-rooted interventions that helped to preserve
climate in African natives. This is scarcely researched upon and documented, neither its usage is sufficiently employed. If well tapped,
the researchers believe that it can complement the modern scientific
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
171
knowledge and robust environmental conservation and control climate change and its consequences as it used to be previously. The
research investigated the significance of traditional knowledge in
conserving the environment in Mshiri village in Kilimanjaro region.
So, it is the standpoint of this paper that the use of traditional
knowledge would significantly complement the present scientific
methods of which some have been proved to accelerate further
problems to environment.
Purpose of the Study
The purpose of the study was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental conservation using a case
study of Mshiri Village at Kilimanjaro region.
Objectives of the Study
The study was based on the following objectives:
– To determine traditional knowledge practices which were used
to preserve the environment in the study area.
– To find out the significance of traditional knowledge in conserving the environment in the study area.
– To identify indicators of climate change at Mshiri Village in
Kilimanjaro.
– To analyze factors influencing climate change in the study area.
– To assess people’s awareness on day-to-day implication of climate change.
Significance of the Study
There is a need for complementary measure of conserving the
environment in Tanzania, especially on the re-adoption of social
cultural habits or practices that once worked. This information is
currently scarce on literature and neither are there formalized efforts directed to such measures in Tanzania’s conservation undertak-
�172
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
ings. This knowledge will be useful three-fold. One, to the people of
Tanzania and elsewhere, it will impart them with complementary
home-made measures of conserving climate and hence appreciate its consequences; two, for environmental and climate change
activists it will provide a challenging countermeasure that they
can incorporate in their interventions and three, it offers a unique
opportunity for government to rethink and formally acknowledge
the role of traditional knowledge in conserving the climate.
Literature Review
Introduction
The need for traditional knowledge in preserving climate cannot
be overemphasized. Gleb Raygorodetsky4 emphasizes the indispensability of traditional knowledge in environmental conservation.
This traditional knowledge is embodied in traditional ways of life
which contribute little to climate change; moreover it is the base for
‘‘community based adaptation and mitigation actions that sustain
resilience of socio-ecological systems at the interconnected local,
regional and global scales’’ according to Raygorodetsky5.
Definition of Traditional Knowledge/ Indigenous
Knowledge as used in climate change
The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) conceptualizes traditional knowledge/ Indigenous knowledge or local
knowledge as adaptation strategies held by indigenous people
G. Raygorodetsky, Why Traditional Knowledge Holds the Key to Climate
Change, United Nations University. Abrufbar unter: http://unu. edu/articles/
global-change-sustainable-development/why-traditional-knowledge-holds-thekey-to-climate-change (Zugriff am 19), 2011.
5
Ibidem.
4
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
173
worldwide which are cost-effective, participatory and sustainable. This is to say that indigenous societies have own ‘know how’
which is adopted, instituted and transferred from one generation
to another through the informal education mechanism such as
experiential learning and storytelling. This definition will be used
in this paper to represent traditional methods and techniques that
were used previously by the indigenous forefathers around Mount
Kilimanjaro in Mshiri village and whose traces still remain but
suffocated by contemporary adverse anthropological activities
which are hazardous to the environment and modern scientific
control measures.
Theoretical framework: Moral Realism Theory
The questions of ontology (theory of being/existence) and
epistemology (theory of knowing/ methods of knowing what exists) split when it comes to science and religion as they both have
different assumptions. Religious ontology from Realist perspective
for example confers the existence/ truth to Moral realism, i.e. truth
exists beyond what we think of it while scientific ontology ascribes
the truth to experiments and facts which lay proof for what exists.
This paper focuses on realism. Assumptions of realism as pointed
out by Ron White (n. d.) are as follows:
There are at least some timeless universal facts or timeless
universal values that serve as the foundation for our true beliefs.
1) Moral realism argues that ‘there at least some prescriptive
beliefs that are similarly true, that correspond to values that
are universally good, and independent of what individuals or
communities think about those values’ (ibid).
2) The timeless and universal moral truths, are founded on timeless and universal foundation that is rooted in a theory of Truth
‘Value based on a one-to-one correspondence between belief
and reality’.
�174
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
3) True beliefs correspond to the dictates of foundational reality
and false beliefs contradict that reality.
4) The role of supernaturalism especially divine command theory
which demands that universal moral truth is based on the word
of God whose main presupposition is that all humans belong to
same God who is unstoppable, all powerful and all pervading
(i.e. omnipotent/unstoppable/all powerful, omnipresent/all
pervading/universal and omniscient).
5) The unquestioned authority of God is usually supported by the
inability to escape God’s timeless and universal vigilance to
detect non-compliance with universal rules, and the inability
to resist God’s timeless and universal enforcement of those
rules’.
The correspondence between belief and reality has been
nurtured by the African traditional societies as regard to environmental conservation6. Environmental conservation practices
were a positive externality of mixed rituals and beliefs that was
held dear to peoples’ hearts and passed from one generation to
the next. Being constructed by communities they then became
venerated as traditions (White ibid). This theoretical stance
elaborates clearly the foundation of the beliefs that existed in
Kilimanjaro and which consequently provided the ecosystem that
was favorable to the dwellers. The fact that indigenous people of
Kilimanjaro held true beliefs that was found on the reality that
the environment provided their physical needs which were connected to their religion and the fear of the supernatural God’s
punishment and gods; they automatically abode to the collecL. Sati, Traditional Practices Key to Environmental Conservation, op. cit.;
S. Asiimire, The Unwritten Law: Traditional Ways Of Conserving Environment. [Online], 2014. Available: https://www.newvision.co.ug/new_vision/
news/1316940/unwritten-law-traditional-conserving-environment. [Accessed:
02-Jan-2018].
6
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
175
tively agreed norms which were traditionally instituted as will
be envisaged in the coming sections.
Environmental Destruction in Tanzania
The multitudinal impacts of climate change are vividly felt
worldwide and Tanzania is not exceptional. The extent of environmental destruction has escalated the qualitative and quantitative
short term and long term effects to living and non living things on
earth. Stiftung Konrad’s (2016) for instance has provided a chaineffect of prolonged draughts in Tanzania which has reduced the
mean annual temperature resulting in fall of cash crop production
which has led to lower agricultural yields resulting in a whole set
of social, political and economic difficulties to the country.
Anthropological environmental destruction activity has resulted in consequences like reduced precipitation and underground water; dried wells, reduced springs and lakes like Victoria,
Manyara and Rukwa; reduced dams like Nyumba ya Mungu in
Kilimanjaro. This has led to food insecurity resulting in famine,
desertification and the prolonged conflict between farmers and
pastoralists.
Land degrading encounters have facilitated soil erosion, desertification and salinization. This is due to activities like overgrazing,
wild fires, deforestation and inappropriate agriculture practices.
Forests and wetlands are suffering from deforestation caused
by increasing need for timber and energy. According to Tanzania
Environment and Climate Change Policy Brief (2010) as quoted,
‘The wetlands are threatened by increasing population, land clearance and deforestation of swamp forest and surrounding woodlands, poaching, pollution and eutrophication, and modification
of natural flow regimes. The ecosystem services are impaired by
infestation of alien species, declining fish populations, habitat
destruction and loss of biodiversity’.
�176
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
Biodiversity which plays a great role in supporting life on earth
has been affected in numerous ways. For instance, aquatic life
has been vulnerable to manned – harmful activities like destructive fishing, unregulated costal tourism and over-exploitation of
aquatic resources.
Deforestation is said to disturb forests potentials like purification and regulation of water, climate regulation, and carbon
sequestration. It is also accused of being responsible for global
climate change mainly facilitating erosion, siltation and loss of
ecosystem services7.
Impacts of Environmental Destruction in Tanzania
Environmental destruction has a lot of impacts. Some of these
include but not limited to overheated temperature from global
warming which has led to melting icecaps like that of Mount
Kilimanjaro with long-term threatening effects of total diminishing. It is estimated that the snow at the top of Mount Kilimanjaro
will disappear in 10 years time to come. Consequent to this are
economic impacts like lack of tourists who bring foreign currency
that is directed to development interventions in the country. This
impact trickles down to enhance family poverty especially to dependants of tourist activities of Mount Kilimanjaro.
There has also been an outbreak of pests and diseases which
have affected coffee production by 20% in areas which will experience heavy rainfall and maize production has declined by 33% on
the national level leading to consequential effects of prize escalation impacting the poor who cannot afford the prize.
The Tanzania Environment and Climate Change Policy (2010)
has reported that Tanzania’s water resources’ flowing is being
J. Andersson and D. Slunge, Tanzania – Environmental Policy Brief, Gothenburg 2005.
7
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
177
reduced and hence affects lives of the users in many ways; for instance domestic usages and hydroelectric power production. Rivers
like Pangani River which supports life in Kilimanjaro and Moshi,
the Ruvu River which supports Dar es Salaam are also affected.
It is estimated that ‘‘the reduced flows of the Pangani will impact
the 17.4% of the country’s hydropower generated in that basin,
while the increased flows in the Rufiji basin may cause damage to
the Mtera and Kidatu hydropower installations, which generate
50.3% of the country’s hydropower’’8.
Different Remedies Given
In fighting environmental degradation and preserving climate
Tanzania has joined forces with global initiatives like signing the
UN Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) in
1992 and ratified it in 1996; signed the Kyoto Protocol in 2002
and established a National Adaptation Program of Action in January 2007. Deliberate efforts have also been put by institutionalizing
environmental conservation by establishing various sectors like
ministry to deal with environment in Vice President’s Office Division of Environment, Ministry of Energy and Minerals, Ministry of
Water and Irrigation, Ministry of Agriculture, Food Security and
Co-operatives and Ministry of Natural Resources and Tourism,
National Climate Change Steering Committee (NCCSC), Tanzania
Meteorological Agency and others.
Moreover, the establishment of several policies like National
Environmental Policy (NEP, 1997), the National Environmental
Action Plan (NEAP, 1997), the National Adaptation Program of
Action (NAPA, 2007);, the Environmental Management Act (EMA,
S. Mkhandi and J. Ngana, Trends analysis and spatial variability of annual
rainfall, in: Water Resources Management in the Pangani River Basin: Challenges
and Opportunities, ed. J. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 21–29.
8
�178
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
2004), a legislation providing for legal and institutional framework for sustainable management of environment, prevention and
control of pollution, environmental compliance and enforcement,
etc., the Environmental Impact Assessment (EIA) and Strategic
Environmental Assessments (SEA) have been accomplished.
Tanzania has also instituted measures like use of alternative
sources of energy like improved sources such as biodiesel charcoal
and stoves and donors likewise have been invited and they play
a great role in saving the climate. The Government of Norway for
instance has pledged US$100 million for work related to Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation (REDD);
Denmark through DANIDA is conducting a lot of projects in various
areas in the country, Finland supports forest and environment, and
Bioenergy, and European Union also plays a key role.
Traditional Knowledge for Environmental preservation
General Overview
Traditional social cultural habits of preserving climate and
environment have been carried and demonstrated in traditional/
indigenous or local knowledge. In 1992 the UN Conference on
Environment and Development (UNCED) positioned this knowledge in the centre of attaining sustainable development though
protecting earth’s biological diversity. Moreover, many international development agencies are recommending the integration of
scientific and traditional knowledge which entails linking culture,
environment and development in management of natural resources
and conservation of biological diversity.
This knowledge is said to be community based, collectively held
and useful on complementing scientific interventions in climate
change. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
179
insists on the indispensability of indigenous knowledge in developing adaptation and resource management strategies and that
it is cost-effective, participatory and sustainable. Furthermore,
the United Nations, Traditional Knowledge Initiative (UN-TKI)
in Partnership with IPCC recognizes the importance of involving indigenous people in climate change debates. Other global
organizations like UNDP, UNESCO, and CBD in recognizing the
importance of local or traditional knowledge are campaigning
to involve local people in developing local, regional and global
policies in addressing climate change. Lastly, the 2011 Mexico
City workshop has recognized the importance of local knowledge
in agro forest, traditional medicine, biodiversity conservation,
customary resource management, impact assessment and natural
disaster preparedness and response9.
It has to be noted that as mentioned in the background information and in the theoretical framework this traditional knowledge is backed up by existence of traditional beliefs that manifest
themselves through fear of supernatural God or gods/goddesses
whose abode lied in rocks, streams, trees, rivers and others and
that these gods can protect them from harm, famine, draught,
epidemics and war, and that it happens that these gods avenge
their anger on however disobey them. Moreover, these beliefs have
been merged with legal institutions of the community which in
turn make people obedient10.
G. Raygorodetsky, Why traditional knowledge..., op. cit.
R.J. Chacon, ‘Conservation or Resource Maximization? Analyzing Subsistence
Hunting Among the Achuar (Shiwiar) of Ecuador, in: The Ethics of Anthropology and
Amerindian Research: Reporting on Environmental Degradation and Warfare, eds.
R. Chacon and R. Mandoza, New York 2012, pp. 311–360; S. Krech, Reflections
on conservation, sustainability, and environmentalism in indigenous North America,
„American anthropologist”, 107(2005), no. 1, pp. 78–86; P.A. Cox, Will tribal
knowledge survive the millennium?, „Science”, 287(2000), no. 5450, pp. 44–45.
9
10
�180
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
Traditional Knowledge Practice in Africa
African traditional knowledge on environmental conservation
is interconnected with religious practices as it was widely believed
that ‘everything which belongs to ecosystem and environment had
strong spiritual meaning for humans’11.
It is widely believed that African communities have incredible
knowledge on conserving climate and that Africans are excellent
observers and interpreters of change in the environment12.
African traditional knowledge has proved useful in conserving
climate and providing subsistence for the dwellers over years as
demonstrated in different ventures. Humans have relied on plants
for multipurpose aspects such as food, clothing, construction
materials, cosmetics and medicines, and this has sustained for
years because ‘traditional value systems have guided the sustainable use of wild plants in Africa over the years’ (conserveafrica.
org n. d).
Also some African rituals set forests as ‘no go’ areas as they
were regarded as Gods and gods’ residences as hence cannot be
contaminated by community members who were not religious
leaders. Moreover, unnecessary tree cut was forbidden and one
has to acquire special permit to do so. Sati (2013) for instance
posits that forests were made part of the community who had
feelings for them. This cultural practice lets forests robust and as
a result regulates climate by attracting rainfall, wind barring and
cool the areas.
In tribal communities of Urhobos in Delta Central in Ghana and
even in Nigeria for instance there exist certain taboos on killing
or eating an animal totem which has played a key practice of inS. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit.
G. Raygorodetsky, Why traditional knowledge..., op. cit.; L. Sati, Traditional
Practices Key..., op. cit.
11
12
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
181
digenous knowledge for conserving biodiversity. This is practiced
in the belief that there is supernatural connection between people
and environment.
In his own words Asimiire S. posits that ‘natural phenomena
were seen as possessing spiritual powers, and the natural force that
supplies food seen as superior and accorded respect and veneration;
and therefore sacred and endowed with healing powers’13. Certain
trees, for instance, could not be fell because they were considered
as (God’s trees) and this shows the strength of traditional habits
intrinsically connected with religion in environmental conservation.
Land in African societies was also seen as a goddess. On Sunday
or even when the community member has died, one could not
farm the land; this regulated man’s impact on the land and thus
secured its fertility. Land in these traditional societies belongs to
clans and not to the individuals, and because the clan consisted
of the living, the dead and even the unborn, it enhanced the idea
of sharing and caring or nature.
Generally, rivers and seas were also seen as abodes of the gods
and as divinities, certain human activities that marred their beauty
were considered abominations; therefore, pollutants and human
waste could not be discharged into these water bodies lest the
culprits were punished by gods.
Traditional Knowledge Practices outside Africa
Not only in Africa but also all over the globe traditional or local
knowledge has way back been beneficial and used by indigenous
people for survival and conserving the climate. The following
case of Philippines, as demonstrated by UNESCO (2013), shows
how traditional knowledge was used by the Philippines to enable
them survive;
13
S. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit.
�182
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
The Philippines used traditional knowledge in building social
cohesion and cooperation networks using traditional supporting systems involving reciprocal exchanges of valuables with
stories associated with them. These took place as rituals and provided the forum for the whole community to agree and transfer
worked knowledge of resource management and environmental
conservation.
In Ranau S a b a h traditional knowledge on environmental
conservation has been manifested through agriculture and traditional healing activities. In agriculture, for instance, hilly areas
were protected from erosion by planting and avoiding cutting
down trees and mixed farming and shifting cultivation methods
were employed to retain fertility. Also, there were certain prohibitions like observing dreams and listening omens from birds. If,
for instance, one had a bad dream when he/she is about to open
a new piece of land it signaled bad luck unsuitability of place for
farming; likewise certain birds’ sounds signaled good or bad omen
and one had to strictly follow it hence limit land use.
Vitality of certain food crops used for medicinal practices allowed plenty of trees to be found around native homesteads
and hence regulated climate. Red rice water, for instance, was
a medicine for women who have just given birth and its leaves
were believed to increase blood content.
In I n d i a several practices accompanied by religious practices
have taken place whereby for instance certain forests are named as
sacred and protected by customary laws. Such forests are potential
for herbs and other medicinal plants.
All these evidences of presence of traditional knowledge prove
that it is not to be neglected. In Tanzania, however, there is scarce
literature on this knowledge despite the fact that the remnants
of its existence are still evident to indigenous societies to date.
Moreover, no research has been conducted to study its existence in
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
183
Mshiri village and pose it as complementary measure to preserve
environment to modern generation. This is the gap that this paper
has attempted to fill.
Research Methodology
Introduction
Methodology denotes a systematical way of solving Research
problems. It contained various steps that have been generally
adopted by research in studying this research problem along
with logic behind them. This paper was set to find out whether
traditional environmental conservation methods can be helpful
to complement the modern and scientific methods of which its
effectiveness is proving ineffective and adding further problem
to the planet Earth.
The process of achieving this involved investigation and exposed
various methods of traditional environmental conservation that
can be utilized to help the large mass of Tanzanian population to
conserve environment in more distressful conditions of environment destruction that is in persistence today.
Research design
The study employed Case study research design with the view
that it would provide an opportunity to study the aspect of the
problem in some depth within some limited time scale, the research
maximized qualitative approaches and quantitative approaches to
ensure quality.
Study Area
The study was based on Kilimanjaro region; the focus was to
assess the contribution of traditional knowledge in environmental
conservation using a case study of Mshiri Village which in recent
�184
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
years has lost its virginal condition of coldness and instead high
level of temperature is being experienced. Study population has
focused on the elder people of Mshiri village in Kilimanjaro region
as well as some few middle aged people to air out their views
on how properly traditional knowledge can be utilized to help
and complement the current methods to achieve the promising
environmentally friendly conditions to man’s life. This population
is chosen because they have the treasure of the knowledge from
experience and they are eye witnesses to climate change in the
village and so reliable information was obtained from them.
Sample size and sampling
The study optimized purposive/judgmental sampling because
researchers believed that it would provide the necessary and rich
information relevant to the study problem. R a n d o m s a m p l i n g
was used to complement purposive sampling whereby the sample
size included 10 respondents who were the elders that in distant
time utilized traditional methods in course of environmental
preservation; 5 individuals of middle age, 2 of them being forest
specialists aimed to provide technical experience on environmental
conservation.
Data collection methods and Analysis
The study was optimally designed to use both primary and secondary data, however utilization of secondary data method found it
difficult given that sources on traditional methods of environmental
conservation were limited especially in Tanzanian context, however
documents from other African countries were utilized. However, the
study used n-depth interview method which involved face to face
conversation between interviewer and respondents with the purpose
of eliciting information from the respondents. This helped researchers to follow up ideas, probe responses and investigate motives
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
185
and feelings in relation to environmental conservation methods.
Secondary data were obtained from books, journals, institutions
statistics and reports for theoretical analysis. Data obtained from
the field were recorded, summarized, operationalized and data
from documents were subjected to content analysis. Presentation
of Data was in the form of text and elaborations and qualitative
elements were presented in the form of percentages and tables.
Data quality control (Reliability and Validity)
Reliability of data is the extent to which a test or procedures
produce similar results under constant conditions on all occasion,
on the other hand, validity tells us whether an item measures what
is supposed to measure or describe. To ensure these a careful operationalization of research instrument was employed including
employing multi methods in data collection.
Data Presentation and Findings Discussion
This section presents and discusses the findings of the study.
They are presented following the sequence of research objectives.
A number of questions were posed regarding environmental preservation and climate change in Mshiri village. Questions included
asking the respondents to mention practices and significance
of traditional knowledge used to conserve the environment, to
mention practices of climate change in their village, to point out
factors influencing climate change in their area, and to show their
awareness on the implication of climate change in their day to day
lives. Results are presented and discussed below.
Practices and Significance of Traditional Knowledge
in Environmental Conservation in Mshiri Village
In answering the question on practices and significance of traditional knowledge on conserving the environment, it was found
�186
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
out that traditionally local knowledge was paramount in preserving
climate change for Mshiri village residents. This was facilitated by
their homogeneity in race, language, religion and even leadership
style whereby people were under patronage of their political and
religious leaders. The fear of gods and God (Ruwa) for enforcing
and punishing the law breakers of what was communally agreed
has been one of the strongest reason for preserving the environment
in the village. This is summarized in the table below, presented
and discussed thereafter.
Table1: Key Practices of Traditional Knowledge in Preserving the Environment
Element
Number
%
Religion
15
100
Solidarity works (Jumatatu)
13
86
Respect to Leaders and Sanctions
Traditional Healing
Homogenous Leadership
Others Practices
5
15
14
93
2
13
15
100
Source: Field Data 2017.
Religion
From the table above it was revealed that Religion was the basic
element that serves as the foundation of environmental conservation at Mshiri village supported by all 15 participants, i.e 100%.
It reflects the traditional cultural heritage where by customs were
ascribed to worship of gods and one God for Chagga people (Ruwa)
who was the enforcer of truth. This God spoke to people vividly on
the dos and dont’s in the society. He punished the law breakers by
killing them, bringing famine of diseases to their clan/ homesteads
and to this end everything was looked from religious perspective
(Mbiti ibid). God provided nature and human realized this and so
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
187
was in good relationship with it14. There were several avenues that
connected environmental conservation and religion as follows:
All 15 respondents (100%) discussed about the existed belief
that God and gods resided in specific major avenues like big trees
or mountains. For instance, some trees were not supposed to be
cut or touched. They grew in various places in the village and it
was an abomination for anybody, to approach the tree zones except
the elders. Trees like ‘Mkuu’ and ‘Mfuranje’ were considered sacred
and every homestead had them. As a result the trees grew big attracting shades, preserving ecology, and acted as wind breakers
making the area well-conserved. This traditional knowledge and
belief are synonymous with Mkenda (n.d) findings that African
society big trees like fig and baobab were a manifestation of the
powers of Supreme Being and used as shrines.
Not only in Africa but even outside Africa big trees have been
considered sacred and kept for veneration. For instance, the Bothi
tree is considered as a sacred fig tree by Buddhist, Hinduism and
Jainism. This is according to Mkenda that “indigenous people
knew that they had religious and moral responsibility towards the
environment and that if they destroy environment it would imply
destroying themselves”
Moreover, big rivers were also preserved and adored as they were
perceived to have supernatural powers. Big rives had ‘basin – like’
places traditionally known as ‘Nduwa’ which were considered to
be the gods residence and so were inaccessible to ordinary villagers except for religious leaders who were authorized by gods to
enter. These were used for rituals and intercession between people
and gods in cases where for instance there were calamities caused
C.V.O. Eneji [et al.], Traditional African Religion in Natural Resource Conservation and Management in Cross River State, Nigeria, „Environment and Natural
Resource Research”, 2(2012), no. 4, p. 45.
14
�188
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
by man disobedience. These places were approached to remove
bad omen and by pleading to the ‘mizimus’ i.e. ancestral spirits.
These places were normally surrounded by big trees, grasses and
tree bushes. As the place was well conserved it was never dry and
it maintained rivers that flew to the village throughout the year.
Solidarity works (Jumatatu)
Another traditional practice which reflected people’s traditional
knowledge in environmental conservation was existence of solidarity works. This was mentioned by 13 respondents equivalent
to 86 %. Frequent meetings on how to conserve the environment
were facilitated with religious leaders and political leaders. It
was a tradition for village leaders to have a session after every
Sunday service to give announcements and allocate ‘Jumatatu’
tasks (community solidarity works) and religious leaders would
wind up by adding emphasis insisting Gods enforcements on top
of legal ones. This practice still happens but to lesser extent and
also these solidarity works are greatly affected with rural-urban
migration whereby most of youth have shifted to urban areas in
Moshi, Arusha and even Dar es Salaam leaving elderly people who
are not as energetic to tender these works.
Moreover, solidarity works were demonstrated in the act of
guarding forests in turn against the stubborn and law breakers. As it
was noticed that law breakers were always trying to enter forests for
reasons like fuel searching, felling trees, honey harvest and others,
and by noticing that these harmful activities will endanger their
environment, they agreed to guard the forests in turn. The village
leaders knew all members of the community and they were each
assigned a day to guard the forests, failure to do so would attract
sanctions like fines. For those who were caught destroying the
forests punishment included beating in public, fines or confiscating personal property like baskets, cattle and anything available.
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
189
This was associated with the belief that forests were provided by
God for caring his people, so it was collectively agreed to respect
that by preserving what He has given them.
Among the interviewees, 3 respondents (20%) mentioned
demonstration of traditional knowledge in keeping tree nurseries.
Leaders, both political and religious were champions in ensuring
that trees were planted in every homestead and open places. It
was even agreed that every Monday to be a community working
day and one of the activities was planting trees all around the
places that were identified by the leaders. This made the village
to be so full of trees and fruits that served for shades, food and
good climate.
As pointed out by moral realists that true beliefs correspond to
the dictates of foundational reality and false beliefs contradict that
reality; it was easy for community members to place their belief
in what they knew was true and this was reciprocated by having
a good climate which supplied them with everything they needed.
There was also unique knowledge on keeping water sources.
One of them included guarding seriously ways that lead to Mount
Kilimanjaro to prevent bypassers and those who would try to enter
without permission as these were main sources of bush fires that
frequently attacked the area and destroyed the natural forests for
about 41 km2 between 1952 and 198215.
It was also reported by almost 98% of the participants that all
village men would on every Monday attend all water sources like
springs, wells and rivers to make sure that they are not blocked
and are clean and anyone who missed that activity was fined.
Another activity was digging, directing and frequent cleaning of
P.Z. Yanda and E.K. Shishira, Forestry conservation and resource utilization
on southern slopes of Mount Kilimanjaro: trends, conflicts and resolutions, in: Water
resources management in the Pangani River Basin: challenges and opportunities,
ed. J.O. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 104–117.
15
�190
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
canneries (mifereji asilia) that were made from the water sources
directly to homesteads in the village for purposes of irrigation,
domestic uses like washing, cooking and bathing and for taming
harmful animals like wild rabbits (‘panya buku’) locally known
as ‘fuko’ that destroyed banana trees and other crops. It was collectively agreed and enforced that no one has to do any private
activity that dirty the water or prevent these waters from entering
other people’s homesteads. This means that it was shared by all
villagers equally. These made the water sources last for years and
there was enough water for everybody’s use.
Respect to Leaders and Sanctions
Traditional knowledge was also manifested by existing sanctions
like prohibiting animal grazing from water sources, in the forests
and in private properties. Areas which were believed to be gods
residence were no entry zones and fairy tales had it that when
animals entered these areas they vanished. Also, if any community
member, who was not even a leader, witnessed a law braking act,
he/she went to report it to the leaders and appropriate measures
were taken like public beating, fines or total confiscation of the
cattle.
Explaining keenly one old woman of about 70 years narrated
that cattle rearing, being one of the major activities for every
homestead, it was women’s major task to find fodder for cattle.
Sanctions were the same that these no go areas like water sources
and ‘Nduwas’ were no go areas and if caught same sanctions mentioned above would apply. It was very common to find women being
slashed publicly in front of everybody including their children. As
this was a humiliating and shaming activity women had to ask for
permission and followed instruction to only enter the permitted
zones. She narrated a case where she and her friend spent the
whole night in the forest just to avoid being apprehended by the
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
191
villagers who noticed them entering the forbidden zone. They had
to come out the other day afternoon and still face the humiliation
and according to the woman, they never dared to repeat the act
and it became a lesson to the rest, and this was so because leaders
were highly respected.
This practice has to be reintroduced. People have to be involved
in formulating strict rules to conserve the environment in which
they will feel ownership and hence implement as their own as it
has been proved that people must have voice on deciding their
fate, being listened, respected and empowered to implement what
they collectively agree so as to bring ownership and sustainability16.
Traditional healing
Fourteen (93%) of respondents reported traditional healing practices as an area which demonstrated high knowledge
in conserving the environment. This refers to knowledge that
existence in varieties of trees and other plantations that were
identified to have healing powers. These existed in planted trees’
seeds, leaves and roots of vegetations. It was learnt that some
trees were not fell for traditional medicinal purposes both for
humans and animals.
Homesteads were also full of human medicine plantations like:
‘mpasi’, ‘kitolo’ and ‘mareremu’ for treating coughing’, ‘mamboko’
for curing broken bones or injured nerves, ‘ratune’/aloevera for
wounds and ‘mapfuna’ for cuts. Leaves of a tree known as ‘Ringiri’
were also special for feeding domestic animals such as goats when
they give birth; and it was found in every homestead.
Other researches done elsewhere in Africa found the same kind
of belief that there were supernatural powers behind vegetations
R. Chambers, Rural development: putting the last first, London – Lagos –
New York 1983.
16
�192
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
which originated from the link between religion and natural phenomena Asimiire17.
These practices still remain in some societies to a lesser extent
like Maasai Tanzania and Kenya. Researcher’s observation in
Mshiri Village witnessed people walking a long distance deep in
Kinapa forest to search for these herbs and some have disappeared
altogether. Provided that this traditional practice served the multipurpose and its benefits are indispensable, still there is a need
to recapture this knowledge and exercise it in modern generation.
Homogenous Leadership
Two, i.e. (13%) of respondents complained about presence of
multi-partism which has brought division to the villagers. Presence of one common political affiliation has facilitated discipline
and commitment to the agreed customs and traditions. This was
ascribed to the sense of belongingness between the leader and the
led whereby leaders were considered to share the same feeling
and understanding with the led. Moreover, having respected clan
heads, who were taken as God’s representatives and who gave
direction to the community, facilitated togetherness and hence
common understanding. This has been proved to be so; that division in party affiliation brings disagreements, prolonged meetings
and even creation of opposing camps opposing each other hence
delaying agreement and implementation of decisions.
Other Domestic Activities
Respondents also mentioned a number of other domestic practices where traditional knowledge was demonstrated. One of them
was fuel uses. Most rural households live on fuel from trees, and
this has been one of the major causes of deforestation and deser17
S. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit.
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
193
tification in Tanzania recently. It is intriguing how Mshiri, being
one of these villages in rural areas, maintained sustainable use of
trees for fuel purposes. Traditional knowledge played a great role
in ensuring this. First, this was a custom to have all trees a family will need inside its Kihamba. This included trees traditionally
known as ‘meresi’, ‘msonobari’ and ‘mtarako’. Despite the fact that
these trees were used for timber and leaves for livestock beddings,
what is interesting is the way they were used for fuel.
A tree like ‘msonobari’ for instance could be lit for a week continuously without quenching. This was because after every use at
night thick wet pieces of firewood were kept inside the fireplace
and this was found still burning the next morning. Moreover, dry
pieces of firewood were mixed with wet ones and these made the
fire consistent and slow hence minimizing the need for a more
firewood pieces.
It was also revealed that traditional knowledge was useful
in identifying signs from birds and surroundings for different
activities of the year. Respondents described association of certain bird’s sounds with events. For instance, certain birds’ sound
symbolizes planting or harvesting season, death, and drought or
rain season. It was also a common knowledge which was passed
from elders to children to read the clouds in the sky; for instance,
when the clouds were so dark and in certain location like eastern
side, western or overhead side it would rain on that day. Also,
each particular clouds pattern had interpretation like God’s/ gods’
anger or happiness.
All these indicators were of much significance to Mshiri people
as they enabled them to conserve the environment and survive
under good climatic condition of which they were responsible
to create and nurture. This is in tandem with moral realism philosophy which states that true beliefs correspond to the dictates
of foundational reality and further it was possible as all villagers
�194
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
were aware that they will not escape God’s punishment for non
compliance with caring nature.
Indicators of Climate Change in Mshiri Village
When asked about the indicators of climate change in the village, all 15 participants were not hesitant to mention changes in
weather patterns. As all participants were 40 years and above, over
four decades they lived they have been eye witnesses of changes in
weather patterns from systematic weather condition of 1970s, to
present unpredictable patterns. Prolonged and unpredictable hot/
summer seasons were reported as the most troubling condition
which has twisted people lives in this once cool and wetland. All
15 respondents elaborated with deep feelings the way prolonged
hot climate has affected their lives from economic activities to
agricultural ones.
Mshiri population which once lived on banana and coffee,
which is robust in humid climate, is now unable to depend on this
because hot climate will not allow them to grow as they used to. It
was normal to have cloudy and very cold mornings accompanied
with fog to about 10:00 a.m. in the morning. This is no longer
there. According to the study conducted by the University of Witwatersrand Coffee production for instance has dropped and will
drop to 200kg per hectare by 2030 and to 145kg per hectare in
2060 because it has been established that for every 1 degree night
temperature rise, 137kgs are lost and since 1961 night temperature
has risen by 1.4 degrees18.
Glacier retreat and reduction of ice cap on Mount Kilimanjaro
was also a matter of concern to all villagers as presented by the
K. Makoye, Coffee production slipping in Tanzania as temperatures rise.
[Online]. Available: https://www.reuters.com/article/us-tanzania-coffee/coffeeproduction-slipping-in-tanzania-as-temperatures-rise-idUSKBN0NI0D520150427.
[Accessed: 02-Jan-2018].
18
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
195
respondents. One can have a direct view of the mountain when
standing on any hilly area of the village. In the company of one
respondent the researcher could see vividly Mount Kilimanjaro and
the respondent was pointing his finger showing the way he used
to see the amount of ice covering the rocks of the mountain to the
bottom of the mountain but now it is like a naked man wearing
an undersized hat.
Another indicator mentioned was presence of reduced, drying
or dried water sources and rivers like river ‘Kiruwi’ which was once
full throughout the year and now is a dried area. A lot of springs
have also dried up and this has reduced the supply of water in the
village. Reason to these is multifaceted.
Reduction of ice cap on Mount Kilimanjaro is the major reason
as the ice has been drizzling and forms streams. It forms pure fresh
water which supported ecosystem around the mountain. Other
anthropological activities also have contributed like deforestation,
bush fires and others.
Also famine was mentioned as another indictor of climate
change in Mshiri Village. As pointed out earlier, changes in
weather patterns and reduction of water sources have direct
impact on agriculture. Mshiri village has previously depended on
producing their own food for 100% and this was possible due to
support of conducive climate but only 5% have food throughout
the year.
Their population increases at an estimated rate of 3 per cent
each year and the population density for the upper belt was
around 650 people per km2 in the year 2000, according to the
Moshi Rural District Council. Consequently, the land devoted
to agriculture, which the Chagga call shamba, is shrinking. Yet,
the old Chagga agro forestry system has been one of the most
productive areas of agriculture in Tanzania. Its multicultural
combination of trees, rice, vegetables, beans and groundnuts
�196
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
combines well with naturally good soil to achieve sustainable
resource management19.
People described lack of ‘ghalas’ (locally made food store) and
presence of empty ‘kais’ (traditional storage space in the roof) as
an indicator of lack of food. It was learnt that years back when
climate was good it was common for homesteads to have places
they store food. For instance, extra harvested maize was processed
and kept in a ghala for a very long time for future uses. Moreover,
Mshiri houses were built with kais specially for storing surplus
crops like coffee.
Fertile black soils in shambas were also reported as indicator
of plenty food. Subsistence farming supported by climate allowed
mixed farming whereby homesteads grew their own food enough
to consume throughout the year. People would grow maize, coffee,
potatoes and various types of vegetables, yams, many fruits, sugarcanes, and many others. It was normal to have ripened bananas
rotting on shambas from lack of people to consume. Also relatives
from urban areas returned with big sacks of varieties of food when
they went to visit back home in the village. All these have changed.
Presence of empty kais, lack of ghalas, lack of coffee to harvest and
store, visible shambas with only one type of food crop and few fruits
and relatives from urban areas returning empty handed has been
an order of the day and indicator of food shortage in the area. One
of the respondents pointed out that this is happening because God
and gods are angry with the people. In her research Mwangi20 found
out that when weather was good and food was plenty it symbolized God’s and gods’ happiness towards his people and vice versa.
A. Hemp, The banana forests of Kilimanjaro: biodiversity and conservation
of the Chagga homegardens, „Biodiversity and Conservation”, 15(2006), no. 4,
pp. 1193–1217.
20
E. Mwangi, Indigenous Knowledge and Environmental Conservation in East
Africa, Bloomington 1998.
19
�197
SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
Factors influencing climate change in the area?
The researcher was interested to know whether villagers were
aware of factors influencing climate change in their village. The
following factors were mentioned:
Table 2: Factors influencing Climate Change at Mshiri Village
Factor
Harvest of natural forests
Toothless laws
Frequency
15
%
100
3
20
Unsustainable pastoralist’s activities
15
100
Destroying water sources
15
100
5
33
Lack of environmental conservation education
Laziness
2
13
Neglecting traditional practices of replanting trees
11
73
Lack of discipline to leaders and elders
12
80
Life hardship/ low income/ poverty
15
100
Poor leadership
4
27
Drinking habits
3
20
Population growth
9
65
Source: Field Data 2017.
The table above shows prominent factors mentioned to be destructive to environment: tremendous increases of harvesting of
natural forests for fuel, farming and housing purposes. This was
mentioned by 100% of respondents. Being a rural area where other
sources of energy like electricity were unavailable or unaffordable,
prime source remained to be firewood and charcoal which involved
tree cutting. This was escalated by lack of reforestation (73%),
population growth (65%), life hardship whereby people engaged
in firewood and timber harvesting and selling to earn income
(100%) and lack of environmental conservation education (33%).
Other factors mentioned were unsustainable pastoralist activities
�198
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
(100%) like grazing in water sources such as springs and wells,
and cutting fodder for zero grazed cattle.
Other factors were: presence of toothless laws which are not
able to punish the culprits (80%), laziness 13%, lack of discipline
to leaders and elders (80%), poor leadership (27%) and drinking
habits (20%). Also destroying water sources was mentioned as
the major factor that influences climate change. This was done
through grazing in the sources, cutting trees around water sources,
leaving them unattended, performing other domestic activities in
the rivers like washing and bathing.
Global warming has also affected Mt. Kilimanjaro which is the
major source of water at Mshiri Village. Frequent bush fires, smokes
from industries in towns and vehicles have resulted in overheated
temperature leading to melting ice top of Mount Kilimanjaro with
long-term threatening effects of total diminishing. As presented in
previous sections this has an impact on economy and society at large.
People’s awareness on day to day implication of climate change
The research also intended to know whether people were aware
of the implication of climate change. This was important so as to
be able to establish the fact that people knew the consequences
of their actions. Table number 3 shows the results:
Table3: Respondent’s awareness on Day to Day Implications of Climate Change
Sex
Yes
%
No
0%
M
6 out of 6
100%
0
0%
F
9 out of 9
100%
0
0%
TOTAL
15
100%
0
0%
Source: Field Data 2017.
All respondents (100%) demonstrated awareness of the impacts
of climate change in the study area. They mentioned indicators
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
199
like disappearance of traditional food crops like ‘sowe’ (traditional
yams), banana, potatoes and yams; cash crops like coffee; and lack
of affordability of three meals per day, lack of rain, low tourism
activities, lack of timber, diminished biological diversity resulting in
drought, poor health status – eruption of diseases, poverty, deaths
from hunger, lack of pure air, diseases to humans and animals and
lack of biodiversity.
Conclusion
This section draws conclusion from the research findings and
makes a number of recommendations. The principal objective of
this study was to assess the contribution of traditional knowledge
in environmental preservation using a case study of Mshiri Village
at Kilimanjaro region in Tanzania.
Traditional knowledge has come out in this research as a complementary mechanism that can be used hand in hand with scientific methods in controlling climate change by conserving the
environment. Different traditional aspects of Kilimanjaro natives
like religion, leadership, traditional healing and lifestyle accompanied with participatory mechanisms come out as major factors
that contributed to conserving the environment in previous years.
Moreover, ownership and institutionalization of collectively agreed
methods has been the centre piece in effecting the efforts. This
knowledge has also proved to be useful in many African countries
like Zimbabwe, Mali and Nigeria21.
However, there are little remnants of evidence that show existence of traditional knowledge in conserving the environment at
A. Lalonde, African indigenous knowledge and its relevance to sustainable
development, in: Traditional ecological knowledge: concepts and cases, ed. J.T. Inglish, Ottawa 1993, pp. 55–62.
21
�200
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
Mshiri village. Stories from elder people, existence of dry valleys
once filled with water, traces of once existed water canaries in front
of villagers’ households and empty and dilapidated food storage
spaces prove the vanishing of traditional knowledge in conserving
the environment. Increased famine, prolonged hot climate, water
scarcity, lack of vegetations like trees surrounding homesteads
and low tourists activities together with loss of biodiversity have
been found as consequences of neglecting traditional knowledge
in conserving the environment at Mshiri.
Recommendations
Guided by the findings of the study, the researchers recommend
the following:
There should be revival of traditional knowledge in conserving
the environment in rural Tanzania which can also be duplicated
in urban areas. This can be achieved through making deliberate
efforts to visit and conduct more research in taping the traditional
knowledge in rural areas so as to come out with context – specific
measures which will be relevant to the dwellers.
Also, the paper recommends that there should be deliberate efforts to inculcate ethical obligation to Tanzanians which will bring
back the once felt connection between man and nature which as
a consequence will arouse conscious environmental conservation
spirit that will be backed up by the fusion of belief and reality of
what is societal good.
Moreover, policy makers should incorporate indigenous knowledge in planning environmental conservation interventions countrywide and especially in rural areas because these areas play
a key role in regulating climate in cities and supplying them with
food. This should go hand in hand with empowering local people
in implementing the agreed efforts.
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
201
However, the incorporation of indigenous knowledge as a complement to scientific one has to be done keenly as it has been
observed to be of great challenge to adopt a technological mix of
indigenous knowledge and modern scientific one. Ahmed22 recognizes the power of modern science in revolutionizing life on earth,
and identifies as a challenge the ability to adopt a technological
mix of indigenous knowledge and modern science in order to meet
the social, spiritual, cultural and humanitarian goals of people to
maximize their internal well-being.
REFERENCES
Ahmed M.M.M., The Concept of Indigenous Knowledge and its Relevance
to Sustainable Development, in: Indigenous Knowledge for Sustainable
Development in Sudan, ed. M. Ahmed, Chartum 1994.
Andersson J. and Slunge D., Tanzania – Environmental Policy Brief, Environmental Economics Unit, Gothenburg 2005.
Asimiire S., The Unwritten Law: Traditional Ways of Conserving the Environment, Available at www.newsvision.co.ug. Accessed on 25th July, 2017.
Chacon R., Conservation or Resource Maximization? Analyzing Subsistence Hunting Among the Achuar (Shiwiar) of Ecuador, in: The Ethics
of Anthropology and Amerindian Research: Reporting on Environmental
Degradation and Warfare, eds. R. Chacon and R. Mandoza, New York
2012, pp. 311–360.
Chambers R., Rural development: putting the last first, London – Lagos
– New York 1983.
Cox P., Will tribal knowledge survive the millennium?, „Science”, 287(2000),
no. 5450, pp. 44–45.
The Concept of Indigenous Knowledge and its Relevance to Sustainable
Development, in: Indigenous Knowledge for Sustainable Development in Sudan,
ed. M. Ahmed, Chartum 1994, pp. 1–41.
22
�202
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
Eneji C., [et al.], Traditional African Religion in Natural Resource Conservation and Management in Cross River State, Nigeria, „Environment and
Natural Resource Research”, 2(2012), no. 4, pp. 45–53.
Hemp A., The banana forests of Kilimanjaro: biodiversity and conservation
of the Chagga homegardens, „Biodiversity and Conservation”, 15(2006),
no. 4, pp. 1193–1217.
Krech S., Reflections on conservation, sustainability, and environmentalism
in indigenous North America, „American anthropologist”, 107(2005),
no. 1, pp. 78–86.
Lalonde A., African indigenous knowledge and its relevance to sustainable
development, in: Traditional ecological knowledge: concepts and cases,
ed. J.T. Inglish, Ottawa 1993.
Lameck P., Climate Change in Tanzania, Available at www.tcd.ie. Accessed
on 19th July, 2017.
Mkhandi S. and Ngana J., Trends analysis and spatial variability of annual rainfall, in: Water Resources Management in the Pangani River
Basin: Challenges and Opportunities, ed. J. Ngana, Dar es Salaam
2001, pp. 21–29.
Mwangi E., Indigenous Knowledge and Environmental Conservation in east
Africa, Bloomington 1998.
Raygorodetsky G., Why Traditional Knowledge holds the Key to Climate
Change, Available at www.unu.edu/publications/articles. Accesed
on 23rd July, 2017.
Sati L., Traditional Practices Key to Environmental Conservation, Available at www.av.at.nwsofthesouth.com. Accessed on 21st July, 2017.
WWF, Biodiversity Loss and Soil Erosion, 2001. Available at www.panda.
org. Accessed on 21st July, 2017.
Yanda P. and Shishira E., Forestry conservation and resource utilization on
southern slopes of Mount Kilimanjaro: trends, conflicts and resolutions,
in: Water resources management in the Pangani River Basin: challenges
and opportunities, ed. J.O. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 104–117.
�SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE...
Diminishing River Kiruwi in Mshiri Village
203
�204
Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni
Diminishing River Una
Diminishing Morning Fog as viewed in Mshiri Village
�PART II
BIOGRAPHIES
��Chapter 6.
ANNA CICHECKA
GENDER AGENDA
AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
ABSTRACT
The promotion of gender equality and women’s empowerment are indicated as essential elements of development. Put simply, it is pointed out
that development without “half of the population” – what means without
women – is impossible. Following this gender agenda one may observe that
the elimination of gender disparity and the strengthening of the organizations working for women’s rights are present in most developmental strategies for developing countries. This situation is also reflected in Tanzania.
At the same time, it is assumed that neopatrimonial political culture in
Tanzania has strongly affected the activities of the non-governmental sector
and has limited women’s movements ability to act independently and with
full access to autonomy, because the state authorities react violently and
with indignation to signs of oppositional voices. On the other hand, it is
visible that the Tanzanian women’s movements have used these obstacles
to strengthen their position in society, as well as in the public sphere. Thus,
it is worth examining the role of gender agenda with regard to the issue of
development and with local NGOs in Tanzania. The paper is based on an
analysis of the subject literature as well as field research and interviews
that the author has conducted with representatives of the NGO sector and
political circles in Dar Es Salaam, Tanzania. The field research was funded
by a grant from the National Science Centre – PRELUDIUM 9 Number:
2015/17/N/HS5/00408 while the rest of the research was funded by
a grant from the University of Wroclaw Number 0401/2467/17.
ANNA CICHECKA – PhD Candidate, Faculty of Social Sciences, Institute
of International Studies, University of Wroclaw, Poland.
�208
Anna Cichecka
Key words: development, women’s rights, gender agenda, Tanzania.
Introduction
Interest in official developmental strategies increased after the
Second World War. However, an intensive debate on development has started at the turn of the 1980s and 1990s, becoming
one of the most dominant discussions in international relations.
This situation was related to several historic cases, such as: the
appearance of the phenomenon called “fatigue aid,” the summary
of the decolonization decade as the “Lost Decade,” and the political transformation in Central and Eastern Europe. Moreover, in
response to the growing economic and political problems in the
global South, international institutions, such as the World Bank
and the International Monetary Fund (IMF), have presented proposals for solutions. They initiated the Structural Adjustment
Program (SAP), whose general aims were economic liberalization
and political transformation towards democracy. These countries
which implemented SAP regulations could receive various forms
of financial assistance, including debt relief1.
As a consequence, two opposite trends emerged at the turn of
1980s. and 1990s. On the one hand, the indicators of global economic growth have increased. On the other, the gap between poor
and wealthy states has grown at an alarming rate, and millions
of people in developing countries adjusted to live on the verge of
poverty. In relation to this situation the discourse on development
has been complemented by issues related to hunger and indigence
– which have been defined as major developmental problems2.
Foreign aid and development: lessons learnt and directions for the future,
eds. F. Tarp and P. Hjertholm, London – New York 2000, pp. 80–83.
2
M.S. Grindle, Good Enough Governance: Poverty Reduction and Reform in
Developing Countries, „Governance”, 17(2004), no. 4, pp. 525–548.
1
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
209
Simultaneously, it has been noted that one of the most vulnerable
groups for these problems were women. This became an impulse for
the United Nations (UN) to start a debate on the role of gender in
development and to propose varied strategies dedicated to women’s
rights and empowerment, which have started to be called the “gender
agenda”. The UN assumed that development without “half of the
population” – what means without women – is impossible3.
Following this gender agenda one may observe that the elimination of gender disparity and strengthening the organizations
working for women’s rights are present in most developmental
strategies for developing countries. This situation is also reflected
in Tanzania. At the same time, it is assumed that neopatrimonial
political culture in Tanzania has strongly affected the activities of
the non-governmental sector and has limited women’s movements’
ability to act independently and with full access to autonomy,
because the state authorities react violently and with indignation
to signs of oppositional voices4. On the other hand, it is visible
that Tanzanian women’s movements have used these obstacles to
strengthen their position in society, as well as in the public sphere.
Thus, it is worth examining the role of gender agenda with regard
to the issue of development and with local NGOs in Tanzania.
Hypothesis and research questions
Preliminary research has led to opposite assumptions. On the one
hand, it can be observed that gender agenda is extremely popular
in Tanzania due to the great influence of the UN and because of
its unquestionable value for development. On the other hand, it
Millennium Development Goals, Available: http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml, [Accessed: 29-Dec-2017].
4
African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, ed. A.M. Tripp
[et al.], Cambridge – New York 2009, pp. 81–89.
3
�210
Anna Cichecka
is stated that obviously the role of gender strategies is indispensable for economic growth but their implementation could not be
so successful without the engagement of local NGOs advocating
women’s rights.
Therefore, the author proposes a balanced hypothesis that the
gender agenda in Tanzania is considered as significant and needed
not only because of the rhetoric of international institutions – such
as the UN, but also because of the powerful forms of advocacy of
local NGOs – which guaranteed success and which have created
an impact as well. The author does not examine the role of gender
agenda in terms of the economy but investigates the narratives
about how these strategies have become popular.
Methodology
The paper refers to social constructivism theory5. Therefore,
the ideational and normative structures will be defined by the actors such as: international institutions, the UN, NGOs, women’s
movements, the state, the authorities, etc. The author undertakes
a comprehensive explanation of the relationship between the actors, as well as considering and understanding this phenomenon.
The research has been conducted by qualitative methods. The
first method is the analysis of the source materials and an analysis
of the subject literature. The author has also used an in-depth interview method during the field research conducted in Tanzania,
in 2015 and 2016. The groups of respondents have included:
representatives of women’s NGOs; representatives of public administration; representatives of academics and representatives
of business circles – a total of 29 interviews. All of these groups
received a set of questions adapted to the social role they play.
5
A. Wendt, Social theory of international politics, Cambridge – New York 1999.
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
211
The way of asking the questions has allowed for free responses.
All of the respondents have been questioned about the meanings,
interests and objectives of gender agenda and the NGOs activities in general. The field research was funded by a grant from the
National Science Centre – PRELUDIUM 9 Number: 2015/17/N/
HS5/00408 while the rest of the research was funded by a grant
from the University of Wroclaw Number 0401/2467/17.
In order to test the hypothesis, the author has used the following
research methods: a critical survey of the literature and a critical
analysis. The aim of the first part of this paper is to characterize
narratives about the effectiveness and popularity of gender agenda
in developmental strategies on the basis of the literature sources,
whereas the aim of the second part is to investigate the perception
of respondents, who have been interviewed by the author, and to
present their beliefs about the omnipresence of gender strategies in
developmental programs in Tanzania. The last part includes a brief
comparison of these two attitudes and gives a summary as well.
The explanation of gender agenda popularity
in Tanzania proposed in the literature
Among the most important authors, whose publications are linked
to the issue of gender agenda and development, are: A.M. Tripp,
A. Kiondo, C. Mercer, C.G. Ishengoma, A. Ellis, M. Blackden, J. Cutura, F. MacCulloh, H. Seebens, and R. Pinkney and S. Feinstein and
N.C. D ‚errico. It is worth to note that this list is obviously much
longer, yet the analysis of the positions published by the authors
indicated above may serve as a basic point for further examination. A.M. Tripp describes the women’s movements in East Africa
and examines their impact on socio-political changes in the state6.
6
African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit.
�212
Anna Cichecka
A. Kiondo discusses varied issues linked to the NGO sector in Tanzania, paying special attention to the historical background and
the factors that have shaped this sector7 – similarly to C. Mercer8.
C.G. Ishengoma analyzes the activity of NGOs at local level, emphasizing the influence of external actors, authorities, the Church
and donors9. A. Ellis, M. Blackden, J. Cutura, F. MacCulloh and
H. Seebens analyze the relationship between the rising of women’s
movements in Tanzania and the process of economic development,
as well as social and political transformation10. R. Pinkney characterizes the NGO sector in sub-Saharan Africa in general11. S. Feinstein
and N.C. D’errico describe the socio-political situation of women in
Tanzania, taking into account historical and cultural dependencies,
as well as analyzing the basic legal provisions relating to the issue
of discrimination12.
Despite differences between the research areas favored by these
authors, all of them assume that when it comes to the establishment
of gender agenda, the UN deserves special attention. Firstly, they
emphasize the significance of four world conferences on women
organized by the UN in Mexico City, in 1975; in Copenhagen in
1980; in Nairobi; in 1985; and in Beijing, in 1995 and perceive this
A. Kiondo, F. Mtatifikolo, Developing and Sustaining NGOs in Tanzania.
Challenges and Opportunities in the New Millennium, Dar es Salaam 1999.
8
C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania: are NGOs
“making a difference”?, „Area”, 31(1999), no. 3, pp. 247–258.
9
C.G. Ishengoma, Accessibility of Resources by Gender: The Case of Morogoro
Region in Tanzania, in: Gender, Economies and Entitlements in Africa, ed. E. AnnanYao [et al.], Dakar 2004.
10
Gender and economic growth in Tanzania: creating opportunities for women,
ed. A. Ellis, Washington 2007.
11
R. Pinkney, ‘NGOs, Africa and the global order’, NGOs, Africa and The Global
Order, Basingstoke 2009.
12
S. Feinstein and N.C. D’Errico, Tanzanian women in their own words: stories
of disability and illness, Lanham 2010.
7
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
213
set of events as the basic incentive for women’s movements worldwide to start the battle against discrimination13. They also agree
that when it comes to Tanzania and other sub-Saharan countries
the most important was the conference in Nairobi. Secondly, they
notice that the UN has contributed to the implementation of gender
agenda to the developmental debate, announcing that there would
be “no development without empowerment”. According to this
statement, development without gender equality is impossible as
discrimination against women has a negative influence on society
in general as women’s work and intellectual capacities (the same
as men’s) are essential factors in the process of economic growth
and strengthening development14.
A.M. Tripp, A. Kiondo, C. Mercer and C.G. Ishengoma have
emphasized that the establishment of gender agenda may be
treated as a merit of the UN but at the same time, one should be
aware of the mobilization of Tanzanian women’s movements at
that time and their influence on popularizing of gender strategies
in the state. In general, however, it may be assumed that the main
discourse in the literature seems to favor the UN part, neglecting
the role of local initiatives.
The next point is that all of the authors consider the breaking
point as the turn of 1980s and 1990s. They find that the implementation of gender agenda in developmental strategies in Tanzania
as well as its popularization in the state was possible due to the
13
A.M. Tripp, Political reform in Tanzania: The struggle for associational autonomy, „Comparative Politics”, 32(2000), no. 2, pp. 191–214.
14
One of the documents that underlined this issue is the Alternative Declaration, prepared by the Non-Governmental Organizations Forum in Copenhagen.
The Declaration mentions the necessity of revising existing development policies
and turning to greater social, political and economic participation of women.
C. Thomas, Ubóstwo, rozwój i głód, in: Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, red. J. Baylis, S. Smith, Kraków 2008.
�214
Anna Cichecka
transformation initiated by the World Bank and the IMF. Thus, the
accent falls again on the influence of external pressure – coming from
international institutions (such as the UN, the World Bank, the IMF,
the Commonwealth), which has mobilized regional organizations
(such as the African Union, United Nations Economic Commission
for Africa, SADC, ECOWAS) and eventually have encouraged local
initiatives to take action15. The above-mentioned institutions have
been focusing their attention on democratization, human rights,
development and developmental aid at that time16. The pressure to
implement specific strategies in these areas has been spreading and
influencing the status of gender agenda twofold. On the one hand,
developmental strategies simply included provisions dedicated to
gender equality and very often have made developmental funds
conditional on the observance of women’s rights. On the other hand,
even if developmental programs have not prioritized the gender
agenda directly they have emphasized the necessity of economic
liberalization and democratization. Subsequently, these processes
have been creating the space for women’s movements advocating the
strength of gender agenda in institutional structures in the state17.
The SAPs may serve as a good example.
Moreover, the literature sources highlighted the great influence
of international institutions on legislative changes. It is assumed
that external organizations have forced the ratification of international commitments dedicated to strengthening women’s rights. It
is also assumed that they have been encouraging regional and local
actors to fight for legal system transformation18. At the same time
African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 62–68.
C. Thomas, Ubóstwo, rozwój i głód, op. cit.
17
P. Norris, C. Welzel, and R. Inglehart, Gender Equality and Democracy,
„Comparative Sociology”, 1(2002), no. 3, pp. 321–345.
18
C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania..., op. cit.,
pp. 247–258.
15
16
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
215
one should be aware that signing of international agreements has
rarely meant the fast implementation of provisions. Nevertheless,
the acceptance of the proposed contracts is perceived as unequivocal19 with the acceptance of gender strategies20.
The last dominant narrative on gender agenda emphasized the
role of external donors. It is pointed out that the growth of the
developmental aid sector has enabled NGOs advocating gender
agenda in Tanzania to become independent from the authorities
and the ruling party’s funds21. A.M. Tripp dedicates much attention
to this issue. Although the number of grants for women’s activity
African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 217–229.
Among the most important international agreements are indicated: the
United Nations Convention on the Elimination of all Forms of Discrimination
Against Women – CEDAW, 1979; Nairobi Forward-looking Strategies for the
Advancement of Women, 1985; Beijing Declaration and the Beijing Platform
for Action; Cairo Declaration on Population and Development – ICPD, 1994;
Universal Declaration on Democracy, 1997; Millennium Declaration and Development Goals – MDGs, 2000; Resolution 1325, 2000; Protocol to the African
Charter on the Rights of Women, 2003; Solemn Declaration on Gender Equality
in Africa – SDGEA, 2004; Resolution 1820, 2006; Ouagadougou Action Plan to
Combat Trafficking In Human Beings, Especially Women and Children, 2006.
21
Among the most important sources of funds are indicated: 1. Public Foundations: ActionAid, the Foundation for International Community Assistance
(FINCA), the Humanist Institute for Cooperation with Developing Countries
(HIVOS), Interchurch Organization for Development Cooperation (ICCO), Oxfam;
2. Bilateral donors: Canadian International Development Agency (CIDA), the
Danish International Development Agency (DANIDA), the Japan International
Cooperation Agency (JICA), the Norwegian Agency for Development Cooperation (NORAD), the Swedish International Development Agency (SIDA), USAID;
3. Multilateral institutions: the European Development Fund, the United Nations
Development Fund for Women (UNIFEM), the United Nations Development
Programme (UNDP), the United Nations Population Fund (UNFPA), the World
Bank, the World Health Organization (WHO); 4. Special funds for women: African Women’s Development Fund, Global Fund for Women; 5. Private funds;
6. Foundations: McKnight Foundation, Ford Foundation, the Rockefeller Foundation; 7. Local government; 8. The business sector.
19
20
�216
Anna Cichecka
has decreased since 2000, previous years had significantly changed
the behavior patterns of local NGOs. Firstly, external funds have
contributed to the quantitative and qualitative increase of NGOs
advocating women’s rights. Secondly, as donors have preferred
cooperation with NGOs to national governments and have been
favoring relations with NGOs, then as a consequence many NGOs
have been adapting the donor’s agendas. On the one hand, it simply
maximized the chance of receiving the funds. On the other hand,
it has strengthened the gender agenda at local level22.
To conclude this part of the paper, one may observe that the
dominant narratives about gender agenda in literature sources put
emphasis on the importance of external influence. It seems that
international institutions have had a great impact on the actor’s
behavior patterns on a local level and have shaped the dynamic of
changes. The role of Tanzanian organizations has been not omitted
but definitely less attention has been paid to them in comparison
with the global entities.
The gender agenda in local narratives in Tanzania
It has been assumed above that the dominant narratives about
gender agenda in the literature refer in particular to several points
and events, which according to these narratives, may be perceived
as significant for strengthening gender strategies. Among them
are indicated: a set of conferences on women organized by the
UN; the UN declaration that gender equality is an essential part of
development; political and economic transformation set down by
the SAPs; international institutions’ commitment to the legislature
changes on a local level; and the role of external donors in financial
support for local NGOs advocating women’s rights. This section
22
African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 101–106.
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
217
is dedicated to examining how the above-mentioned rhetoric – if
it does – correlates with the perception of representatives of the
NGO sector in Tanzania.
According to the first point – the importance of conferences
organized by the UN – all respondents declared the same, that they
have perceived this set of events as significant, emphasizing the
special status of the conference in Nairobi. For a number of reasons
meeting in Nairobi turned out to be ground-breaking for Tanzania.
Firstly, the location on the African continent had a symbolic and
practical meaning. On the one hand, the urgency of the situation
of African women has been underlined. On the other hand, these
measures enabled women’s associations, which due to financial
reasons could not afford to participate in conferences outside of
the continent, to send their representatives to neighboring Nairobi.
Secondly, the meeting ended with the adoption of the Nairobi
Forward-Looking Strategies for the Advancement of Women – an
important document that provided directions for the implementation of gender strategies at national levels23.
At the same time, however, respondents have accented that
although the influence coming from the UN could not be overestimated, it was not the only one important factor in the process
of strengthening gender agenda in the state. The conference in
Nairobi triggered the atmosphere of mobilization and became an
incentive for women’s associations but the need for changes had
existed before and merely appeared at this culmination moment
(Interviews with Dr Rose Shayo, 2015; Rehema Msami, 2015, Profesor Severine M. Rugumamu, 2015; Anna Kikwa, 2016; Ngunga
Tepani, 2016; and Mary Rusimbi, 2016). As an example may serve
Report of the World Conference to Review and Appraise the Achievements of
the United Nations Decade for Women: Equality, Development, and Peace, Nairobi,
15–16 July 1985, New York 1986.
23
�218
Anna Cichecka
the case of the Tanzania Media Women’s Association (TAMWA).
This organization was established after the conference in Nairobi,
in 1987 but one should be aware that TAMWA’s founders24 had
been advocating women’s rights before that meeting. In a similar
way to other representatives of women’s associations in Tanzania
at that time (TAMWA). Moreover, one of the first initiatives dedicated to gender equality was launched much earlier, in 1978. It
was The Women’s Research and Documentation Project, initially
operating as an informal feminist student’s group and eventually
an important center for data collecting and analyzing25. Therefore,
it may be assumed that the main narrative at this point emphasizes
the role of local initiatives in popularizing gender strategies on
a national level.
Yet, the UN merits for the implementation of gender agenda to
developmental rhetoric in general seem to be almost uncontested.
Respondents agree that nothing could happen without the engagement of local associations but at the same time they recognize the
importance of external pressure (Interview with Dr Rose Shayo,
2015). Due to their well-developed structures international institutions were what had the power to initiate debate and create the
discourse on current global issues. Obviously, this discourse may
be treated as some kind of response to problems and needs but
simultaneously, it has been a driving force for shaping the behavior
patterns at regional and local levels.
Similarly to the narrative in the subject literature, the respondents find out the breaking point as the turn of 1980s and 1990s
and link it with economic and political transformation as well. It is
The founders of TAWMA were: Fatma Alloo, Edda Sanga, Leila Sheikh,
Rose Hajia and Ananile Nkya.
25
R. Meena and M. Mbilinyi, Women’s Research and Documentation Project
(Tanzania), „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 16(1991), no. 4,
pp. 852–859.
24
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
219
assumed that the reforms initiated by SAPs have transformed not
only the economic and political sphere but have also strengthened
social activity. It should be noted however that the formal change
of a one-party state system to a multi-party has not been equal
to the removal of previous political behavior patterns. It meant,
among others, the consistent dominance of centralized power and
limited space for opposition and the non-governmental activity26.
Thus, it is worth asking the question how gender agenda has
become important in such a difficult political realm. While the
literature sources suggest that it was possible due to the influence
of external institutions, the dominant narrative of interviewed
respondents underlines the importance of local organizations advocating women’s rights and their forms of advocacy, such as: the
watchdog method, creating coalitions and cooperation with the
media (Interview with Sabetha Mwambenja, 2016). Accordingly,
the emergence of gender agenda may be perceived as the process
which has become apparent in international relations because
of the pressure coming from international institutions – what simultaneously has been a response to current affairs at the global,
regional and local levels; but ultimately has been grounded in
the state because of great engagement of local non-governmental
initiatives whose knowledge about domestic obstacles has enabled
them to lobby for changes effectively.
When it comes to the legislative changes, research has acknowledged the influence of international institutions. It is assumed
that international commitments have contributed to more intensive debates on the gender issue in Tanzania. Subsequently, this
discussion about women’s rights is perceived as ground-breaking
as firstly, it has confronted authority with previously neglecting
C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania..., op. cit.,
pp. 247–258.
26
�220
Anna Cichecka
social needs. And secondly, it has questioned the legitimacy of the
patriarchal model of the family that has been deeply ingrained in
tradition and beliefs (Interview with Dr Rose Shayo).
Most respondents confirm the great role of external donors
in the process of emphasizing gender agenda in the state. They
underline that both the programs of financial support for NGOs
and developmental strategies for the government simply included
the provisions about gender equality and in this way they have
determined the possibility of receiving the funds, making these
funds conditional on the acceptance of provisions dedicated to
women’s rights. At the same time, however, it is worth to mention
that respondents rarely perceive this relation with donors as based
on partnership and accent that the priorities of donors very often
differ from local needs (Interview with Mary Rusimbi, 2016).
In summary, it may be noted that the dominant narrative about
gender agenda among respondents emphasizes the importance of
local initiatives. It is also worth noting that during these interviews
additional issues also emerged, such as: weak cooperation between
NGOs advocating women’s rights and the business sector.
Conclusion
To conclude, it may be assumed that the results of the above
analysis have proved the hypothesis proposed in this paper.
Firstly, it has been demonstrated that the recognition of the role
of gender agenda among respondents differs from the perception
presented in the literature sources. While the literature emphasizes
the influence of external actors, then the respondents underline
the significance of local initiatives and accent their contribution
to the adopting of gender strategies in the state. Secondly, respondents state that powerful forms of advocacy of local NGOs
guaranteed success.
�GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA
221
Simultaneously, it may be stated that as gender agenda was
a part of many developmental strategies, thus NGOs advocating
these gender provisions have played also an important role in the
process of development. Therefore, it seems that the dynamic of
changes have been affected not only by the ideas coming from
international structures but also from regional and national levels.
REFERENCES
African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, ed. A.M. Tripp
[et al.], Cambridge – New York 2009.
Feinstein S., D’errico N.C. , Tanzanian women in their own words: stories
of disability and illness, Lanham 2010.
Foreign aid in historical perspective: Background and trends, in: Foreign
Aid and Development: Lessons Learnt and Directions for the Future, eds.
F. Tarp, P. Hjertholm, London – New York 2000.
Gender and economic growth in Tanzania: creating opportunities for women,
ed. A. Ellis, Washington 2007.
Grindle M., Good enough governance: poverty reduction and reform in
developing countries, „Governance”, 17(2004), no. 4, pp. 525–548.
Inglehart R., Norris P. and Welzel Ch., Gender Equality and Democracy,
„Comparative Sociology”, 1(2002), no. 3, pp. 321–345.
Ishengoma C.G., Accessibility of Resources by Gender: The Case of Morogoro
Region in Tanzania, in: Gender, Economies and Entitlements in Africa,
ed. E. Annan-Yao [et al.], Dakar 2004.
Kiondo A., Mtatifikolo F., Developing and Sustaining NGOs in Tanzania.
Challenges and Opportunities in the New Millennium, Dar es Salaam
1999.
Meena R., Mbilinyi M., Women’s Research and Documentation Project (Tanzania), „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 16(1991),
no. 4, pp. 852–859.
�222
Anna Cichecka
Mercer C. Reconceptualizing state-society relations in Tanzania: are NGOs
“making a difference”?, „Area”, 31(1999), no. 3, pp. 247–258.
Pinkney R., NGOs, Africa and The Global Order, Basingstoke 2009.
Report of the World Conference to Review and Appraise the Achievements
of the United Nations Decade for Women: Equality, Development, and
Peace, Nairobi, 15–16 July 1985, New York 1986.
Thomas C., Ubóstwo, rozwój i głód, in: Globalizacja polityki światowej.
Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, red. J. Baylis, S. Smith,
Kraków 2008.
Tripp A.M., Political reform in Tanzania: The struggle for associational
autonomy, „Comparative Politics”, 32(2000), no. 2, pp. 191–214.
Millennium Development Goals [Online]; http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml (Aug 10, 2017).
Wendt A., Social Theory of International Politics, Cambridge – New York
1999.
Interviews with: Dr Rose Shayo, 2015; Rehema Msami, 2015, Profesor
Severine M. Rugumamu, 2015; Anna Kikwa, 2016; Ngunga Tepani,
2016; and Mary Rusimbi, 2016, Sabetha Mwambenja, 2016.
�Chapter 7.
ANNA WIECZORKIEWICZ
“BLACK WOMEN”
AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
ABSTRACT
How can theories support, obstruct and determine understanding
and developing of various cultural subjects? I am going to approach
this question by analyzing the biographies of two women who are called
black: Saartije Baartman and Waris Dirie. These biographies have been
told in many ways, for various reasons and for different purposes; they
have been involved in ideological, political, scientific, and also popular
culture discourses. In the perspective proposed by this article, biography
is not conceived as the sequence of successive objective facts but as
a cultural construct defined by many factors (social, political, etc.). This
construct is variable and may occur in many variants, however, a specific
horizon of cultural imagination, established in the particular time and
place, stimulates creating certain types of biographical narratives. The
juxtaposition of these cases may disclose more meanings than a single
analysis of an isolated biography.
I will discuss how biographies become effective persuasive tools
for negotiating and contesting different opinions and convictions.
However, my intention is also to present a reverse of this interaction: certain theoretical orders (e.g. postcolonial theory, feminism)
can ideologize and influence the biographies, providing both
ANNA WIECZORKIEWICZ – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw.
�224
Anna Wieczorkiewicz
a language and a rhetorical frame for expressing experiences and
emotions. In this way, theories can colonize biographies.
My point of departure may seem trivial: I will start from the
landscape of popular culture which may be defined as Western and
global. I have chosen them because they exemplify the effects of processing, combining and using values and opinions of various origin.
My examples come from feature films which claim biographical and
historical accuracy; in each case, though, the reliability is established
on a different basis. (In the first case, the basis is a careful reproduction of the historical period and even incorporating quotation from
authentic scientific text to the movie; in the second case, the script
is based on the autobiographical book of the female protagonist
and it was adapted to the movie with her approval)
Let’s juxtapose two scenes from two different movies:
A well-endowed woman is turning around to the rhythm of the
music that seems as wild as she herself is savage. Her red costume
is tightly wrapped around her body, her legs are bent, she stuck
her bottom in the air, her head is lowered. She is jumping; just
a moment ago, she was tamed by a whip of a trainer who had led
her – thrashing about and grinning her teeth – into the salon. She
has showed, however, that she was not an animal. She has imitated
playing the instruments, she could even produce a melody. And
now she is dancing – wildly and passionately. Everybody in the
salon is captured by the spirit of the dance.
We are in Paris at the beginning of the nineteenth century.
After the performance, elegant ladies in beautiful dresses offer
some champagne to the savage girl and try to start a conversation with her. None of them would like to be like her. Watching
her helps the viewers to feel in their own skin better than usual.
A black woman is walking on the catwalk – she is so beautiful and self-confident that you cannot take your eyes off her.
Just a moment ago, she was wearing a niqab and only her eyes
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
225
were flashing through the narrow opening in the fabric. She has
dropped it, and she was immediately transformed into a bride in
a white dress. This is only the beginning of her metamorphoses:
one garment immediately changes into another; each of them offers a new version of the woman. But there is something solid in
the core of all these changes – a firm core that seems to be fully
controlled by the woman.
This event takes place at the turn of the 20th and 21st century
in the Western culture area.
Both pictures show one black woman performing in front of the
Western public; the first one comes from the movie “Venus Noire”
(2010), the second one from “Desert Flower” (2009). Their juxtaposition may suggest the optimistic message about an oppressed
individual (symbolized by the black woman) who is able to gain
freedom and to take control of both her own life and the way in
which it is told. This rhetorical procedure would be just a simplistic
application of the feminist and the postcolonial studies discourses.
However, it can be also treated as a tool for focusing certain
predicaments of culture; it helps to analyze the complex mechanism
of contesting meanings and values.
When talking about development, we should not skip this issue,
because it shows determinants of the discourse that aspires to be
inter-cultural. I have started with the examples of the popular culture,
because on this ground, we can easily observe the effect of processing, combining and using values and opinions of various origins.
However, this is a part of a much broader issue and other examples
can be found also in academic, political and artistic discourses.
The protagonist of “Venus Noire” is known under the name
Saartjie Baartman or Sarah Bartman. A name which was given to
her in her native language remains unknown. She was Khoikhoi
(who were called by European colonizers Hottentots). She was
brought from the Cape of Good Hope to London in 1810 by Doc-
�226
Anna Wieczorkiewicz
tor Alexander Dunlop. That man started displaying her in public
shows under her scenic name „Hottentot Venus”. The role which
she was forced to play inevitably evoked the senses of wildness,
sexuality, excess. These associations worked not only in entertainment enterprises in which she was engaged, but also in scientific
ones, as she has become a handy example for academics who were
considering races, human origins, or more general – the order of
nature. She was also used as an example in abolitionist struggle
against slavery; the fact that she was on display could serve as
a spectacular argument against colonial exploitation.
In 1814, the show was moved to Paris; at the end of 1815,
Sartjie died. Then, the autopsy was carried out on her corpse.
The scientific reports from this event, which were prepared by
Georges Cuvier and Henry de Blainville, where considered very
useful sources by many academics, although they used them in
various ways and for various purposes.
Her skeleton and plaster cast from her body were placed in the
Museum of Natural History in Paris, alongside two other human
skeletons and many specimens of comparative anatomy. Later,
they were moved to the Musée de l’Homme which was opened in
Paris in 1937. A visitor could see the plaster cast figure from the
profile (this arrangement exposed the steatopygic shape); next to
her, a skeleton was also exposed and a photograph of African men
and women above1. In the 1970s, Saartjie Bartmaan’s exhibition
was moved to museum storerooms as a result of growing feminist
criticism2. (However, it was exhibited in 1994 at a temporary exhibition devoted to the nineteenth-century ethnographic sculpture
which was organized by the Orsay Museum.)
Sadiah Qureshi, Displaying Sara Baartman, the ‘Hottentot Venus’, „History
of Science”, 42(2004), p. 246.
2
Ibidem, p. 245 et seq.
1
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
227
In fact, the posthumous life of Saartjie Baartman was as spectacular and dramatic as her biography as a living person. Her
career as a museum specimen was parallel to her career as a key
case in various scientific theories. Sometimes, these two lines
of life were intertwined. For example, in his famous essay “The
Hottentot Venus”, Stephen Gould (paleontologist, evolutionary
biologist and historian of science) described the moment when
he found “the brain of Paull Broca floating in Formalin in a bell
jar” in the Musée de l’Homme storage 3 and then, he continues the
story:”I saw the dissected genitalia of three Third-World women,
I found no brains of women, and neither Broca’s penis nor any
male genitalia grace the collection.
Three jars are labeled une négresse, une péruvienne, and la
Vénus Hottentotte, or the Hottentot Venus”4. After this finding,
Gould wrote an article about Cuvier and Cuvier’s study which was
published in “Mémoires du Muséum d’Histoire Naturelle”. Gould
interpreted that study as an example of the nineteenth-century
mentality: observations were fitted into frameworks of a presumed
theory, but also beliefs and fantasies5.
Gould’s essay stimulated Baartham’s posthumous career as
a crucial example in many theoretical studies. In the 20th century,
S.J. Gould, The Hottentot Venus, in: The Flamingo’s Smile, London – New
York – Victoria – Toronto – Auckland 1991, p. 291.
4
Ibidem, p. 292.
5
Gould points out that this practice is not extraordinary: ‘If earlier scientists cast
the Khoi-San people as approximations to the lower primates, they now rank among
the heroes of modern social movements. Their languages, with complex click, were
once dismissed as a guttural farrago of beastly sounds. They are now widely admired
for their complexity and subtle expression. Cuvier had stigmatized the huntergatherer life styles of the traditional San (Bushmen) as the ultimate degradation
of a people too stupid and indolent to farm or raise cattle. The same people have
become models of righteousness to modern ecoactivists for their understanding,
nonexploitive, and balanced approach to natural resources.’ (Ibidem, p. 300).
3
�228
Anna Wieczorkiewicz
Saartjie became the iconic example of a “black woman” in the
feminist discourse. That time, she was discoursively blackened.
Previously, Hotentots were not considered Negros (who were perceived black by Western people). Cuvier (in his reports she was
actually called “Bushman”, not a Hottentot) – described her as
yellow-brown (La coleur générale de peau étoit d’un brun-jaunâtre,
presque foncée que celle de son visage6).
Her biography was also useful for postcolonial studies, and, last
but not least, for the South African political discourse. In 2002, her
remains were returned to South Africa, as a result of negotiations
at the government level. Her remains were buried ceremonially
and she was called the mother of the nation. Thus, the identity
of a “museum object” was replaced by the status of the “ancestor
of the nation”.
The idea that “Saartjie Baartman is the most famous and most
respected South African icon of the colonial era”7 was expressed
in many ways in various articles and books. It is worth mentioning that she was not the only African subjected to posthumous
anatomical investigation in the nineteenth century, nor was she
the only exhibition of an exotic person as a curiosity.
Her biographers expressed the regret that her voice can never
be heard, and that she can be known only from messages produced by other people. In the second example, the woman seems
to surpass this restriction – the narratives about her (which are
often created by herself) expose her agency. The protagonist of
the second movie mentioned at the beginning, Waries Dirie seems
to surpass this restriction.
G. Cuvier, Faites sur le cadaver, d’une femme cunnue à Paris et à Londres sous
le nom de Vénus Hottentotte, „Mémoires du Musée nationale d’histoire naturelle”,
3(1817), p. 265.
7
R. Holmes R., African Queen. The Real Life of the Hottentot Venus, New York
2007, p. XIV.
6
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
229
The Somali woman, top-model, author, actress and human rights
activist struggling against female genital mutilation – tells about
her life herself. She speaks publicly, she publishes books about her
life and about her social activities. She presents her own biography
in such a way that it seems to embody vital narrative patterns,
but she also suggests that she controls the meaning which are
conveyed by the narratives. The narratives about her (which are
often created by herself or consulted with her) expose her agency.
For example, in one of her books “Letter to my Mother”, the
epistolary form is used as a specific tool of therapy and the therapy
is understood in the framework of the Western therapeutic culture.
In this letter, Waris says that everything that happened to her may
seem like a fairy tale. For the sake of the tale, the world of her
childhood is exoticized. However, just at the point where the tale
should end, the ultimate sense of the story is reversed. The narrator proposes a new story: she says that the “Happy End” is the
false ending. In fact, the scene of her spectacular success is only
an artificial world of illusory and deceptive values. In this way,
she seizes the power over her biographical narrative.
However, her narrative is open to various other meanings. The
movie “Desert Flower” (which was consulted with Waris) reverses
the biographical sequence which was told in the book. The story
begins in London. It is true that the opening shots present the
picturesque Africa and some equally picturesque childhood scenes,
but then, the viewer is redirected to the luxury department store
in London and the young Waris, dressed in African way, who feels
completely lost among the abundance of Western women’s clothes.
The change in the narrative order points to the place where
the story begins and also suggests that it is where the conceptual
perspective is constructed. It is in London where this Waris, who
would be able to express her life, is born and who turns her life
story into a manifesto in defense of all the girls and women who
�230
Anna Wieczorkiewicz
are being harmed. It influences the interpretation of the source
of moral categories.
Many articles and interviews referred to the figure of Cinderella
to interpret Waris’ biography, and at the same time, they employed
the language of therapeutic culture to tell about overcoming the
childhood’s trauma and emancipation. However, it should be mentioned that in her latest book “Safa”, Waris explicitly says that the
Cinderella story is not the proper point of reference. She wants her
biographical narrative, and especially the movie “Desert Flower,”
to be the weapon in the fight against FGM.
Waris describes herself as the embodied message which circulates between two worlds. The two motifs which are crucial for the
persuasive power of the message are: the visible beauty of the body
and the hidden scar in an intimate part of her body. The meanings
associated with these motives are subjected to changes, depending
on the discursive area in which they occur. From the rhetorical
point of view, we can ask: who is the agent of these changes? Is it
so that only by obtaining the (Western) tools of self-understanding
the African woman can get access to her intimate experience and
also to express it? Or, is it so that by entering a new culture she
also lets new meanings to be inscribed into her body according to
this culture’s order?
These questions can’t be answered unambiguously because the
answer depends on the perspective in which the question is posed.
(The psychological perspective is directed towards the individual’s
experiences, whereas the anthropological one focuses on the predicament of cultural processes, or the inter-cultural relationship.)
In the following passage, I will use another juxtaposition to
present the problematic status of the notions which are used in
biographical narratives.
The episode of the movie “Desert Flower” when Waris is posing
for photos for Pirelli calendar is very meaningful: she is extremely
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
231
uncomfortable when she is asked to undress herself and to expose
her body in front of the photographic lens, but the photographer is
so patient and delicatethat she overcomes her embarrassment and
starts posing; and soon she starts doing it with joy. Her nakedness
transforms in nude presented in black and white photography. This
scene can be interpreted as the image of the liberation of a woman
who regains her body (even if she is instructed by others on how
to use specific gestures.)
The counterpart to this episode is the scene from “Venus Noire”:
In 1815, a few French scientists forced Saarthjie to pose naked in
order to examine her body and to prepare the visual documentation of the research. (In fact, the project was not fully successful
because they could not see famous sinus pudoris – Saartjie did
not want to get rid of the handkerchief, which she managed to
use for covering her most intimate parts.) Though in both cases
there is the issue of presenting a nude female “object” in front of
a white male spectator, the meanings of these episodes are opposing each other. Saartjie does not overcome her reluctance; she
is forced and suppressed. In her case, nakedness is humiliating in
all its versions, even if it was “only” designed as a stage costume.
(During some performances, Saartije wore tight-fitting skin color
costume that suggested that she was rather naked than dressed).
In this case, nakedness is the motif that supports discourse about
oppression.
The movie “Venus Noire” adds one more episode to strengthen
the nakedness-humiliation association: a rape during the private
performance in Paris. Saartjie lies on her back, her legs are spread
and the trainer encourages the public to touch the intimate parts
of her body. She starts to cry. The boundary between staged and
off-stage humiliation is broken. Then, she has only prostitution
and lonely death coming. The movie indicates that she was raped
many times and in many meanings – physically ad symbolically.
�232
Anna Wieczorkiewicz
On the contrary, the ‘Desert Flower’ episode of undressing
a woman to nudity works for the discourse of liberation (though
in both cases the female body is exposed to the male viewer and
then presented in images that has exotic and erotic flavor.) This
can be interpreted in the perspective of issues of control over expressing various contents, notions, values. The space for expression
is created by the tension between various concepts of femininity,
exoticism, otherness which are held by various social actors like
scientists, politicians, doctors, artists, fashion designers.
The ‘calendar girl’ does not want to be trapped within the boundaries established by the therapeutic culture society. She changes the
persuasive direction of the manifesto of being sexy, and replaces the
narrative of individual happiness and pleasure by another one – about
the hidden suffering. The fact that she arrives from the non-western
world (which means: from the world of other values) makes the
meanings associated with this event even broader. With no clothes,
dressed in art only, she seems to be more emancipated and freer
than Western women. Paradoxically, these associations confirm the
western strategies of individual self-determination that are crucial
to the Western culture of narcissism. In this perspective, the liberation gesture is employed in the order of Western rites de passage.
Over time, she changes the meaning of this rite by adding
another dimension to it. This happens when, after revealing her
secret of circumcision, she begins to work for other girls and women
who do not have her power. She manages to find the discursive
space where the matter of sexuality is a political and legal issue.
However, she is successful because the personal and intimate
dimension of her story is maintained.
The act of converting the private into the public allows Waris
to speak about sexuality in the high style, but it also changes the
meaning of her intimate experience. Her past individual suffering
is used to build a better world for the others. This may be inter-
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
233
preted as regaining the right to what was taken of Saartjie – to
her body, her sexuality, her intimate story.
However, the episode of Waris’ posing may be interpreted in one
more way. The photo is black and white. Artistic asceticism stresses
what – as one might think – is inscribed in nature: the black female
body is beautifully drawn on the white background. However, Waris
is black in so far as we decide her to be black. When she is presented
in pictures, her skin may have various shades, mostly it is brownish
or olive. She is posed in the way which allows to expose the narrow
nose, slender silhouette. Unlike in the case of Hotentock Venus,
her pictured beauty does not damage Western aesthetic canons.
Spectacular attractiveness of Saartjie consisted in her non-western
body shape, whereas Waris is arranged as a black woman framed by
occidental beauty canons. In fact, the movie episode of posing may
serve as the illustration to Dean McCannell’s article “White Culture”:
the black woman is presented on the white culture background8. As
much as the shape of Saartjie’s body determined its spectacularness,
the monstrosity of the black model’s biography was not immediately
apparent – whether and when it would be explored and in what
light – it would be decided by Waris herself. For the time being,
however, her body is arranged by the photographer, captured by
a convention, to be occidentalized. This scene could be an illustration of Dean MacCannell’s text “White Culture”: “Black Woman”
appears on the white culture background.
“We can never see her except through the eyes of the white
men who described her”9 – Anne Fausto-Sterling stated about
8
D. MacCannell, White Culture, in: Empty Meeting Grounds. The Tourist Papers, London 1992.
9
A. Fausto-Sterling, Gender, Race, and Natiom: The Comparative Anatomy of
“Hottentot” Woman in Europe, 1815–1817, in: Deviant Bodies. Critical Perspectives
on Difference in Science and Popular Culture, eds. J. Terry, J. Urla, Bloomington
– Indianapolis 1995, p. 31.
�234
Anna Wieczorkiewicz
“Hottentott Venus”. This argument is very clear in the feminist
discourse about Bartmann.
Actually, the same statement could be made about Waris Dirie,
the model who is created by the camera of a white man. Her body
is given proper poses and gestures, and then she can be exposed
to the public. But on the other hand, this statement cannot be
referred to Waris in unconditional way, since she herself seems to
decide about the selection of facts which compose her biography:
she publishes books, she addresses in UN meetings in defense of
all the women who were or could be subjected to FGM. She speaks
as the one who managed to escape from the paternalistic authority thanks to her own courage, strong will, resistance, and then
started to feel and act in a new way as a free individual.
However: if she had not met the photographer. Or rather: if he
had not discovered her...
In fact, there are two contesting streams of interpretation which
are equally well grounded. And it is not just the matter of glamor
pictures, of wearing western clothes etc. The core question is: what
triggers the process of reorganization of perceiving and sensing
woman’s own body and interpreting her experiences? It seems (it
is the suggestion which results from all versions of her life story)
that if she had not joined the fashion world, if she had not become
an icon of success, she would not be able to express her feelings
and opinions on the official agenda. She would not be able to make
such a spectacular and persuasive self-expression, if a conceptual
language had not existed that involved values recognized as global
and superior to other languages.
When Fausto-Sterling writes that we can only see Saartjie
through the eyes of others (that is of the white men), she means
that we do not really know what her own feelings and thoughts
were. We can only get the access to the second-hand reports of
scientists or journalists. It is not the case of Waris who strives to
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
235
control narratives about herself. What is seen “through the eyes of
men” is the body of a beautiful model presented in carefully posed
photographic images (which, of course, may be interpreted as
reflections of male desire). What she considers to be the essential
truth about herself is expressed in the narratives signed by her
own name (even if her books are written in a cooperation with
co-authors). Yet, the discourse about the oppression is generated
by the mechanism which is much more complex than the viewer/
viewed person opposition.
As a matter of fact, the essential questions are more general:
how are the conditions for constructing expressible experiences and
feeling constructed on the multicultural ground? How to define
a situation when one culture offers conceptual and institutional
tools for naming their specific experiences to other cultures and
how to associate them with specific values? It is not only the
matter of expressing ideas, but also of instructing people how to
experience their own biographies, how to interpret and evaluate
past and present experiences and how to project future and endow
it with meanings.
It may be tempting to present the juxtaposition of these biographies as the optimistic exemplum of the process of emancipation of
marginalized subjects: the surgery which Waris undergoes, restores
to black woman the organs which were taken from Saartjie’s body.
Public “confession” of Waris may be interpreted as reclaiming the
ability to speak with one’s own voice which was suppressed in
Saartjie’s case. Even nudity may be employed in this rhetoric: at
the photographic image, Waris is nude, not naked.
Saartjie’s biography can be told as a process of creating an
object subjected to investigation and control, but, in a way, still
not defined completely. As the work on the meaning of her body
progresses, she becomes more and more disembodied: she provides
matter for formulating clear judgments and persuasive opinions.
�236
Anna Wieczorkiewicz
Her body depicted in the illustrations from this age suggests sexual
excess, and is associated with transgression of the conventions
(both in terms of social customs and artistic). It also suggests that
order of some fundamental categories (such as the male/female)
are not definite.
Waris’s biography is a story about a woman who struggles to
survive being aware of her marginal position in the society. In
Europe, she learns the performative gestures of Western women,
but she should not lose the exotic flavor of her body in order to be
successful as a model. Once she became successful (in the western
sense of the word), she was able to address in the international
institutional forum on behalf of other marginalized women. Her
biography and her body should be treated as the incontrovertible
evidence of the right of what she demands.
The story which Waris writes with her life defines concepts
of oppression and excesses in the way different from Saarthije’s
biography. In the days of Saarthije, the language adequate to formulate this kind of criticism was in statu nascendi. Its rules were
negotiated in courts, academic institutions, press articles and in
other places of various character. This process was interrelated to
the other one: redefinition of the Other.
Saartjie’s biography reveals the fluency and negotiability of the
rules to define racial and gender difference.
Various narratives about Saarthie which were created over the
years rhetorically reversed the concept of barbarism and obviously
of those people who designed and exploited “Hottentot Venus”
during her life and who were called barbarians after her death,
and it seems impossible to re-read this story otherwise than as the
story of how Western culture has destroyed a woman who was
considered “Other”.
Waris takes over the role of a storyteller; moreover, she is aware
that from the western perspective she should play a specific role,
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
237
or, in other words, to be a definite type of character. However, she
decides which roles she accepts and which rejects. The accepted
roles composed with elements which she considered her roots,
co-created her new occidentalized identity.
By presenting this story in the way outlined above, we follow
a trail which was designed by Waris Dirie herself. She speaks and
writes in many different ways about liberation, salvation, getting
free; it is getting free from personal trauma, but it also is the liberation of African women from the destructive customs, and also
saving Africa from self-destructive processes.
However, in comparison with each other, these biographies can
also reveal the reverse of the optimistic story about liberation and
they question opinions which are claimed to be obvious. Each of
these two biographies can create a revealing perspective for interpreting the other one, and suggests concepts that are useful tools
for revealing the hidden or the shameful elements of the other
one. The alleged similarities in the structure of stories indicate
structural differences of the cultural contexts. Let’s pay attention
to the fact that the process of defining womanhood and femininity
of both Saartjie and Waris did not take place just in one discursive
area. Saartjie’s womanhood and femininity was analyzed in the
framework of freak shows and academic procedures; in the Waris’
case, it was catwalk and the UN forum. In other words, the identity
of the two women was articulated by the dynamic relationship of
two socio-cultural areas associated with distinct values.
Freak shows and a fashion show are the areas that are considered
ambiguous in terms of the values that they evoke.
Freak shows were flourishing at the time when the process of
medicalization and anthropologization of curiosities was in progress. The “curiosities” were more and more likely to be explained
as pathological cases or as ethnic specimens and this explanations
entailed specific procedures and attitudes: diseases should be cured
�238
Anna Wieczorkiewicz
by a medical treatment; people from exotic areas should be placed
in the taxonomic order of nature. Freak shows were eliminated
towards keeping audience’s attention by referring to science, but
in fact they were mixing various orders and were considered less
and less appropriate for sophisticated audience, more and more
shameful.
Nowadays, fashion shows are also considered suspected in
some way. Common criticism uses the argument that the beauty
promoted by them is morally impure. They work towards establishing wrong and harmful beauty patterns and watching models
makes each “normal girl” feeling bad. One of its effects should be
anorexia among girls and women. This opinion is expressed also
by Waris herself. She often manifests her critical attitude towards
fashion and its dictatorship. She treats her model career as just
one of the steps in her life that was necessary to pass towards issues that really matter. However, at any time, the accents can be
changed – just as it was in the movie version of “Desert Flower”.
It should me mentioned, however, that fashion as well as FGM
and plastic surgery can be analyzed in terms of the interrelated
categories of subjectivity/reifications of people who undertake/
undergo them. They are cultural practices that hew women’s bodies
to adjust them to certain standards that suggest that they fit for
certain social roles and, for example, they can be married, they can
bear children, or they can look good enough to go out with them.
Nevertheless, a simple feminizing explanation of these phenomena with the male domination can be satisfying in the short run
only. Even Waris Dirie, in her writing about the operations, both
in Africa and in the West, points out that in every culture, women
and men, adults and children are involved in a complex network
of interrelations and dependencies and the person who, at first
glance, seems to be the oppressor, may be seen as a victim if we
consider him or her in the broader contexts. In this multifaceted
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
239
system, what seems to be a mean of oppression can easily be
transformed into a tool of emancipation and vice versa.
The scientific discourse (in the case of Saartjie) and the political
discourse (in the case of Waris Dirie) relativize the ambiguities of
a freak show and a fashion show. They propose an authoritative,
totalizing perspective that is strictly connected with certain axiology
and with defined hierarchy of problems which should be resolved
for the sake of the better world. In this perspective, issues of minor
importance and associated with popular tastes can be tolerated if it
can be assumed that somehow they are used for higher purposes.
They mediate the colonization of bodies and biographies within
the framework of dominant culture and their authoritative discourses.
The freak show was a place where researchers were hunting
for interesting material for their studies as abnormalities could
explain the general rules adopted.
As far as a fashion show is concerned, such relativization is
achieved not only by introducing standards of minimum models’
weight, but also by spreading various types of expertise; in the
framework offered by them, the appearance may be just a sign
of other aspects of life (for example health, or a moral profile).
In the Western culture, there is a widespread suggestion that by
controlling the body, we control our lives. Various body regimes
– diets, exercises, beauty treatments – are presented as tools for
wellness; they also work towards colonizing the body in consumer
culture area.
I am referring to the notion of “colonization” because, in fact,
it is very useful for analyzing Saartjie’s and Waris’ biographies as
two parts of one diptych. As we know, this notion inevitably entails
two assumptions (which not necessarily are expressed expressis
verbis): the premise of structural dominance relation and the
premise of discursive or political suppression of the heterogeneity
of the colonized object.
�240
Anna Wieczorkiewicz
Colonial institutions change both the social relations and the
order of thinking; the effect of these changes can last even when
the visible political oppression is over. The example of this endurance is the last act of the “Hotentock Venus” biography. During
the funeral of the remains of Saartjie Baartman, the President of
South Africa made an address to the nation in which he referred
to the democratic values of his country in the post-apartheid
era. He spoke in terms established within the framework of the
French Revolution and European Enlightenment: liberté, egalité,
fraternité. These values are not questioned, and, at the same time,
new freedom is described by referring to the former enslavement.
It is not difficult to discern the fact of colonization of Saartjie’s
body and biography. Her biography, taken over by poststructuralist
and feminist critique, perfectly fitted theories and could help to
clarify abstract elements of the theoretical construction. On the
other hand, the theory processed the biography: specific facts were
chosen to compose the plot. Certain views were expressed through
the figure of “Hotentock Venus”, but this figure was also used as
a proof of the theoretical truth. The physical body of Saartjie was
also reinterpreted.
The problem is more complicated when we ask about the colonization of Waris’ biography. This Waris which is available through
discourses about her does not have a double identity; she has one
multifaceted identity. She speaks as a mature African woman who
still lives as a little girl subjected to the cruel operation; but to be
able to discern the cruelty of this act and to express her experience, she must also be the Western woman and the citizen of the
global world. Moreover, a social and a political area where this
kind of narrative can be told, as well as a conceptual and moral
language of alleged total expression should also be established.
This language is claimed to be able and suitable to express the
experiences of subjects from all over the world.
�“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION
241
Waris Dirie biography can be interpreted as a story about the
internalization and totalization of western norms and values and
also about the moral power of these procedures. This biography
can be used as an argument for both supporters and opponents
of liberal choices. She presents herself both as a person who is
liberated from the oppressive mechanism of the native culture,
and as a subject who is colonized by the western culture. If we
rename the process of internalization of western norms and values
to colonization by western norms and values, then the axiological
perspective of this story will change.
The persuasive power of biographic narratives is strong: the
biographies refer to the individual lives that are embedded in particular realities and, at the same time, they show the embodiment
of social relationships, cultural codes, etc. Both biographies can be
used as strong arguments in feminist or postcolonial discourses;
however, considered as conceptual diptych, they manifest the
problematic nature of the key concepts of these discourses – such
as oppression or colonization.
REFERENCES
Cuvier G., Faites sur le cadaver, d’une femme cunnue à Paris et à Londres
sous le nom de Vénus Hottentotte, „Mémoires du Musée nationale
d’histoire naturelle”, 3(1817), pp. 259–274.
Fausto-Sterling A., Gender, Race, and Natiom: The Comparative Anatomy of
“Hottentot” Woman in Europe, 1815–1817, in: Deviant Bodies. Critical
Perspectives on Difference in Science and Popular Culture, eds. J. Terry,
J. Urla, Bloomington – Indianapolis 1995, p. 19–48.
Gould S.J., The Hottentot Venus, in: The Flamingo’s Smile, London – New
York – Victoria – Toronto – Auckland 1991, pp. 291–305.
Holmes R., African Queen. The Real Life of the Hottentot Venus, New York
2007.
�242
Anna Wieczorkiewicz
MacCannell D., White Culture, in: Empty Meeting Grounds. The Tourist
Papers, London 1992, pp. 121–146.
Sadiah Qureshi, Displaying Sara Baartman, the ‘Hottentot Venus’, „History
of Science”, 42(2004), pp. 233–257.
�PART III
(IM)MATERIALITIES
��Chapter 8.
ASHURA JACKSON NGOYA
AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES
AS A THREAT TO THE SURVIVAL
OF HISTORICAL CHURCHES IN MBEYA
ABSTRACT
During the 1920s, Mbeya region witnessed the emergence of African
Independent Churches (AICs) that survived up to the present. These
churches emerged due to the dissatisfactions created by Western initiated churches. Both churches believed in God, and the Bible is used in
teaching but differed somehow in doctrine. This paper draws on oral
interviews, archival documents and secondary sources to examine how
AICs remained as a threat to the survival of historical churches in Mbeya
region during the post-colonial period. Since the formation of AICs, the
state opposed the evolving AICs because these churches were a threat to
authority and had different interests apart from religious issues. Hence,
AICs were opposed to avoid contradiction in the nation controlled by
the British. Similarly, historical churches opposed AICs because they
resisted missionary institutions brought from Europe and their associated values, such as monogamy, individualism, secularism, consumerism and the exclusive privileges of white missionaries. However, with
the challenges experienced by AICs in the colonial period, still, AICs
survived and remained as a threat to the survival of historical churches
in the post-colonial period. Post-colonial threats were on the economy,
different doctrine, followers and teachings, things they provide to people, freedom of praising and worshipping, and the way they considered
faith with culture.
ASHURA JACKSON NGOYA – Mkwawa University College of Education (MUCE).
�246
Ashura Jackson Ngoya
Key words: African Independent Churches, Threat, Survival and
Historical Churches.
Introduction
Mbeya region is one of the areas in Tanzania mentioned as
having many denominations. In 2016, Mbeya was cited as the
second region having highest number of denominations in Africa after Lagos in Nigeria1. People of Mbeya had and were good
followers of their religion before the penetration of Christianity.
The penetration of Christianity was accepted with two hands as
leaders were after material benefit first than spiritual demand.
Hence, by 1920s, Christianity expanded into different areas of the
region. Some Christians after being aware of the religion introduced by Western people incorporated some African cultures into
Christianity. From such desire, some Africans succeeded to form
their own African Independent Churches (AICs). AICs have since
their emergence, remained as a threat to the historical churches
economically, spiritually and culturally.
Christianity in Mbeya
The Berlin Mission Society arrived in Mbeya in the 1890s
from Central Africa through Lake Nyasa2. They did not arrive
in Mbeya region from the Coast of the Indian Ocean. Their
coming through Lake Nyasa was mainly due to the proximity
1
See: http/www.mpekuzihuru.com/2016/11/jiji-la-Mbeya-ni-la-pili-kwawingi-wa.html: 29 November, 2016.
2
B. Sundkler & C. Steed, A History of the Church in Africa, Cambridge: UK
2000, p. 535; A. Hastings, A History of African Christianity 1950–1975, Cambridge
1979, p. 45; World Christianities c1914 – c. 2000, ed. H. McLeod, Cambridge
2006, p. 80 (The Cambridge History of Christianity, vol. 9).
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
247
of Mbeya to the Central African region where Christianity had
been established earlier. The Free Church of Scotland, under
the leadership of Dr Kerr Cross, was the first mission group of
historical churches to arrive and settle in Mbeya region. This
church was part of the Livingstonia Mission which operated
in Central Africa. Dr Cross bought a place and built a house at
an area called Kapugi-Tukuyuin 18883. In the 1890s, when the
Helgoland Treaty set a clear boundary between the German and
British, the Free Church of Scotland-Presbyterian Church left an
area to the Moravian and Lutheran given that the church was
operating in Malawi where the area was under the British, and
Tanganyika was under the German.
The Moravian was another old church missionary which penetrated and worked in Mbeya region. Dr Kerr Cross of the Free
Church of Scotland was of great help in finding the settlement
areas for the Moravians. Dr Cross suggested to the Moravians to
start their permanent centre at Rungwe area4. Dr Cross’ suggestion
came after he was told that Moravians were interested in working
in the area. The Free Church of Scotland welcomed the Moravians
and allowed them to set a mission5. The Moravian missionaries
under Theodor Meyer landed in Rungwe on July 7, 1891, and in
October 1891 established their first mission station at the bottom
of Mount Rungwe (the headquarters of the Moravian Church of
Tanzania today) Rungwe Mission. The first missionaries including
Theodor Meyer and Theophil Richard arrived at the place we now
call Rungwe in Chief Mwakapalila’s territory. Later on, another
group of missionaries came to Rungwe including John Kretschmer
A.Y. Musomba, The Moravian Church in Tanzania Southern Province: A Short
History, Nairobi 2005, p. 6.
4
Ibidem.
5
Ibidem.
3
�248
Ashura Jackson Ngoya
and Traugott Bachman. At the end of 1894, they inaugurated the
first worship building6.
In the same vein, the Lutheran Missionaries arrived in Mbeya
region on August 21st, 18917, constituting the third historical church
to penetrate in Mbeya region. Under the leadership of A. Merensky,
they established the first Berlin Lutheran Mission at Wangemanshohe
near the Lufilyo River in October 1891. He was accompanied by
three young missionaries; Nauhaus, Schumann and Bunk and by
two helpers. These ministers were granted land by the chief Mwakabungila. Owing to the heat, the station was moved in 1899 to new
Wangemanshohe, now known as Itete. Two more missionaries arrived in 1892, and three others came the following year (Hauer,
Schuler and Wolff). Further stations were established at Manow by
Reverend Schumann on the 4th June 1892 and Mwakaleli by the
Reverend Bunk on the 31st of May 1895. Ikombe on the Lake Shore
was founded on the 24th of August, 1893 by the Reverend Hubner
and Grieguszies, and in 1910 Matema was built by two missionaries, Dost and Lyike. In August 1915, the missionary Doctor Ochne
arrived and established a small medical station at Itumba8.
To avoid religious conflicts among missionaries belonging to
different denominations, the Moravians established their Christian
congregations adjacent to the Berliner Lutherans. These missions
demanded land for their faith and production, and people as their
followers and labourers. In this case, they agreed upon a boundary
between their respective mission fields following the 34 degree9 of
6
Rungwe Mission Archive (RMA), File Moravian General; File Origin and
Growth of the UNITASFRARUM; see also A.Y. Musomba, Historia Fupi ya Kanisa
la Moravian Kusini Tanzania, Dar es Salaam 1990, p. 11.
7
B. Sundkler & C. Steed, A History of the Church in Africa, op. cit., p. 535.
8
Mbeya Southern Highland Zonal Archive (MSHZA), Part of Vicariate of
Tanganyika, 1899–1932.
9
A.Y. Musomba, The Moravian Church..., op. cit., p. 6.
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
249
longitude from the North end of the Lake Nyasa and clear demarcation was Mbaka River. Moravian mission operated in the part of
the district to the West of the Mbaka River, a boundary fixed under
German administration. The Berlin Lutheran Mission conducted to
the East of the Mbaka River. Mbaka River is near Mbambo village
from Mount Livingstone, in that place the agreement for expansion was agreed in the whole Tanzania10. Following this division
between Moravian and Lutheran, the former expanded mostly in
Mbeya and the later in Njombe and Iringa.
The historical churches which penetrated later on in Mbeya were
given separate areas. For instance, White Fathers – Roman Catholic
was given Tukuyu protectorate in the centre of the district11. Others
included Pentecostal Holiness Mission and Assemblies of God which
operated at Igale-Mbeya district. The Seventh-Day Adventists were
given Mwakaleli as the centre of evangelization. Early during the
colonial period, the division according to denomination was done
to avoid religious conflicts which had torn Europe leading to long
wars12. But, after the WWI denominations were somehow free to
expand. League of Nations entrusted Tanganyika Territory to the
British, they stipulated that there should be freedom of religion
everywhere. Mbeya which was formerly closed to the Moravian
and Lutheran was now open to different denominations13. These
denominations never thought of religious unification for the expansion of Christianity. Their preference to the development relied
much on their national interest.
Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, November 5, 2014.
Tanzania National Archive (TNA) File: 25/9/33 Mission General Tukuyu.
12
K.I. Tambila, & J. Sivalon, Intra-denominational Conflict in Tanzania Christian Churches”, in: Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania,
eds. R. Mukandala [et al.], New Delhi 2006,p. 226.
13
MSHZA, History of Diocese of Mbeya, Part III: Apostolic Prefecture of
Tukuyu, 1932–1947.
10
11
�250
Ashura Jackson Ngoya
Missionaries who converted Africans themselves have been
regarded and remembered with the great ambiguity. For instance.
in turning people, in some areas they involved in land alienation,
given African knowledge, supported colonialism and preached
Evangel. Such ambiguity laid the ground for later counter-cultural
movements by Africans. Hasting reported that in early West African
days, one or two missionaries became slave traders. Much more,
in South and Central Africa, quietly turned into settlers, large
landed proprietors or colonial officials14. In a nation like South
Africa, Christian evangelists were intimately involved in the colonial process15. A.J. Njoh added that the missions of colonialism
and Christianity in Africa often overlapped and appeared almost
indistinguishable16. Thus, missionaries apart from religious activities
were involved in other activities for their interest. For example, in
Mbeya, early colonial production was firstly introduced by missionaries, for instance, production of coffee17.
African Independent Churches in Mbeya Region
Three decades since the formation of Christianity in Mbeya,
Africans who were converted to Christianity, arouse consciousness
against political, economic, social and cultural dissatisfactions
through religion. In fact, it was during the British period when
the historical churches were challenged by the AICs18. In Mbeya,
A. Hastings, The Church in Africa 1450–1950, Oxford 1994, p. 263.
J. Camaroff and J. Camarroff, Christianity and Colonialism in South Africa,
„American Ethnography”, 13(1986), no. 1, p. 1.
16
A.J. Njoh, Tradition, Culture and Development in Africa: Historical Lessons
for Modern Development Planning, Farnham 2006, pp. 31–32.
17
B. Brock, The Nyiha of Mbozi, „Tanzania Notes and Records”, 1966, no. 65.
18
T.O. Ranger, The African Churches of Tanzania, Dar es Salaam 1972, pp.11–12
(The Historical Association of Tanzania, no. 5); Africa under the Colonial Domina14
15
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
251
AICs emerged in the 1920s and continued to develop with time19.
Examples of the early AICs in Mbeya region include the Watch
Tower under Hanoc Sindano, the African National Church under
Paddy Nyasulu and the Last Church of God and His Christ under
Ben Ngemela. There was also the Little Flock Church under Sem
Mboma20.
Those emerged AICs in Mbeya operation were not positively
supported. The opposition to AICs ranged from historic churches
to the colonial government. Jimmy Nkwamu argued that Africans
who were close to AICs leaders started earlier to oppose AICs21.
It is important to note that AICs were opposed ever since their
formation. AICs were known from South, Central and East Africa
that they were against colonialism. Hence, allowing the growth
of AICs in Mbeya meant the creation of contradiction with the
colonial state and finally decolonisation22.
AICs in Mbeya were criticised by the black and whites as being
politically motivated, judged as bridges back to paganism, and
looked as uneducated and sophisticated as primitive. Hence, some
AICs followers especially leaders were removed from positions
they held in the colonial government. For example, Paddy Nyasulu, who had been educated and became a leader of the African
National Church (ANC), was employed as mission store-keeper
tion 1885–1935, ed. A.A. Boahen, Portsmouth 1990, p. 282 (General History of
Africa, vol. 7).
19
In this paper, AICs are Christian churches independently established and
administered by Africans. AICs broke off from the mission/mainline/historical
churches such as Roman Catholic, Moravian, Evangelical Lutheran, Pentecostal
and Anglican churches. For this study, historical churches these are Christian
churches initiated by Western people in Africa.
20
A. Makunde, Yafahamu Makanisa Yaliyoko Tanzania, op. cit., pp. 13, 93,
107, 122, 129, 136, 144.
21
Jimmy Nkwamu, Interview at Itende, December 7, 2014.
22
TNA File No. 25/8: Rungwe.
�252
Ashura Jackson Ngoya
later as a government clerk in Malawi and Tukuyu in Tanzania.
He was dismissed from his position in 1923. Nyasulu was rejected
due to his interest in the African National Church23. The colonial
administration acted promptly to the Watch Tower Church which
prohibited followers to work for the colonial government. In this
process, top leaders of the church were arrested and charged with
uttering words with deliberate intent to wound the religious feelings of others and were sentenced to 12 months each24. Moreover,
some AICs faced problems to get land for religious activities and
were not even allowed to own some books which they thought
made people conscious. In the 1930s, the colonial government
demanded all the African chiefs to take note of Kolineri Kibonde
and Jonah Mwaiteleke who sold books related to religious knowledge. The books such as Deliverance, World Recovery, Prophecy,
The Kingdom, Jehovah, Preparation, The end of the World, and
Who Shall rule the world were prohibited in Mbeya region25.
Thus, the colonial government and historical churches believed that AICs would decline for a short period in Mbeya as it
happened on the Malakite Church in Mwanza which emerged
in 1924 and collapsed in 1934. Also, in 1953, the Church of
Holy Spirit was formed amongst the Haya by the secession from
the Evangelical Lutheran Church; in 1962, half of its members
had been won back by the Lutheran church. In 1956, the Tanganyika African was formed among the Gogo by secession from
the Church Mission Society; a majority of its members were won
back to the Anglican Church in the early 1960s. In 1958, there
was secession from the Moravian Church amongst the Nyamwezi,
Angolwisye Malambugi, Interview at TEKU, September 12, November
20, 2014. See also T.O. Ranger, The African Churches of Tanzania, op. cit. p. 17.
24
Idem, Christian Independence in Tanzania, in: African Initiatives in Religion,
ed. D.B. Barrett, Nairobi 1971, p. 126.
25
TNA 25/9/13: Tukuyu.
23
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
253
and in 1960, the majority returned to the historical church, and
Shambala members of the Usambara-Digo Lutheran Church in
early 1960 had been averted26. In Mbeya, AICs survived in the
colonial period up to the post-colonial era, and new AIC was
emerging year after year.
Contrary to other AICs formed in Mbeya, the Watch Tower
Church proved a failure. At the end of the colonial period, the
church was not considered anti-colonial government but turned
as safety-valves of the colonial government. The Watch Tower
changed the name to Jehovah Witness, and their church policy
was also rectified examples of those policies that were amended.
The change of a name happened when they developed a close
relationship with Jehovah Witness in America. In the age of independence, these churches refused to salute the flag or consider
the politics as anything but the agency of Satan. The church was
seen as incompatible with the maintenance of peace, order and
good governance. So, the Watch Tower declined, and Jehovah
Witness developed27. The leader faced the challenge of mastering
the church efficiently. Hanoc Sindano was not groomed into the
church like other leaders of AICs; rather he was just a follower of
the Watch Tower Bible Society which provided people books and
pamphlets in South Africa without a church. From such base, he
established the Watch Tower Church where he was not able to
balance the relationship with the colonial government, historical
churches in Mbeya, and the church was not even registered. But,
this church was remembered how it was a threat to the British
colonial government. The church refused his people to pay tax
and work for the colonial production.
T.O. Ranger, Christian Independence in Tanzania, op. cit., p. 124.
Christianity in Tropical Africa: Studies Presented and Discussed at the Seventh
International African Seminar, University of Ghana, April 1965, ed. C.G. Baëta,
Oxford 1968, p. 356.
26
27
�254
Ashura Jackson Ngoya
AICs as a Threat to the Mission Churches
in the Post-colonial Period
In the post-colonial period, AICs in Mbeya had established themselves so firmly that they were no longer mere Protestant movers,
but theologically genuine expressed Christian faith in the African
perspective or the extension of African traditions on Christian
faith. AICs provided theological reflections centred on African religious beliefs, practices, values, morals, songs, sermons, teachings,
prayers, sculptures, dances, rituals, and symbols. Some of AICs
beliefs were modified compared to the way it happened during the
colonial period. For example, AICs which allowed polygamy during
colonialism in the postcolonial period changes were implemented.
Meshack Njinga reported that in the post-colonial period there
were some changes to AICs, they modified their constitution to fit
the time. A person with many wives, when joined the church and
being baptised, was not allowed to add another wife28. AICs which
emerged in the post-colonial period based much on their doctrine,
African and Western culture was interwoven. For example, AICs
that appeared in the post-colonial period include Last Church of
Tanzania under 1968 by Daniel Mwamuya – Airport; The Church of
Holy Spirit Anosisye Mwabhungulu 1968 – Ghana-Mbeya, African
Church Mission of Tanzania by Festo Mbeyale 1969 – Iyunga; African International Church A. Mwalyambile, 1969 – Kyela; United
African Church Yohana Kabuje, 1969 – Mbalizi. The Last Church of
Tanzania; Epharaim Sichone, 1973 Vwawa-Mbozi; Uamsho la Roho
Mtakatifu Nise Mwasomola; 1978; Simike-Mbeya; Shalom Church
of God, Stephano Mwamengo 1979, Isangu-Mbozi29; The Foundation Church of Apostle and Prophets, Gibson Tuya, 1982 – Ilengo
Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, November 5, 2014; May 20,
2015, May 21, 2015.
29
Mbeya District Office, October 2014: List of Churches in Mbeya.
28
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
255
Mbozi; Church of Gospel International, Timotheo Mwanyengo,
1985 – Uyole and the Tanzania Forward in Faith Church Pfumo
Kahwema 1987 – Simike. Others were Gospel Revival Centre,
Akimu Mtafya, 1988 – Simike; Tanzania Gospel Church, Alfred
Kaputula, 1989 – Ilomba and Restoration Bible Church, Emmanuel
Tumwidike, 1992 Esso, African Brotherhood Church, P. Mwamlima,
1994 Mbeya City centre, just to mention few30.
Since the formation of the historical churches, economic interest
has been among their preferences. Njinga noted that early production of cash crops in Mbeya was firstly introduced in the mission
centre31. Early converts were also labourers in the introduced farms
around the mission. Many people in the church meant financial
gain. Judged regarding labourers and offerings. The emergence of
a new denomination in an area where there was a historic church
led to disturbance. The disturbance was firstly assessed economically of what the church gained from followers. With the growth of
AICs, this affected historical churches automatically. AICs expanded
in the region geographically, ethnically and with the number of
members, this had a direct impact on the ancient churches. Similarly, AICs had a different technique to gain economically from
followers. Members were encouraged to pay for miracles, other
means of prayers required things which supporters were forced to
buy at the church, and other leaders urged adherents to plant their
seed. Hence, AICs remained as a threat to the historical churches
given that followers were cycling or turned to AICs32.
In Mbeya, AICs ranged from the small to the large AICs. Large
AICs threatened historical churches given that these churches were
growing compared to the period they emerged and the level of the
Ibidem.
Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, op. cit.
32
Lusekelo Cheyo, Interview at Iwambi, September 21, 2014, November 5,
2014; Emmanuel Mwasile interview at Iwambi, September 24, 2014.
30
31
�256
Ashura Jackson Ngoya
economy they had. Some leaders of AICs were economically stable
compared to those in the historical churches given that the latter
had many years of experience. Thus, some of the leaders from ancient churches were following AICs and negatively criticised their
existence and operation. The critic was not based on the word of
God, but it was on the level of the economy which the leader of
AICs had. Thus, the degree of economy of the leaders in AICs also
was a threat to historic churches. Why such wealth within a short
period of existence33?
People who introduced AICs were previously members of the
historic churches. They gathered into one group, understood and
respected each other. They were aware of strategies which historical
churches adopted to maintain followers, to expand and to develop.
Then, when individuals from the historical churches introduced
AIC, experienced criticism, suspicion, lack of trust, lack of communication, unfriendliness, destruction of family unity all these
were done by the historical churches to AICs. Nsaligwa Kimanga
narrated that Nise Mwasomola, founder of Kanisa la Uamsho,
was a member of Pentecostal Assemblies of God; she was given
power by God to deliver the sick and preach. Her service was not
accepted in the historical churches, and she chased away. In 1978,
she decided to form her church34. Instead of being supported her
services turned as a threat to the former church. It was revealed
that Mwasomola’s church taped followers who were in need with
services she was providing.
AICs turned as a threat to historical churches given that some of
the leaders of AICs were having unique talents while they were in
the former churches. These people were not recognised and some
Kolineri Mwampule, Interview at Jacaranda, September 13, 2014.
Nsaligwa Kimanga, Interview at Simike, September 13, 2014. Rabi Mwakanani, interview at Sokomatola, September 28, 2014.
33
34
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
257
were seen as stubborn/ too crucial to the church. These people
with their unique talents decided to establish their own AIC. These
leaders exercised their talents in their next church, instead of being
recognised for what they were doing, leaders turned to be a threat
to the churches that they worshipped before. For example, the
founder of Restoration Bible Church Emmanuel Tumwidike was
a member of Anglican Church before forming his church and taped
different followers from various historical churches in Mbeya town
even from Anglican Church35.
Most of those who established AICs were members of mission
churches hence automatically they became their competitors.
Leaders of AICs were aware of the weakness of the former church.
Hence they adopted strategies to survive. While leaders in the
historical churches sacrificed time to follow the preaching campaigns of AICs that led a certain amount of biases or antagonism
against the AICs36. AICs reflected rebellion against Christianity
that had continued with European culture. The mode of worship
and other areas of ministry of the historical-related churches were
not psychologically and sociologically satisfying to the Africans.
With the emergence of AICs, the liturgy was made more African,
where African drums, dresses, singing and dancing reflected the
African culture. In this sense, the gospel was made relevant and
contextualised to the thought patterns of the converts. Juma added
this threatened historical churches as their followers were attracted
with inclusiveness which was added in Christianity which was
not there before. Medrick Mbuba revealed that AICs threatened
historical churches because they in AICs traditional and modern
were welded37.
Interview with Angolwisye Malabugi, op. cit.
Juma Jacob, Interview at Nzovwe, September 18, 2014.
37
Medrick Mbuba, Interview at Nzovwe, September 18, 2014.
35
36
�258
Ashura Jackson Ngoya
Interpretation of the Bible, the issue of polygamy, taking alcohol,
the way of singing in the church, not considering long preparatory period before baptism, just to mention a few, was contrary
to the historical churches. The Last Church of God and His Christ
and African National Church supported polygamy which was not
allowed by the historical churches38. Mary Kategile emphasised
that polygamy added members to AICs in Mbeya such as the Last
Church of God and His Christ and the African National Church39.
The Last Church of Tanzania, which emerged in 1973 by Sichone
with registration number SO. 5712, also believed in polygamy40.
In 1990, the church had about 850 followers in Tanzania, 215 in
Zambia and 120 in Malawi with headquarters in Vwawa-Mbozi41.
David Sichone Reverend that Archbishop Samweli Mwabughi
was appointed in 2007 up to 2015, then the church had 260,000
followers both in Tanzania, Malawi and Zambia42. The historical
churches and AICs were all Christians but had different beliefs
which remained as a threat to the survival of historical churches.
AICs were seen as an enemy to the historical churches43. The doctrine of polygamy threatened the old church even though they
prevented it to the larger extent. The teachings threatened the
church given that it was African culture from the beginning, many
Pastor Mbao, Interview at Sabasaba, September 15, 2014. See also J. Baur,
2000 Years of Christianity Africa: An African History, Nairobi 1994, p. 479.
39
Mary Kategile, Interview at TEKU, September 8; September 9; September
11, 2014.
40
Mary Kategile, Interview at TEKU, op. cit.
41
SHMZA, File, M.60.15: The Last Church of Tanzania. See also W.H. Turner,
The Church of the Lord: the Expansion of a Nigerian Independent Church in Sierra Leone and Ghana, „Journal of African History”, 3(1962), no. 1, pp. 91–92,
Intention of AICs was not to expand within their own localities only, but into
different areas.
42
David Ephraim Sichone, Interview at Vwawa, November 4, 2014.
43
Interview with Emmanuel Mwasile, op. cit.
38
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
259
people joined the church and accepted only a single wife, but in
reality were having many wives44. With the church which gave an
opportunity to many wives, this gave room to the development
of African culture which was prevented by the historical church.
The growth of AICs went parallel to the changes occurred in
the society. AIC exemplifies the intimate link between problems
and the solutions. For example, economic and social hardship in
the 1970s and 1980s fuelled people to AICs. Different informants
agreed that people joined AICs when they heard that people’s problems were tackled by the church45. Juliana Mbilinyi reported that
early members of the church of Uamsho were Roho Mtakatifu in the
1970s were those whose diseases were cured by Nise Mwasomola,
the founder of the Church. AICs in Mbeya gained followers as this
experience was shared experience to the traditional religion when
an individual had a problem related to diseases a traditional healer
was a solution. Traditional African communities were to a large
extent health-orientated communities, and in African traditional
religions, rituals for healing and protection were the most prominent ones. So, AICs, with a similar function of healing diseases,
made people join them. Also, Nathaniel Ndabila proclaimed that
the same God who saves the soul heals the body, delivers from evil
forces, and provides answers to human needs46. Indeed, sickness
was by far the most common reason given by people attending AICs.
Moreover, preaching the prosperity gospel, in these churches
the pastor occupied a prominent place in the life of the followers, what the pastor was speaking, people were able to listen and
follow. This trend expanded through the 1990s after the failure
of Structural Adjustment Policies imposed by the Bretton Woods
Daudi Sichinga, Interview at Mbeya City Centre, September 12, 2014.
Juliana Mbilinyi, Interview at Simike, September 13, 2014. April 20, 2015.
46
Nathaniel Ndabila, Interview at Uyole, September 19, 2014.
44
45
�260
Ashura Jackson Ngoya
institutions. People lost confidence in economic mechanisms,
social recovery plans and the ability of governments to bail them
out, and turned to the AICs for survival. Preaching the gospel of
prosperity and miracles dominated, these churches, with their
human founders called apostles, prophets or archbishop promised
earthly happiness. These churches offered utopian hopes through
the gospel of prosperity and miracles. The prosperity gospel found
fertile ground in Africa because of the real sufferings facing these
Christians burdened who needed immediate relief and thought,
could find happiness trusting in anyone making such promises.
Healing services, indeed, sickness is by far the most common
reason which people give for attending AICs. Testimonies of healing,
soundness and miracles are heard from many about their answered
prayers. In quite some cases those concerned claim that they first
went to the hospitals, and or consulted traditional healers. They
then resorted to an AIC when the foreign physicians and herbalists
failed them. In several AICs, a special day was set aside for healing
purposes. Sometimes, a sick person would be expected to stay in
the Church for healing service. David Nicholous put evident that
prayer and healing is a significant role in these churches in Mbeya.
Some AICs announced that they were curing specific diseases such
as HIV which was a serious problem from the 1980s, cancer and
diabetes through prayers47. Involvement of AICs on HIV, which was
a problem facing different people in Mbeya, was compatible. Mbeya
region in Tanzania encompasses two major highways and is adjacent
to two international borders. In the late 1980s, HIV epidemic rapidly
expanded in the Mbeya region, fuelled by these unique geographic
features and exacerbated by a lack of trained health staff, shortage
of medicine and a weak health care infrastructure.
Interview with David Nicholous, op. cit: see also. Patric Mbao, Interview
at Sabasaba, September 15, 2014.
47
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
261
To respond to the rapidly growing HIV epidemic in the region,
in 1988 the Tanzania government (through the Mbeya Regional
Medical Officer’s Office and the Mbeya Referral Hospital), in
collaboration with the German Agency for Technical Cooperation
and the University of Munich in Germany, established an intervention programme on HIV/AIDS called the “Mbeya Regional AIDS
Control Programme”. The program aimed to fight against the
rapidly expanding HIV epidemic in the region. The Programme
collaborated with other partners including the US Military HIV
Research Program (MHRP) in the late 1990’s and the Tanzanian
National Institute for Medical Research (NIMR) under the vigorous and committed leadership of Dr. Leonard Maboko and Prof
Michael Hoelscher48. The effort to prevent the spread of HIV
somehow proved a failure in Mbeya. Instead of the decline in
a number of the people affected by HIV, the toll increased year
after year. Mbeya Regional AIDs Control Programme (MRACP)
continued the fight against HIV/AIDS since the 1980s. The Regional Medical Officers (RMO) directly supervised the MRACP.
MRACP adopted a participatory approach in all of its functions,
involving all interested partners and the civil society organisation.
But, Mbeya remained among the region where HIV/AIDS toll is
high within the nation. Mbeya region is the second hard-hit region in the country after Dar es Salaam as far as AIDs infections
are concerned49. Many followers in Mbeya were taped to AICs
to get healing services.
One of the distinctive features of these churches is the elevated
position accorded to women. In spite of the fact that the historical
See: http://www.hvtn.org/en/team/international-clinical-trial-sites/MbeyaClinicalResearchSite.html 22/9/2016.
49
F.R. Mbogella, Factors Associated with the Spread of HIV/AIDS among the
Female Youth in Tanzania: A case of Mbeya Municipality, Dissertation (Unpublished), University of Dar es Salaam 2002, p. 45.
48
�262
Ashura Jackson Ngoya
churches preached the principle of equality of sexes, men usually
hold the principal positions of authority. The Archbishops, Reverend
Ministers, Pastors, Priests, Choir Leaders and so on are typically all
men. AICs, on the other hand, have been exceptional in encouraging women to participate in the ministry of the Church. They
provide opportunities for leadership and the exercise of authority
for women who usually far outnumber the men who attend these
churches. Some of these Churches were and are being established
or co-founded by women, for example, Nise Mwasomola in Mbeya.
Omoyajowo has an extensive list of such founders in Nigeria. Asare
Opoku also observed that there are women first-class prophetesses
and deaconesses in the Musama Disco Christo Church in Ghana.
Alice Lakwena of Uganda was another woman-founder of a Holy
Spirit movement. Other positions of leadership for women, as
Barrett showed, include Reverend-Mothers, Lady Leaders, Mothersin-Israel, Superior-Mothers, Praying-Mothers, Lady-Evangelists,
women Church Planters and so on50. It may also be added that
in these Churches women get more possessed, they are prone to
give more testimonies, they are more operative in initiating songs,
dancing, jumping and clapping than men. From the preceding, it
is not surprising to note that there are usually far more women
societies, prayer groups, hospitality associations and welfare unions
than men’s in the AICs.
Survival strategies adopted by AICs remained a threat to the
historical churches. For example, the fight against poverty among
church members through economic empowerment was among
the strategies taken to survive. It was argued that the church
saw poverty as spiritually characterised, meagre family income,
powerlessness, physical weariness, isolation and vulnerability.
D. Ayegboyin & S.A. Ishola, African Indigenous: A Historical Perspectives,
op. cit., p. 30.
50
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
263
They believed that poverty was a social and economic justice
which must be addressed by Christian as one of their primary responsibilities51. The church had exerted efforts to organise formal
and informal entrepreneurship training among church members.
Professional in areas related to business and entrepreneurship was
invited by the church leaders to run training on entrepreneurship.
From such practice, the church managed to form micro credit
scheme among church members52. Enterprising training among
church members catered in areas such as bookkeeping, marketing and rules of good business practices. Through this strategy,
the church had seen to be emancipating its church members not
only through spiritual bareness but also on economic well-being.
Even though it was a slow growth, AICs were moving. People
were able to construct their church through this strategy53. Some
AICs established church departments to develop their church.
These include evangelization, economic, health and press and
information office54.
AICs threatened historical churches in their mode of worship
which is typically African. Drumming, clapping and dancing typify
the community as different from other Christian denominations
of European origin and the basic concept of religion. Thus, when
one considers the doctrinal foundations of AICs and their closeness to the socio-cultural background of Africans, one can safely
predict that these churches will maintain their leading role, and
51
A. Mpesha, The Role of the Church in Microcredit Financing for Business
Development in Tanzania, Grand Rapids 2004, p. 5.
52
Oyi Masambili, interview at Mbeya city centre, September 12, 2014.; David Nicholas, Interview at Simike, September 14, 2014; Interview with Abiud
Simkoko, Interview at Simike, September 09, 2014; Medrick Mbuba, Interview
at Nzovwe, September 18, 2014.
53
Interview with David Nicholous, op. cit.
54
Dastan Hapelwa, Interview at Veta, September 20, 2014.
�264
Ashura Jackson Ngoya
AICs were projected to become more familiar because of their
offer of assistance to the spiritual problems of people in the
complex world of today. It is necessary, however, to ensure that
church growth by the membership was accompanied by growth
in spiritual power55.
Africans naturally enjoy a more expressive form of worship.
Consequently, in contrast to the supposedly dull liturgy of the historical churches, the AICs have given a home to a more fascinating
and exciting form of worship with singing, clapping, dancing and
stamping of the feet. Most of the songs sung are songs in traditional
lyrics. Usually, they are evocations and sometimes spontaneous
composition accompanied by ringing of bells, drumming and the
use of other native musical instruments as well as Western equipment56. Everybody participates in clapping, dancing and singing.
Prayer is also spontaneous and everyone is inspired to pray and
deliver a message or give testimony. Thus, they practice lively
church worship.
Dedication to Evangelism and Revival; AICs have an extraordinary zeal and enthusiasm for evangelistic ministry and revivals.
They organise and conduct regular crusades, revivals and prayer
sessions at several nooks and corners of towns and villages. Most of
the AICs leaders were itinerant preachers and evangelists who held
revival meetings wherever they went. The practice is very right of
Moses Orimolade, Babalola, Ositelu, Samson Oppong, and Simon
Kimbangu, to name just a few. One of the usual prophetic utterances
in these churches is the urge on the leadership and follower-ship to
rise early in the morning, walk around a neighbourhood with the
ringing of the bell, while proclaiming the message of the Gospel.
https://www: Gospel and Culture from Perspective of African Instituted
Churches, 30/7/2017; 4;54pm.
56
Lusekelo Cheyo, Interview at Iwambi, September 21, 2014, November 5,
2014; Kastory Erasto Msigwa, Interview at Tunduma, September 25, 2014.
55
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
265
The individuals concerned must also hold or lead between seven to
twenty-day revival meetings in or outside the church or to conduct
open-air crusades for a specific number of days.
Different AICs were running their activities in the areas not
set/designed for religious institutions as churches failed to acquire
land legally. Very few succeeded to get the land lease earlier. So,
it was not easy for AICs to get a proper area for church construction. AICs leaders ended up buying a house or using their own
houses for the service. Many of AICs in Mbeya were located in
slum areas such as Simike, Nzovwe, Iyunga, Mama John and
Ilomba57. These areas are well populated and hence easy to get
followers, while most historical churches were located in the
designated religious areas58.
Cheyo acknowledged teachings of the word of God in AICs to
its followers. Instruction of the word of God was the clear foundation of the church’s existence; it enabled AICs to cross over all
storms for the decades of its existence. They taught realities to
their followers according to the Bible and relevant to the society,
especially which touches people at the time59. In prioritising Bible
teaching, the church had several scriptures teaching a session in
the church as well as at home of the followers60. Teaching attracted
church members and non-church members thus making the church
permanently fill its people’s hearts and hence its survival. Different from the historical churches, some Africans had the culture of
going to the church without the Bible just listening when leaders
were reading. The practice was contrary to AICs people who were
having the Bible and leaders sometimes pointed anyone to read
the word of God. The new method meant that the sheep will alFrank E.P. Mwaitebele, interview at Tunduma, September 25, 2014.
Ibidem.
59
Interview with Lusekelo Cheyo, op. cit.
60
Nathaniel Ndabila, interview at Uyole, September 19, 2014.
57
58
�266
Ashura Jackson Ngoya
ways stray to where they might find good pasture, and they were
getting it in AICs61.
The historical churches in Mbeya had been affected by AICs.
Christopher Mwanisongole noted that AICs had something to
teach the historical churches and vice versa62. Since the formation of AICs, even though it remained small in comparison to the
historical churches, AIC has continued to be the main threat to
the historical churches. AICs Gospel was rooted in African style
compared to historical churches. Nicholous supported that one of
the AICs most precious assets was its experience of being rooted
in African cultures. Leaders who formed AICs wanted Christians
to fit African culture. Even though the result was not the same, it
was the matter of challenge63.
Also, even though AICs are complained negatively by the historical churches, still different modification in these churches was
due to the services provided by AICs to the followers. As a result,
in Mbeya, some people are getting services to both churches.
Thus, they are dual worshipers; as a result, it was difficult to assess definite expansion of these churches. Followers were cycling
members both in historical churches and AICs.
Through AICs in Mbeya, the historical churches had adopted
different things done in the AICs which were not standard to
their denominations, mainly Protestant denominations. AICs
practised well things like praising and worshipping, prayers,
services like healing, and counselling. Without adopting these,
AICs will remain a threat to the historical churches64. The his61
J.A. Gyadu, United over Meals Divided at the Lord’s Table: Christianity and
the Unity of the Church in Africa, „Transformation”, 27(2010), no. 1, pp. 16–17.
62
Christopher Mwanisongole, Interview at Nzovwe, November 10, 2014.
63
Interview with David Nicholous, op. cit.
64
Interview with K. Mwaisumo, op. cit. Interview with Emmanuel Mwasile,
op. cit.
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
267
torical churches leaders should also learn from AICs that even
Africans were able to stand on their own and develop their church
without asking support from outside65. Leonard Maboko, one of
the leaders of the historical church, showed the desire on that
“we feel that we must be in touch with independent churches
to understand the influence and practice of self-reliance”66. Ositelu adds that most of their practices have been adopted by the
so-called the historical churches and the American style new
generation churches67.
Maboko added that as long as the AICs speak the language
which the ordinary person on the street, the masons, carpenters
and illiterates understand, they will survive. As long as they
continue to fulfil the claims that they were able to help those
who faced unique difficulties in life, they will thrive. Provided
they heal sicknesses, serve as a haven of rest to those in distress,
and give relief to those with psychosomatic troubles, they will
continue to survive in the face of all odds which were likely to
befall them68.
Conclusion
AICs will remain a threat to the historical churches if they
fail to recognise the meaning of Christianity and how Christianity had been expanding. It is true that in Mbeya Christianity
is growing through AICs. By the 1960s, the religious picture in
Mbeya region was somehow clear. The 1967 census shows that
Interview with Abiud Simkoko, op. cit.
Interview with Leonard Maboko, op. cit.
67
R.O.O. Ositelu, African Instituted Churches: Diversities, Growth, Gifts, Spirituality and Ecumenical Understanding of African Initiated Churches, Hamburg 2002,
p. 38.
68
Interview with Leonard Maboko, op. cit.
65
66
�268
Ashura Jackson Ngoya
Mbeya had about 43% Christians, 2% Muslims, 53% African
Religion, and 2% others69. Ndaluka argues that there were over
90 churches in Zanzibar and there were over 300 denominations in Mbeya Regions in the 1990s. The new denominations
seem to compete with the historical ones70. In 2016, Mbeya was
mentioned as the second region having many denominations
in Africa and the first being Lagos in Nigeria71. In the information declared by district commissioner Paul Ntinika, Mbeya had
about 450 denominations. David Mwashilindi added that many
churches were not a problem given that order was followed72. If
at the beginning there were only two denominations with their
doctrine and target, so it is clear that with AICs which are more
than hundred denominations in Mbeya, the former churches were
not happy with it. Also, Christian Council of Tanzania (CCT) and
Pentecostal Council Tanzania (PCT), religious organisations in
Mbeya, do not accept AICs. Historical churches and AICs all are
Christians but they preferred division.
REFERENCES
Africa under the Colonial Domination 1885–1935, ed. A.A. Boahen,
Portsmouth 1990 (General History of Africa, vol. 7).
Ayegboyin D. & Ishola S., African Indigenous: A Historical Perspectives,
Houston 1997.
Baur J., 2000 Years of Christianity Africa: An African History, Nairobi 1994.
URT, 1967 Population Census, vol. 3.
T.J. Ndaluka, Social Cohesion and Religious Intolerance in Tanzania, in: The
Political Economy of Change in Tanzania: Contestations Over Identity, the Constitution and Resources, ed. R.S. Mukandala, Dar es Salaam 2015, p. 49.
71
See: http/www.mpekuzihuru.com/2016/11/jiji-la-Mbeya-ni-la-pili-kwawingi-wa.html: 29 November, 2016.
72
Ibidem.
69
70
�AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT...
269
Brock B., The Nyiha of Mbozi, „Tanzania Notes and Records”, 1966, no. 65.
Camaroff J. and Camarroff J., Christianity and Colonialism in South Africa,
„American Ethnography”, 13(1986), no. 1, pp. 1–22.
Christianity in Tropical Africa: Studies Presented and Discussed at the Seventh International African Seminar, University of Ghana, April 1965,
ed. C.G. Baëta, Oxford 1968.
Gyadu J., United over Meals Divided at the Lord’s Table: Christianity and
the Unity of the Church in Africa, „Transformation”, 27(2010), no. 1,
pp. 16–27.
Hastings A., A History of African Christianity 1950–1975, Cambridge 1979.
Hastings A., The Church in Africa 1450–1950, Oxford 1994.
Makunde A., Yafahamu Makanisa Yaliyoko Tanzania, Ndanda 1997.
Mbeya District Office, October 2014: List of Churches in Mbeya.
Mbogella F., Factors Associated with the Spread of HIV/AIDS among the
Female Youth in Tanzania: A case of Mbeya Municipality, M.A Dissertation (Unpublished), University of Dar es Salaam, 2002,
Mpesha A., The Role of the Church in Microcredit Financing for Business
Development in Tanzania, Grand Rapids 2004.
MSHZA, History of Diocese of Mbeya, Part III: Apostolic Prefecture of
Tukuyu,1932–1947.
MSHZA, Part of Vicariate of Tanganyika, 1899–1932.
Musomba A.Y., Historia Fupi ya Kanisa la Moravian Kusini Tanzania, Dar
es Salaam 1990.
Musomba A., The Moravian Church in Tanzania Southern Province: A Short
History, Nairobi 2005.
Ndaluka T., Social Cohesion and Religious Intolerance in Tanzania, in: The
Political Economy of Change in Tanzania: Contestations Over Identity,
the Constitution and Resources, ed. R.S. Mukandala, Dar es Salaam
2015, pp. 35–54.
�270
Ashura Jackson Ngoya
Njoh A., Tradition, Culture and Development in Africa: Historical Lessons
for Modern Development Planning, Farnham 2006.
Ositelu R.O.O, African Instituted Churches: Diversities, Growth, Gifts, Spirituality and Ecumenical Understanding of African Initiated Churches,
Hamburg 2002.
Ranger T.O., Christian Independence in Tanzania, in: African Initiatives in
Religion, ed. D.B. Barrett, Nairobi 1971, pp. 122–145.
Ranger T.O., The African Churches of Tanzania, Dar es Salaam 1972 (The
Historical Association of Tanzania, no. 5).
RMA, File Moravian General; File Origin and Growth of the UNITASFRARUM;
SHMZA, File, M.60.15: The Last Church of Tanzania.
Sundkler B. & Steed C., A History of the Church in Africa, Cambridge:
UK 2000.
Tambila K.I. & Sivalon J., Intra-denominational Conflict in Tanzania Christian Churches, in: Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in
Tanzania, eds. R. Mukandala [et al.] New Delhi 2006.
TNA File No. 25/8: Rungwe.
TNA File: 25/9/33 Mission General Tukuyu.
Turner W., The Church of the Lord: the Expansion of a Nigerian Independent Church in Sierra Leone and Ghana, „Journal of African History”,
3(1962), no. 1, pp. 91–110.
URT, 1967 Population Census, vol. 3.
World Christianities c.1914 – c.2000, ed. H. McLeod, Cambridge 2006
(The Cambridge History of Christianity, vol. 9).
�Chapter 9.
MUSSA KASSIMU
FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI
TRADITIONAL RELIGIOUS RITUALS
Influences and Absorption of African
traditionalists’ Mind in the Third Millennium
ABSTRACT
Whether one’s religion is more or less worth is an attitude of mind.
From the 19th century to date, foreign religions have profound effects on
African beliefs. Foreign religions surpassed traditional African religions
in the way African perceive them better at the expense of theirs. Wanyamwezi practices have been influenced in terms of identity, worship,
religious ceremony, gratitude to Supreme Being and other institutions of
religion; which are more based on foreign religions. The work deals with
Wanyamwezi, a community of Central-Western Tanzania, which has been
in contact with Arabs as porters and their areas stationed by European
missionaries all of which acted as levers for foreign religions spread. This
work, therefore, has shown some important traditional ritual practices
strongly valued by Wanyamwezi before the influence of foreign religions
and how the latter resulted into identity crisis, which if left unchecked
may result into chaos accompanied by strives as it has been experienced
at Buselesele and Zanzibar in Tanzania, as well as in the Central African
Republic only few to mention. It is not conflict-based but impact-based
paper in which there is an identity crisis accompanied by blustering of
who are right in the eyes of God as an ideological weapon in winning
more supports and gaining many followers. Islam and Christianity have
MUSSA KASSIMU – Assistant Lecturer, Department of History, Political Science and Development Studies, Mkwawa University College of
Education.
�272
Mussa Kassimu
numerous numbers of faith adherents, among them are Wanyamwezi
with few not convinced by either of the sides. Data were collected from
Tabora Municipality and former Urambo District (Kaliua and Urambo)
through interview, questionnaire, focus group discussion and observation. The target was not to find the number of followers of each religion
but to find out how the Nyamwezi as a case were absorbed by foreigners
religiously. Understanding African traditional beliefs and merging with
what religion is, one will be in a good position to understand the current
role of African religions.
Key words: religions, tradition, rituals.
Introduction
A human being is a social being who, from the first time of his
existence, began a social life, lived and organized themselves in
groups that later developed into the early societies. They engaged
in different economic activities including agriculture during stone
ages, and developed a system of beliefs to solve some complicated
issues1. Africans had a sense of religion millions of year ago, from
the time Africans were attempting to manipulate the unseen world
that controls natural object and phenomena by means of magic2.
Drought and little harvests are some of the issues that forced man
to have such kind of belief. Shillington3 explains that with ‘Homo
erectus’ of the ‘acheulian’ period men have had some form of ritual
or early religion with the beginnings of the deliberate burial of the
dead. Men probably sought remedies for evil in inherited beliefs
and institutions. They consulted the diviners, made offerings for
ancestral spirits, countered witches and employed medicines4.
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, New York 1979.
J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, Dar-es-Salaam 1969.
3
K. Shilligton, History of African Revised, New York 2005.
4
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit.
1
2
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
273
For that sense, people had a belief in supernatural power and
as a result they created imaginary Supreme Beings referred to as
gods in their daily activities. The Supreme Beings are the origin
and sustenance of all things5. The essence of religious practices is
the struggle of human kind to control the unseen events. Religion
became an institutional aspect of societies, which was the result
of men’s struggle to control and understand the material world as
Rodney6 asserts that religion was an aspect of the superstructure
of a Society, deriving ultimately from the degree of control and
understanding of the material world. Therefore, religion is very
important among other institutions of society which maintains
the bond between and among members and assures continuation
as well as its existence.
However, societies have been interacting overtime from the
ancient period to the present. Such interactions resulted into social
influences in not only religious aspects but also other structures of
society7. ‘In God we trust’, is being used by most of Americans. The
saying had its origin in African theological doctrine developed during the height of the infamous slave trade to reinforce the slaves8.
When two societies of different sorts come into prolonged and
effective contact, the rate and character of change taking place in
both is seriously affected to the extent that entirely new patterns
are created, and the weaker of the two societies is bound to be affected9. Most of African traditional religions were perceived weak
in the Foreigners’ eyes, including that of the Nyamwezi; hence,
were absorbed. Rodney10 stated that African ancestral religions
J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 29.
W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, Dar es Salaam 1972.
7
J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit.
8
D.A. Mungazi, The Mind of Black African, Westport 1996.
9
W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit.
10
Ibidem.
5
6
�274
Mussa Kassimu
were no better or worse than other religions as such. It implies
that whatever happened in other world religions also could happen
in African traditional religions. African societies were open-ended
allowing integration of other new culture11. Therefore, African societies provided room for the new culture, religion as part of that
culture. It evidently proves that African religions provided chance
for the imported foreign religious aspects.
T. Shibangu and colleague12 stated that African society is not
the ancient Society but a Society with Euro-Christian and Islamic
influences. Therefore, much of what was practised was influenced
by Christianity and Islam. Accepting either of the two influential
religions meant innovation in the existing culture. Africans, by the
time outsiders came with what they called religious civilization,
were recognizing and praising their own gods. Rodney13 disclosed
that:
“As are well known, traditional African religious practices exist
in a variety, and it should also be remembered that both Islam and
Christianity found homes on the African continent almost from their
very inception. The features of the traditional African religions help
to set African cultures apart from those in other continents”.
Evidence shows that African religions have existed from ancient
Africa, during the stone-age dominated by Homo erectus. Although
Africans of a certain geographical area practiced cultures which
slightly differed from that of others, they shared some common
characteristics such as sacrifice to the ancestral spirits, the sacral
role of the chief as a cult-personnel as well as tribal festival dur11
A.A. Mazrui, Africa and other Civilization; conquest and Counter Conquest,
in: Africa in World Politics; The African State System in Flux, eds. J.W. Harbeson
and D. Rothchild, Boulder 2000, pp. 110–135.
12
T. Shibangu, Essential of Research Methodology in Human and Social Sciences, Kampala 2007.
13
W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
275
ing tribal and personal crises as well as healing exercise in society.
Rodney14 asserted that religion pervaded African life in the period
before the coming of whites, just as it pervaded life in other prefeudal societies. Therefore, Africans had established their own
belief system by the time foreigners landed on the continent.
The nineteenth-twentieth century was the period of the considerable Arab and European influences on the African ways of
life as the two were competing to de-Africanize the continent.
Nineteenth century was the period of Europeans coming into Africa as Ranger explained that the 1870s – 1890s were the time of
great flowering of European invented tradition. Europeans were
rushing into Africa. Therefore, nineteenth century seems to be the
time of competition between Asians and Europeans, respectively.
Iliffe15 stated that missionaries in East Africa were competing with
an expanding Islam as well as competing with each other.
Kimambo16 (1969) reported that nineteenth century was the
period of Tanzanian history which had been much oversimplified.
For it was easy either to work in the nineteenth century as the
period of change and the pre-1800 period as one during which
many Tanzanian societies were static, or to recognize changes
and, perhaps ‘improvements’ in both social and political organization, but consider that changes to be initiated by some ‘superior’
groups of people with a special kind of ‘know-how,’ while the
stimulus to many of the changes which took place in that period
could be traced to the arrival of new groups of people into regions
already inhabited. The word ‘inhabited’ here may refer also to
cultural achievements including development of religion. Neither
Europeans nor Arabs only can be condemned for the changes on
Ibidem.
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit.
16
I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, in: A History of Tanzania, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1969.
14
15
�276
Mussa Kassimu
Africans, but one can have a look over these influences from the
multi-dimensions as Kimambo17 asserts that:
“There was no single group responsible for transmitting the ideas of
change and ‘improvements’ to all parts of Tanzania. Secondly, even when
ideas defused from one area to another, local initiatives transformed
these ideas and adopted them to the needs of that particular society”.
Their influences resulted from Africans’ interaction with external
world like what was happening to the rest of the world such as in
China and Roman. Rodney18 noted that, “By the end of feudalism,
Europeans began to narrow the area of human life in which religion and the church played a part”. Talking about Europeans and
Christianity is the narration of inseparable aspects. Iliffe19 states
that, “Three innovations in indigenous religions appear to have
taken place in German times. One was the continued vulgarization
of religious activities hitherto to specialists, much as kubandwa
had been vulgarized into ‘buswezi’ in Unyamwezi”. Therefore,
Christianity exerted its influence on popular cult.
Methodology
Approach and Research Design
The study on the Foreign Religious Influence upon Wanyamwezi
Traditional Rituals was organised qualitatively as an approach
which includes designs, techniques and measures that do not
produce discrete numerical data, and in which data are often in
form of words rather than numbers, and these words are grouped
into categories as it was done by the researcher20. Case study was
Ibidem, p. 18.
W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit.
19
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit., p. 206.
20
O.M. Mugenda and A.G. Mugenda, Research Methods; Quantitative & Qualitative research Approach, Nairobi 1999.
17
18
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
277
employed to find an in-depth, real time or retrospective analysis
of case21 (Edmond and colleague, 2013). Therefore, case study
was admitted purposefully to find in-depth and retrospective influence of the monotheistic religions, Christianity and Islam upon
Wanyamwezi traditional religious rituals.
Study area
The study was carried at former Urambo District (Urambo and
Kaliua) and Tabora Municipality (Unyanyembe) in Tabora, Tanzania
(shown in figure 1) and Tabora Municipal (shown in figure 2) and
former Urambo District (current Urambo and Kaliua). The region
is populated by different groups including the Wanyamwezi: the
dominant group, their cousin Basukuma. Significant minorities
include: Waha, Wanyiramba in Igunga, Wafipa, Wachaga, and
refugees from Burundi that have added varieties to that region
ethnic’s make up22.
The two areas (Tabora municipality and former Urambo district)
have a total population of approximately four hundred thousand
out of population of two million and three hundred thousand of the
whole Tabora region: However, the researcher did not manage to
get the number of Wanyamwezi23. Tabora municipal has twenty five
wards out of which six were visited namely: Kanyenye, Gongoni,
Chemchem, Kitete, Ng,ambo and Itetemia (Figure 2). Urambo has
sixteen wards out of which four were reached and worked upon;
Itundu, Imalamakoye, Kapilula and Urambo (Figure 3). However,
the researcher also visited Ushokola ward of the new Kaliua District
which was part of former Urambo because he intended to carry
out the study in former Urambo district and Tabora Municipal.
W.A. Edmonds, and T.D. Kennedy, An Applied Reference Guide to Research.
Designs;Quantitative, Qualitative and Mixed Methods, New Delhi 2013.
22
The President’s Office, Planning and Privatisation, January, 2005, p. 208.
23
Population and Housing Census, vol. 2, 2012.
21
�278
Mussa Kassimu
Figure 1. Map of Tanzania showing Tabora Region
Source: Tanzania National Bureau of Statistics (2012).
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
Figure 2. A map showing Tabora municipality
Source: Tabora Municipal Administrative office.
279
�280
Mussa Kassimu
Figure 3. A map showing former Urambo District (current Kaliua and Urambo)
Source: Urambo district administrative office.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
281
Sample size, sampling procedures and data analysis
The study involved twenty five Nyamwezi adult people aged fifty
to sixty years and twelve elders of sixty one years old and above,
with knowledge of the traditional religious rituals who were the
key-informants. These were obtained through snowball sampling;
eighteen religious officials, nine Muslim leaders, such as sheikhs
and maalim, as well as nine Christian religious leaders including
pastors, nuns and clergymen, religious leaders who would analyse
the principles to which the converts should adhere to in order to
become a true Christian or Muslim all of whom were purposively
sampled. Four traditional healers were consulted as traditional
ritual experts and two grandchildren of Nyamwezi chiefs, Mirambo
and Fundikira who were also purposively selected Grandchildren
would somehow disclose the sacred rituals practised by their
grandparents as according to most African tradition grandchildren
are given names and other ritual inheritance. Schonenbeger24
supports that, “In giving a name to a child, Wanyamwezi parents
remember their own parents in gratitude and reverence by calling
their children by the names of their own parents and of brothers
and sisters of their own parents”. Names were given sequentially
with the responsibilities vested to the grandparents. Generally, the
study involved a total of sixty one respondents.
The researcher employed purposive sampling technique to
get religious leaders and chiefs’ grandchildren by virtue of their
position. The selected cases were judged as the most appropriate
ones for this study. Religious leaders would provide the principle
to which the new converts should adhere.
The report contains data from both primary sources and secondary sources through interview, Focus group discussion, QuestionP. Schonenbeger, Nyamwezi Names of Persons, „Anthropos”, 90(1995),
Heft. 1–3, pp. 109–132.
24
�282
Mussa Kassimu
naire and Documentary Review; therefore, the project preserved
its validity due to the use of multiple data collection methods
involved in the study in relation to the objectives. The stability of
this study is based on the assumption that consistent results would
be provided if investigation were repeated in the same context.
Data have been analysed qualitatively.
Findings
Wanyamwezi traditional religious ritual practices
Prior to foreign influences, there were varieties of Nyamwezi
traditional religious rituals, according to the interviews held in
2014 in the areas under the study, one of the respondent explained
ritual practice as ‘Kwisenga’ which means the prayer and any other
related activities. Varieties of these ritual practices according to
the respondents were determined by event in advance. These
include: deaths of a family or community member, installation of
chiefs to the office, preventive rituals against the occurrence of
natural disasters, misunderstandings between or among family
members, and that aimed at seeking blessing before a person left
from his, her or their home for seeking better life were among the
determinants. Kendall25 supports that religious beliefs are linked
to practices that bind people together and to rites of passage such
as birth, marriage and death. These events are associated with
religious rituals. The following are varieties of religious rituals
identified during data collection.
1. Religious rituals pracitsed in mourning days of death of members of the community.
This was regarded as part of community rites; therefore, religious ritual practices would be held and were of two types. Those
25
D.E. Kendall, Sociology in Our Times, Ware 2000.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
283
practised following deaths of chiefs and other respected, and that
was held after the commoner’s death. At the interview, the member
of the Nyamwezi community said:
“During the burial ceremony of the chief, the elder people would
organize the special prayer. We believed that a dead chief would
become the ancestral spirit who would keep on helping us whenever
we neededa help. A chief’s body had to be well chiefly dressed”.
Burial of such kind revealed respect to the chief. It also signified
the status of the chief in religious affairs. Iliffe26 explains, “Most
commonly ancestors’ propitiation was extended to make a chief’s
ancestors influential over the welfare of the territory they ruled.
Regular sacrifices might be made at their graves, or they might
be propitiated in communal misfortune”.
Shillington27 in supporting this explains that African political
and religious authority was generally very closely allied. Even in
the smallest-scale society the chief was usually the guardian of
religious shrines or protector of the ancestral spirits. Therefore,
in respect to the chief, a special religious ritual practice following
his death was necessary. Chiefs in almost all African ethnic groups
had special respect. For example, Shillington28 stated that Mansa’s
central religious role within the empire was crucial to people’s
survival and he was thus treated with exaggerated respect. The
Nyamwezi chiefs were honoured for the virtue of their status in
the community; therefore, what was practised for them had no
or slight difference from the other African community, whether of
the Western, Southern, Eastern or Central Africa.
Another type of traditional religious ritual practice in honour to
death was that practised during the death of a common person. The
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit.
K. Shilligton, History of African Revised, op. cit.
28
Ibidem, p. 94.
26
27
�284
Mussa Kassimu
prayer would be carried out during the mourning days, differently
from that in honour of the chief ‘mtemi’ or sub-chief ‘mwanangwa’.
One of the interviewees said:
“The commoners’ burial ceremonies were respected, but were never
held like those of chiefs’. Commoners were buried alone followed by
normal ritual practices. People also could stay at the funeral in the
days of mourning. If he or she was an elder person, the elders would
carry the corpse and were responsible for sacred requirement during
burial ceremonies”.
However, among the commoners, also the organisation of burial
ceremonies differed from one another. The interviewee proceeded
and the response was, “If any of the two twins died, he or she had
to be buried while covered with the barks of trees, in lower land
area or near the well or dams”. When the interviewee was asked if
there was any gender consideration to these burial ceremonies she
replied that gender could play part only for the twins. The male twin
could only be buried by males and if it was a female, only females;
in black clothes with soaked flour smeared on their foreheads, were
responsible to bury her but all people attended the funeral.
2. There were also religious practices held during the installation
of a new chief to the reign
A chief having both political and religious authority was given
respect during the ceremony. He was regarded as new to maintain
good relationship among his subjects and between the communities and the sacred. One of the interviewees said that the installed
chief was showered with water from the soaked leaves of tree
called ‘Mvuta mvula’ meaning rain attractor”. Rain was valued so
much as a source of life. Whichever worth thing was regarded as
brought by rainfall. Therefore, washing him to attract rain was
not only to attract rainfall but also attracting anything good for
the betterment of the society.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
285
Most of ritual practices involved the use of traditional medicine
made of different types of trees and dead animals. The interview
held at Chemchem in Tabora disclosed what was really done when
the authority was entrusted to the chief. Another interviewee said
their elders had the authority to declare the new chief and they
told him that he was washed with ‘Mvuta Mvula’ purposively to
attract good things to their community and throw away bad omen
for the prosperity of the Nyamwezi society. Then, traditional prayer
would be held for wishing success to the chief and the whole
society throughout the period overseen by the installed chief.
There were also medicines used by chiefs such as ‘mzimilwa’ to
end conflict between the chief and his enemies. Another medical
tree was ‘mtwaligana’ used to make him popular to the people.
‘Mkungamila’ also was used, while soaked in water, to call people
from different world directions. It was spread towards West, East,
South and North while articulating some words. All medicines
used depended on the ritual practices, that is why certain words
would be spoken to show intension for the practice.
The interview held at Gongoni in Tabora, one of the grandsons
of chief Mirambo said that ‘mkungamilwa’, ‘Mvuta Mvula’ and
‘mzimilwa’ were important materials that could not be let finish
out”. That means, it would be better to let other things finish out
than those medicines. Therefore, the role of a chief was associated with traditional medicine as part of their religious practice.
The chiefs were considered the ritual experts as well as the only
people who could communicate with the ancestral spirits. Most
of the things which were done for the respect of any African chief
were not different from other African leaders of prior to innovation.
As African traditions had no much difference from one another
as Kimambo29 supports, “Generally speaking the ‘ntemi’ was no
29
I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, op. cit., p. 22.
�286
Mussa Kassimu
different from the king or chief of west lake region. He had to
possess certain sacred symbols; he had to lead in certain rituals,
above all, his own well-being was identified”. Shillington30 supported that the village head or chief; the ‘Mansa’ in Malinke was
the person most directly linked with the spirit of the land upon
whom continued and depended the production of their crops. The
Mansa, as a guardian of the ancestors, was thus both religious and
secular leader of his people.
3. There were also religious rituals practised for ending misunderstandings and conflicts among community or family members.
It is normal for people living together, sometimes, to have conflicts, misunderstanding and even quarrels for different reasons. For
Wanyamwezi, prolonged misunderstandings among family members were considered as the curse from God; therefore, immediate
attention was required. Special religious ritual practices would be
held for ending such problem. The interviewee at Ushokola explained that if any kind of prolonged misunderstanding or conflict
arose, the family elders would make an urgent call, gathering all
available members in the locality. During the occasion a fire was
lit. Words signifying to stop the conflict would be spoken to beg
God, then fire had to be extinguished showing the ending of such
conflict.
4. Other rituals aimed to protect the family or community
against epidemic diseases.
Smallpox (ndui) was among those diseases. In protecting such
kind of diseases, the interviewee at Itundu said, they were ordered
to extinguish fire in their households on the day prior to occasion
against ‘ndui’ and were required to take fire only from the chief’s
30
K. Shilligton, History of African Revised, op. cit.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
287
residence that could be spread to all other households. Extinguishing fires in other people’s settlement signified stopping the spread
of disease. Taking fire from the chief’s house was regarded as taking new fire free from such kind of disaster which was believed to
heal people. That fire was regarded to be strong enough to fight
the disease because it was from the guardian of religious shrine.
5. There were religious practices done for the purpose of seeking blessing from traditional god ‘Likubhe Linyagasa’.
According to the interview held, the respondent elucidated
that religious ritual practice would be carried and headed by the
family elder, grandfather or father assisted by mother or grandmother within the household. The prayer aimed at achieving
blessing from the ancestral spirit for the prosperity of clans’ or
individuals’ goals. When he was asked if someone left without any
ritual practice he replied that one would hardly succeed and he
or she would be likely to get bad omen. For that sense, religious
ritual practice was inevitable. The same was done for the person
who was almost to marriage, and those who wanted to leave
for trade. One of the discussion through focus group revealed
that ritual practices would enable the married people to have
good life, healthier children and be free from any magic trick or
illusion. The prayer would lead them in good luck. Hence, for
economic gain and the betterment of social affairs, ritual practice
would be the best.
6. Religious rituals to avoid natural disasters such as flood, drought
and others
In regard to the occurrences of the natural disasters such as
famine, draught and floods there were religious ritual practices as
a means of protecting the community against them. For example,
for the heavy rainfall accompanied with thunderstorms, one of the
�288
Mussa Kassimu
interviewees explained about special prayer that had to be held
under twins’ supervision. Twins had to stand at the door while
holding a winnowing basket ‘ungo’ containing maize flour. They
had to beg for stopping the rainfall, and their prayer would soon
end the rainfall. The prayers for the other disaster were also carried
in accordance to the formality. The respondent added that draught
was normally considered to be a result of people being against the
norms so maybe god was annoyed; therefore, it was a curse from
God (limurungu). Begging for forgiveness required elders to make
an assembly on hills and sometimes to the specified area called ‘kwa
itambalale’. Women were participating in accordance with norms of
the society as it was explained by one of nyamwezi elders at Kitete
that only women who were not in menstrual circle participated in
the prayer. She added that the prayer involved sacrificing animals
such as goats, sheep and cows with black colour.
Shillington31 supports that:
“Nyamwezi held Europeans responsible for drought, while Sukuma
conservatives blamed religious innovation: ‘we see clouds but they
move away. God hides the water lets us die...what our crime, oh God?
Men arrived who taught us lies, not to make the right sacrifices”.
7. There are traditional religious rituals practiced in gratitude to
God due to normal delivery of Children.
Schonenbeger32 presents the feeling of Wanyamwezi on getting
children and expressed that Wanyamwezi are fond of children and
see children as the most marvelous gift of the creator. Therefore,
they had to thank god ‘Likubhe Linyangasa’ in gratitude for the
safe birth. It was explained by respondent that a pregnant woman
always would pray for good health and normal delivery because
only ‘liimulungu’ is the one that determines mother and child’s
31
32
Ibidem, p. 342.
P. Schonenbeger, Nyamwezi Names of Persons, op. cit., p. 109.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
289
health. Parrinder33 supported that when a woman announced to
husband or mother that she was pregnant, there was rejoicing and
precautions were taken to ensure normal gestation and delivery.
A sacrifice of thanks was made to the supreme God, or the family
gods’representatives or ancestors who were naturally relevant in the
reproduction of their family and provision of a channel of rebirth.
Prayers were made for the health of the mother and her baby.
Organization of traditional religious practices
Traditional religious rituals were organized in two levels. The
lowest level was that of the family where religious rituals could
be carried for the betterment of the family. Whether for happiness
or sadness, the event brought members of the family together to
hold traditional religious rituals. One of the interviewees said
they used to congregate at their elder’s house when they wanted
to thank their God, ‘Likubhe linyangasa’ for success or asking for
forgiveness when things were going so badly. Eruption of diseases,
misunderstandings among the family members, poor agricultural
harvests and bad omen in the day to day activities were among
the issues requiring ritual practice to be held upon”.
The highest traditional religious organizational practice was of
the community level. The chief, mtemi, or sub-chief, mwanangwa,
was the ritual supervisor. It was coordinated in response to the
problems directly affecting the whole community. The respondent
interviewed at Mwinyi reported that drums were beaten to call
people from different places. Then, it was announced the day and
time when the gathering would be held, although time was not
distinct as time was determined by the direction of the sun and
crow of the cock among other signs. The matter would either be
for political reasons, like the installation of a new chief, social rea33
E.G. Parrinder, African Traditional Religion, London 1974.
�290
Mussa Kassimu
sons like solving the problem existing in the society”. There were
special areas arranged by either a chief with his council of elders
at community level or by the head of the family at family level.
1. Requirements during religious ritual practices.
The organization of religious practices required preparation.
This includes clothing and other things in extra (clobber) as well
as sacrifice.
2. Clobbers and sacrifices.
There was special clothing alongside with other materials in
accordance with the specified occasion. the clobbers usually were
the permanently prepared things that could be used in more than
one occasion, provided that they were appropriate and kept well
to maintain natural appearance. According to the interview held
at Itundu, the respondent elucidated that the ritual supervisor had
to be in clothes made of barks of trees with a goat’s tail on hand.
Beads made of either pumpkin seeds, or other identified materials would be worn on arms. Leather belt tightened on waist and
a special hat with ostrich feathers on the head.
A chief, due to his status, used to be in a special clobber different from that of other people. For the other people as respondent
said, men would be in black, red or white clothes styled in man’s
open-sided cloak (rubega) with beads on their heads and arms.
Women also had to be in black, red or white clothes but worn
tightened above their breast. They wore beads around their heads,
arms, waists, and slightly above their ankles. Black and red were
worn during the mourning occasion; the white clothes were worn
during the happiness.
All other participants had to be in a uniform-like clothes which
depended upon the occasion on the spot. It was hard to find people
in different dress during religious occasion because it was a custom.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
291
However big the occasion was, it would be nothing without
sacrifice to the ancestral spirit. The sacrifice included animals
with specific colours and type, grain food and traditional beer.
People had to prepare a black Billy-goat ‘beberu’ or a bull to be
slaughtered during the occasion. Then, after the chief or head of
the family would lead the crowd’s prayer by telling the ancestral
spirits the reason for gathering at that place. The sacrifice was part
and parcel of traditional religious practices. People had to sacrifice
to their ancestral spirits showing a real concern.
Influences by the foreign religions
Religion is a belief intrinsically arisen which results into observable actions in an effort to either satisfying a person or being
part of self-identity. Religious practices require identified areas on
which the practice is held under respective leaders, time framework
for religious activities and respective clothing. All these affected
traditional religion of Wanyamwezi.
1. Seeking new identity
The traditional Supreme Being known as “Likubhe Linyanyasa”
was replaced by either Christian God or Muslim Allah. One is not
considered as a true Muslim or true Christian unless admits in his
mind the concept of Almighty God or Allah with other religious
principles.
One religious leader of Moravian sect annotated that it was
an obligation for one to be a true Christian to accept that God is
one. To believe in the Jesus Christ as a savior and his death was
for the sins committed by human beings. The Holly Bible, new
testament the gospel (John 1:26–29) 34 states that “The next day
he saw Jesus coming toward him, and told them to behold, the
The British and Foreign Bible Society, Holy Bible, revised Standard Version,
New York 2008.
34
�292
Mussa Kassimu
Lamb of God, who takes away the sin of World,” It is supported by
the Holly Bible, the first letter of John1 (5:10)” he who believes
in the son of God has the testimony in himself. He who does not
believe God has made him a liar, because he has not believed in
the testimony that God has born to his son”.
The response from ustadh, a teacher of among Islamic school,
in Urambo district told the researcher that one is obliged to adhere
to the five Islamic principles if needs to be truly Muslim. This was
supported by Johnson who explains the five Islamic pillars35 that:
“The five pillars, primary duties, of the Islam: are witness; confessing the oneness of God and Mohammad, his prophet; prayer to be
performed five times a day; alms giving to the poor and the mosque;
fastening during daylight hours in the month of Ramadan; and pilgrimage to Mecca at least once in the Moslem’s lifetime”.
Iliffe36 noted that the third religious innovation was reformulation of beliefs perhaps by emphasizing Gods intervention in human
affairs as against the activities of subordinate spirits, for subordinated spirits were less relevant than God to the larger World.
He added that in Unyamwezi, the missionaries’ identification of
Katavi with Satan may have aided the growth of his cult. It is
also through the invention of these new religions, the traditional
prophets were replaced by Christian and Muslim prophets, Jesus
Christ and Prophet Muhammad, respectively.
Illife presented that indigenous religious resources could help
men to comprehend their new situation but that work was believed
to be truly done by the foreign religious prophets. Iliffe explained
about the prophet who had foretold the coming of the Europeans.
These were among other African prophets who used to tell about
the future; among them were the rain makers who were part of
35
36
The Islamic Foundation, Qurani Takatifu; Chapa ya kwanza, Nairobi 2005.
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
293
ritual experts. Later in the era of Islamization and Christianization
emerged new prophets with much prominence. Their birthdays
are much more valued than traditional prophets’. “Maulid” and
“Christmass” have been celebrated every year to mark the days
when Prophets Muhammad and Jesus Christ were born respectively.
Then, the roles of Muhammad and Jesus replaced that of the traditional prophets. John, as many people called him, the baptizer
is one of the new prophets who gained popularity.
The Holly Bible, The New Testament the gospel (John 1:26–29)
explains that when John was answering the question asked by the
priests and Laxities who were sent by the Jews, he said “I baptized
with water but among you stands one whom you do not know,
even he who comes after me, the thong of whose sandal I am not
worthy to untie...”. John, according to that version, had foretold
the coming of Jesus Christ that was proved to be true later. Therefore, the traditional prophets who did the similar work to what
John and other foreign prophets did, was replaced by the foreign
religious prophets.
2. Regular time for holding religious events
Time framework on religious events was another religious innovation. Traditional religious events were irregularly held. They had
no particular time identified, instead they depended on the event
in advance. The Islamic religion, for example, needs recitation of
a prayer five times a day, each is recited on a particular time. The
respondent said that they attend the five session prayers namely;
the Morning Prayer ‘Alfajiri’, the afternoon prayer ‘adhuhuri’, the
evening prayer ‘Alasiri’ followed by another in two to three hours
after ‘Magharib’ then the night prayer ‘Al-isha’. She added that
Muslims also celebrate events namely Iddil-el-fitr after the fastening of the holy month of Ramadhan, and Iddi-el-Hajj. For the
Christian, religious practice and events also are regularly done.
�294
Mussa Kassimu
One of the respondents told the researcher that they normally
celebrate Christmas on 25th December every year, commemorating
the birth of Jesus Christ, and Easter which starts on Wednesday to
Ester Monday of the identified weeks in that particular year. It is
done after ‘kwa resma’ a forty-day-fast. However, other Christian
denominations such as the seventh day Adventists (SDA) celebrate
neither Christmas nor Easter. Generally, foreign religious events
are regularly prepared and held.
3. The role of chiefs in leading religious affairs was replaced by
pastors, sheikh, bishops and other clergymen
Another religious reformulation was the emphasis on the
pastors, priests, sheikh, ‘ustadh’ at the expense of chiefs as religious leader. Because the chiefs lost their political power, so
they did the religious’. Shillington37 supports, “As the power of
the Mansa increased, so did the religious significance”. Mansa
was the Malinke chief who is purposefully cited as an example in
representing other African chiefs whose responsibilities look alike
across the African continent. Generally speaking the “Ntemi” was
no different from the king or chief of the West Lake Region. He
had to possess certain sacred symbols; he had to lead in certain
rituals above38.
By the time the invented religions took way and Christianity valued pastors, priests, pop and other recognized people in
Christian faith, the Muslim community put its emphasis on sheikh
and ustadh who are very much respected. Traditional chiefs were
devalued in the eyes of the Christian believers and Muslim followers. Traditional ritual experts like rain makers, chiefs and others
are not as important as they used to be.
37
38
K. Shilligton, History of African Revised, op. cit., p. 94.
I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, op. cit., p. 22.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
295
4. Specified places were introduced replacing the traditionally
recognized areas in which religious rituals were practiced.
The foreign religions, Christianity and Islam, brought a new
concept of religiously specified area for prayer namely churches
and mosques. The researcher portrayed in the preceding versions
of this work that the Nyamwezi community held their prayer at
home, at chiefs’ palaces, on hills and near dams in accordance
with the event in advance.
In the new era, Uyanyembe experienced the mushrooming of
Mosques and churches as the Arabs introduced Islam at first, then
Germans followed with Christianity, that also was supported by the
British who came later, who did not deform Christianity instead
they made it prosper. Churches were the buildings for European
and Jewish Christian worship which used from the time immemorial. In ancient times, according to the Holy Bible, the revelation
to John (1:10) when John stated that:
“I was in the spirit on lord’s day, and I heard behind me a loud
voice...telling me to write what I saw in the book, then I was ordered to
send it to seven churches; to Ephesus, and to Smyrna and to Per’gamum
and to Thyati’ra and to Sardis and to Philadelphia and to La-odice’a”.
However, in the ancient time, the Holy Bible (Matthew: 16:18)
shows the promise of building a church on the rock and the powers
of death would not prevail against it. Therefore, it was a promise
to build the church that its roles continue to influence other parts
of the world. The churches spread to different parts of the world
including Africa. Currently there are many churches and mosques
in Unyamwezi. According to the interview, one of the respondents said that people were willing to provide contributions for
building places for worship, churches and Mosques were built in
every corner. They supported morally or materially as in the Qur
an suratul swaf (Qur an 61:10) which reminds believers of how
they can emancipate themselves from the everlasting fire, ‘Jehan-
�296
Mussa Kassimu
nam’ through believing Allah and to fight for the way of God; by
providing moral and material support.
There are almost more than nine Mosques in town as well as
more than fifteen churches of different denominations, but only
one place for traditional religion ‘Kwaitambare’, the place where
traditional religious rituals were practised. That illustrates people’s emphasis on churches and Mosques at the expense of their
traditional religious areas.
5. Traditional clobber was replaced by robes ‘kanzu/joho’, mantle
‘juba’ jellaba for the islams and modern clothes in other religions
Religious influence also appears in the way people put on during prayers. Clobber for traditional ritual practices was replaced
by modern clothes. Wearing black or red bed sheet-like clothes is
no longer considered. The Christians attend their mass wearing
the most modernized clothes like suits, modern gowns and skirts
with rosary in some denominations. The Muslims wear modern
trousers, robes of different colours with prayer beads ‘tasbihi’.
Members of foreign denominations told the researcher that they
are not bound to the dressing code but priests are obliged to be
in robes with colour according to ‘Liturgy’.
6. Self-identity of the Nyamwezi based on their adherence to the
new principles of the Islam and Christianity
The foreign religions, Islam and Christianity, introduced the
system of Islamization and Baptism as ways through which
a member is legally accepted in these foreign religions against
the old system in which a member was naturally born. A newborn adhered to traditional religion naturally as in other African
communities39.
39
J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 4.
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
297
The indigenous Nyamwezi identify themselves with either
Christian or Moslem names. Being baptized declared a person
a Christian although the process has slight differences from one
denomination to another. It is supported in the Holly Bible, the
gospel according to John 1 (pp. 30–35) States, “This is he of whom
I said, After me comes a man who ranks before me, fore he was
before me... I came baptizing with water...but he who sent me to
baptize with water said to me, this is who baptizes with the Holy
spirit”. The Holly Bible chaptered the Gospel according to John 1
(3:3–5) when Jesus was asked by Nicole, a ruler of Jews on how
man would be born again he responded “Truly, truly, I say to you,
unless one is born a new, he cannot see the kingdom of God...
Unless one is born of water and the spirit, he cannot enter the
kingdom of God”. Baptism is one of the conditions for entering
the Kingdom of God.
In the Islamic religion, also, one had to be Islamized to become
a member of the Islamic word. The same, it was encouraged to
accept the new names of Islamic culture, women to accept a new
wearing style like covering all parts of the body with exception
of the face and the hands. This had been done to Nyamwezi converts. According to the Holly Qur-an, (suratul Zumar:3} reveals
that, “the only supreme being deserves to be adored is “Allah”
and warns those who worship other creatures will be punished.
Allah is never with those who do not accept him and his way. It is
among the effective versions used to bring followers to accept and
adhere to Islam. According to the interview with some converts,
they explained one would have to confess that there is no one
who deserves the worship upon him unless Allah and doubtlessly,
Muhammad is Allah’s messenger. Following confession, the person
has to adhere and practically follow the remaining pillars of Islam.
Generally, almost Wanyamwezi community has been divided to
the so called world religions namely Islam and Christianity. These
�298
Mussa Kassimu
religions have been in competition between them and among the
varieties of the same religions trying to influence more people to
join. Tshibangu40 et all states that the traditional African religion
became identified in mind of many Africans that had failed and had
been subjugated that many people began to proclaim adherence
to Christianity and Islam. Iliffe41 supports, “In 1930s in Tabora,
the African Muslims were said to be divided into two factions, the
left hand and the right hand; the left hand standing for drumming
in the mosque, more participation by women and in general for
a more Africanist Islam”. Therefore, the division could be within
or between religions.
Illife42 wrote that it was reckoned by the Governor in 1912 in
Tanganyika that the place contained 300,000 – 500,000 Muslims. It
shows how far the Islamic influence had reached. Germans wanted
to push Christianity: therefore, it seems they were in competition
with Muslims.
Among the effects of foreign religions to traditional Wanyamwezi religious ritual was also the spread of literacy which
almost changed the way religious leaders supervised the prayers.
People had to read Quran or Bible for Muslims and Christians respectively. All of what should be said was recited from
those two Holly books. Shillington43 revealed one of the consequences of Islam was the spread of literacy usually in Arabic
through the teaching of Qur-an. While the Missionaries opened
mission stations in which people were taught bibles among
other subject. Kiparapara mission station was one of the most
influential centers.
T. Tshibangu, J.F. Agayi and L. Sanneh, Religion and Social Evolution, in:
A History of East Africa, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1999, p. 501.
41
J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit., p. 183.
42
Ibidem, p. 215.
43
K. Shilligton, History of African Revised, op. cit., p. 90.
40
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
299
Conclusion
Wanyamwezi community has varieties of ritual practices, only
very few people practise them openly as the only way of solving
problem but not their daily practice. The majority feel ashamed or
betray their new faith. Traditional religious prayers are still practiced secretly among the converts. African traditional religions were
open-ended and were receptive, able to accept changes and did
not limit Africans to practice and join the new religions provided
that one avoids taboo in accordance to Wanyamwezi customs.
In real sense, techniques employed by influential groups, the
European and Arabs used such as education, trade and evangelization among others aimed at attaining their goals. For the Africans,
Wanyamwezi in particular, positive effects came as effects rather
than motives. They used religions to soften the Wanyamwezi and
African minds in general so as to accept their foreign faith and be
the base for colonization.
There are many aspects of the traditional religions that play
roles similar to the invented aspects, for example, Wanyamwezi
believed in a single deity, ‘Likubhe linyangasa’, a supreme being
characterized by having over all control of the universe, the omnipotent. Also, God is the eternal, omniscient and invisible. Mbiti44
supported that conversion involves a mingling of traditional religion
with a biblical religion, since nobody enters into the Christian faith
with a religious vacuum and nobody can sweep out every trace of
former religious background. The Christian faith with a biblical
background, in effect finds a certain number of common or similar
religious elements in the African converts45.
Religion is the social institution in the society which includes
beliefs about the sacred or supernatural rituals in which believ44
45
J.S. Mbiti, Bible and Theology in African Christianity, Nairobi 1986, p. 128.
Ibidem, p. 128.
�300
Mussa Kassimu
ers are drawn together by the common religious tradition46. The
traditional religion united Wanyamwezi community, guided their
behaviors on evils and goods.
Generally, since faith is unquestionable belief that does not
require proof or scientific evidence, what was presented by the
foreign religions about traditional religions that are of the uncivilized people is not correct47. The African religions could seek to
answer important questions such as why we exist, why people
suffer and die and what happens when we die. Neither Wanyamwezi traditional religions nor foreign religions are against life after
death48. Religious practices in all religions discussed are of great
importance provided that each fulfills the need of that society.
Religions are socially defined and the rituals mean the obedience
towards the Supreme Being.
REFERENCES
Edmonds W.A. and Kennedy T.D., An Applied Reference Guide to Research. Designs; Quantitative, Qualitative and Mixed Methods, New
Delhi 2013.
Iliffe J., A Modern History of Tanganyika, New York 1979.
Johnson O., Information Please Almanach, 49th ed., New York 1996.
Kendall D.E., Sociology in Our Times, Ware 2000.
Kimambo I.N., The Interior Before 1800, in: A History of Tanzania,
eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1969.
Mazrui A.A., Africa and other Civilization; conquest and Counter Conquest, in: Africa in World Politics; The African State System in Flux,
eds. J.W. Harbeson and D. Rothchild, Boulder 2000, pp. 110–135.
D.E. Kendall, Sociology in Our Times, op. cit., p. 530.
Ibidem, p. 531.
48
J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 4.
46
47
�FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL...
301
Mbiti J.S., Bible and Theology in African Christianity, Nairobi 1986.
Mbiti J.S., African Religions &Philosophy, Dar-es-Salaam 1969.
Mugenda, O.M and Mugenda A.G., Research Methods; Quantitative & Qualitative research Approach, Nairobi 1999.
Mungazi D.A., The Mind of Black African, Westport 1996.
Parrinder E.G., African Traditional Religion, London 1974.
Rodney W., How Europe Underdeveloped Africa, Dar es Salaam 1972.
Schonenbeger P., Nyamwezi Names of Persons, „Anthropos”, 90(1995),
Heft 1–3, pp. 109–132.
Shibangu T., Essential of Research Methodology in Human and Social Sciences, Kampala 2007.
Shilligton K., History of African Revised, New York 2005.
The British and Foreign Bible Society, Holy Bible, revised Standard Version, New York 2008.
Tshibangu T., Agayi J.F. and Sanneh L., Religion and Social Evolution, in:
A History of East Africa, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi
1999.
The Islamic Foundation, Qurani Takatifu; Chapa ya kwanza, Nairobi 2005.
��Chapter 10.
PIOTR CICHOCKI
AFRICAN ELECTRONIC MUSIC
IN CHURCH AND BEYOND
Dialectic relation of religion and development
Introduction
Since the sociocultural evolutionism died away, the technical
development and the religion have been not discussed together.
However, these two in western philosophies and social contexts
have intermingled long before and ever after the evolutionist approach. Some remarks about these relations in a rough version
can be grouped as follows:
1. The philosophy of enlightenment and social politics started
by the French Revolution replaced the earlier, religion-centered
approach with the glorification of the pure reason1. The pure
reason in this case guarantees the progress, excluding the religion
as outer or contested sphere. The effect of such an approach can
be seen in the modern science, lacking the religious paradigm,
including the anthropology of religion, founded on the lay,
neutral assumption on a social provenance of a religion. These
types of discourses are also visible in an organization of modern
PIOTR CICHOCKI – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology,
University of Warsaw
B. Meyer, Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach
to religion, Utrecht 2012.
1
�304
Piotr Cichocki
states, especially in Europe (vide France, Scandinavia, Benelux
countries or Germany), clearly separated from religious institutions or even dominating them. However, if we derive from Max
Weber’s interpretation of the capitalism as an effect of Protestant
values and ethics2, we can see that the distinction between these
spheres are not absolute, but rather visible as a realization of
a different model. I believe that closer observation of this model,
combined with non-western imaginaries of bonds between the
sacred, power and technical can shed a light on the unfamiliar
terrain of social practices between above mentioned ideal types
of ‚technology’ and ‚religion’.
2. The second perspective is derived from the perspective of
religious institutions, sometimes questioning the authority of
a modern state. It can be observed in conservative and religious
social movements, like the Polish Catholic Church or many religious organizations in the United States. The approach to the
technological development ranges from a contestation (defined
as a fight with the so called “the culture of death”, supposedly
transmitted by modern electronic media), to capitalize it only as
a highly controlled means of a social communication. Only last
few years bring the gradual dynamic implementation of the newest
technologies to political campaigns of conservatists or evangelization in Europe and North America. The most remarkable example
is Polish (and international) Radio Maryja and Television Józef.
Both broadcasters using sophisticated and expensive technologies
transmit an extremely conservative political message, questioning
non-Christian media, technologies and economic model. Altogether
it makes a good example of how western conservatism just from
its foundation – if we date it again in the French Revolution times
R.R. Wilk and L. Cliggett, Ekonomie i kultury: podstawy antropologii ekonomicznej, Kraków 2011.
2
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
305
– accepts new forms and meanings only when they became an
integrated element of a social life.
This short paper, however, regards not European or global relations between the religion and the technical development, but
rather traces it in certain locations in East Africa. I believe, though,
that the view from a different perspective can unveil some less
understandable aspects of the critical bond.
What religion and technical
development have in common?
The aim of the ongoing research, which I relate to within this
short paper, is to understand how electronic technologies were
integrated onto religious practices and imaginaries of East African
religious men. I conduct research in Northern Region of Malawi
and for the comparative purpose in Iringa Region of Tanzania. The
growth of the technologic infrastructure – one of pillars of the development – is global and national project but it is also perceived,
contextualized and sometimes contested in certain localities, and
the latter is a subject of the study.
The technical development, when it is becoming to materialize from being a project, a plan and a symbol, to materialized
part of everyday life, is re-worked and incorporated by local
ontologies. Hence, the technology affects and is affected by local discourses and practice, that are essential to constitution of
the local life.
From the other hand, as many anthropologists argue and as
is confirmed by literally every and each interlocutor during the
research, the religion plays an essential role in functioning of
African communities and individuals. The classic of the anthropological theory of religion, E. Evans-Pritchard, observed that the
understanding of notions of God – or spirit – gives “the key to [...]
�306
Piotr Cichocki
philosophy” of African communities3. The religion understood
as a ritual practice, a cosmology, a moral constitution, a way of
communication – incorporates and redefines discourses and materialities of the technical development, as well as is reshaped and
recontextualized by them4.
To properly understand the dynamic relation of religious life
and the technical development in Eastern Africa it is required to
identify the ambiguous role of religious institutions5. The religion
– Christianity in this case – has a tremendous impact on the ‚colonization of minds’, but gives also an effective identity scripts and
resources for the resistance against hegemonies6.
The other key issue is an understanding of the current role of
native religions and rituals that play a crucial but undefined part
in the political and social life of Malawi and other countries from
the region. In a consequence the main problem is in questioning
the dichotomy of the seemingly rational technological development
E.E. Evans-Pritchard and E. Gillies, Witchcraft, oracles, and magic among the
Azande, Abridged with an introd. by Eva Gillies, Oxford 1976.
4
T.G. K i r s c h, Ways of Reading as Religious Power in Print Globalization,
„American Ethnologist”, 34(2007), no. 3, pp. 509–520; Idem, Restaging the Will to
Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American
Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709.
5
Due to various determinants and the need of precise scope, I limited my
research to Christian congregations of continental Tanzania and northern Malawi
and by institutionalized religious institutions I address Catholic, Protestant and
African churches. Similarly, the theorization of religious practice bases on the
historical context of Christianity in Africa, with absolutely key role of colonization. However, I am aware of different angle of Islamic history and hence different definitions of development and technology in its context, also because both
countries have significant Muslim population especially in respectively – Swahili
coast and southern Malawi.
6
J. Comaroff and J.L. Comaroff, Of revelation and revolution, Chicago 1991;
B. Sundkler and C. Steed, A history of the church in Africa, Cambridge – New
York 2000.
3
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
307
and the allegedly irrational sphere of ritual or at least to show the
movement in between these spheres.
Let me pause this theoretical, abstract exploration and start
to elaborate the character of relations between the religion, the
technology and the development on three examples observed in
Malawi and Tanzania in 2016 and 2017.
During the research I focus on the technology, specifically
technology of sound and music7, I ask, how the technologic innovation influences the practice of believing and the religious and
social onthology.
The three cases concern respectively:
– Church of Central Africa Presbiterian (CCAP) Malawi, more
specifically in Mzuzu, Rumphi and Lilongwe;
– Vimbuza possesion cult practiced by Tumbuka and Ngoni people
from Northern Region of Malawi;
– varied Christian congregations and gospel music production
studios in Iringa region.
In 2016 I experienced first meetings and discussions with the
diviners from Malawian cities: Malawi and Rumphi. I conducted
parallel observations in Christian congregations of number of parishes in Mzuzu and Rumphi, including St. Augustine, Christ Congregation in Malawi in Chiputula, CCAP Luwinga, CCAP Rumphi
and others. I have talked with members of congregations and with
frequent patients of the diviners, who are involved in vimbuza cult
as well as possessed persons including vimbuza diviners. During
the first stage of the research I applied mainly participant observations and interviews along with the detailed study on performative
principles and practices. The research objective was to trace the
categorizations and entanglements of technologies and practices
in context of the (so-called) traditional ritual performance.
7
As ‘technology of sound and music’ I understand.
�308
Piotr Cichocki
I have conducted around 80 ethnographic interviews, based on
reference scenarios. The knowledge from my interviewees gives
an opportunity to understand religious and technologic conceptualizations, interpretations of genealogies and the connections
to wider cultural universe8 Conversations with people associated
with religious rituals shed a light on emic classifications, individual
practices and subjectively used materialities related to prayers.
The interview is recognized as one of the most innovative yet well
established method of social sciences9, which gives an inside to
inner cultural and individual worlds10. In case of religious practices
the method may be essential to glimpse emotions and affects of
interlocutors.
The participant observation addressed problems of the materiality and the body in the fieldwork. Observations within the project
comprehend spaces emerging from and through rituals11, imponderables of everyday life. They also allow to trace and understand
bonds of the language and the practice and acts of embodiment.
For example, the distinction between imported products of western
technology (like electronic keyboards) and the local handicraft (like
wooden drums) marked by a diverse symbolic can be observed by
the ways how certain technological objects are treated, touched,
stored, preserved and used (e.g. carefully cleansed, proudly presented, kept hidden or exposed12).
A. Seeger, Why Suyá sing: a musical anthropology of an Amazonian people,
Cambridge [Cambridgeshire] – New York 1987.
9
M.V. Angrosino, Doing Ethnographic and Observational Research, London
2007.
10
M. Hammersley and P. Atkinson, Ethnography: principles in practice, London – New York 1983.
11
G. Born, Music, Sound and Space Transformations of Public and Private
Experience, Cambridge 2013.
12
G. Rose, Visual methodologies: an introduction to the interpretation of visual
materials, London – Thousand Oaks 2001.
8
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
309
The research is based on emic approach, which requires that
rather than the perspective of theories or global institutions represented by documents like catechism, national development
strategies or prognosis of the World Bank, I study the perspective
and experience of local social institutions and individuals. This
optic allows to understand what is the religion and the technologic development in practice, in action, first of all embodied and
enacted, only then verbalized.
Electric Christianity
Church of Central Africa Presbyterian is dominant denomination
in the region. During the several months stay in Malawi I have
observed mostly urban churches belonging to Livingstonia synod
in Northern Malawi. Livingstonia has a special role in the history
of Nyasaland and afterwards – Malawi. It was established in 1894
by Scottish missionaries, who in search of non malarial climate13
moved from lake-shore locations of Cape Maclear and Bandawe to
higher grounds. Parallel to the activity of zealous Europeans, the
British Central Africa Protectorate started to flag its military presence in the area, justifying it with the fight with slave trade, concentrated in nearby Karonga at the stronghold of warlord named
Mlozi, soon after beaten by British troops.
Soon the colonial administration prompted the restructuralization of local people into ‚tribal groups’ with hierarchies, allowing
the colonists to rule through the mediation of tribal chiefs. This
process also affected the relationship between earlier inhabitants and
Ngonis14, by forming administration structure of Tumbuka tribe from
By that time the knowledge of mosquito-borne cause of malaria was not
popularized.
14
Ngoni people were a group composed by fugitives from today’s KwaZulu
Natal and their captives migrated during mfecane movements. They had politi13
�310
Piotr Cichocki
the former15. The mission was both the centre of this administrative
reforms and education addressed also for members of the established Tumbuka tribe. Only several dozens later the well-educated
graduates of Livingstonia took crucial part in the independence
movement. This was followed by economic marginalization of the
region during dictatorship of decades-long presidency of Kamuzu
Banda, declared Chewa, who, as most of my interlocutors stressed,
underdeveloped the Ngoni-Tumbuka area according to his plan.
Today’s presbyterian Christianity is dominating the religious life
in the region, especially among Tumbuka people16. Presbyterian liturgies and prayers require electronic17 instruments, like programmed
keyboards as an accompaniment for gospel dancing choirs. Choirs
are usually organized within particular congregations and they
also use the technological equipment that belongs to the church.
Due to the disposal of almost all musical equipment, churches are
theoretically in control of the music education and the local scene18.
cally dominated local groups in the mid-XIXth century, but in time assumed their
language. Tumbuka people consisted on population inhabiting the area before
Ngoni invasion.
15
L. Vail, The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989.
16
Although I do not dispose of the quantitive data, I have noticed that majority of Ngoni people who I met are members of Catholic church.
17
Of course the electronic and the electric should not be treated by anthropologists as purely “given” material context, but as the socio-technologic phenomenon.
The electric and electronic sound, as a field of study on (post)modernity, engages
also philosophers. Greatly appreciated by anthropologists, Don Ihde compares the
classic music and rock music sound, and coins the notion of “flow” as an essential
quality of the latter. The flow, as he demonstrates, an over-embracing embodied
process, is a mode of experience distinctive for modernity, defined by an extended
use of electronic media (D. Ihde, Listening and voice: phenomenologies of sound,
Albany 2007). Ihde’s theory gives an remarkable example of how the social is
constructed by the technologic and the technologic emerging from the social.
18
The other music studios belong to independent producers connected with
hip-hop and dancehall music, but they are usually located in private household
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
311
A similar pattern can be observed on the scene of presbyterian
gospel of Northern Malawi outside the church performances. Presbyterian gospel has the best organized network of music recording
studios and producers in the region. Producers are working within
a pattern of electronic rhythms, that are highly appreciated by
artists and their listeners as danceable, mixing it with western
arrangements, and rhythms derived mostly from a South African
and Congolese music. The process of the production is highly
dominated by digital technologies and arrangements are purely
electronic which excludes a studio recording of live instruments.
To be the producer means to skillfully use electronic programs and
hardware. The only non-automatized sounds are voices of soloists
and choirs. To be Christian producer, which also implies a good
deal of relatively lucrative19 profession, means to be restricted only
to Christian music20.
The bond of a Christian congregation, the technology and the
commerce is visible also in the process of a production and a distribution of records. The paramount of expectation toward the
local music carrier is to release a DVD with collection of videos to
10 or more original songs, but such an endeavor greatly exceeds
and consist of the software, desktop computers and peripheral device. Hip-hop
and dancehall remain independently distributed outside churches’ structures,
but religious motifs carry throughout their work relatively often.
19
By stating that some economic activity was lucrative, we have to keep in
mind that due to general economic situation of northern Malawi, the type of
work was considered very dynamic. For example, one of best producers in Mzuzu
(and a marvelous interlocutor), let’s call him Don, during my research decided to
open a new studio, where he could be the only owner and manager and couple
of months later, move to South Africa to earn an incomparable amount of money,
not on music production though.
20
Generally music producers in Mzuzu are strictly limited to certain genres
and parallel to cracked music software, arbitrary associated with the music style,
i.e. in 2016 arrangements of gospel music were produced with Digital Audio
Workstation Reason and hip-hop, dancehall style with Fruity Loops.
�312
Piotr Cichocki
financial capacities of soloist or even choir. The production and the
release of DVD was hence the venture of the complete congregation,
not the individual artist. Elders of congregations decided about
the investment in production of choir DVD, then after the costly
process of recording and video shooting, when the production is
finished and DVD is ready, the released title is sold in churches
and other religious or semi-religious events.
For the musicians, producers and believers the technologisation of prayer, service and the evangelization (as this is the way,
the music carrier of gospel musicians is defined), however limited
due to crisis of Malawian economy and scarcity of technological
resources, is anything but contradiction. Purely electronic rhythms,
media and arrangements used during prayers indicate a relation
between electricity, electronic instruments and Christianity, seen
also as, literally and spiritually understood, enlightenment and
development. The sound of the electronic brings the declaration
of being modern, effective also in case of effectiveness of prayers.
Thus, it stands as the declaration against paganism.
This, however, is not only a progressive social declaration of
being modern. To grasp the deeper layer of association between
the development of electricity and Christianity I must address the
second case – vimbuza possesion cult.
Spirits from acoustic drums
Night soundscapes of smaller towns and villages, that are
known to be centers of vimbuza cult, reverberate with a distant
drumming sound from the darkness, a clear indication of an ongoing ritual.
Nights of vimbuza performances are usually firmly set to particular days of week, distinguished between nearby thempilis. At
the night of a performance patients, drummers, listeners, dancers
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
313
and most importantly the keeper of thempili21, known as singanga
– which is translated as ‚African doctor’ by English speaking Tumbukas and Ngonis. The actual term vimbuza is the name of a disease
and a medical and musical practice, that aims to communicate
with spirits possessing diseased persons22. Most of categories of
participation in the ritual are fluid and listeners can easily become
drummers, even dancers. However, to become vimbuza dancer,
one has to be diagnosed by the doctor as diseased. The diagnosed
person starts to take part in rituals and due to individual character
of disease can be cured after several dancing sessions, become
a constant member of dancing team, or in most particular cases,
become a singanga. Foregoing symptoms of sickness depend on
a particular possessing spirit – they varied from a haunt in a dream
by a stranger, through allergy to everyday staple food – nsima23,
to fever, chronic tiredness and surliness in everyday contacts with
neighbors. It can even drive to death, if no therapy is maintained
which means that demands of spirits are ignored.
The single vimbuza dance – an isolated unit taken from the
all night ritual – is presently performed by three drummers and
individual dancer24. During the night another drummers and following dancers are involved. Three drums are playing distinguished
parts, with first as a base rhythm playing regular crotchets, the
second playing fast tuplets and the third one – the main – playing
Most vimbuza ceremonies I observed and being told of were performed at
thempilis – a small temple usually located at the main dancer household, managed by him – or her together with family members.
22
B. Soko, Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, Zomba 2014.
23
Nsima is a puree from corn flour. As one of my informants said about
attitude toward this staple food, “without nsima we haven’t eaten anything”.
24
It is worth noting that vimbuza contains also different styles of music performances, that share the general idea of provoking the presence of spirits by
the rhythmical density layered with melodic invocations. Not all performances
involve the drumming orchestra.
21
�314
Piotr Cichocki
more complicated rhythmic variations synchronized with dancers
steps. Commenting after performances, drummers and dancers
emphasized that it is the drummer who follows steps of the dancer
and dancer’s feet are actually steered by a spirit, who also directs
particular songs and rhythms.
For the anthropologist the most distinctive sound is the roaring
reverb of the main drum. The drums are produced from a certain
local type of a tree and a goat skin. They are usually made with
a hole in a lynchpin. The hole is covered by a resonating membrane
made usually from a piece of a plastic bag and a cut bottle top. The
massive resonator covered by the thin membrane produces the enormous pulsating sound, which really fills in the space of thempili. The
knowledge of the technic of drumming and the drum production
is often passed within families, but it is also sometimes distributed
within the dancing group and, as some interlocutors highlighted,
by spirits. Many drummers noticed that the process of learning is
the matter of an observation of rituals and a gradually increasing
participation, rather than an initiation or an isolated education.
Vimbuza, as commented by interlocutors, is founded on the
aim of making spirits manifest in public, cooling them down by
the dance and ceremonial gentility, enabling them to express their
will. Only the fulfillment of spirits’ fads is a condition of a healing
process.
There are some other circumstances, within which spirits may
be met, for example the sound of a broken twig in the bush, or
a howl of the wind but these cases are always individual. Spirits
are actually often compared to the wind. They cannot be seen, but
one can see effect of their actions, as trees are moved by a blow.
This metaphor is in fact reversible: I had observed during one of
performances a female dancer, who had embroidered name on
the back of her ritual dress – anyamphepho – which means “miss
wind” (mphepho – wind).
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
315
The public manifestation of spirits may happen in two ways.
The first way is more direct (more visible, one can say), when after
the intensive rhythm and dance, spirit begins to talk through the
(mouth of) the possessed person.
The second mode of manifestation is in every element of vimbuza. Lyrics of songs, rhythms, dance steps, attires of dancers are
dictated by spirits during the performance. By this we can see that
spirits actively take part in performance.
Stephen Friedson commented on vimbuza as construction of clinic
reality within which patient is diagnosed and eventually healed25.
Nevertheless, the concept of clinic reality has been criticized by
anthropologists of medicine as colonial, construction of reality
seems to be good start to think about vimbuza as a technology. The
anthropologist who had researched the phenomenon of vimbuza
around 30 years ago, proposed to understand music in vimbuza as
a kind of technology, that constructs efficient clinical treatment of
patients. I must favor this second approach, that enables to understand vimbuza in context of development of technologies.
Vimbuza like gospel music performed during church service
or concert, gathers players, dancers, auditors, instruments, other
spiritual and material functional paraphernalia, spirits, angels and
demons. It consists of physical sound, lyrics of songs and dance
movement but what is the constructive notion of music, goes far
beyond the summary of elements and actors. Not defining it by the
summary I rather describe it as temporary, semi-virtual collective
of human and non-human actors within which a transformative
work can be done by spiritual intervention enabled by technology.
Despite the fact that many singangas incorporated Christian
symbols into the medical practice, using opening prayers to
S.M. Friedson, Dancing prophets: musical experience in Tumbuka healing,
Chicago 1996.
25
�316
Piotr Cichocki
Yehova, biblical quotations and sings of the cross, by puritan
presbyterian Christians all sounds of drums are strongly associated with dangerous demonic spirits, a black magic and a sinful heathenism. Thereby, the sound and instruments inscribe
particular rituals into wider ontologies and connect them with
technical infrastructures.
Consequently, the close association of those cultural practices
with certain materialities and technologies were observed. The
materialities, as interviews have proven, linked to spiritual categories, identified with certain kind of immaterial beings – Holy
Spirit – in case of the electric (and electronic) sound of Christian
music, and spirits of animals, ancestors or of a rover provenience,
clinging to the acoustic sound of local membranophones (n’goma).
The character of sound, the instrument is associated with imaginary of the development understood as an electrification on
the one hand and exclusion of malevolent spirits on the other.
My presbyterian interlocutors found the idea of the electronic
Christian gospel music using the dynamic and highly danceable
local vimbuza rhythm unreasonable. Others made an assumption
that spirits ignore the electronic sound and can only be called
out (and be heated according to the local ontology) by acoustic
drums. As a consequence, educated puritan Christians, who listen
to the gospel music, reject the local rhythms and dances, associating it with dangerous spirits and threatening cults, and highly
esteem music genres from other countries – rhythms of reggae,
soukouss or mbaqanga from South Africa, that are neutral within
the context of local cult economies26. This attitude may be also
an answer to the lack of studio recordings of vimbuza rhythms.
I also heard that in certain circumstances the same members of Christian
congregations take part in vimbuza ceremonies, however personal declarations
of such a membership are hidden not only from European anthropologists but
also from fellow Malawians.
26
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
317
I know only two professional recordings made by Malawian producers, and they are associated with understanding the vimbuza
as part of cultural heritage. One was the electronic version of
vimbuza made for local dance and music group named Kukaya,
who defines its role as a preservation and promotion of Malawian
north tradition, the other – produced by the local branch of the
national television as a documentation of dances performed for
president of the republic27.
The development concerns not only a technical infrastructure or a purely material realm. It is also perceived in a spiritual
way, as an alliance of Christianity and modern technologies,
that dominates, but not erases non-modernized material and
spiritual actors. These actors – like vimbuza spirits – are still present and powerful, but the development of modern technologies
aims to give new powers to overcome them, isolate them and
keep them hidden from the technologically increased presence
of Jesus Christ, manifested by sensually experienced electronic
sounds or electric light. Hence, the struggles of development of
the country are seen in categories of not only an economic and
political reconciliation but also the Manichean conflict of good
and evil. It is worth noting though that the definition of evil – like
witchcraft, spirits in this case – indicates an ambiguous relation
with own pre-colonial past, for example native religions which
are understood as dangerous relics.
The second example reflects the modern history of Malawi, and relates to
country’s first president, who was supposed to gather an “army” of African healers (also from Northern Region), aiming to strengthen his health and charisma
with all kinds of nationally available magic, including musically transmitted
powers. It presumably helped, at least in opinion of Malawians, as he held his
office until he was in his nineties. Moreover, Kamuzu Banda often expressed
his attachment to “traditional African values” and the involvement in the magic
and dance within the state’s representations made this declaration consistent,
according to words of my interlocutors.
27
�318
Piotr Cichocki
Divine speed
These assumptions based on research in Malawi have some
parallels in religious practices in neighboring Tanzania. Despite
the proximity and many similarities, including ethnic groups like
Ngoni, Tumbuka and Nyakyusa, the countries’ histories are somehow dettached28.
Not to dig deeper in the colonial and postcolonial times, for
this paper it is well enough to noticethat the infrastructure and
accessibility to modern goods is far more secured in Tanzania.
Considering that, I was curious how the notions of the technical
development are perceived in religious context by members of
Christian congregations in Iringa (and some Iringa and Mbeya
born Dar Es Salaam residents). During a few weeks (proceeded
by studies on the literature) spent in Tanzania dedicated to comparative research, I observed spaces of religious practices, religious
materiality and discussed the ritual phenomena in Iringa and Dar
Es Salaam, obviously I also analyzed music and its technology
used during prayers.
Number of researches of non-western healing practices and
religions of Tanzania concern interactions with spirits29 or categorization of non-material beings. The general category is called
in Kiswahili mashaitani. Pat Caplan wrote about distinction into
mizimu and majini made by Swahili people from Mafia Island.
Majini are often reffered to as spirtis of water and also resemble
28
Only in this volume the historical context of Tanzania is addressed by
Maximilan Chahula and Maciej Ząbek. Enough said that differences of political
silhouettes of both countries’ first presidents – Hastings Kamuzu Banda and Julius
Nyerere clearly show the multitude of contrasting, political projects emerging in
newly established African states.
29
S.A. Langwick, Bodies, politics, and African healing: the matter of maladies
in Tanzania, Bloomington 2011.
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
319
men from different ethnic groups. Cults connected with majini,
called mkobero and tari, have many common features with above
mentioned vimbuza cult30. It is clearly visible that despite political
and economic detachment dated in colonial times, the cultural
aspect reminds akin or at least gradable changing.
The distinctive part of Tanzanian religious practices is their
mediatization. Comparing to Malawi one can have clear impression that Tanzanian congregation takes a full advantage of the
accessibility to a technical hardware and software. The high quality
gospel music videos, advertising banners, video broadcast, sms
services, amplified speakers transmitting religious holy masses
and prayers seem to be integrated parts of the local religious life.
Not only the materiality but also the research on the discursive
reveals the religious truth of the technological.
One of numerous charismatic churches from Dar Es Salaam
announces its services by showing the banner with slogan “Divine
speed” and illustration of an exceeded speedometer. The same
church involves – as many others – live band, playing long hours of
rhythmical, electrified music with guitars and electronic keyboards.
The tempo of the music gradually rose, finding the culmination in
the final part of the service. Similar scheme of a long and widely
resounding religious performance I found in Iringa’s Seventh Day
Adventist congregation.
My interlocutors from Iringa told me about services of puritan churches, comparing them to the spiritual, extreme body
building in professional gym. The comparison, however, was not
verbalized but expressed with gesticulation resembling a body
building exercise when talking about zealous prayer sessions of
congregation.
P. Caplan, African voices, African lives personal narratives from a Swahili
village, London – New York 2003.
30
�320
Piotr Cichocki
I was also introduced to the project of a church owned bank,
with name related to economic progress. The aim of the bank was
to invest money of parishioners for a common capital accumulation. I have been instructed that this financial project is not about
the business, but about faith.
The other example refers to a transnational religious practice,
welding Tanzania, South Africa, Malawi, Zambia, Zimbabwe and
other countries from the region. It concerns prophet Shepherd
Bushiri, grown in Mzuzu, but presently living in South Africa, where
he built economic and organizational empire, including a prominent channel Prophet TV. One of the most influential personages
in Eastern and Southern Africa, by my Tanzanian interlocutors, he
is perceived mostly by recorded and broadcasted sermons, rumors
about miracles (e.g. he was supposed to sponsor football national
teams with a miracle money) and multiple music videos of bands
promoted by Prophet TV.
Martin Lindhardt, who observed the religious practices in Iringa
Region, in a series of articles explains the categorization of modern
material goods (i.e. banknotes, CDs) and ways they are attained,
as deeply rooted in theological evaluations and concerns of the
black magic31. Lindhardt explains these practices as part of the
so-called cult economy, a complex set of views on the essence of
the capitalist economy, market goods and money, which engages
them in a good-evil Manichean polarity and informs about moral
and sinful ways of a capital accumulation.
The acceleration, the power, the capital, the effectiveness, the
amplification – these are features of religious symbolism and maM. Lindhardt, More Than Just Money: The Faith Gospel and Occult Economies
in Contemporary Tanzania, „Nova Religio”, 13(2009), no. 1, pp. 41–67; M. Lindhardt, “If you are saved you cannot forget your parents”: Agency, Power, and Social
Repositioning in Tanzanian born-again Christianity, „Journal of Religion in Africa”,
40(2010), no. 3, pp. 240–272.
31
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
321
teriality, indicating a relation with the technical development. By
these all, we can see that in practice, the religion and the technical
development are perceived as nearly equal or at least compatible.
Moreover, seeing the religious practice from the perspective of its
effectiveness allows to understand the relations of Christianity
and local religions32 not as contradictions but as dialectic and
concomitance33.
As a conclusion I would like to propose a question to an open
discussion and a thesis.
The question concerns the thread from the very beginning of
the lecture, when I indicated Max Weber’s work “The protestant
ethic and the spirit of capitalism”34. In the seminal volume, Weber
introduces the way of understanding modern capitalist, bureaucratic, rational, lay in its essence society as the effect of religious
movement of the protestantism. The capitalism and its core value
– the development might be, according to Weber, deeply bonded
with the religion, however the layness and the material rationalism
of modern seculars states show the ambiguous relation of these
two. Hence, the question is: to what extent connections between
32
In the light of studies on vimbuza or zar religion, that have shown how
these cults emerged in the context of historical change, it seems to be obvious
oversimplification to address them as “traditional”. See R. Natvig, Oromos,
Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The
International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669;
B. Soko, Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, op. cit.; A. Young, ‘Why
Amhara get kureynya: sickness and possession in an Ethiopian zar cult’, „American
Ethnologist”, 2(1975), no. 3, pp. 567–584.
33
J. Mlenga, Dual religiosity in Northern Malawi: Ngonde Christians and African traditional religion, Mzuzu 2016; T. Ranger, Religious Pluralism in Zimbabwe.
A Report on the Britain-Zimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford,
23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226.
34
M. Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, S.l.: Merchant
Books 2013 [1905].
�322
Piotr Cichocki
religion and technical development in Eastern Africa are an effect
of religious colonization by Protestant countries i.e. Germany and
Great Britain, or the manifestation of a longuee duree – long-lasting
structure of culture, in which the divine is not an abstract, but an
effective power.
The thesis on the other way, concerns the very essence of what
the technical development might be. What can be concluded from
above examples is that the technical development is not (or not
only) an objective of social and political change. It is a function in
a network determined and defined by social relations in varieties
of social contexts.
REFERENCES
Angrosino M.V., Doing Ethnographic and Observational Research, London
2007.
Askew K.M., As Plato duly warned: music, politics, and social change in
coastal East Africa, „Anthropological Quarterly”, 76(2003), no. 4,
pp. 609–637.
Born G., Music, Sound and Space Transformations of Public and Private
Experience, Cambridge 2013.
Caplan P., African voices, African lives personal narratives from a Swahili
village, London – New York 2003.
Comaroff J. and Comaroff J.L., Of revelation and revolution, Chicago 1991.
Evans-Pritchard E., Nuer religion, Oxford 1970.
Friedson S.M., Dancing prophets: musical experience in Tumbuka healing,
Chicago 1996.
Hammersley M. and Atkinson P., Ethnography: principles in practice,
London – New York 1983.
Ihde D., Listening and voice: phenomenologies of sound, Albany 2007.
�AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND...
323
Kirsch T.G, Ways of Reading as Religious Power in Print Globalization,
„American Ethnologist”, 34(2007), no. 3, pp. 509–520.
Kirsch T.G., Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004),
no. 4, pp. 699–709.
Langwick S.A., Bodies, politics, and African healing: the matter of maladies
in Tanzania, Bloomington 2011.
Lindhardt M., ‘More Than Just Money: The Faith Gospel and Occult Economies in Contemporary Tanzania’, „Nova Religio”, 13(2009), no. 1,
pp. 41–67.
Lindhardt M. “If you are saved you cannot forget your parents”: Agency,
Power, and Social Repositioning in Tanzanian born-again Christianity,
„Journal of Religion in Africa”, 40(2010), no. 3, pp. 240–272.
Meyer B. Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012.
Mlenga J., Dual religiosity in Northern Malawi: Ngonde Christians and
African traditional religion, Mzuzu 2016.
Natvig R., Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical
Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669.
Ranger T., Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the BritainZimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April
1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226–251.
Rose G., Visual methodologies: an introduction to the interpretation of
visual materials, London – Thousand Oaks 2001.
Seeger A., Why Suyá sing: a musical anthropology of an Amazonian people,
Cambridge [Cambridgeshire] – New York 1987.
Soko B., Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, Zomba 2014.
Sundkler B. and Steed C., A history of the church in Africa, Cambridge
– New York 2000.
�324
Piotr Cichocki
Vail L., The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley
1989.
Weber M., The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, S.l., Merchant
Books 2013.
Wilk R.R. and Cliggett L., Economies and cultures: foundations of economic
anthropology, Boulder 2007.
Young A., Why Amhara get kureynya: sickness and possession in an Ethiopian zar cult, „American Ethnologist”, 2(1975), no. 3, pp. 567–584.
�Chapter 11.
ANTONIO ALLEGRETTI
THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY
OF DEVELOPMENT AMONG CHRISTIAN
MAASAI IN CONTEMPORARY TANZANIA
ABSTRACT
Affiliation to Christianity among the Maasai of Tanzania is relatively a recent phenomenon when compared to the quite long history
of Christianity in the rest of the country. It is, however, a phenomenon
that is rapidly spreading with new churches mushrooming in Maasai
villages and transforming the social, cultural and material landscape
of Maasailand in Tanzania. This chapter intends to show how religion
can add a further layer to the analysis of the transformations involving
the meanings and practices associated to being Maasai in contemporary Tanzania. Unlike popular (and academic) discourses that tend to
consider factors of change such as religion or economic diversification
as external to Maasai tradition and associate them to the waning of
meaning underlying it, this chapter argues that the sphere of spirituality (i.e. Christianity) constitutes an arena in which political relations,
intended as power relations between different sectors of society and
community, are played out. Rather than simply representing a generational change as to the preferences for cultural references and role
models among younger generations as opposed to their fathers, the
arena of religion is a site of negotiations for the access to human and
material assets, and to overall ‘development’. The analysis in the chapter
endorses the shift of perspective from religion as a cultural system or
set of ethereal beliefs that pertain to the sphere of individual faith, to
the material aspects (e.g. consumption, architecture, and the imporANTONIO ALLEGRETTI – St. Augustine University of Tanzania, Mwanza.
�326
Antonio Allegretti
tance of material goods), that work as interface between these and the
sphere of the discernible.
Key words: Maasai, materiality, religion, Christianity, development.
Introduction
Anyone trying to define concepts such as globalization, identity,
nationalism, and the like cannot but acknowledge a partial view and
all the limitations attached. With religion, the question of definition becomes even more hazardous as we enter the sphere of faith,
touching on the sensibility of all people in the world who consider
themselves followers of any institutionalized faith. Many influential theorists and scientists in the history of human thought, from
Freud, to Darwin, to Marx, have touched on religion, developing
theories within their respective areas of authority1. As the fathers
of social sciences began to approach the question of religion, the
‘sacred’ and the ‘supernatural’ became the objects of inquiry2. With
Geertz3, the attention shifted to symbols as “extrasomatic control
mechanisms for organizing experience and governing behavior”4.
Quite surprisingly, only towards the end of the 20th century
social scientists, especially anthropologists, have started focusing
on much more ‘mundane’ matters when looking at religion as an
object of inquiry5. Beyond more ethereal and intangible aspects of
J.D. Eller, Introducing Anthropology of Religion, New York – London 2007.
R.L. Winzeler, Anthropology and Religion. What We Know, Think, and Question, Lanham – New York – Toronto – Plymouth 2012.
3
C. Geertz, The Interpretation of Culture: Selected Essays, New York 1973.
4
J.D. Eller, Introducing Anthropology of Religion, op. cit.
5
W. Keane, On the Materaility of Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2,
pp. 230–231; D. Chidester, Engaging the Wildness of Things, „Material Religion”,
4(2008), no. 2, pp. 232–233; B. Meyer, Media and the Senses in the Making
of Religious Experience: an Introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2,
1
2
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 327
religion such as those that pertain to the sphere of individual belief,
it is common acknowledgment today among anthropologists that
religion is an element that determines forms of social organization, hence an inherently social phenomenon6 determined by the
particular historical dynamics in which it surfaces and evolves7.
This article focuses on a specific case of (changing) social organization in relation to religion, that is, the ‘traditional’ forms of social
organization, mostly those age(sets) and gender-based, among the
Maasai of Tanzania. It focuses on how Christianity among Maasai
communities adds a further layer of analysis in understanding
the current position of Maasai people as a culturally identifiable
community. The chapter therefore highlights how Maasai today in
Tanzania break the boundaries of ‘community’ itself based on tradition, culture and ethnic identity as they partake in other networks
in the wider society. It is therefore, an analysis of overlapping and
co-existing sets of values with religion constituting one particular
sphere of morality alongside others, above all, that of tradition.
The analysis spotlights politics and materiality as arenas in which
the religious registers are played out; these are two spheres that have
recently attracted the attention of anthropologists of religion. No
doubt, the most influential work on religion and politics in Africa
by Ellis and ter Haar8, can be taken as a starting point when trying
pp. 124–135; Idem, Materializing Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2,
p. 227; D. Morgan, The Materiality of Cultural Construction, „Material Religion”,
4(2008), no. 2, pp. 228–229.
6
B. Morris, Religion and Anthropology. A Critical Introduction, Cambridge
2006, p. 1.
7
T. Asad, The Construction of Religion as an Anthropological Category, in:
Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam,
ed. T. Asad, Baltimore 1993, pp. 27–54.
8
S. Ellis and G. ter Haar, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, „The
Journal of Modern African Studies”, 36(1998), no. 2, pp. 175–201; Iidem, Worlds
of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, London 2004.
�328
Antonio Allegretti
to deploy meaningful connections between the sphere of religion,
that of politics and the question of power, as a regulator of dynamics and structures of authority and hierarchy9. While Ellis and ter
Haar’s stress on the significance of religion as the “most important
way in which Africans interact with the rest of the world”10 may be
overemphasized, the bond between the sphere of religion and politics
in Africa is undeniable. Ellis and ter Haar refer mostly to religion as
the ultimate source of power mainly in a situation of weak states,
which characterizes the African continent. Their broad definition
of power as “the ability of a person to induce others to act in the
way that he or she requires”11, however, makes the analysis of the
connection between religion and power itself applicable not only
to national politics but also to much smaller-scale local dynamics
such as for instance, the case and dynamics of social change at issue
here among Maasai communities, where authority and hierarchy
emerge as much as in the national political arena.
At local level, in Maasai communities, Christianity as an institution and one of the arenas in which power relations unfold,
interacts with other overlapping and co-existing arenas of power,
such as for instance the realm of ‘tradition’ grounded on Maasai
ethnic identity. Tradition, culture, and identity, as political arenas
where management and battle over resources are exercised, are
a prevailing viewpoint of classic anthropology12, as much as more
Iidem, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, op. cit, p. 195.
Iidem, Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa,
op. cit., p. 2.
11
Iidem, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, op. cit., p. 196.
12
J. Ferguson, The „Bovine Mystique”: Power, Property and Livestock in Rural
Lesotho, „Man”, 20(1985), no. 4, pp. 647–674; Idem, The Cultural Topography of
Wealth: Commodity Paths and the Structure of Property in Rural Lesotho, „American
Anthropologist”, 94(1992), no. 1, pp. 55–73; Being Maasai: Ethnicity & Identity
in East Africa, eds. T. Spear and R. Waller, Oxford – Dar es Salaam – Nairobi –
Athens 1993.
9
10
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 329
recent scholarship that looks at the integration between pastoral
and cash economy among the Maasai and other pastoral groups
in Eastern Africa13. The history of Africa and colonialism displays
the distinct bond between tradition, identity and battles of power
on the ground. With, for instance, the establishment of Native
Authorities based on ethnicity or formalization of customary law
by colonial administrators for the sake of administering large territories otherwise impossible to rule, new struggles for entitlements
over resources emerged14. Today, tradition continues to constitute
among the Maasai an important institution that determines forms of
social organization and (not without conflict) structures of power,
hierarchy and authority for the management of resources, from
livestock to land and cash, between different sectors of society
(elders, youth and women)15. Christianity has added one more
dimension to these dynamics, having brought a new set or register
of values which is on many occasions, in overt conflict with the
register of tradition.
E. Fratkin, East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and
Rendille Cases, „African Studies Review”, 44(2001), no. 3, pp. 1–25; K. Homewood, Ecology of African Pastoralist Societies, Oxford – Athens – Pretoria 2008,
pp. 228–229; K. Smith, The Farming Alternative: Changing Age and Gender Ideology among Pastoral Rendille and Ariaal, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2,
pp. 131–146; F. Zaal, Economic Integration in Pastoral Areas: Commercialisation
and Social Change among Kenya’s Maasai, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2,
pp. 97–114.
14
S. Berry, No Condition Is Permanent. The Social Dynamics of Agrarian Change
in Sub-Saharan Africa. Madison 1993; M. Chanock, Neither Customary nor Legal:
African Customary Law in an Era of Family Law Reform, „International Journal of
Law and Family”, 3(1989), pp. 72–88; D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors: Gender, Ethnicity, and the Cultural Politics of Maasai Development, Bloomington 2001.
15
A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy: Rethinking Maasai Ethnic Identity
and the ‘Cash Economy’ across the Rural-Urban Interface, Tanzania. PhD Thesis
[unpublished]. The University of Manchester, 2015; Being Maasai: Ethnicity
& Identity in East Africa, op. cit.
13
�330
Antonio Allegretti
As with ethnic identity not defining the entirety of the social
world in which those who refer to themselves as Maasai are enmeshed, neither religion can be taken as a “totalizing” institution16;
religion should not be considered an institution that is sweeping
away Maasai traditional institutions based on ethnic identity. As
Green argues17, religious communities in Africa, loosely defined as
groups of people sharing a particular vision of the world (inherently religious), “are not necessarily longstanding but come into
being around particular ritual agendas”18. Instead, as globalizing
processes abridge distances and spaces, the Maasai, as many other
so-called ‘traditional’ or place-based groups19 around the world,
find themselves at the intersection of different communities which
triggers a complex evolution of the meanings and practices associated to ethnic identity as well as the necessity to adapt the
analytical categories that have so far been used to describe it.
These developments come inevitably into being as inherently political contests in which the religious as a “category of analysis and
practice” inevitably “has origins in the political struggles around
delimiting the power of certain institutions”20, in this case Maasai
‘traditional’ institutions.
The second piece of the puzzle in the analysis, i.e. materiality,
comes up as the tangible arena in which these political relations
are enacted. Religion materializes through the external, material
world, many anthropologists have started to point recently as they
M. Green, Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion
in Africa, „Review of African Political Economy”, 2006, no. 110 pp. 635–650.
17
Ibidem.
18
Ibidem, p. 642.
19
Groups all around the world that for political historical reasons have maintained connections to a particularly distinct (‘traditional’) lifestyle, with strong
geographical connotations and links to ‘ancestral’ land
20
M. Green, Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion
in Africa, op. cit., p. 637.
16
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 331
have partaken in the so called ‘media turn’ in religious studies21.
Religion as experience that can be acquired through the senses22
comes at the opposite end of religion as individual belief without
denying it; it simply acknowledges that, as Keane puts it, “even
where belief is crucial, it must still take material form [...] Ideas are
not transmitted telepathically. They must be exteriorized in some
way, for example, in words, gestures, objects, or practices in order
to be transmitted from one mind to another”23. In this chapter,
the material realms of the battle between traditional and religious
institutions as carriers of value are food consumption which has
a particularly heightened significance among the Maasai24, and
the material form of the church as ‘house of God’ whose church
members contribute to develop.
Fieldsite and methods
The fieldwork on which this chapter is based was conducted
during different time intervals from 2010 to 2012 in the Maasai village of Losirwa25 which is for the most part pure grazing rangeland
(Fig. 1). The closest peri-urban centre, Kigongoni, stretches over
the main paved road that cuts across the Maasailand of Losirwa
and increasingly encroaches open rangeland used by the Maasai
of Losirwa for grazing (Fig. 2). A few kilometers further down
M. Engelke, Religion and the Media Turn, „American Ethnologist”, 37(2010),
no. 2, p. 371–379.
22
B. Meyer, Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an
Introduction, op. cit., pp. 124–135.
23
W. Keane, On the Materaility of Religion, op. cit, p. 230.
24
P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, Manchester
1988; A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai: Gender Identity and Food
Resources in a Pastoral Economy, in: From Water to World Making, ed. G. Palsson,
Uppsala 1990, pp. 73–93.
25
Names of locations are real.
21
�332
Fig. 1 Losirwa Rangelands
Antonio Allegretti
Fig. 2 Paved road in Kigongoni
the paved road, on the way to the worldwide known Ngorongoro
Conservation Area, one comes across the small town of Mto wa
Mbu which forms a single, though patchy, (peri) urban conglomerate with Kigongoni.
I conducted ethnographic fieldwork through participant observation as well as a few formal interviews with a number of individuals, including those affiliated to the church, being hosted by
the Tutunyo26 Maasai family. While lodging in the Tutunyo boma27
I commuted between the rural and urban-based locations including attending church Sunday masses and other church events in
the local Lutheran church in Losirwa which is located somehow
at the ‘border’ between the open rangeland of Losirwa and the
peri-urban territory of Kigongoni. This chapter is grounded on
Names of people are fictitious.
An enclosure made of several huts, one or more livestock kraals, and surrounded by a fence made of tree branches, i.e. the traditional Maasai homestead.
26
27
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 333
a wealth of information, opinions, impressions and practices that
I recorded during such events in the local church but also by talking to other informants outside the church networks. The main
protagonists of this account are young moran28 whose age ranged
from 20 to 35 such as Luka, one among whom I built relationships
of trust and friendship, as well as Isaya, a close friend of Lekishon
(and mine), and a Maasai moran himself from another Maasai
close-by village, who, at the time of fieldwork was the evangelist
appointed by the Lutheran parish council in Mto wa Mbu to work
in the local church in Losirwa. When I use the name ‘father’, I refer
to Tutunyo’s boma head, a Maasai elder and Luka’s father, with
whom I also established a close relationship of trust and respect.
In a way, throughout this chapter I hint at these three protagonists as embodiment(s) of the different positions or stances
when it comes to the relationship between ‘tradition’ and Christian
spirituality, with Isaya representing Christian values, ‘father’ the
‘traditional’ values, and Lekishon mediating between the two. As
a certain degree of typification is unavoidable, I wish to stress that
this account does not claim to exhaustively report the complexities
of (Maasai) ‘tradition’ in its interaction with modernization forces.
It is, however, a sincere attempt to ethnographically document the
challenges and dilemmas that young men, like many other ‘indigenous’ or place-based peoples around the world, are confronted
with when undertaking their individual life paths towards full
personhood within the collectivities to which they belong.
Mediating between ‘communities’
No forms of social organization is or has been in human
history determined by an entirely homogenous set or register
28
Young Maasai in the warriorhood life stage (before entering ‘elderhood’).
�334
Antonio Allegretti
of values; all communities and societies to some extent, especially in transitional times, and increasingly in our contemporary global world, have drawn from different ‘value baskets’ in
routine life and ideology. Nowhere more than in contemporary
Africa this holds true29, considering the combination of factors
such as urbanization, market liberalization, and demographic
change that continue to clash with and impact on, at times
violently, more ‘traditional’ forms of social organization mostly
originated in rural life30. The case of the Maasai in Tanzania and
the spread of Christianity is only one among many in the African
continent.
That eastern Africa pastoralism is in transitional times is by
now an acknowledged fact31; market liberalization, livelihood
diversification and urbanization starting in the 1980’s have had
major effects on these groups. The general understanding among
researchers is that these factors of change have impacted on the
Maasai by triggering cultural homogenization and loss of tradition.
Elsewhere, I have challenged this kind of narrative and argued that
tradition and culture underlying Maasai ethnic identity are being
transformed and reinvented rather than swept away32. Even in
the case of market integration, which is commonly acknowledged
as a factor leading to ‘disappearing’ tradition and ethnic identity,
I have argued, tradition and ethnic identity can be ‘capitalized’
on and become market institutions for market gains by Maasai
29
J. Guyer, Marginal Gains: Monetary Transactions in Atlantic Africa, Chicago
– London 2004.
30
D.F. Bryceson, Rural Livelihoods and Agrarian Change in Sub-Saharan Africa:
Processes and Policies, in: Rural Livelihoods and Poverty Reduction Policies, eds.
F. Ellis and H.A. Freeman London – New York 2005, pp. 43–74.
31
E. Fratkin, East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and
Rendille Cases, op. cit., pp. 1–25.
32
A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit.
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 335
themselves33. This has led to a plurality of value registers rather
than replacement of an old (i.e. tradition/culture) with a new one.
Maasai church goers in Losirwa village (and throughout Maasailand presumably), embody this plurality of value registers in that
they partake in different social networks and social worlds parallel to those networks based on ethnicity that have been described
so well in classic ethnographical accounts34. Their identity is an
assemblage that hinges on their membership in a multiplicity of
communities that come from religion35 and formal education36, and
their social lives are shifting and diverse. Younger generations of
moran are those most involved in parallel spheres of relationships.
Both these spheres of relationships are somehow recognized in
Losirwa and overall in the country as carriers of ‘modern’ values
and for their empowering role within Maasai society. Several of
these young warriors assiduously attend the local church, supporting and sometimes leading the activities of spreading the religious
message, often through organizing events such as collective prayers,
religious film showings, and helping followers and non-followers
with counseling and other kinds of moral support. Among these
young churchgoers, many were at the same time enrolled in primary or secondary school, and those who were attending boarding
schools away from Losirwa would not miss church events or simply
the Sunday Mass on their return home for holidays.
Idem, „Being Maasai” in Markets and Trade: the Role of Ethnicity-Based
Institutions in the Livestock Market of Northern Tanzania, „Nomadic Peoples”,
21(2017), no. 1, pp. 63–86.
34
P. Rigby, Persistent Pastoralists. Nomadic Societies in Transition, London
1985; P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, op. cit.;
H. Schneider, Livestock and Equality in East Africa, Bloomington 1979.
35
D.L. Hodgson, The Church of Women. Gendered Encounters Between Maasai
and Missionaries, Bloomington 2005.
36
E. Bishop, Schooling and the Encouragement of Farming amongst Pastoralists
in Tanzania, „Nomadic Peoples”, 11(2007), no. 2, pp. 9–29.
33
�336
Antonio Allegretti
What struck me was how these young Maasai shifted in their
practices as well as the way they verbalized this plurality of forms
and sets of values. One thing that struck me in particular was how
they never complied with, or better said, intentionally broke, the
traditional Maasai rules of food consumption (see next section) during church events. They would share meals with women (a taboo
in most cases within the Maasai village) in heterogeneous groups
and paying very little attention to the sharing rules within age
sets (see next section). At times, they would express contempt for
traditional rules in force in the village; at other times, with little
awareness of proposing contradicting ideas, they would underline
the positive values of Maasai ‘tradition’ and their pride in showing
group affiliation through food sharing.
Overall, religious affiliation affected these young men’s views
about some specific and important aspects of their daily life as
well as their visions of future. These aspects had to do with ideas
connected to individuality, practically expressed by the rejection
of complying outside of ‘traditional’ networks with the sharing
rules, and triggering a stronger sense of the self as opposed to
group and ethnic collective awareness. The way they verbally
envisioned their future also was an expression of contradictions
such as their views about what constitutes wealth. They criticized
elders’ attachment to livestock at the expenses of other forms of
wealth such as a ‘modern’ house, while wishing to retain and
reproduce their families’ wealth in livestock as a form of reproducing family values and ethnic identity. Polygamy as opposed
to monogamy was another domain that blatantly expressed these
contradictions considering that many individuals who voluntarily
and convincingly had made themselves carriers of religious church
values (including monogamy), were in fact polygamous, having
married more than one woman, and continuing to marry other
women as they continued with their moral engagement with the
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 337
church. Notwithstanding their participation in co-existing communities and networks, they continued to claim their identity
as Maasai and as pastoralists, including those enrolled in school
where usually values connected to agriculture-based livelihoods
are highlighted as opposed to pastoralism which is considered
a backward lifestyle37.
Evidently, the ideas that put the Maasai as an ethnic group,
their customary and traditional institutions and practices, in opposition and mutually exclusive with instances of monetization,
commoditization, ‘modern’ technologies (i.e. mobile phones), and
in general many other aspects of everyday life of youths in Tanzania (e.g. religion affiliation and formal education) are mistaken,
perhaps having survived as historical legacies of economic policies
or development interventions38.
Political religion
The plurality of communities in which younger generations of
Maasai males are embedded is a very complex set of overlapping
registers of values, as seen above, and this heterogeneous mix impacts on how resources, economic assets and wealth are managed,
and the entitlements over and distribution of them.
The wedding of Luka, a 25-year-old Maasai warrior in the Tutunyo family and one of my closest friends in the field, was the
occasion during fieldwork in which I realized the ‘politics’ involved
in the relationships between spiritual affiliation to the local Lutheran church (or absence of it) and the politics of distribution
and entitlements to resources and assets. It was striking to witness
Luka’s struggle in positioning himself between his father’s efforts
37
38
Ibidem.
D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit.
�338
Antonio Allegretti
in encouraging him to celebrate a ‘traditional’ Maasai wedding
with related redistribution of entitlements and ownership of cattle
(see below), and Isaya’s (the evangelist in the Losirwa church and
Luka’s close friend) equally strong resolution to have a Christian
celebration for him.
The first sign that the wedding celebration for Lekishon was
to become a battleground for different views was father advising
Lekishon to avoid having, during the celebration, people dressed
in ‘Swahili’ clothes39. Isaya interpreted father’s suggestion (or
admonition) as an effort to persuade Lekishon to have a fully
traditional wedding without ‘external’ invitees that could disrupt
the ceremonial traditional ritual. In one of his manifestations of
disapproval, Isaya argued: “What kind of feast is it going to be?!
Just drinking milk?!”.
Milk (and its consumption) as determinant of traditional social
organization and medium of life turns in individuals’ life cycles40
sees its importance amplified during Maasai traditional celebrations
through the ritual practice. On wedding celebrations, for instance,
drinking milk according to a specific ‘protocol’ that requires groom
and bride to drink milk in front of a delegation of wazee (elders),
serves to establish the everlasting wedlock. On the occasion of the
rite of passage from childhood to adulthood for males (through
circumcision) too, milk is used by the one performing the operation
to wash his hands as a stronger cleanser than water. Isaya’s ridiculing of the importance of milk on the wedding ceremony meant to
express his disapproval and standpoint against tradition that, in
the specific regard of marriage, rejected any alternative medium
for the establishment of the wedlock such as those accounted for
by the religious register.
39
40
Ordinary clothes such as trousers, shirts and the like.
A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai..., op. cit., pp. 73–93.
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 339
As time went by, a decision had to be taken as to the type of
wedding to arrange. Not without inner struggle, Lekishon decided
eventually to organize a ‘traditional’ wedding only after overcoming and resisting the impetus or impulse, as he confided to me, to
call the marriage off. The wedding was eventually celebrated and
the traditional conventions including the customary consumption
of milk were adhered to. Participants, strictly dressed in Maasai
clothes, attended the whole ceremony from early afternoon to
evening consuming cow meat and different types of spirit along
with other drinks from bottled beers to sodas.
Other dynamics of entitlements and redistribution of property
rights over livestock were particularly important to observe, especially the choice for the animals to be sold to fund the ceremony.
Father ‘borrowed’ five cows from his other sons and sold them to
finance Luka’s ceremony as per ‘customary’ habit which had previously enabled Luka’s older brothers to fund their own respective
wedding ceremonies. Weddings are only one occasion in which
one can realize the complex web of exchange and redistribution
of property rights within an extended Maasai family41. I also described elsewhere42 how younger warriors, elders, and women
form a triangle of power relations expressed through property
rights and entitlements over livestock in interaction with other
forms of wealth, from cash to land, and houses. Such complex web
is certainly one specific instance in which affiliation to Christianity on the one hand, and partaking in ‘traditional’ networks on
the other creates conflicting relationships between the two communities. Isaya made extremely clear to me what he thought of
the web of exchange within the ‘traditional’ Maasai family when
P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, op. cit.;
Idem, The Pastoral Continuum. The Marginalization of Tradition in East Africa,
Oxford 1998.
42
A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit.
41
�340
Antonio Allegretti
he referred to Luka’s boma as a “dictatorship”, with Luka’s father
being the dictator “eating his sons’ wealth”, referring to father’s
entitlements to dispose of his respective sons’ cows without them
having a say on it.
Religious affiliation has come with values that refer to individual success as opposed to shared property rights within the
extended family. Similar criticism with respect to ‘sharing’ was
however expressed by some elders, including the Tutunyo boma
head (i.e. Luka’s father), about the networks of distribution among
church followers. On one of our many interesting conversation,
father referred critically to the offers donated by church followers
on a weekly basis that go to fund projects such as the renovation/
construction of (religious) buildings and the purchases of supplies
for the sake of religious activities. He argued: “Everyday they ask
you to contribute money for their things; how can you contribute
everyday?! And you don’t see any benefit from it”.
Such kind of criticism about circulation of wealth within church
networks does not only come from those who are evidently outside
such networks, but also from some insiders, and even church leaders
themselves. Another interesting field informant I often spent time
with in Losirwa and Kigongoni was Matayo, a Maasai middle-aged
man originally from the neighboring village of Munghere who, after
going through inner struggle of the kind Lekishon went through on
occasion of his wedding, had taken the difficult decision to hang
up his cassocks and marry a second younger wife. He lived at the
‘border’ between the Losirwa Maasailand and the peri-urban tissue
of Kigongoni, having built a new house after leaving the church.
His story is particularly significant when analyzing how the sphere
of religiosity and spirituality in the local community of Losirwa/
Kigongoni is heavily entrenched in networks and dynamics of
resource sharing and management, local ‘politics’, and individual
life paths in achieving (economic) independency and success.
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 341
The way he talked about his previous involvement with the
Lutheran church showed the political dynamics that occur between
church leaders and church followers. He said that the offering of
money to the church had become an obligation fulfilled with great
difficulty by many. People who could not prove their ‘attachment’
to the church by offering money would be looked upon and be
embarrassed whereas the more ‘generous’, charitable, and benevolent would acquire positions of respect alongside church leaders
and even gain decision-making power in the church affairs. Such
stratification, he argued, is morally questionable when in a church
and religious context where the values of equality ought to underlie
social relationships among members.
These dynamics affected his own involvement with the church.
As a priest, his position of leadership entailed not only his physical
presence in the church but also to lavish and donate even larger
sums of money for church projects and to the church members
themselves as ‘offers’ to support their livelihoods. Such situation
became unbearable to him and his family:
You see, those people and elders in the church always tell you, you
have to go to the church every single day otherwise they would ‘accuse’
you of not being a good Christian. Plus, you have to be the first to contribute to set the example to other people... but that way you will end
up poor! So many priests who retired from their services ended up becoming alcoholics ‘cos they could not save anything in their whole lives!
Leaving the priesthood was not an easy choice for him, but it
turned out to be the right one as he explained: putting all his efforts in his farm earned him important assets and wealth to the
point that he is now envied, he said, within the village. He argued
that he followed “God’s way” in leaving the church and succeeded
in his other life endeavors.
It emerges that the sphere of spirituality is far from being simply
confined to an individual’s faith in a spiritual being. Quite the op-
�342
Antonio Allegretti
posite, it is an arena that much resembles that of ‘tradition’, where
social and political relationships are established, nurtured, and at
times severed. These dynamics become even more complex when
one partakes at the same time in both the church community and
other networks based on Maasai ‘tradition’ as observed in the case
of Luka. Luka’s words in reference to this problematic link, and
referring to his own situation as opposed to that of Isaya, showed
how strong the dilemma was for him:
Isaya wants me to abandon all the Maasai tradition at once; but
he is wrong ‘cos when you are born in a certain tribe it is difficult to
abandon everything.
Then, he continued:
He has already achieved his individual position within the church,
so people in the church help him out when he needs to be helped; no
one is going to help me but my family in the village.
That individuals can and do mediate between the two spheres
of Christianity and (Maasai) tradition as a way of gaining recognition of personhood (also by achieving economic success)
was confirmed on many occasion by Isaya who would not miss
a chance to tell me how becoming a priest had enabled him to feel
satisfied and fulfilled. In his own case, and unlike many others
like Luka, the mediation between the two spheres materialized
through the outright abandonment of Maasai tradition but without renouncing his own Maasai identity. On many occasions he
referred to not only property rights arrangements but also Maasai
traditional consumption arrangements which I will discuss in the
next section as ‘slavery’ while at the same time reaffirming his own
ethnic identity as a Maasai and his role as one who is supposed
to strive to ‘educate’ his own Maasai people (those partaking in
the church). As once he told me while discussing the question of
Maasai tradition:
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 343
You wazungu [whites] want the Maasai to stay the way they are
because you want to come here and see the traditional life, but they
really need to change and get developed, and they can only do that
if they abandon their traditions!
The question of development, as will be seen in the next section,
is in fact particularly meaningful when considering the material
embodiment of the community (political) dynamics just described.
Material religion
Meyer’s well-known historical account43 of colonial Christian
mission churches and conversions in Ghana is perhaps one of the
most accurate, compelling, and still current accounts of ‘material
religion’, that is, the material aspects that embody spirituality
making it discernible in the outside world. Meyer shows quite emphatically how “worldly matters”44 played a fundamental role in,
or better still, constituted the tangible socio-political arena for the
conversions of Ghanaians to Christianity during colonialism. Against
the mission rhetoric which promoted the use and consumption
of consumer goods (e.g. imported clothes) as simply an outward
sign of an inner (Christian) spirituality, Ghanaians absorbed and
transformed consumption practices by assigning them meanings
that pertained to individual (economic) success in a competitive
rivalry between each other, hence, as a result, dismissing the vision of the Christian mission of the sober and humble Christian45.
It is undeniable that there is an overt link in contemporary
Africa between the sphere of spirituality and that of ‘worldly
matters’. The connection becomes even stronger as religion as
B. Meyer, Christian Mind and Worldly Matter, „Journal of Material Culture”,
2(1997), no. 3, pp. 311–337.
44
Ibidem, p. 313.
45
Ibidem, pp. 311–337.
43
�344
Antonio Allegretti
a network overlaps with other associational networks and spheres
of practice from local economic activities providing networks
of trust for vendors-customers relationships46 to other networks
of social capital that are widespread in Africa and can depend
on the so-called ‘big man’ logic47. Among the Maasai, the sphere
of consumption, especially of food, is normally loaded with an
exceptionally complex set of meanings that rarely find equals in
other communities around the world. Food consumption, in terms
of different practices as well as types of foods, determines complex
gender and age-based social dynamics and relations, including
those of a ‘political’ nature between sectors of community, as well
as the life cycle of single individuals (both men and women)48.
Unsurprisingly, food consumption has acquired new meanings as
a result of factors of change from urbanization to migration and
economic development49, and religion constitutes one of these
factors determining changing practices.
Isaya’s emancipation from traditional networks based on Maasai
ethnic identity, as an example of the divergence between the religious and ‘traditional’ spheres and networks, for instance, was
embodied in the way consumption of food would occur in his
private family life. While on fieldwork, I visited his original home
in a neighboring village to Losirwa, Losimingori village. The arrangements of furniture and other items in the boma, including
those used for dining, clearly marked a deliberate shift from the
way things are done, and food is eaten, according to the ‘traditional’
Maasai way. By the time we approached lunch time, a table would
46
K. Meagher, Identity Economics: Social Networks and the Informal Economy
in Africa, Oxford 2010.
47
J.F. McCauley, Africa’s New Big Man Rule? Pentecostalism and Patronage in
Ghana, „African Affairs”, 112(2012), pp. 1–21.
48
A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai..., op. cit., pp. 73–93.
49
A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit.
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 345
be placed in the center of the hut, and people would sit in a circle
and eat each in his or her own plate with forks and spoons. The
party would be a heterogeneous mix in terms of gender and age.
Such arrangements markedly differed from food consumption arrangements I had previously been acquainted with in other boma
including Tutunyo family. Groups sharing food according to the
‘traditional’ arrangements are gender and age-based exclusive;
men and women prior to marriage (and for some time after the
marriage) would never share food together, neither would elders
with younger people (although the restrictions are looser in such
case). In Isaya’s boma, a moran would also have food on his own,
thus breaking one of the strongest taboos in Maasai culture, which
forbids moran to have food individually without sharing with their
comrades.
On the occasion of church events in Losirwa, I could easily recognize the same intentional breaking of traditional rules of food
consumption that I witnessed in Isaya’s boma. Men and women
would eat either indoor in the church or outside, but not forming
the small age and gender-based homogeneous clusters that are
formed for instance during ‘traditional’ parties (e.g. circumcision
feasts, wedding parties etc..). On such occasions, for instance,
especially moran isolate themselves from the rest of the invitees
as part of the social dynamics and conventions that designate the
moran as the group that covers key functions within Maasai society
(i.e. providers of security for both people and cattle).
Isaya always referred to the aforementioned taboos in food
consumption practices as ‘slavery’, that is, for moran who are not
allowed to eat when hungry unless sharing with another moran
within the same age set, but also for married couples who are not
allowed to share a meal, a normal activity any other non-Maasai
couple is able to enjoy without restrictions, until they reach the
adulthood stage of life (i.e. when men/husbands leave behind
�346
Antonio Allegretti
the moranhood stage of life as the next batch of younger men are
circumcised). On one occasion, Isaya revealed to me that many
moran had confided him to concur with the church message but
that breaking the food taboos, such as for instance the restriction
on eating meat with women, would result in social stigma too
strong to endure for them. Isaya himself was aware of the power of
such taboos and added another untold truth which had to do with
moran’s anxiety to lose their appeal (hence sexual affairs) in the
eyes of women in the village who were not affiliated to the church.
Once again, Lekishonwas the most eloquent about the controversial relationship that moran establish with the two spheres
(‘tradition’ and religion) while partaking in both:
I follow the tradition on food consumption when I am in traditional feasts, and I do not follow it when I am in a church feast. If
I ate meat with women during the circumcision of olayoni [children],
wazee [elders] and other moran would think I have gone crazy!
[laughter].
Partaking in different communities, therefore, has created
overlapping systems and sets of values which are not necessarily
mutual exclusive, but that do entail discreet and subtle maneuvers
within the realm and boundaries set by the values underlying each
single community.
Religion and the materiality of development
As consumption brings out the complex link between Christian
spirituality and tradition within individual life paths for one to
gain his or her personhood, other arenas of materiality, that is,
the material expression of the church, embody people’s efforts in
striving to achieve development. The material and architectural
expression of the church in Losirwa is imbued with meanings that
pertain specifically to (the achievement of) development as an
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 347
essential and universal life project to better one’s own life. This
has to be looked at both within local social dynamics and in the
broader national context where ‘modern’ houses (made of bricks
and cement and corrugated iron roof) are indisputable signs of
development and individual’s economic success50. In the case of
Maasai communities, as I have described elsewhere51, a ‘modern’
house is imbued with additional meanings when put in opposition
(actual and symbolic) with the ‘traditional’ Maasai hut with the
customary division of space according to age and gender52.
The relation between the materiality of ‘the house’ and instances
of social organization has a long history in anthropology53. Not only
the house itself, also furniture and other material arrangements that
are part and parcel of the ‘house’ as a tangible expression of sociocultural system(s) have been under the lens of anthropologists54.
Elsewhere55 i have touched more extensively on how the tangible
expression of the house and domestic space in contemporary
Maasai communities have taken new meanings that have clashed
with customary domestic arrangements56, becoming an arena of
the social transformations triggered by the shortening of distances
between rural and urban areas. These changing dynamics bear
M. Green, Participatory Development and the Appropriation of Agency in
Southern Tanzania, „Critique of Anthropology”, 20(2000), no. 1, pp. 67–89
51
A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit.
52
Ibidem.
53
G. Bachelard, The Poetics of Space. The Classic Look at How We Experience
Intimate Places, Boston 1994 [1958]; About the House. Levi-Strauss and Beyond,
eds. J. Carsten and S. Hugh-Jones, Cambridge 1995.
54
D.L. Lawrence and S.M. Low, The Built Environment and Spatial Form,
„Annual Review of Anthropology”, 19(1990), pp. 453–505.
55
A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit.
56
D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit.; A. Talle, Women as Heads of
Houses: the Organization of Production and the Role of Women among the Pastoral
Maasai in Kenya, „Ethnos”, 52(1987), no. 1–2, pp. 50–80.
50
�348
Antonio Allegretti
manifest resemblance with, for instance, the case of the pastoral
group of the pastoral Endo in Kenya illustrated by Moore57 where
the process and (externally imposed) project of ‘modernization’
materialized as an opposition of values and meanings attached to
‘traditional’ houses (located on the escarpment) vis-a-vis ‘modern’
houses made of bricks geographically located on the valley floor.
In Losirwa, repeated references during Sunday sermons are made
to the church as the ‘house of God’ and how offers are needed to
nurture ‘the house’ by purchasing new items, improving walls,
constructing ‘modern’ toilets etc. The church as ‘house of God’ is
metaphorically referred to as ‘moral’ shelter against the predicaments of modern society such as HIV, poverty, and general moral
decay; hence, the church as architecture embodies the metaphor
of the ‘house of God’. Not only in Losirwa; on other occasions such
as for instance the inauguration of a church in the neighboring
village of Esilalei I attended, the speech given by the Maasai village chairman concentrated on the new church as a timely resort
for the Esilalei villagers against an unidentified looming plight
hitting the community. The palpable euphoria I beheld on the
inauguration day was also due to the participatory nature of the
project which the nearly totality of the invitees had contributed
to, and that had created a sense of collectivity and community
sheltered metaphorically and materially under the roof of the
newly constructed ‘house of God’.
Not until the early 2000’s, the connection between religion
and development, especially in developing nations, has been
obfuscated by the secular approach that prevailed in developed
nations58. Eventually, towards the early 2000’s, academics have
H. Moore, Space, Text and Gender: an Anthropological Study of the Marakwet
of Kenya, New York 1986.
58
S. Deneulin and C. Rakodi, Revisiting Religion: Development Studies Thirty
Years On, „World Development”, 39(2011), no. 1, pp. 45–54.
57
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 349
led the way towards the recognition of religion as an actor of
and in development, drawing connections for instance with efforts made within the Millenium Development Goals framework
in Africa59 and preparing the terrain for Faith Based Organizations to be recognized by such important donors as the DFID
as ‘agents of transformation’ (and be granted money for their
operations)60. As the ‘traditional’ secular vision of development
proved impractical, the academic world was confronted with
new horizons of research and action. As Deneulin argues: “the
unavoidable presence and importance of religion in the lives of
people in developing countries – and in most developed countries
too – invite development studies and its constituent disciplines
to reconsider one of the assumptions upon which they are often
based: that secularization is a universal, desirable, and irreversible trend”61.
The history of development and religion as an institutional and
economic course cannot be detached from the political relations,
and connections that contribute to determine it – connections and
relations not only between countries or whole blocks (e.g. the socalled ‘Political Islam’), but also the kind of political relations that
occur at small-scale levels. If development studies, as Deneulin has
argued62, have had a rude awakening from the secular approach
to development, other social sciences like anthropology, especially
Africanists such as Meyer and others as highlighted above, have
recognized the political implications at local level within the
religion-development connection.
59
A.J. Njoh and F.A. Akiwumi, The Impact of Religion on Women Empowerment, „Social Indicators Research”, 107(2012), pp. 1–18.
60
G. Clarke, Agents of Transformations? Donors, Faith Based Organizations, and
International Development, „Third World Quarterly”, 28(2007), no. 1, pp. 77–96.
61
S. Deneulin and C. Rakodi, Revisiting Religion..., op. cit., pp. 45–54.
62
Ibidem.
�350
Antonio Allegretti
For instance, in Losirwa, the investment in the church as a material construction and a collective project of development occurs
also as a reaction that stems from the criticism by church people
towards ‘tradition’, hence, an undertaking that feeds back into the
‘political’ relations between religion and ‘tradition’ I have referred
to above. Benevolence towards church projects such as investing
in furniture, renovations of the house and the like, are ‘generous’
acts that respond to the dialectal relationship between partaking
in a community which requires altruistic gestures and individual
motives aimed at the achievement of personal development63.
Christian values of generosity are put in opposition to discourses
of selfishness attached to ‘tradition’ and the stubborn attachment
to cows as a form of individual wealth. But generosity, to the affiliated to the church, gets in not only for collective projects of church
renovation; it is also an attribute that features other acts such as
investing in the building of a private house, which are inherently
to be considered private investments.
As such, the material expression of the church represents an
alternative and parallel (to that of ‘tradition’) arena for accessing
development that is strongly rooted into the local and national vision
as to what constitutes progress, and development (i.e. a ‘modern’
house). The material expression of the church embodies values of
modernity, and people’s efforts in expanding it with new furniture
and renovation stand for people’s attempts to achieve such values.
Where many individuals are not in the economic position that would
allow them to build their own ‘modern’ house, investing in a collective venture enables them to embrace at the same time the values of
generosity underlying the vision promoted by the church, and the
values of individual development and modern national citizenship.
S. Gudeman, The Anthropology of Economy: Community, market, and Culture, Hoboken 2001.
63
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 351
Conclusion
This chapter has tried to propose an alternative analytical
framework for the understanding of the socio-economic context of
the Maasai in contemporary Tanzania. ‘The Maasai’ today cannot
be regarded as a discrete social unit with a specific ‘tradition’ or
culture as distinctive traits of ethnic identity spatially bounded as
it was during the pre-independence years when specific boundaries
confined people to the Maasai Reserve first, then Maasai District64.
On the contrary, even though the rural economy persists in specific spaces that could be even identified on a map, ‘the Maasai’
in contemporary Tanzania may rather be regarded as an assemblage of individuals each with their own life experiences within
rural life and, importantly, outside of it. An ongoing process of
negotiation between the ‘traditional’ rural economy and lifestyle,
and a multiplicity of outside social and economic arenas, such as
for instance religion, I believe, provides an appropriate analytical
tool to make sense of the changes that commoditization and the
market produce. It helps explain how and why average young
Maasai men are not the only ones to live across multiple economies
and communities. Even highly educated Maasai, of whom I have
met a number, who live in cities and work for important NGOs,
continue to have their own boma in their respective villages, and
pursue parallel economic careers in their villages as livestock owners and occasional upscale traders.
As religion and church affiliation continue to spread among
Maasai communities along with commoditization, urbanization,
and the ‘market’, practices and meanings associated to Maasai
‘tradition’, culture, and ethnic identity will acquire further and
more complex significance rather than disappear. My own pre64
D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit.
�352
Antonio Allegretti
diction on the ‘future of the Maasai’, a widespread concern
among anthropologists that often has produced looming ominous prophecies, is that the Maasai will increasingly partake in
a multiplicity of social, political, cultural and economic arenas
also as a response to increasing pressure over the rural economy
that comes from increasingly scare natural resources. Rural lifestyle, social organization and culture will undertake some steady
readjustments rather than major transformations to adapt to
changing conditions.
REFERENCES
About the House. Levi-Strauss and Beyond, eds. J. Carsten and S. HughJones, Cambridge 1995.
Allegretti A., Maasai Ethnic Economy: Rethinking Maasai Ethnic Identity
and the ‘Cash Economy’ across the Rural-Urban Interface, Tanzania.
PhD Thesis [unpublished]. The University of Manchester, 2015.
Allegretti A., Being Maasai” in Markets and Trade: the Role of EthnicityBased Institutions in the Livestock Market of Northern Tanzania, „Nomadic Peoples”, 21(2017), no. 1, pp. 63–86.
Asad T., The Construction of Religion as an Anthropological Category, in:
Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity
and Islam, ed. T. Asad, Baltimore, 1993, pp. 27–54.
Bachelard G., The Poetics of Space. The Classic Look at How We Experience
Intimate Places, Boston 1994[1958].
Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, eds. T. Spear and R. Waller,
Oxford – Dar es Salaam – Nairobi – Athens 1993.
Berry S., No Condition Is Permanent. The Social Dynamics of Agrarian
Change in Sub-Saharan Africa, Madison 1993.
Bishop E., Schooling and the Encouragement of Farming amongst Pastoralists in Tanzania, „Nomadic Peoples”, 11(2007), no. 2, pp. 9–29.
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 353
Bryceson D.F., Rural Livelihoods and Agrarian Change in Sub-Saharan
Africa: Processes and Policies, in: Rural Livelihoods and Poverty Reduction Policies, eds. F. Ellis and H.A. Freeman, London – New York,
2005, pp. 43–74.
Chanock M., Neither Customary nor Legal: African Customary Law in an
Era of Family Law Reform, „International Journal of Law and Family”,
3(1989), pp. 72–88.
Chidester D., Engaging the Wildness of Things, „Material Religion”, 4(2008),
no. 2, pp. 232–233.
Clarke G., Agents of Transformations? Donors, Faith Based Organizations,
and International Development, „Third World Quarterly”, 28(2007),
no. 1, pp. 77–96. 2007.
Deneulin S. and Rakodi C., Revisiting Religion: Development Studies Thirty
Years On, „World Development”, 39(2011), no. 1, pp. 45–54.
Eller J.D., Introducing Anthropology of Religion, New York – London 2007.
Ellis S. and ter Haar G., Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, „The
Journal of Modern African Studies”, 36(1998), no. 2, pp. 175–201.
Ellis S. and ter Haar, G. Worlds of Power: Religious Thought and Political
Practice in Africa, London 2004.
Engelke M., Religion and the Media Turn, „American Ethnologist”,
37(2010), no. 2, pp. 371–379.
Ferguson J., The „Bovine Mystique”: Power, Property and Livestock in Rural
Lesotho, „Man”, 20(1985), no. 4, pp. 647–674.
Ferguson J. The Cultural Topography of Wealth: Commodity Paths and the
Structure of Property in Rural Lesotho, „American Anthropologist”,
94(1992), no. 1, pp. 55–73.
Fratkin E., East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana,
and Rendille Cases, „African Studies Review”, 44(2001), no. 3,
pp. 1–25.
Geertz C., The Interpretation of Culture: Selected Essays, New York 1973.
�354
Antonio Allegretti
Green M., Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, „Review of African Political Economy”, 2006, no. 110,
pp. 635–650.
Green M., Participatory Development and the Appropriation of Agency
in Southern Tanzania, „Critique of Anthropology”, 20(2000), no. 1,
pp. 67–89.
Gudeman, S. The Anthropology of Economy: Community, market, and
Culture, Hoboken 2001.
Guyer J., Marginal Gains: Monetary Transactions in Atlantic Africa, Chicago – London 2004.
Hodgson D.L., Once Intrepid Warriors: Gender, Ethnicity, and the Cultural
Politics of Maasai Development, Bloomington 2001.
Hodgson D.L., The Church of Women. Gendered Encounters Between Maasai
and Missionaries, Bloomington 2005.
Homewood K., Ecology of African Pastoralist Societies, Oxford – Athens
– Pretoria 2008.
Keane W., On the Materaility of Religion, „Material Religion”, 4(2008),
no. 2, pp. 230–231.
Lawrence D.L. and Low S.M., The Built Environment and Spatial Form,
„Annual Review of Anthropology”, 19(1990), pp. 453–505.
Meyer B., Christian Mind and Worldly Matter, „Journal of Material Culture”, 2(1997), no. 3, pp. 311–337.
Meyer B., Materializing Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, p. 227.
Meyer B., Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an
Introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–135.
Morgan D., The Materiality of Cultural Construction, „Material Religion”,
4(2008), no. 2, pp. 228–229.
Morris B., Religion and Anthropology. A Critical Introduction, Cambridge
2006.
�THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 355
Meagher K., Identity Economics: Social Networks and the Informal Economy
in Africa, Oxford 2010.
McCauley J.F., Africa’s New Big Man Rule? Pentecostalism and Patronage
in Ghana, „African Affairs”, 112(2012), pp. 1–21.
Moore H., Space, Text and Gender: an Anthropological Study of the Marakwet of Kenya, New York 1986.
Njoh A.J. and Akiwumi F.A. The Impact of Religion on Women Empowerment, „Social Indicators Research”, 107(2012), pp. 1–18.
Rigby P., Persistent Pastoralists. Nomadic Societies in Transition, London 1985.
Schneider H., Livestock and Equality in East Africa, Bloomington 1979.
Spencer P., The Pastoral Continuum. The Marginalization of Tradition in
East Africa, Oxford 1998.
Smith K. The Farming Alternative: Changing Age and Gender Ideology
among Pastoral Rendille and Ariaal, „Nomadic Peoples”, 3(1999),
no. 2, pp. 131–146.
Spencer P., The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, Manchester 1988.
Talle A., Ways of Milk and Meat among the Maasai: Gender Identity and
Food Resources in a Pastoral Economy, in: From Water to World Making,
ed. G. Palsson, Uppsala, 1990, pp. 73–93.
Talle A., Women as Heads of Houses: the Organization of Production and
the Role of Women among the Pastoral Maasai in Kenya, „Ethnos”,
52(1987), no. 1–2, pp. 50–80.
Winzeler R.L., Anthropology and Religion. What We Know, Think, and
Question, Lanham – New York – Toronto – Plymouth 2012.
Zaal F., Economic Integration in Pastoral Areas: Commercialisation and
Social Change among Kenya’s Maasai, „Nomadic Peoples”, 3(1999),
no. 2, pp. 97–114.
��PART IV
VARIA
��Chapter 12.
KLAUDIA WILK MHAGAMA
EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID
PROJECTS IN TANZANIA:
Socio-cultural aspects of cooperation
between local partners and external donors
and its impact on development
ABSTRACT
Although the Public Private Partnerships (PPP) have been brought
forward as one solution to more sustainable development in Tanzania,
Church organisations and Faith Based Organisations (FBOs) still depend
on resources ultimately originating from an organization’s environment and/or international partners. Many organisations in Tanzania
consider the partnership with the external donors as important for
the long-term security in running the particular institutions. However,
still there is a lack of regulations which could help such organisations
to extend the long-term goals and sustain their success in cooperation
with external donors. This is caused by several aspects. First of all, the
permanent cooperation occurs in physical and material contribution
involving financial sources and external staff. This causes some sort of
dependency between these organizations and external donors. Donors
and local partners have different power and resources, though often
shared relief and development goals. Local partners may need funding
to operate, donors need others to implement1. At the same time, such
actors (e.g. Missionary societies, international donors) aim to decrease
KLAUDIA WILK MHAGAMA – Jagiellonian University.
Local partnership: A guide for partnering with civil society, business and government groups, Portland 2011, p. 20.
1
�360
Klaudia Wilk Mhagama
dependence2. Another aspect concerns the limited funding and short
time of implementation of a particulal project. This leads the relationship
between local partners and external donors to a noncommitted relations
rather than a long-term partnership. The last but not least important aspect
mostly occurs in cultural and social context. Lack of special attention to
this aspect may bring results nonefective to the local community. Donors
often do not have access to communities due to security restrictions or
limited personnel3. This aspect indicates the need of working with a local
partner who accurately diagnates needs and then oversees the effective
implementation of the project. Following these factors as a background
for the heading of this paper, it is necessary to answer the following questions: 1) what is the partnership and what kind of role play local partners
in cooperation with the Polish Aid; 2) what is the impact of a socio-cultural
factor on formation of long-term effects? The above questions aim at
identifying the most important factors influencing the long-term effects of
project implementation in Tanzania leading to sustainable development.
What is partnership?
According to the Guide of The Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)4 „...a partnership is an agreement to
do something together that will benefit all involved, bringing results
that could not be achieved by a single partner operating alone, and
reducing duplication of efforts. [...] To achieve sustained success it
is essential that basic local parameters be created and agreed upon;
equally essential are political will, resourcing, and the appropria2
J. Pfeffer & G.R. Salancik, The External Control of Organizations: A Resource
Dependence Perspective, Redwood City 2003.
3
Local partnership..., op. cit., p. 20.
4
This document has been prepared collectively by members of the OECD LEED
Forum for Partnerships and Local Governance and staff members of the Forum
Office in Vienna, under the coordination of the Chair, Michael Förschner. The
opinions expressed and arguments employed therein do not necessarily reflect
the views of the OECD or of the governments of its member countries.
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
361
tion of funds”5. What is more, The Guide enumerates number of
characteristics of efficient partnership6. There is no clear suggestion
pointing to social and cultural aspects of partenrship. However, ther
are several points indicating such characteristics like: social acceptance, representation by experienced persons who have influence
within their organisation, good communication between actors and
“learning culture”. The Guide emphasizes also the characteristics
needed to implement long-term strategy. One of the first and most
important is „an assessment of local needs and a consultation process
with local actors„as well as „the various measures and projects are
planned and correspond to the strategy and to local and regional
needs”7. According to Derick W. Brinkerhoff and Jennifer M. Brinkerhoff „...In the international development arena, the partnership
is both a core element in programs to improve the delivery of key
goods and services in poor and transitioning countries, and often
applied descriptor of the relationship between the external funders
of the programs and the organizations or groups in the Countries
involved in carrying them out”8. In practice, partnership means
maximizing the potential of a partner from a supportive country to
implement project activities9. The Guide identifies partners higlithing
the partnership’s objectives as important to bring in the different
relevant parts of the public sector as well as the business, commuOECD, Sucessful partnership. A Guide, OECD LEED Forum for Partnerships
and Local Governance, 2006, p. 7.
6
Ibidem, pp. 7–8.
7
Ibidem, p. 8.
8
D.W. Brinkerhoff and J.M. Brinkerhoff, Partnerships between international
donors and non-governmental development organizations: opportunities and constraints, „International Review of Administrative Sciences”, 70(2004), no. 2, p. 254.
9
Ewaluacja polskiej współpracy rozwojowej udzielanej za pośrednictwem MSZ
RP w latach 2012–2015 w wybranych krajach Afryki Wscodniej i Bliskiego Wschodu,
Raport końcowy z badania ewaluacyjnego KOMPONENT I – Afryka Wschodnia,
Warszawa 2016, p. 63.
5
�362
Klaudia Wilk Mhagama
nity and voluntary sectors10. Across this diversity, there are three
broad groupings, though relationships may fit into more than one
category at the same or different times and can evolve: 1. Project
partnerships for a specific project with mutually agreed aims and
objectives. 2. Strategic partnerships, working together over time
with sufficient alignment of goals and objectives towards achieving
a lasting impact on poverty. 3. Alliances with single organizations/
groups or networks/coalitions of groups working together towards
a specific goal, even though organizational/institutional mandates
and long-term purpose may be quite differen11.
Polish Aid as an external donor in Tanzania
Polish Aid Programme (PAP) can be clasified as a programme,
coordinated by the Polish Ministry of Foreign Affairs12. It is the
main tool used for cooperation in the European Union and the
OECD Development Assistance Committee. Poland, as one of the
members, is involved in development cooperation for the benefit of
developing countries. Polish development cooperation constitutes
a part of Polish foreign policy and fits into the European and global
development policies, including support for achieving Sustainable
Development Goals (SDGs)13. In accordance with the law, the Polish
OECD, Sucessful partnership. A Guide, op. cit., p. 10.
Local partnership..., op. cit., p. 7.
12
The Minister of Foreign Affairs coordinates development cooperation acting
through the National Coordinator of Development Cooperation who holds the
rank of secretary or undersecretary of state. The Coordinator is assisted by the
Development Cooperation Policy Council, a consultative and advisory body to
the Minister of Foreign Affairs.
13
Poland took an active part in the international community’s efforts to
elaborate a new set of development goals: the Sustainable Development Goals,
which replaced the Millennium Development Goals; a new model of development cooperation funding, which culminated in the 3rd International Conference
10
11
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
363
development cooperation is based on the Multiannual Development Cooperation Programme, developed for a minimum period
of four years. The document sets the objectives and geographical
and thematic priorities of development aid. The first multiannual
programme covered the period from 2012 to 2015. Poland’s Second
Multiannual Development Cooperation Programme, covering the
period from 2016 to 2020 and containing a strategy of action for
developing countries, was adopted by the Council of Ministers on
6 October 201514. Polish development cooperation is implemented
through programmes and projects, addressed to specific groups
of beneficiaries (bilateral assistance), as well as member fees and
voluntary contributions to international institutions, funds and
organisations (multilateral assistance). A substantial part of the
funds is directed at priority countries of the Polish development aid
programme in cooperation with Polish nongovernmental organisations, public financial sector units, Polish Academy of Sciences and
universities. Polish aid projects are also carried out in cooperation
with Polish representations and diplomatic missions15. Adopted
by the Council of Ministers on 6 October 2015, the Multiannual
Development Cooperation Programme for 2016–2020 sets strategic
objectives and directions of Polish development cooperation in the
middle term. In line with the principle of enhancing the efficiency
and effectiveness of development cooperation, the Programme
outlines the areas targeted by Poland’s development cooperation,
providing for a more concentrated approach in terms of geography.
on Financing for Development (13–16 July 2015, Addis Ababa); and the 2030
Agenda for Sustainable Development, which was formally adopted at the United
Nations Summit on 25–27 September 2015.
14
See: https://www.polskapomoc.gov.pl/About,Polish,aid,202.html [access:
th
28 July2017].
15
See:https://www.polskapomoc.gov.pl/Mission,statement,204.html [access:
th
28 July2017].
�364
Klaudia Wilk Mhagama
Tanzania as one of the priority countries has bacome a beneficiery
of Polish Aid Programme16. Within frames of “Polish Development Assistance” Programme, between 2011 and 2017, Tanzania has bacome
beneficiary of Polish Aid 22 times, including Foundation „Kiabakari”17
that has become beneficiary 6 times (in 201318, 201619 and 201720).
16
Priority partner countries now include current beneficiaries from Sub-Saharan
Africa: Senegal, Ethiopia, Kenya and Tanzania. However, Polish Aid programme has
also implemented several projects in other cuntries, e.g. Zambia, Uganda, Burundi,
Rwanda, Central African Republic, South Sudan, Somalia or Namibia. See: https://
www.polskapomoc.gov.pl/Sub-Saharan,Africa,449.html, [access: 28th July2017].
17
Kiabakari is a village in northwestern Tanzania, between Lake Victoria and
the Serengeti National Park. There is a Catholic parish run by a missionary. On
the mission area there is a health center where about 15,000 people are being
treated annually (mainly women and children). The mission also includes a kindergarten and primary school where 240 children are educated. In addition, there
are over 40 people working on the mission. For more than 25 years Kiabakari has
been run by a Polish priest who is also the founder of the Kiabakari Foundation,
which works to improve the quality of life, health and education, and promotes
the development of the local population.
18
„Mbingu na Dunia – Mavuno ya Mvua” (Heaven and Earth – Water Harvest)
– complex system for harvesting, treatment and retention of rain and ground water
for educational and medical institutions in Kiabakari (PPR 122/2013); 2) “Mbegu
Njema” (Good Seed) – A modern preschool in Kiabakari: a chance for the proper
development and education of the children in the rural areas of Mara Region.
Transformation and furbishment of the existing infrastructure for the needs of the
preschool. (PPR 124/2013); 3) „Upendo Unaojali” (Tender Love) – broadening
of the modern pre- and post-natal mother and child healthcare with the expansion
of the hospitalization base in health center in Kiabakari. (PPR 125/2013).
19
“Tazama na Tabasamu” (Look and Smile) – Eye and dental clinic in Kiabakari
– an effective rescue measure in the desert of the medical services of this nature for
the society of north-western Tanzania. (PPR 46/2016); 2) “Shule Bora” (Perfect
School) – the completion of the construction and furbishment of the primary school
in Kiabakari – a chance of the access to the high quality education for the rural
communities of Mara Region. (PPR 47/2016).
20
Salama Zaidi Lamadi (Safer in Lamadi) – The betterment of housing conditions and safety of children and the youth with albinism through the construction
of the dormitory and fencing the caring center in Lamadi. (PPR 18/2017).
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
365
Since 2009 until 2016 within the “Polish Aid Volunteering Programme 2009”21 Tanzania has become beneficiary 25 times, including three times for Foundation „Kiabakari” (in 201122, 201223 and
201524)25. Within the frames of „Small Grants” Tanzania has become
beneficiary country two times including Kiabakari mission in 201226
and St. Walburg’s hospital in Nyangao27 in 201528.
21
Since 2008, the MFA has been implementing the Polish Aid Volunteering
Programme, aimed at supporting the direct involvement of Polish citizens to help
citizens of developing countries, as well as disseminating information among
Polish society on the problems facing these countries. The Polish Aid Volunteering
Programme involves the following: Volunteers, Polish organizations managing
volunteer work in the framework of projects, Partner organizations in countries
covered by projects, The Ministry of Foreign Affairs, which finances the programme; See: https://www.polskapomoc.gov.pl/Volunteering,Programme,810.
html, [access: 28th July2017].
22
„Afya Bora” (Perfect Health). Voluntary support of Kiabakari Mission, aimed
at malaria and other diseases profilaxis, including introduction of health promotion
and health education programs. (WPP1283/2011).
23
„Huduma ya Kwanza”. Volunteer First Aid and Health Education for the
citizens of Kiabakari and Kukirango community. (WPP 931/2012).
24
„Ili Wawe Na Afya” (That they may have health). The growth of the level of
the medicare of the inhabitants of Kiabakari and of the Butiama district in Tanzania
(WPP 783/2015).
25
See: https://www.polskapomoc.gov.pl/Polish,Aid,Volunteering,Program
me,2015,–,Results,2292.html, [access: 28th July2017].
26
„Providing modern delivery unit to the Health Centre in Kiabakari (Tanzania)”.
27
St. John’s Hospital Walburg’s is one of the largest hospitals in the region
of Lindi and Mtwara. It is owned by a Catholic diocese. It is missionary hospital
founded 56 years ago by the Benedictine nuns from Tutzing, southern Germany.
The hospital has 220 beds and 4 basic departments: surgery, internship, obstetric
gynecology and pediatrics. Previously there was also a tuberculosis treatment
unit. The total staff number is 240 employees, of which 140 are medical staff.
In the year 2015 the hospital received 34,440,000 outpatients who come to the
hospital even from neighboring countries (eg Mozambique).
28
Quality improvement of surgical treatment in St. Walburg’s Hospital in
Nyangao and other hospitals in Lindi and Mtwara region (Tanzania).
�366
Klaudia Wilk Mhagama
The local partners
and the key individuals in Tanzania
Project implementation requires knowledge about the problems
of local community as well as their development needs. Regardless
of the sector, partnership should be governed by at least two main
principles. The first one is participation of a member of a local
community that gives a chance, directly or through representation
by local partners, to participate in the design, implementation and
monitoring of programs. Local partners play an essential role in
encouraging participation and ensuring different experiences, needs
and capabilities of various groups in a local community29. Hence,
a close cooperation with the local partners at the stage of designing
and project implementation is a prerequisite for accurate diagnosis.
Very often, local organizations and their cooperative working with
a PAP are based on key individual which may be a major person to
complete the project successfully. The St.Walburg’s hospital project,
for example, was carried out in cooperation with a Polish doctor
who has worked in the hospital for many years and is the only
specialist surgeon working there. He is a key person in the field of
cooperation for many years with a Polish diplomatic mission. As
a partner and key individual, he provided many relevant information that led not only to the correct course of project activities but
also to the continuation of the project. As a physician, he pointed
first to the real problem of the local community, such as motorbike
accidents, so that the problem was correctly diagnosed and invested
in the hospital’s surgical equipment. In the case of the parish in
Kiabakari, there was a presence of a Polish missionary who had
over 25 years of experience in missionary work in Tanzania. So
far, he has coordinated many development and volunteer projects
29
Local partnership..., op. cit., p. 5.
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
367
in Tanzania. As a partner and key individual, he oversaw the implementation of the project, both in terms of quality and budget
implementation. He also provided financial contributions for some
tasks. In both cases, the local partners had the task of ensuring the
timeliness of the project and the reliability of the work performed.
They were directly supervising the implementation of the tasks and
while carrying out the tasks of the project, they were responsible
for realizing the new goals in accordance with the adopted concept.
Such individuals supporting the organizations are concerned about
the problems they face trying to maintain stable relationship. Due
to Pfeffer & Salancik30, stable relationship is achieved through
friendship, informational exchanges and understanding. This leads
to the second principle of partnership which is accountability. According to the MerciCorps Local Partnerships Guide, accountability
is defined as a two-way responsibility: among partners, between
the program and donors, and the program and communty. Partners
are accountable to each other when they honor their commitment
to communicate plans and are responsible for what they actually
do. Accountability requires transparency31. That is why, the need to
have a reliable partner who will be able to meet the project requirements is one of priorities leading to the sustainable development
of local organisations32.
The partnership emerges itself not only in relations between
the external donors and the local partners represented very often
by key individuals, but also involves the local experts, leaders and
representatives of the public. This is a form of empowerment that
allows local actors to participate in project decision-making and
take responsibility for their actions. At the same time, the partner
J. Pfeffer & G. R. Salancik, The External Control of Organizations..., op. cit.
Local partnership..., op. cit., p. 5.
32
Ewaluacja..., op. cit., p. 37.
30
31
�368
Klaudia Wilk Mhagama
organization assumes that it supports the local community in
the process of assuming responsibility for the implementation or
continuation of the project, as long as the community needs it. It
functions here as a facilitator, who gradually withdraws from the
project activities. At a time when the local community is ready to
take full responsibility for the effects of the project, all decisionmaking power goes into its hands33. In the case of St. Walburg’s
hospital, knowledge that was acquired during training is not only
used by trained doctors, but also gives the physician the opportunity
to transfer knowledge to other staff working in the same hospital
or in nearby hospitals. This phenomenon is also referred to as the
so-called self-sustaining model, which means that the support
received for the project generates revenue that can be reused to
sustain and/or develop positive effects of the program. In this
case, the partner organizations themselves take care to ensure the
continuity of the funding. Such model is particularly desirable in
job creation projects34. One of the difficulties is certainly that the
continuation of the project activities (training) is paid from the
hospital’s financial resources, which slightly damages the hospital
budget. Nevertheless, according to the beneficiaries, the effects of
the activities are so much added that the hospital’s training has not
stopped. This is of course a model example of the empowerment
principle. In practice, a local partner has a constant control of project activities even after the project has been officially discontinued.
Socio-cultural context
Another key aspect of successful implementation of projects in
Tanzania is the skillful adaptation to the localized socio-cultural
33
34
Ibidem, p. 65.
Ibidem, p. 51.
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
369
context. There are of course some obvious points concerning adaptation to the needs of the local community such as knowing the
local language or overthrowing local superstitions (for example,
putting a phone to the heart helps an unconscious person; the
albino problem). However, it is worth noting the inapparent ones
like the issue of expenditure that should bring long-term effects.
This is extremely difficult with still modest resources of Polish
Aid Project. It is therefore essential to focus resources and invest
in projects that can bring significant improvements in a relatively
short limit of time. In this area, the role of a local partner is very
important. He can identify projects that address the needs of the
local community. However, there is also a need to create the project
based on expected effects as well as the cost of implementation.
The projects evaluation indicates soft projects as those that have
a high degree of efficiency. Special projects are devoted to the
development of competences or professional skills, assuming the
introduction of beneficiaries into the labor market or creation of
new jobs35. In the case of actions targeted at the local community,
the best sustainability of soft projects is noted, particularly where
they are well suited to the current needs of the local community and
the participants are deliberately selected from the local community
(eg. local leaders). In this case, local community representatives
not only use the knowledge they have acquired for their needs,
but also become multipliers – they transfer knowledge further. The
project – Kiabakari first aid, for instance, resulted in the emergence
of knowledge multipliers using the knowledge acquired during
the project but also continuing the activities of project on their
own. Participants of this project (teachers, students, medical staff
and the local community) continue their activities on their own,
using the knowledge gained during the day-to-day training by
35
Ibidem, p. 32.
�370
Klaudia Wilk Mhagama
introducing first aid topics into seminar and into the classroom.
Primary school teachers were teaching school pupils and others by
showing in practice how to help, in the course of everyday situations (fainting, breaks, car accidents). However, the inclusion of
a local community into the process of implementation, is also an
important factor in the sustainability of projects36. This was the
case with the first aid training in Kiabakari, where volunteers had
to adapt the training to local problems (eg. snake bites, insect bites
or motorcycle accidents) and to face local prejudices (eg. drinking
Urine for poisoning). In the case of a maternity ward project, it
was important to assure mothers-to-be of the possibility of having
a baby without any obstacles. Previously, women often needed to
be transported to a hospital 15 kilometers away, which was not
always possible due to an ambulance or a private car, for which
the owner required a high fee (which the family was unable to
pay). Today, the equipped delivery room allows future mothers to
have a peaceful and safe delivery on the spot.
According to the report, the biggest risk of failure to achieve and
maintain the expected effects, is in the projects implemented in
the field of health. There are the legal, procedural and institutional
constraints that make the development of health institutions with
the help of external donors very difficult. An excellent example is
the St. Walburg’s hospital in Nyangao, which operates in partnership with the government (Private Public Patnership – PPP). In case
of this type of contract, the government requires free care for the
vulnerable group (mothers, children and the elderly). In return, the
government offers subsidies to the hospital in the form of basket
funds or staff compensation, as well as the provision of adequate
medical staff. The question of staff is, however, one of the biggest
problems. The government is not able to provide enough doctors.
36
Ibidem, p. 54.
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
371
Single workers are delegated, but their work is temporary. Also,
medical staff, when given the opportunity to work in a government
hospital, resign from private / mission hospitals (in this case, the
so-called church based hospitals) in connection with the possibility
of receiving more government revenue. A similar situation occurs
on the mission in Kiabakari. The health center is not supported
financially and personally by the government. In addition, the
resort can not perform many treatments because it does not have
the official status of the health center. Another problem of the Kiabakari resort is the fact of having 25 medical staff. Meanwhile, the
center employs 15 people and pays them from its own sources. For
this reason, many operations can not be performed. In the case of
volunteering projects that are being developed in both cases, there
is a risk that the functioning of the health service is conditioned by
the continuous flow of additional support in the form of material
resources and volunteers, and there is no chance of self-realization37.
Projects addressed to institutionalized beneficiaries, i.e. teachers or
physicians, typically result in the departure of trained staff to better
paid jobs, which causes them to cease working on project sustainability. The problem here can be to use the acquired knowledge for
their own private needs, e.g. for self-development, change of work,
etc., rather than for the purposes of the project. However, it should
be noted that soft projects aimed at enhancing knowledge, the
acquisition of competencies or skills, are sustainable in the narrow
sense of the term, as the sustainability of once achieved effects of
design activities. Once acquired knowledge and competences are
provided to the beneficiaries, even if they are no longer linked to
the achievement of the project objectives.
In a social and cultural context one should not exclude implementation of hard projects. However, combining hard and soft projects
37
Ibidem, p. 33.
�372
Klaudia Wilk Mhagama
(either in a single project or in the case of successive projects) is
also frequently used and improves the effectiveness of the project,
assuming the project is well suited to local needs. At St. Walburg’s
hospital that combination is implemented. Hard projects are visible
through the support of the infrastructure: renovating not only the
three hospital departments and the purchase of a variety of surgical
equipment but also the renovation of the sanitary facilities. In the
case of soft projects, trainings for physicians were conducted. The
doctors involved in the project not only gained the knowledge they
needed for their work, but also had the opportunity to make more
surgical procedures, using already purchased tools. This indicates
the ideal implementation of soft and hard projects in a single one.
Conclusions
Trying to answer one of thequestions concerning the role of local
partners in the partnership with the Polish Aid, attention should be
paid to definition of partnership that emphasizes such aspects as:
a presentation by experienced persons as well as friendship, informational exchanges and understanding; good communication; and
consultation process with local actors. For most projects implemented
by PAP, the diagnosis of needs is based on analyses carried out by
partner organizations. PAP assumes a great commitment of partners
to the project and includes local experts, leaders and representatives
of the public. Cooperation with the local partners gives PAP a good
understanding of local issues, engagement, and partnership relations
with local contractors. The implementation of PAP projects aims to
build the capacity of partner organizations to manage their projects,
finally leading to their professionalisation. In the case of Polish
entities difficulties in carrying out the diagnosis is the construction
of competitions, which do not assume the financing of preparatory
work on the project, including onsite visits and diagnosis of needs
�EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA...
373
in cooperation with the partner organization38. Thus, presence of
key individuals within the local partner organisation, that know the
needs of local communities, is very often a critical success factor
for project implementation. Key individual may be first pointing
to the real problem of the local community and corresponds to the
strategy and to local and regional needs. Key actors that represent
local organisations may provide many relevant information that led
not only to the social acceptance but also effective completion of
a project and its continuation. Such activity supports the organization and maintains a stable relationship by friendship, informational
exchanges and understanding.
The functioning in the socio-cultural context indicates the need
not only of the already mentioned close cooperation with the local partner, but also the trust of the key idividuals. However, to
emphasize the type of implemented projects and the appropriation
of funds are equally important. It seems that soft projects as those
that have a high degree of efficiency. The most effective projects
are the ones, that are devoted to the development of competences
or professional skills. In that case, community representatives that
are selected from the local community appear to be multipliers
that transfer knowledge further. However, there is a need of inclusion of a local community that becomes direct beneficiary of the
project. Although the soft projects are the ones assuring long-term
effects, there is also a big need of combining hard and soft projects
that reinforce synergistic effects39. However, the main barrier to
the long-term effects is the low level of funding and the time limit
(one year) of the projects. Thus, increasing expenditure on PAP
is a prerequisite for more effective implementation of projects40.
Ibidem, p. 67.
Ibidem, p. 41.
40
Ibidem, p. 36.
38
39
�374
Klaudia Wilk Mhagama
REFERENCES
Books:
Brinkerhoff D.W., and Brinkerhoff J.M., Partnerships between international
donors and non-governmental development organizations: opportunities and constraints, International Review of Administrative Sciences,
70(2004), no. 2, pp. 253–270.
Pfeffer J. & Salancik G.R., The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective, Redwood City 2003.
Websites:
Polish Aid, https://www.polskapomoc.gov.pl/Polish,Aid,160.html [accesed 2017].
Projects:
„Huduma ya Kwanza”. Volunteer First Aid and Health Education for the
citizens of Kiabakari and Kukirango community. (WPP 931/2012).
„Upendo Unaojali” (Tender Love) – broadening of the modern pre- and
post-natal mother and child healthcare with the expansion of the hospitalization base in health center in Kiabakari. (PPR 125/2013).
Quality improvement of surgical treatment in St. Walburg’s Hospital in
Nyangao and other hospitals in Lindi and Mtwara region (Tanzania).
(558/2015/MG2015).
Reports:
Ewaluacja polskiej współpracy rozwojowej udzielanej za pośrednictwem
MSZ RP w latach 2012–2015 w wybranych krajach Afryki Wscodniej
i Bliskiego Wschodu, Raport końcowy z badania ewaluacyjnego KOMPONENT I – Afryka Wschodnia, Warszawa 2016.
Local partnership: A guide for partnering with civil society, business and
government groups, Portland 2011.
Sucessful partnership. A Guide, OECD LEED Forum for Partnerships and
Local Governance, 2006.
����
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b0f0a07440c6cfd057c89044055db3b.pdf
6cbc8fdd07ff7b58969f1b865afb2afa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2787
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1999
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2596
Title
A name given to the resource
Ćwiczenia z pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.71-78
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Ćwiczenia z pamięci
Rok 1949. Powstanie Państwowego Instytutu Sztuki
Aleksander Jackowski
Dokładnie przed półwiekiem powstał Państwowy Instytut
Sztuki, a także - to już materiał na inną opowieść - Państwo
wy Zespół Pieśni i Tańca „Mazowsze". Troche, później, w po
czątku przyszłego roku, minie 50 lat od zamknięcia redakcji
tygodnika „Odrodzenie". W każdej z tych instytucji pełniłem
jakąś' funkcję, co mnie upoważnia do tego, by występować
dziś w kostiumie kombatanta, świadka wydarzeń. Jak wiado
mo, największą, jeśli nie jedyną zasługą kombatanta jest to,
że jeszcze żyje. No, i że pamięta czasy, które - prawdę
mówiąc - nikogo dziś nie obchodzą, poza innymi kombatan
tami. A ci żyją przeszłością, można powiedzieć: żyją, by
wspominać, opowiadać, co kiedyś widzieli, w czym uczestni
czyli. Ale nawet wnuki nie chcą ich słuchać, co ich obchodzi
jakiś Starzyński czy Sokorski. Jednak wspomnienia należą do
rytuału jubileuszowych obchodów, więc trudno się dziwić, że
i mnie poproszono o to, bym napisał o tym, jak powstał Insty
tut Sztuki. Dobrze, napiszę, ale mam wątpliwości, czy się do
tej roli nadaję. Znam siebie, palnę coś niepotrzebnego, jak
gość na weselu, który nie umie się powstrzymać od komenta
rza na temat prowadzenia panny młodej.
Poza tym, czy moja relacja, w którą święcie wierzę, bę
dzie prawdziwa, dokładna? Czy wywołując obraz przeszło
ści, zdołam zachować sensowne proporcje, nie skrzywdzę ko
goś, nie pomówię, wybiorę fakty rzeczywiście ważne. Jest to
przecież niezależne od woli, pamięć ma własne życie, to cho
wa, to wyrzuca trupa z szafy. Czy więc wspominając, nie
konstruuję swojego życiorysu „od tyłu"?
Umówmy się więc, że będzie to niesprawiedliwe, nie krę
powane troską o to, by wyważyć proporcje poruszanych
spraw.
Wszystko się działo w określonym czasie. Schizofrenicz
nym. To podkreślam. Bez wprowadzenia tego pojęcia trudno
pojąć zachowania ludzi. Moi ówcześni koledzy w Minister
stwie Spraw Zagranicznych dystansowali się wobec reżimu,
ale zarazem działali z pełnym przekonaniem na rzecz uznania
przez Zachód granicy na Odrze i Nysie. Powieka nam nie
drgnęła, gdy się dowiadywaliśmy o wyrzucaniu Niemców
z Ziem Zachodnich (wówczas nazywano je Odzyskanymi).
Dziś dziwimy się Serbom, wtedy sami nie chcieliśmy sobie
uświadomić, co to znaczą czystki etniczne. Zawsze istnieją
wytłumaczenia: zasłużyli sobie; skoro nam zabrano Lwów
i Wilno, to...; gdzie drwa rąbią...; nie czas żałować róż... Cie
szyła odbudowa, a włączając się w nią „wysługiwało się wła
dzy". Aby zrobić coś sensownego, i to nie tylko dla siebie,
przyjmowano stanowiska, wstępowano do PPR. Prowadziło
to do sytuacji dwuznacznych, konfliktowych. Miłosz napisał
później o syndromie Ketmana: nie ujawniam swych prawdzi
wych poglądów, udaję, by zrobić coś dobrego. Dla siebie, ro
dziny, ale i dla kraju. Co jednak zrobić, kiedy ta postawa
przynosi wymierne, całkiem prywatne, korzyści? Angażuję
się w dobrej sprawie, ale przy tym zaspokajam swoje ambi
cje, buduję karierę. Najpierw mówię, tak jak wiem, że powi
nienem mówić, później już te słowa przyjmuję za swoje. Sło
wa wypowiedziane zmieniają świadomość, wszak psychika
dąży do zachowania równowagi. Nie każdy potrafi żyć jak
szpieg Kukliński.
Uczyliśmy się przystosowywać do rzeczywistości. Do te
go nie były konieczne moralne uzasadnienia. Życie stawało
się grą, kłamali „oni", więc i ja miałem prawo kłamać, uda
wać. Ale nie czyni się tego bezkarnie. Wstępowano do partii
nie tylko dlatego, że się wierzyło w jej program. Jednak bę
dąc w partii „na niby" w jakiś sposób się naginało, ulegało
presji propagandy, wchodziło w sytuacje moralnie dwuznacz
ne, konfliktowe.
W sierpniu 1949 r. Watykan wydał oświadczenie, grożąc
ekskomuniką za przynależność do partii komunistycznych
i robotniczych. A przecież wstępowano, wychowując dzieci
w duchu katolickim, chrzcząc je, posyłając do komunii. Kraj
się odbudowywał, każdy nowy dom cieszył. W tymże roku 22
lipca otwarto Trasę W-Z i most Śląsko-Dąbrowski. To była
wielka radość. W dwa dni później uruchomiono radiostację
w Raszynie. Ludzie bawili się na placach i ulicach miasta. Na
Mariensztacie.
A niepokorni, odważni, bezkompromisowi? Tych życie
spychało na bok. Zarówno niechętnych wszystkiemu, jak i ta
kich, którzy walczyli w konkretnych sprawach o swoje racje.
Logika czasu powodowała, że ośrodkiem krystalizacyjnym
postaw stawał się Kościół. Dlatego władze zwalczały go róż
nymi sposobami, aresztami i próbami rozbicia (PAX). Po
trzebna była odwaga i... wiara, by w najgorszym okresie
oświadczyć, jak to uczynili Stanisław Stomma i Jerzy Turowicz: „Marksistami ani socjalistami nie jesteśmy. Widzimy
w socjalizmie wiele stron dodatnich. Niemniej ideał socjali
styczny nie jest naszym ideałem. Dlatego też nie możemy
i nie powinniśmy przyjmować na siebie odpowiedzialności za
realizację tego ideału w Polsce i na świecie".
Za takie postawy się płaciło. Ale ludzie są tylko ludźmi,
odczuwają strach - wiemy, że nie bezzasadnie! - troszczą się
0 najbliższych, nie chcą być odrzucani. Ci sami po latach nie
umieją zrozumieć, jak mogli ulec „zaczadzeniu". A ulegali,
1 to kto? Znakomici pisarze, plastycy, w tym późniejsi boha
terowie opozycji. Specjalistą od wytykania im tego stał się
badacz twórczości Leśmiana - Zdzisław Najder.
Nieraz trzeba było wybierać, i były to trudne decyzje.
Człowiek, któremu kultura polska zawdzięcza więcej niż ko
mukolwiek innemu, prof. Stanisław Lorentz w trosce o dobro
narodowe nie zawahał się zawiadomić MSZ o tym, że wyjeż
dżający z Polski ambasador pewnego kraju wywozi cenne za1
2
71
�bytki, dokumenty, regalia. W rezultacie „przypadkiem" ładu
jąc skrzynie na statek opuszczono tę, o którą chodziło tak, że
się rozbiła. Skandal zatuszowano, ambasador już nie wrócił,
Muzeum Narodowe zyskało eksponaty. Tenże prof. Lorentz
dla MSZ napisał, wydaną pod pseudonimem, książeczkę o ra
towaniu zabytków. A ilu wybitnych, dalekich od akceptacji
ustroju ludzi działało na rzecz powrotu do kraju dzieł zagra
bionych przez Niemców w czasie wojny?
Zadawano sobie nieraz pytanie, co robić? Co i w imię cze
go poświęcić. Przypomina mi się pewien wieczór, to było
w 1949 г., kiedy to niespodziewanie zjawiło się u mnie w do
mu dwóch panów, szukając porady, a może nie tyle porady,
co potwierdzenia swoich decyzji. Dodam, że należałem do
PPR, panowie uważali zapewne, że jestem przyzwoity (tak
np. informował w swym liście do Kenarów Czesław Miłosz)
i więcej wiem o zamierzeniach władz (akurat!). Obaj byli dy
rektorami w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Bohdan Urbano
wicz kierował Departamentem Szkolnictwa Artystycznego,
Juliusz Starzyński Biurem Współpracy Kulturalnej z Zagrani
cą. Wezwał ich Włodzimierz Sokorski, wiceminister w resor
cie kultury, ale faktycznie w nim rządzący, odpowiedzialny
za front ideologiczny. Nie krył swej roli, wtedy w ogólnym
systemie kłamstwa ministrem robiono kogoś bezpartyjnego,
a rządził jego partyjny zastępca.
Skoro już zabrnąłem w dygresję o systemie kłamstwa, do
dam, że władza Sokorskiego też była ograniczona i w znacz
nym stopniu pozorna. Sterowano nim z Wydziału Kultury КС
(wówczas kierował nim Jerzy Albrecht), który z kolei otrzy
mywał dyrektywy i cięgi z ambasady radzieckiej. Z niej zre
sztą telefonowano, bywało że i po kilka razy dziennie, do mi
nistra, wyrażając np. swoje niezadowolenie z wystawionej
sztuki, wydanej książki. W tejże ambasadzie istniała iden
tyczna jak w КС struktura stanowisk, odpowiadająca struktu
rze rządu. Ale i ona, jak się później okazało, była kontrolowa
na przez równoległe kanały informacyjne (i nie tylko)
NKWD, partii, wojska. Nie wiem, jak liczna była wówczas
służba ambasadzka, mówiono tylko, że w latach siedemdzie
siątych ambasada i jej przybudówki liczyła ok. 8000 współ
pracowników. Do tego doszła w tamtych latach równoległa
siatka obserwacyjna enerdowskiej Stasi.
wy - tak odpowiedziałem. (Tu dodam, że Sokorskiego zna
łem jeszcze z wojska, 1 Dywizji im. Tadeusza Kościuszki, był
wówczas zastępcą gen. Berlinga i przez pewien czas moim
szefem.)
Urbanowicz zrezygnował ze stanowiska, został profeso
rem w Akademii Sztuk Pięknych. Natomiast Starzyńskiego
udało się ministrowi pozyskać. W ramach tej „łapanki" wcią
gnął zresztą więcej osób do partii. Starzyński nie krył, że za
leży mu na tym, aby zrealizować swoje plany, w których mie
ściła się koncepcja instytutu. Wiele razy o niej mówił, przez
dobrych kilka miesięcy widywałem się z nim codziennie.
Wymiana kulturalna wymagała decyzji MSZ. Podobnie jak
naukowa. Miałem wówczas u szefów resortu na tyle mocną
pozycję, że mogłem wnioskować o paszport, wyjazd i w za
sadzie zawsze to realizowano.
Nazwisko Starzyńskiego znałem sprzed wojny, był dyrek
torem Instytutu Propagandy Sztuki. Poznałem go dzięki Józe
fowi Czapskiemu, który miał w 1938 r. wystawę w lokalu
IPS-u. Oczywiście, interesując się sztuką i zamierzając pójść
w 1939 r. na historię sztuki, znałem dzieło Hamana, tłuma
czone przez Walickiego i uzupełnione w części współczesnej
przez Starzyńskiego. Dlatego ucieszyłem się, gdy któregoś
dnia w 1970 roku przyszedł do mnie, do departamentu.
Schudł, twarz miał nabrzmiałą, apoplektyczną, tym bardziej
czerwoną, że nosił buraczkowy garnitur. Opowiadał o Murnau, Leonie Schillerze, z którym jeździł po Niemczech,
w końcu zaproponował swą kandydaturę na attache kultural
nego w Rzymie. Wyraziłem zdziwienie, przecież nie zna kra
jowych realiów, jak więc miałby prezentować naszą kulturę.
Powiedziałem, że jest oczywiście znakomitym kandydatem,
chyba nie ma lepszego, ale niech rok - dwa pobędzie w kra
ju, popracuje. Zmartwił się, ale uznał te racje. Zadzwoniłem
wtedy do Sokorskiego i umówiłem na drugi dzień obu panów.
Dodałem, że jak sądzę, będzie to znakomity dyrektor Biura
Współpracy Kulturalnej z Zagranicą (pracował w nim wów
czas krytyk i historyk literatury Kazimierz Czachowski). Sta
rzyński spodobał się ministrowi, już następnego dnia przy
szedł do mnie w swej nowej funkcji dyrektora Biura. W ten
sposób stał się moim partnerem, i widywaliśmy się odtąd
bardzo często.
Ale wróćmy do jesiennego wieczoru. Obaj panowie, jeden
wcześniej, drugi później, radzili się - co robić. Sokorski po
wiedział każdemu z nich to samo: zaostrza się sytuacja mię
dzynarodowa, krzepnie front ideologiczny, nie może więc tak
być, by kierownicze stanowiska zajmowali ludzie nie należą
cy do partii. Daje im, bodajże, 48 godzin na odpowiedź.
Wstępują do PPR i zostają na swych stanowiskach, albo...
Otóż Urbanowicza interesowało to „albo". Ultimatum kate
gorycznie odrzucił, chciał jednak znać moje zdanie, do jakich
granic może się takie „albo" posunąć. Słyszało się przecież
ciągle o aresztowaniach, procesach. Np. w MSZ, w Departa
mencie Prasy i Informacji (którym kierowałem), w niecały
miesiąc po moim odejściu aresztowano bliską mi i kompe
tentną osobę: Paulę Born. Aresztowano kilku dyrektorów de
partamentów. Aresztowano w środowisku mnie bliskim: sio
strę prof. Jana Białostockiego, Heddę Bartoszek, wkrótce po
tem prof. Michała Walickiego. We wszystkich tych sprawach
interweniowałem (wraz z prof. Starzyńskim) u Sokorskiego,
a w sprawie Walickiego w Wydziale Kultury КС, gdzie Paweł
Hoffman pokazał mi dwa tomy sfingowanych akt.
Otóż Urbanowicz chciał znać moje zdanie, co będzie, je
śli da Sokorskiemu odpowiedź odmowną. Przypuszczałem,
że nic się nie stanie, Sokorski nic był ani złośliwy, ani mści
Później w życiu zamieniliśmy role, petent stał się szefem.
Poglądy mieliśmy chyba podobne, z tym że on dojrzewał do
akceptacji ustroju, ja do jego negacji. Spotkaliśmy się nieja
ko w środku. Podobnie jak duża część środowiska artystycz
nego przed wojną, nie krył sympatii do lewicy. Mnie zaś
ukształtowała lektura Conrada, Brzozowskiego i Żeromskie
go, a do tego hece antysemickie, syberyjski łagier, wojsko,
MSZ. Byłem naiwny, ale już wtedy, gdy się poznaliśmy - roz
czarowany. Chciałem się wycofać z dygnitarstwa, kłamstw,
zostać tym, kim powinienem był być - studentem, człowie
kiem robiącym to, co chce, a nie to, co musi.
Starzyński starał się widzieć dobre strony ustroju, wejść
w tę rzeczywistość, znaleźć w niej miejsce dla swych ambi
cji i możliwości. Sądzę, że mnie lubił, trochę interesownie,
trochę po ojcowsku. Wiedział też dobrze, że mogę mu być
przydatny, wyczuwał, że jestem przyzwoity (śmiesznie dziś
brzmi to słowo), a przy tym wciąż dobrze widziany przez par
tyjnych bonzów, których znałem z wojska i MSZ.
Spotykaliśmy się, czasem o przedziwnej porze, o 6 rano,
na śniadaniu. Ja jeszcze zaspany, śnięty, on już radosny, pro
mieniejący energią. Wstawał o 5, długo parskał pod pryszni
cem, potem zaczynał dzień, w którym nigdy mu się nie uda
ło dotrzymać przewidywanych terminów. Ludzi umówionych
3
72
�na 11 przyjmował o 14 lub później, zawsze zdziwiony, że źle
sobie wszystko zaplanował. Ale nigdy się nie spieszył, roz
mowa to była rozmowa, a nie tylko - załatw sprawę i żegnaj.
Paradoksalnie, jego niepunktualność wynikała z szacunku dla
rozmówcy. Udawało się na ogół dotrzymać terminu z pierw
szym, dlatego umawialis'my się o tak wczesnej godzinie. Do
dam, że spał 3-3,5 godziny. Więcej nie potrzebował, dzięki
czemu miał dużo czasu na pracę, lektury, spotkania. Oblicza
łem, że moje dwa lata życia to był jego rok. Kiedy mu to po
wiedziałem, zasępił się, powiedział: nie będę długo żyć, mój
czas to pięćdziesiątka. Cała rodzina ze strony ojca umierała
na serce, dawniej mówiono - na apopleksję.
Praca, wykłady wciągały go. Jako dyrektor Biura był
kompetentny, co należało do wyjątków w czasie, gdy z dnia
na dzień awansowano agitatora na generała, robociarza na
wojewodę, niedoszłego studenta na dyrektora w MSZ. Mar
ksizm pociągał go swą socjologiczną perspektywą. Był nie
tylko historykiem sztuki, ale i socjologiem kultury, sztuki.
Dziwiono się, że chodzi na westerny i filmy, które pasjono
wały młodzież. Ale on chciał je widzieć, znać, rozumieć czas,
w którym żyje.
Czy widział złe strony peerelowskiego życia. Oczywis'cie,
doskonale je dostrzegał, ale nie odwracał oczu od dobrych.
Inna rzecz, że stanowisko dyrektorskie tworzyło barierę. Ko
ledzy plotkowali, opowiadano o rzeczach prawdziwych
i zmys'lonych, ale szefa się bano, zresztą z racji urzędu nie
miał czasu na takie rozmowy. W partii źle patrzono na ludzi,
którzy dyskutują, chodzą do kawiarni, spotykają się z niezna
nymi ludźmi. Do tego komuś, kto współpracował z „władzą"
nie wszystko mówiono. Krąg przyjaciół Profesora był wów
czas raczej wąski. Prof. Lorentz, Michałowski, z nimi się
konsultował, pomagali sobie nawzajem Państwo Jaworscy.
Kiedyś dowiedziałem się od profesora, że Sokorski
chciałby powołać przy ministerstwie instytut zajmujący się
sztuką. Było oczywiste, że jemu powierzy organizację. Ale
był jeden szkopuł - Starzyński nie należał do partii, mimo że
wcześniej zadeklarował chęć wstąpienia. Po prostu, aby być
członkiem partii, trzeba było być do niej przyjętym. Należa
ło więc mieć rekomendacje i zgodę podstawowej organizacji.
Tymczasem POP Uniwersytetu nie chciało Profesora przyjąć.
Zarzucano mu nieprawe pochodzenie - ziemiańskie, ciągoty
piłsudczykowskie, mieszczańskie, poglądy nacjonalistyczne.
Sokorski martwił się, ale jednak stawiał na Starzyńskiego.
Musisz go wesprzeć, powiedział do mnie, inaczej nie prze
pcham jego kandydatury. (Tak się stało, ale dopiero w insty
tucie, kiedy to angażując partyjnych pracowników do admi
nistracji, udało się skompletować podstawową organizację)
Był koniec roku 1948. Udało mi się, korzystając z wyja
zdu min. Modzelewskiego, zwolnić z MSZ. Urzędujący
wiceminister był z PPS, a po Kongresie Zjednoczeniowym
premier Cyrankiewicz chciał wprowadzić swoich ludzi do
różnych instytucji, zwłaszcza do MSZ. Miałem w departa
mencie zastępcę, Gustawa Gottesmana, mądrego, wykształ
conego, no i członka PPS. Kiedy powiedziałem min. Leszczyckiemu, że chcę odejść, a Gottesman świetnie mnie za
stąpi, nie kryjąc zadowolenia podpisał moje zwolnienie. Nie
wpłynęło to na rozkład moich zajęć, chodziłem codziennie do
redakcji „Odrodzenia", w której jako zastępca redaktora na
czelnego Jerzego Borejszy zajmowałem się działem sztuki,
kultury. Studiowałem przy tym socjologię u prof. Stanisława
Ossowskiego, chodziłem na wykłady historii sztuki, pomaga
łem Tadeuszowi Sygietyńskiemu w organizacji zespołu „Ma
zowsze". Propozycję prof. Starzyńskiego, abym wraz z nim
podjął się organizacji instytutu, przyjąłem z mieszanymi
Rok 1951. Od lewej: p. Marciniak, kier. administracyjny; Mieczysław Harley (dyrektor administracyjny), prot. Juliusz Starzyński, Aleksander
Jackowski, Irena Schillerowa (sekcja teatru)
73
�uczuciami. Nie miałem jeszcze magisterium, wchodziłem
w sytuację, którą uważałem za kuriozalną - „nie matura, lecz
chęć szczera zrobi z ciebie oficera", ale widziałem w tym
szansę dla siebie. Oczywiście zdawałem sobie sprawę z tego,
że jedyną moją kwalifikacją na to stanowisko, pomijając za
interesowania i szczere chęci, było to, że należałem do partii.
W tamtym czasie okazało się to bardzo ważne. Wśród kandy
datów na pracowników instytutu członków partii było mniej
niż palców jednej ręki. Tak więc czerwona legitymacja stawa
ła się jeśli nie jedynym, to najważniejszym moim atutem.
Wstydliwym, ale ważnym w ówczesnej sytuacji.
Przypomnę: mamy rok 1949; zaostrza się walka z tzw.
podziemiem. Procesy, aresztowania, sowietyzacja armii.
Marszałkiem zostaje Konstanty Rokossowski, nagle miano
wany Polakiem, orłem rewolucji. Trwa wojna w Korei.
W kraju likwiduje się drobną wytwórczość, podporządkowu
je przemysł i gospodarkę centralom, którymi łatwiej kiero
wać (mając do dyspozycji ograniczoną kadrę zaufanych lu
dzi). W kulturze dokonuje się przyspieszony proces ideologi
zacji, a nazywając to ściślej - sowietyzacji. Następuje ograni
czenie, a po nim likwidacja dotychczas utrzymywanych swo
bód, pozorów liberalizmu. Zwłaszcza w nauce i sztuce. Mini
ster Sokorski, który jeszcze przed kilkoma tygodniami za
pewniał, że marksizm-leninizm jest jedną z równorzędnych
ideologii - nagle oświadcza, że w nauce tylko jedna metoda
jest dopuszczalna - marksizm-leninizm, a w sztuce realizm
socjalistyczny.
Zaciska się obroża, następuje zakaz przywozu i kolporta
żu wszelkich druków wydawanych za granicą, ogranicza się
wyjazdy na Zachód, nawet stypendia. Partia oświadcza: „mu
simy budzić odrazę do sztuki, która nosi ładunek formalistyczej bezideowości i cynizmu".
Ostatnią manifestacją sztuki niezależnej była ostro kryty
kowana w prasie I Wystawa Sztuki Nowoczesnej w Krakowie
(grudzień - styczeń 1949). W lutym zamieściłem w „Odro
dzeniu" recenzję z niej Janusza Boguckiego: „Mamy tu do
czynienia z postawą życiową awangardowych schyłkowców,
którzy buntują się przeciw mieszczuchowi i bezmyślnej real
ności jego bytu, i nie umieją się przebić ku innej realności
społecznej". Co wtedy myślałem?
20 stycznia następuje dymisja Gomułki, powstaje RWPG.
Dwa dni później Sokorski przemawia na IV Walnym Zjeździe
ZZLP w Szczecinie. „Tak jak nie istnieje żadna twórczość
poza czasem i przestrzenią swojej epoki, tak nie istnieje neu
tralna postawa pisarza, pomimo nieraz jego subiektywnej wo
li".
Starzyński proponuje Boguckiemu pracę w projektowa
nym instytucie, ale ten woli nie wiązać się z żadną instytucją.
Starzyński nie ma już wątpliwości. Przynajmniej na pozór. Po
wizycie w Moskwie formułuje koncepcję instytutu: na wzór
radzieckiej Akademii Sztuk ma łączyć różne dyscypliny. Po
czątkowo w postaci zakładów: plastyki, muzyki, filmu, tea
tru. Może i architektury? W perspektywie zakłady przeisto
czą się w odrębne instytuty. Cechą charakterystyczną tej kon
cepcji jest łączenie zadań: dokumentacyjnych, badawczych,
krytyki artystycznej. Historia i współczesność. Monografie
artystów, wstępne syntezy i publicystyka. „Postęp" w bada
niach polega w takim ujęciu na równoległym traktowaniu
tych członów. Monografie, badania historyczne mają dostar
czać materiału dla syntez, te zaś wskażą kierunki, w jakich
należy prowadzić badania, jakie zjawiska wyróżniać. Kryty
ka zaś winna czuwać nad tym, aby i naukowcy, i artyści trzy
mali się wiernie zasad estetyki marksistowskiej.
4
5
74
Trudno mi powiedzieć, w jakiej mierze Starzyński utożsa.
miał się z tym programem. Faktem jest, że realizował go nie!
konsekwentnie. Rozumiał, że po to, by stworzyć poważne za
kłady i prowadzić badania nad przeszłością, ale i teraźniej*
szością, musi zapłacić jakąś cenę. Jaką? Co uczynić, by zapa-i
nować nad sytuacją i nie stać się biernym pionkiem w rękach
Sokorskiego?
Instytut, tak jak go kształtował, miał się stać placówką
nadrzędną. Katedry uniwersyteckie były jeszcze słabe, ich!
zadania z konieczności ograniczone, natomiast Państwowy)
Instytut Sztuki miał zapewnione znaczne środki. Dzisiaj to
się wydaje niewiarygodne, ale wówczas właściwie wszystko
można było zrobić, oczywiście właściwie, czyli sprytnie uza
sadniając. Chcecie dom na instytut? - proszę. Trzy domy proszę. Sto etatów? - nie ma sprawy. Jeszcze dziesięć? - to
się załatwi. Pamiętajmy, jakie to były czasy i jaką rolę w nich
odgrywała sfera ideologii. Mówiło się „front ideologiczny".
Tu już nie chodzi o to, że prezydent i I sekretarz PPR, poja
wiali się na premierach w teatrze czy na zjeździe architektów,
że na zebraniach КС dyskutowano o nowych książkach, zwo
ływano nadzwyczajne posiedzenia, ponieważ Adam Schaff
coś nowego i niepokornego napisał. Jakub Berman - „numer
2" w państwie - do późnej nocy czytał przysłane mu przez
wydawnictwa maszynopisy Konwickiego, Bratnego, Brandy
sa, Stryjkowskiego, Rudnickiego.
Na normalnym człowieku, a nawet na takim jak ja, robiło
to niesamowite wrażenie. „Oni" rzeczywiście wierzyli w moc
słowa drukowanego. Nie napisane, więc tego nie ma. Strach
przed nieprawomyślnością, przekonanie, że od niej się zaczy
nają wszelkie bunty, rewolucje. Cenzura śledziła kropki,
przecinki, podpisy pod ilustracje. A wtedy zawsze się coś
„strasznego" przemknie. W Encyklopedii PWN prorocze
przeinaczenie w haśle „Dochód narodowy". Napisano
„w okresie przejścia od socjalizmu do kapitalizmu"! a czyta
ło kilku korektorów i 6 redaktorów! Oczywiście polecieli. Na
gmachu PKO, 1 maja, zawisł transparent: „Precz z podżega
czami wojennymi". Ale pod czym zawisł? Pod wielkimi por
tretami Stalina, Bieruta i Rokossowskiego! Zgroza.
Starzyński rozumiał, że za szansę sensownych badań trze
ba coś dać władzy. Przejął Katalog Zabytków, zaangażował
Jerzego Łozińskiego, Michała Walickiego, Andrzeja Ryszkiewicza, i dobrze wiedział, że musi im zapewnić spokój. Nato
miast w krytyce współczesnej trzeba było za to zapłacić.
Mówił rzeczy, w które chyba tylko trochę wierzył, jeśli
w ogóle wierzył. A mówił bez demagogii, spokojnie, po profesorsku. Tyle że straszliwie długo. Zawikłanie, tak jakby mu
się myśl jawiła pomalutku w procesie mówienia. Słuchacze
omdlewali, ale nawykły do wykładów miał wewnętrzną mia
rę - 45 minut. Jeśli je przekroczył, sprężynka przeskakiwała
i znów mówił... następne 45 minut.
W lutym na Zjeździe Plastyków w Nieborowie wygłosił
referat o realizmie. Wsparł go Sokorski, któremu poprzednie
go dnia wieczorem dałem broszurkę o formalizmie i o czymś
jeszcze, co zaowocowało długim wystąpieniem.
Powiedział w istocie to, co później wydrukował w „No
wych Drogach" - że sztuka postępowa może być tylko i wy
łącznie socrealistyczna „Każda inna jest nieświadomym sta
czaniem się na pozycje wyrodniejącej sztuki ginącego świa
ta".
Nastąpiła seria ogólnopolskich zjazdów, na których za
wsze referaty programowe wygłaszał Sokorski. W ciągu kil
ku miesięcy odbyły się programowe narady: związku muzy
ków i kompozytorów, plastyków, architektów (z udziałem
�prezydenta, premiera itp.), aktorów, szkół artystycznych, fil
mowców, historyków sztuki. Ministra bawiło otwieranie róż
nych zamków jednym wytrychem, cieszył się swoją inteli
gencją i sprytem. Świntuszył, kochał kobiety, i już to go bro
niło przed dogmatyzmem. Kiedy mógł - pomagał. W trud
nych sytuacjach nie wahał się jednak powiedzieć cos', w co
nie wierzył. Mówiono, że jest cyniczny. Był, i kto wie, czy
w pewnych sytuacjach cynizm nie był wówczas ludzką ce
chą, której dogmatycy nie znali. W wielu sytuacjach ratowa
ło go poczucie humoru, także dotyczące własnej osoby. Wy
konywał polecenia, których będąc ministrem, nie mógł zlek
ceważyć. Bito go w życiu za różne odchylenia, spadał w dół
i znów się piął do góry. Przeżył więzienie na Łubiance.
W wojsku Berlinga, z funkcji zastępcy dowódcy i stopnia
pułkownika zdegradowano go, aby po latach uczynić preze
sem ZBOWiD-u. Znał Związek Radziecki i to wiele tłuma
czy. Ale Starzyński? Dlaczego dał się wówczas wciągnąć
w politykę? Trudno to dziś zrozumieć, jednak wiem, iż miał
wówczas sto razy trudniejszą sytuację ode mnie, czy np. od
Andrzeja Ryszkiewicza. My nie musieliśmy, ale on musiał
uczestniczyć w tym nawracaniu artystów, czy ściślej mówiąc
deprawowaniu, jeśli chciał stworzyć instytut i być jego dyrek
torem. Na ile się angażował naprawdę? Wydaje mi się, że
czasem wierzył w to, co mówi, chciał wierzyć, później złościł
się, normalniał. Jednak nie angażował się w sprawy podejrza
ne, personalne. Dziś, kiedy o nim (ale i o sobie) myślę, trud
no się wczuć w tamtą sytuację, gdy nic nie wskazywało na to,
żeby coś się mogło zmienić. Jeśli, to na gorsze. Kiedy się raz
znalazło w trybach, trzeba było bardzo uważać, aby nie zo
stać przez nie zmiażdżonym. A on się znalazł. To była cena
kariery, ale i powstania instytutu.
Młodemu czytelnikowi powiem jeszcze o sprawie bardzo
ważnej. Nie mogliśmy nawet przypuścić w marzeniach, że za
naszego życia rozsypie się Związek Radziecki, a Armia Czer
wona wyjdzie z Polski. Czy można było przewdzieć, że Sta
lin (leczony... pijawkami) umrze za kilka lat i wszystko po
woli zacznie normalnieć? Trzeba więc było podjąć reguły
gry, jeśli się chciało kierować instytutem, publikować, istnieć
publicznie. Starzyński zazdrościł Białostockiemu, że robi ka
rierę nie angażując się w działalność organizacyjną. Uważał
jego postawę za ucieczkę w naukę, sam bowiem angażował
się, świadom tego, że w ten sposób chroni innych, daje im
komfort swobodnych badań. W listopadzie 1949 roku sche
mat instytutu był już nakreślony, pracownicy zaangażowani,
nazwa nadana: Państwowy Instytut Sztuki. Formalnie, 30 l i
stopada, jeszcze w pomieszczeniach Ministerstwa Kultury
i Sztuki, rozpoczął działalność.
W kilkanaście dni później, w czasie plenarnych obrad Ra
dy Głównej do Spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego zapo
wiedziano „czystki" w Wyższych Uczelniach. Usunięto z ka
tedr wybitnych naukowców, że wymienię tylko prof. prof.
Władysława Tatarkiewicza, Kazimierza Ajdukiewicza, Hen
ryka Elzenberga, Stanisława Ossowskiego, Konrada Górskie
go, Jana Czekanowskiego, Edwarda Lipińskiego, Adama
Krzyżanowskiego.
Partia przeszła do ofensywy, likwidowano placówki nau
kowe, redakcje, stowarzyszenia. Niektóre całkowicie, np.
„Ruch Muzyczny", w którym Sokorskiego doprowadzał do
szału Stefan Kisielewski (a cudownie to umiał robić). Hasło
walki z formalizmem i agenturami zgniłego Zachodu zwal
niało od merytorycznej dyskusji i oceny. Państwowy Instytut
Sztuki, przez lata zwany PIS-em, wchłonął także wrogie bądź
niepewne placówki, „roztaczając nad nimi opiekę". Sokorski
przerzucał odpowiedzialność na Starzyńskiego, na kierowni
ków zakładów, sekcji. Tam, gdzie partyjna obsada zawodziła,
wzmacniano działania instytutu wspierając go partyjnymi
krytykami i naukowcami z zewnątrz. Tak sprawy muzyki
znalazły się w polu działania Zofii Lissy, teatru - Edwarda
Csato, do czasu aż podjął je Leon Schiller, wyrzucony przez
Sokorskiego z Teatru Polskiego za realizacje romantycznych,
rewolucyjnych sztuk radzieckich. Schiller był wielką posta
cią, jego się obawiano najbardziej, wiadome było, że będzie
lansował wielki repertuar narodowy, Dziady, Wesele, Nieboską.
Pamiętam spotkanie z Sokorskim. Starzyński, chciał mieć
świadka rozmowy, więc chodziliśmy do ministra razem. So
korski stękał, rozkładał ręce, tłumaczył, jak wielki mają kło
pot z Schillerem i jak się „towarzysze" w КС denerwują. Za
kończył: musicie tego niedźwiedzia wziąć do siebie, niech
będzie w tym mateczniku. To znaczy w PIS-ie. Byliśmy za
żenowani, Starzyński nie mógł słowa wykrztusić. Ale Sokor
ski sądził, że i tak ratuje Schillera (zdziwił się, kiedy w dzie
siątą rocznicę śmierci Schillera bardzo go chłodno przyjęto
na wieczorze poświęconym pamięci Artysty, przecież zawsze
tak go cenił... Wyobrażam sobie, że gdyby mu kazano asysto
wać przy egzekucji, serdecznie by się uśmiechał do skazań
ca). Schiller z gorzkim poczuciem humoru skomentował swój
upadek. „Myśmy mnie wyrzucili z teatru". Wymarzył sobie
ten ustrój, chciał się z nim identyfikować, należał do partii,
wierzył, że będzie sztuce polskiej potrzebny - zawód, jaki
przeżył, musiał być straszny. Ale dzięki niemu powstał „Pa
miętnik Teatralny", zaczęły się badania nad dziejami teatru,
a do instytutu przyszedł Zbigniew Raszewski, którego
późniejszych zasług dla teatrologii nie sposób przecenić. Je
den z kilku ludzi, dzięki którym instytut stał się wybitną pla
cówką w naszym życiu naukowym i kulturalnym.
Starzyński najmocniej się angażował w sprawy plastyki
współczesnej. Ściągnął z Krakowa Mieczysława Porębskie
go, którego praca Dwa programy - jeszcze magisterska - zro
biła furorę. Porębski, co zbliżało go do Starzyńskiego, łączył
umysł historyka sztuki z wielką wrażliwością artystyczną.
A to się zdarzało nieczęsto. Drugim, doskonałym nabytkiem,
był Andrzej Jakimowicz. Wrażliwy, mądry, uczciwy. Poręb
ski umiał stworzyć sobie dystans do świata, Andrzej tego dy
stansu nie miał, a za to się gorzko płaciło. Także inni człon
kowie zakładu nie zawiedli zaufania Starzyńskiego. Ryszard
Stanisławski, po kilku latach pracy przeszedł do Łodzi, gdzie
objął dyrekcję Muzeum Sztuki. Aleksander Wojciechowski,
autor wielu monografii i twórca monumentalnego dzieła Pol
skie Życie Artystyczne w latach..., został uhonorowany nagro
dą im. Jurzykowskiego. Władysława Jaworska napisała sze
reg kapitalnych monografii, została przewodniczącą Między
narodowego Stowarzyszenia Sztuki AICA.
Zakład Filmu, to Jerzy Toeplitz, człowiek znakomicie zor
ganizowany, nie poddający się emocjom. Świetny organiza
tor, krytyk, historyk filmu. Zdecydowanie górował nad pozo
stałymi członkami zespołu, dopiero później znalazł ciekawe
dopełnienie - pełnego entuzjazmu i dynamiki Aleksandra
Jackiewicza, krytyka a zarazem pisarza, człowieka o duszy
artysty, niekonwencjonalnego.
Wreszcie sprawy, które okazały mi się wkrótce najbliższe,
związane ze sztuką ludową. W 1947 roku historyk sztuki,
znawca rzeźby i malarstwa dr Józef Grabowski stworzył Pań
stwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej. Podjął w nim ba
dania pomyślane szeroko. Architektura, strój, rzemiosła,
zdobnictwo, plastyka figuralna. Organem Instytutu stało się
75
�pismo „Polska Sztuka Ludowa", początkowo miesięcznik,
później dwumiesięcznik. Redakcji pisma poświęcał Grabow
ski najwięcej uwagi. Nie był etnografem, nie interesowała go
problematyka historyczna, socjologiczna, antropologiczna.
Krocząc siadem Aloisa Riegla, analizował przedmioty, syste
matyzował je, opisywał. Robił to pracowicie, z dużą staran
nością, ale przedmiot wyrwany ze swego kulturowego konte
kstu stawał się muzealnym eksponatem. Oko miał świetne,
znakomicie wiedział, która rzeźba czy który obraz jest wart
pokazania, a kochając sztukę ludową, chciał ją przybliżyć
czytelnikom, przekonać ojej wartości. Ustrój był mu bliski,
poglądy miał wyraźnie lewicowe, drażniły go herby na bra
mie pałacu, jadł i mieszkał skromnie, i gdyby to zależało od
niego, taki model życia by wszędzie wprowadził. Niestety nie
przewidział, że publikując świątki, narazi się władzy, dopro
wadzi do awantury, którą wyżej stojący w partyjnej hierarchii
towarzysze urządzili Sokorskiemu. Ich nic obchodziła uroda
rzeźb, obrazów i drzeworytów, widzieli tylko święte postaci,
religianctwo i zacofanie. Grabowskiego wyrzucono z dnia na
dzień, instytut zlikwidowano, zachowując tylko dział rzemio
sła i stroju, którym kierował dr Roman Reinfuss. Jemu po
wierzono redakcję pisma.
Krzywda wyrządzona Grabowskiemu była bolesna, do
końca swego życia nie mógł pojąć motywów decyzji. Uwa
żał, że w końcu ktoś mądry „na górze" zapyta: a gdzie Gra
bowski? Upomni się o niego, a wtedy minister go przeprosi,
odda mu, jeśli już nie cały instytut, to pismo.
Bardzo mi było żal Grabowskiego. Starałem się mu poma
gać, podrzucając pieniądze na jakieś opracowania (m.in. na
maszynopis monografii malarstwa na szkle). To było dla nie
go ważne, żył jak nędzarz, chodził w starym ubraniu, kulejąc
(męczyła go róża czy wilk na nodze). Ciułał właśnie każdy
grosz po to, by ratować życie ukochanej córki. Malowała, pi
sała wiersze, żyła sztuką, delikatna, utalentowana - ciągle na
granicy życia i śmierci. Miała rzadką chorobę, trzeba ją było
nieustannie podgrzewać, chłód prowadził do zapaści, śmier
ci. Wysłał ją, upokarzając się, błagając o pomoc, do Egiptu,
ale tam nie chciano jej przyjąć do pracy w ambasadzie czy
konsulacie. Musiał jej posyłać pieniądze na życie, a skąd je
brać? Całymi godzinami pracował w warsztacie ślusarskim,
produkując kłódki, tak dorabiając do niewielkiej pensji
w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Ale same pienią
dze to było mało, należało je wymienić na dolary, przesiać...
Pomagał mu od czasu do czasu premier Cyrankiewicz.
Proponowałem Grabowskiemu, by pisał do „Polskiej
Sztuki Ludowej". Spojrzał na mnie smutno. Nie, nie może.
Powiedział, że mnie szanuje i dużo zrobi, jeśli naprawdę bę
dę tego potrzebował, ale niech go zrozumiem - jeśli napisze,
ktoś (kto? Bierut?) pomyśli, że wszystko jest w porządku, nie
upomni się o jego krzywdę. Rozmawialiśmy w sali Zachęty,
łzy mi się cisnęły do oczu. Biedny, naiwny, nieszczęsny, wiel
ki znawca ludowej sztuki, organizator kilku ważnych wystaw,
także przed wojną.
Umarł zapomniany, pozostawił po sobie cenną monogra
fię obrazów na szkle i kilka innych książek, niestety wątpli
wej wartości, najeżonych błędami.
Reinfuss, który nie miał wrażliwości na sztukę Grabow
skiego, kochał ją jednak. Była mu bliska i droga, poświęcił
dla niej życie. Skończył prawo i aplikował w Tarnowie u ja
kiegoś adwokata. Nudziła go praca, natomiast frapowały stro
je chłopów, którzy przychodzili do kancelarii. Szkicował je,
zbierał garnki, próbki materiałów. Postanowił, że zostanie et
nografem, poczynił nawet starania, by się doktoryzować
76
u prof. Kazimierza Moszyńskiego. Ale wybuchła wojna, i . . .
Reinfuss został dozorcą na Wawelu, by czuwać nad skrzynia
mi, w których Tadeusz Seweryn ukrył przed Niemcami naj
cenniejsze eksponaty z krakowskiego Muzeum Etnograficz
nego. Opiekował się nimi, a po wojnie podjął studia, wędru
jąc po Łemkowszczyźnie i Bojkowszczyźnie. Świetna praca,
którą napisał, jest chyba najlepsza w jego dorobku. Dostrze
ga w niej aspekty historyczne, socjologiczne, uważny na
wszystko, co wyróżniało te grupy etniczne.
Później już nie miał na to czasu, podjął zadanie ogromne,
ponad siły, wymagające rozbudowanego aparatu wykonaw
czego, a talentu organizacyjnego nie miał. Potrzebował wy
kwalifikowanej grupy etnografów, sprawnych w badaniach
terenowych, a mógł liczyć na jednostki. Talentu pedagogicz
nego też nie miał. Dawał z siebie bardzo dużo, ale prowadził
swych uczniów i pracowników „za rączkę", jak to bywało
w galicyjskich szkołach. Albo więc odchodzili z jego pracow
ni, albo tracili inicjatywę, odwagę do samodzielnego działa
nia. Miał przy tym swoje tragiczne racje. Racje patrioty. Uży
ję tego słowa, choć przedtem nie przychodziło mi do głowy ale taki był czas, ruiny, gruzy, kraj zniszczony, miał więc
świadomość, że trzeba przede wszystkim ratować, co można.
Pracować dla Polski, a nie budować własną karierę. To rozu
miało, czuło wielu ludzi. Pamiętam, jak wiele razy mi to
mówił Starzyński: jesteśmy jak nawóz dla przyszłych poko
leń, jesteśmy straconym pokoleniem. W innych krajach, w in
nych warunkach można było zasłonić okno firanką, usiąść
przy biurku, pisać. Ale wtedy, gdy się weszło w wir odbudo
wy, tworzenia nowych struktur, ocalania ginących wartości,
postawa „czystego" naukowca mogła się wydawać ucieczką,
pięknoduchostwem. Tak patrzył Starzyński na Białostockie
go, zazdroszcząc mu i powtarzając - ktoś musi tę brudną ro
botę zrobić, gruz uprzątnąć, dom zbudować. No i dosłownie
uprzątaliśmy gruzy na ulicy Miodowej, budowali swoje war
sztaty pracy.
Ale Reinfuss wiedział, że los wybrał jego, by ratował, do
kumentował ginący świat kultury ludowej. Ginący przeraźli
wie szybko, dosłownie z dnia na dzień. Wiedział, że nikt in
ny nie podejmie tej pracy. Wymagała kompetencji, wyobraźni
i poświęcenia. Całkowitego. Reinfuss bywał niecierpliwy,
wymagający, ale każdy, kto z nim pracował, widział, że jest
taki przede wszystkim w stosunku do siebie. Wiem, że dziś
trudno zrozumieć taką postawę, trudno wytłumaczyć, dlacze
go badacz świadomie ogranicza pole swych zainteresowań,
rezygnuje z kwestionariuszy terenowych, dokumentując sztu
kę ludową. Ale on widział, że świat dawnej kultury ginie
i trzeba działać jak straż ogniowa. Zadanie postawił przed so
bą ogromne: uchwycenie obrazu sztuki ludowej na całym ob
szarze kraju, teraz, kiedy jeszcze jest co sfotografować, co
opisać, z kim przeprowadzić wywiad.
Był to program imponujący, gigantyczny, ale i szalony.
Zwłaszcza gdy się miało do dyspozycji jeden, nie najlepszy,
samochód, 3-5 stałych współpracowników, jednego fotogra
fa! Przy tym Reinfuss pracował zawsze sam, nie szukał moż
liwości współdziałania z innymi ośrodkami. Można w tym
widzieć cechę osobowości, wadę, ślad urazów, ale prawda
jest też taka, że nikt inny by tego zadania nie podjął, a jeśli,
to tylko na wąskim obszarze swego regionu. Środowisko by
ło zawistne. Oczywiście z całą dekoracją racjonalnych uzasa
dnień. Wystarczy powiedzieć, że nie zdołało stworzyć wspól
nej placówki, instytutu etnografii. Poznań chciał, by u nich
powstała, Warszawa - u siebie, Śląsk miał też ambicje - blo
kowano się nawzajem. Znałem te sytuacje, uważano mnie za
6
�kogoś nie z branży, wobec tego łatwego do przeciągnięcia na
swoją stronę. Jedni mówili niedobre rzeczy o drugich. Reinfuss drażnił ich, przede wszystkim tym, że nie uczestniczył
w tym maglu, nie pojawiał się na zebraniach, i co najgorsze pracował. Chciał tylko, by mu nie przeszkadzano. Dlatego
też, gdy Grabowski tworzył swój instytut, uznał, że będzie to
najlepsze miejsce. Później, mimo różnych propozycji, wolał
przejść do Państwowego Instytutu Sztuki. To dawało nieza
leżność. Pracownię, różnie to się nazywało, umieścił w swo
im mieszkaniu, co oczywiście później okazało się bardzo nie
wygodne dla wszystkich, pracowników i rodziny Profesora,
ale w tamtych latach intensywnej pracy terenowej trudno so
bie było nawet wyobrazić placówkę w oderwaniu od osoby
Reinfussa. To była jego pracownia, jego pasja, jego dorobek.
Starzyński chętnie się zgodził na włączenie problematyki
sztuki ludowej do programu instytutu. Była ona dobrze wi
dziana przez władzę, która ludowość przeciwstawiała forma
lizmowi i kosmopolityzmowi. Oczywiście Starzyński wi
dział problem inaczej, głębiej, w kontekście dążeń do sztuki
narodowej i w nawiązaniu do osiągnięć sztuki użytkowej lat
trzydziestych. Uważał, że w całościowym obrazie kultury nie
powinno zabraknąć tego obszaru. Zarówno on sam, jak i prof.
Ksawery Piwocki, doceniali wartość artystyczną sztuki ludo
wej. Ale ich widzenie różniło się od koncepcji Reinfussa. Sta
rzyńskiego interesowała sztuka ludowa, jej wpływ na kulturę
artystyczną schyłku XIX wieku i pierwszej ćwierci XX, pro
blem inspiracji: Reinfussa - szybkie i z konieczności pobież
ne zarejestrowanie jej aktualnego obrazu, dotarcie do war
sztatów tkackich, garncarskich, określenie granic i zasięgów
form. Szybko więc stracił zainteresowanie dla krakowskiej
placówki i powierzył ją mojej opiece. Obaj panowie nie kry
li wzajemnej niechęci, nie rozumieli się, spotkania denerwo
wały Reinfussa, drażniły szefa. Ja byłem w środku. Rozumia
łem racje obu, pomagałem Reinfussowi, ale nie na ile mnie
było stać, tylko na ile on umiał taką pomoc przyjąć. W koń
cu nie były to sprawy trudne. Etaty? - mówił, że musi mieć,
że chce. Dobrze, odpowiadał Starzyński, proszę o wnioski.
Ale tu się okazywało, że Reinfuss nie miał kandydatów. Po
zostawał jednak w przekonaniu, że mu odmówiono, groził, że
już więcej nie pojedzie do Warszawy.
7
Ja, nie widząc dla siebie szans w Zakładzie Plastyki, po
kilku niepowodzeniach w krytyce artystycznej (odrzucono mi
teksty, uznając je za formalistyczne itp.) zająłem się sztuką
ludową. Uznałem to wtedy za bezpieczną niszę. Prawdę
mówiąc wierzyłem, że coś się zmieni, wrócę do sztuki, ale
rzeczywistość okazała się inna. Utonąłem w tej sztuce ludo
wej, po latach już nie było jak się wycofać, zaczęły się przy
gody z ludźmi, ciekawe, takie, w których nie tylko oni mnie,
ale i ja im coś dawałem. Zdobyłem, nie czując jak i kiedy,
pewną pozycję w środowisku. Chyba dlatego, że nie dawałem
się nigdzie zaszufladkować, pozostawałem na pograniczach
dyscyplin, zainteresowań, kompetencji.
Starzyńskiego martwiła degrengolada „Polskiej Sztuki
Ludowej". Pierwsze numery Grabowskiego zostały doskona
le przyjęte, ukazywały urodę sztuki, do której pokolenie pla
styków, ukształtowane przed wojną, miało sympatię. U wielu
malarzy, grafików, rzeźbiarzy (nie mówiąc o dentystach...)
widziałem na stole egzemplarze. Zwłaszcza numer o świąt
kach. Ten naprawdę zrobił furorę. Ale pismo, przejęte przez
Reinfussa, wycofało się nie tylko z tematyki religijnej, ale
w ogóle z obszaru sztuki, zagadnień estetycznych. Nowa re
dakcja potraktowała „Polską Sztukę Ludową" jako przybu
dówkę do programu badań pracowni. Pismo miało publiko
wać nadesłane bądź zamówione materiały, uzupełniając ba
dania prowadzone przez własnych pracowników. Nie było te
go wiele, objętość zmalała, nakład spadł, coraz trudniej było
zmontować numer. Nie pomagało powołanie kolegium, rady
redakcyjnej, zresztą każdy wiedział, że to są fikcje. Najgorzej
wyglądała sytuacja w 1950 r. Udało się z trudem wydać dwa
numery w ciągu roku. Mojego dyrektora bardzo to niepokoi
ło. Pisma stanowiły forpocztę ideologiczną instytutu, jego
broń ofensywną, ale i obronną, ochronę wartości, które repre
zentował. Na zewnątrz, na pokaz były pisma, a więc krytyka
artystyczna, publicystyka zgodna z nakazem chwili, w zakła
dach zaś prowadzono działalność naukową, o bezsprzecznej,
ponadczasowej wartości. Wymienię tu choćby bibliografię,
katalog zabytków, studia historyczne, prace z zakresu historii
teatru, muzyki, filmu. Cały obszar, którym kierował wicedy
rektor Andrzej Ryszkiewicz. Kompetentnie, mądrze.
Istniejący układ personalny zapewniał w pewnym stopniu
parasol ochronny (to ja), ciągłość pracy podstawowej, wolnej
od koniunkturalizmu (to Ryszkiewicz), udział w życiu arty
stycznym, co w tamtym okresie wiązało się z rolą tarana ide
ologicznego. Tę rolę musiał firmować prof. Starzyński. Nie
bardzo się do niej nadawał - koneser, wrażliwy widz i czytel
nik, autor naprawdę dobrych „skamandryckich" wierszy,
sztuki teatralnej, niegdyś aktor z zespołu Reduty, znawca
sztuki francuskiej XIX i XX wieku, erudyta, człowiek obda
rzony urokiem, do tego przyzwoity, lojalny. Ale cóż było ro
bić. Skoro wszedł w pakt z Sokorskim, przyjął na siebe cudzy
kostium, musiał płacić za swoje i nie swoje grzechy. Ustawił
instytut tak, że gdy zelżał ucisk ideologiczny i po śmierci Sta
lina poszerzył się zakres swobody, dosłownie z numeru na
numer zmieniło się oblicze sztandarowego pisma instytutu
„Materiałów do Studiów i Dyskusji", odpadły różne przy
czółki ideologiczne lub zostały zmarginalizowane.
Przypomnę, w 1950 roku Państwowy Instytut Sztuki prze
jął „Przegląd Artystyczny", „Polską Sztukę Ludową", powo
łał redakcje „Kwartalnika Filmowego", „Muzyki", nieco
później „Pamiętnika Teatralnego". Na użytek propagandy po
wstały wspomniane wyżej „Materiały...". Taran socrealizmu.
Na szczęście taran niezbyt szczelny, mało groźny. Dziś biorąc
do ręki wydane numery, dosłownie niczego w nich nie widzę
wartego przeczytania. Nawet mojego tekstu, wydanego
z okazji I Konferencji Nauk o Sztuce, który zorganizował in
stytut w Krakowie, na Wawelu. Tekst, chwała Bogu, niekompromitujący, raczej napuszenie naiwny.
Narada krakowska zakończyła pierwszy etap budowy in
stytutu. Pokazał się on jako organizator i koordynator badań
naukowych. Zebrania poszczególnych sekcji prezentowały,
stan badań i wiedzy w danej dziedzinie, zarysowując program
badawczy, wskazując najbardziej dotkliwe luki.
Szef był zadowolony, konferencja potwierdziła kierowni
czą rolę PIS-u. Równoległą do budowanej (po trupach Aka
demii Umiejętności) struktury Polskiej Akademii Nauk. Ale
trzymanie się przez Starzyńskiego resortu nie wynikało tylko
z przesłanek ambicyjnych, choć i one odegrały niemałą rolę
w jego polityce. W Ministerstwie Kultury i Sztuki nasz insty
tut był szanowany, ceniony. Oczko w głowie. Mógł liczyć na
pomoc, środki. W Akademii Nauk należałby do grona licz
nych instytutów humanistycznych, z tym że ideologicznie
ważniejsze były instytuty socjologii, filozofii, prawa. Ale
i tak humanistyka nie mogła liczyć na szczególne przywileje,
którymi nęciła przynależność do resortu kultury. Dodać tu na
leży, że jeszcze nie okrzepły katedry na wyższych uczelniach
i jeśli pewien zakres prac PIS-u pokrywał się z nimi, to bez77
�sprzecznie zadania dokumentacyjne, archiwistyka, badania
terenowe były możliwe jedynie w odrębnym instytucie.
Nie wykluczam, że na decyzję Profesora mogło wpłynąć
także to, iż w instytucie przejmował rząd dusz wśród history
ków sztuki, należąc do młodego pokolenia (dopiero co się ha
bilitował).
Konferencja na Wawelu zbiegła się w moim przypadku
z innymi wydarzeniami, które silnie zakotwiczyły mnie
w problematyce ludowej kultury artystycznej. Wymienię tu
tylko fakty, starając się ich nie komentować:
- Zlikwidowano „Odrodzenie" i „Kuźnicę", tworząc
z części obu zespołów redakcyjnych „Nową Kulturę"; której
ster objął Paweł Hoffman. Ja, podobnie jak mój szef, Jerzy
Borejsza, zostaliśmy uznani za „rewizjonistów" i nie zapro
szono nas do nowej redakcji.
- Na uniwersytecie kończyłem studia socjologiczne pod
kierunkiem prof. Stanisława Ossowskiego. Pracę pisałem
z zakresu socjologii kultury ludowej.
- Współpracowałem z Tadeuszem Sygietyńskim przy
organizacji zespołu „Mazowsze". Jeździliśmy na Kurpie
i do wsi opoczyńskich, wyszukując zdolną młodzież i doku
mentując folklor. To były moje pierwsze terenowe inicjacje.
Pomagałem mu w koncepcjach repertuaru, dał mi nawet le
gitymację stwierdzającą funkcje kierownika artystycznego,
co było oczywiście fikcją, miało tylko ułatwić załatwianie
różnych spraw. Z „Mazowszem" pojechałem na Festiwal
Młodzieży do Berlina (NRD) w roku 1951. Uciekł solista,
przeszedł przez ulicę na drugą stronę i nie wrócił, Sokorski
powiedział mi po powrocie - wiesz, nie gniewaj się na
mnie, ale musiałem z tego jakieś konsekwencje wyciągnąć.
Miry i Tadeusza chcę bronić, zwolnię więc ciebie. Dobrze?
Kiwnąłem głową, że rozumiem. Dalszą konsekwencją było
przejście w PIS-ie na stanowisko kierownika Zakładu Sztu
ki Ludowej, a wkrótce i folkloru, jako że minister na moją
prośbę zgodził się stworzyć Akcję Zbierania Folkloru,
i mianował mnie swym pełnomocnikiem w tej sprawie. Zor
ganizowałem wówczas Akcję, powierzając kierownictwo
merytoryczne państwu Sobieskim, którzy przedtem mieli
odrębną placówkę w ramach Instytutu Grabowskiego,
wchłoniętą - jak inne - przez PIS. Miałem nadzór nad eki
pami terenowymi.
Dodam, że akcję wymyślił dyrektor Polskiego Radia
Wilhelm Billig, ofiarowując swoją pomoc w ludziach i sprzę
cie. Inicjatywę podjąłem, w efekcie nagrano, nie zawsze
kompetentnie, ok. 65 000 pieśni. (Dopiero wtedy powstał
prawdziwy problem - transkrypcji, zabezpieczenia - przegry
wania taśm.)
Zakończę te wspomnienia jeszcze jednym faktem, który
zaważył na moim życiu i sprawił, że obok różnych jubileuszy
mam też swój, malutki - 50-lecia pracy w charakterze redak
tora. Otóż gdzieś na początku 1952 г., po wawelskiej konfe
rencji, poprosił mnie do siebie prof. Starzyński. Pytał, jak wi
dzę „Polską Sztukę Ludową". Miałem nad nią pieczę, ale ra
czej cenzorską niż redakcyjną, otrzymywałem gotowe nume
ry do druku. - Dlaczego pyta? Powiedział, że takiego pisma
dłużej firmować nie może. Rozmawiał z prof. Ksawerym Piwockim, z prof. Bohdanem Urbanowiczem. Sugerują, aby pi
smo oddać Wandzie Telakowskiej, do Instytutu Wzornictwa
Przemysłowego. Szkoda je zlikwidować, wiem przecież, jak
trudno jest uzyskać zgodę na wydawanie pisma. Wiedziałem,
więc potwierdziłem, że szkoda oddać je z instytutu. Wtedy
Starzyński spojrzał na mnie chytrze i zapytał niewinnie:
A weźmie Pan redakcję? Nie myślałem o tym, ale bez zasta
nowienia powiedziałem - wezmę! Żal byłoby coś oddać z in
stytutu. I tak, niespodzianie dla siebie, objąłem redakcję.
Znalazłem się w sytuacji niezręcznej, nie chciałem robić
przykrości Reinfussowi, wchodzić z nim w sytuacje konflik
towe, a jednocześnie rozumiałem, że jest to nieuchronne. Wi
działem kulturę ludową inaczej niż on. Sztuka ludowa intere
sowała mnie jako fenomen, który należy widzieć w kontek
ście kultury wysokiej. Nie miałem (i nie mam) do niej stosun
ku bałwochwalczego, podziwiam jej szczytowe osiągnięcia,
interesuje mnie mechanizm ludowej kultury, przekazu trady
cji, szlifowania form. Było więc oczywiste, że między mną
i Profesorem powstawały, z trudem skrywane, napięcia. Pro
wadziły do coraz większego oddalania się pisma od Jego pra
cowni. Zaczęło żyć własnym życiem. A ja rozszerzałem ob
szar swych zainteresowań, pozostając sztuce ludowej wierny,
choć zainteresowany głównie jej kontekstami. Tak też brzmi
nazwa pisma powstałego z „Polskiej Sztuki Ludowej". To był
mój dom. To było, jak to się mówi - ukochanie. Ale to już in
ny wątek historii...
Kończę te refleksje i czuję niedosyt. Piszę o szkielecie in
stytutu, o polityce, w czym tkwiłem, ale co jest mi obce i da
lekie. Pomijam też to, co było w moim życiu, także instytu
towym, najważniejsze, dzięki czemu stałem się tym, kim je
stem. Wspominając to życie, musiałbym mówić o ludziach
wspaniałych, z którymi los mnie zetknął, o Jerzym Łoziń
skim, Zbigniewie Raszewskim, Mieczysławie Porębskim,
Zbigniewie Benedyktowiczu, Michale Bristigierze; o lu
dziach bardzo mi bliskich i drogich, zwłaszcza o Jadwidze
Jarnuszkiewiczowej, Janku Swiderskim, Staszku Hiżu, Ani
Kunczyńskiej-Irackiej. O nich tu nie piszę. Ale właśnie o nich
coraz częściej myślę.
PISY
' Katolicy w Pubie Ludowej, „Tygodnik Powszechny", 10.12.1 У50
Witold Wirpsza w dyskusji na X I X Sesji Rady Kultury i Sztuki py
tał „Dlaczego jedliśmy tę żabę?". Wierzyliśmy, mówi, że „(...) jak b ę
dziemy mieli socjalizm, to wszyscy ludzie staną, się normalni, bo inaczej
być nie może. (...) Oto w jaki sposób następowało zlikwidowanie niepo
kojów. A nade wszystko baliśmy się (...) sami zostać żabami, które by
ktoś" pożarł." Cyt. za Marta Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat
1944-1981", nota 5.04.1956
2
3
To była metoda. Premierem był Edward Osóbka-Morawski, ale fak
tycznie rządził mój szef w MSZ Jakub Berman. Pclnil on obowiązki
wicepremiera, i jednocześnie wiceministra spraw zagranicznych (figurantem był w nim min. Rzymowski, publicyta, przedwojenny bohater skan
dalu z plagiatem. W Ministerstwie Kultury i Sztuki takim llgurantcr.i był
człowiek b. przyzwoity, Stefan Dybowski. Ludowiec, nikomu nieznany
w środowisku ludzi kultury, brat miernego dramaturga, też mało komu
78
znanego. Stąd fraszka Janusza Minkiewicza: „Osoba ministra wreszcie
rozpoznana, po prostu brat grafomana".
Rezolucja narady partyjnej КС w sprawie kultury, 30.05.1949
Cytowane dalej materiały pochodzą ze wspomnianej już książki
Marty Fik.
' Zespół tworzyli przede wszystkim: Ewa Fryś-Pietraszkowa, Olga
Mulkiewicz, Maria Przezdziecka, fotografik Stefan Deptuszewski
(później Jan Świderski).
Ludowość stanowiła parawan skrywający proces sowietyzacji
kultury, swoiste alibi. Powstałe w 1949 r. „Cepelia" i „Mazowsze" mia
ły sprzyjać legitymizacji ustroju. W muzyce propagowano ludowość (Fe
stiwal Polskiej Muzyki Ludowej, maj 1949 г.). Jadwiga Siekierska pisa
ła („Kuźnica" nr 24). o potrzebie „powrotu muzyki do źródeł ludowych".
A dalej: .Zwalczamy w walce z bogoojczyźnianym kosmopolityzmem
niewolnicze i ślepo formalistyczne tendencje w muzyce".
4
5
7
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d819dbf08b0c5ed3d2847398caac8f3.pdf
21c4d47f199bd584fbdec10eee5262a1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5028
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
wyszukiwanie informacji w Internecie
Biblioteka Cyfrowa PIA
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4664
Title
A name given to the resource
Cyfrowa Etnografia / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci
Description
An account of the resource
Homo interneticus: Etnograficzne wędrówki w głąb sieci ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.107-112
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Koźmińska, Joanna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja
Type
The nature or genre of the resource
e-book
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
107
Joanna Koźmińska
POLSKI INSTYTUT ANTROPOLOGII,
UNIWERSYTET WARSZAWSKI
Cyfrowa etnografia.
O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
S
połeczeństwo informacyjne i nieustający rozwój nowych technologii inspiruje
wiele przedsięwzięć inicjowanych na różnych polach nauki, w tym etnologicznej i antropologicznej. W ostatnich latach powstało kilka bardzo ciekawych i no
watorskich projektów związanych z upowszechnieniem technik komputerowych oraz
treści etnograficznych w Internecie wśród badaczy zajmujących się etnologią i antro
pologią kulturową. Projekty te, mające wspomagać warsztat naukowy, obejmują różne
aspekty działań etnografów, folklorystów, antropologów, poczynając od pionierskiego
projektu Bibliografii Etnografii Polskiej (Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etno
graficznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź), programu komputerowej ana
lizy tekstów etnograficznych (program EdEt - Edytor Etnograficzny, Instytut Etnologii
i Antropologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa), projektu digitalizacji teks
tów folkloru (Cyfrowe Archiwum Folkloru, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń),
poprzez digitalizację archiwum kolbergowskiego (Instytut im. Oskara Kolberga w Poz
naniu), aż po próbę stworzenia antropologiczno-etnologicznej biblioteki cyfrowej
(Polski Instytut Antropologii, Warszawa). Te niezwykle cenne i ciekawe inicjatywy
znajdują się w różnym stopniu realizacji - Bibliografia Etnografii Polskiej płynnie
przeszła od wersji papierowej do wersji on-line, z programu EdEt korzystają studenci
i badacze IEiAK UW i innych ośrodków akademickich, Biblioteka Cyfrowa PIA znaj
duje się w końcowej fazie realizacji - Cyfrowe Archiwum Folkloru (CAF) boryka się
z brakiem środków do podjęcia zadania (Grochowski, Mianecki: 2009).
Idea utworzenia antropologicznej biblioteki cyfrowej powstała w 2007 roku w Pols¬
kim Instytucie Antropologii (PIA), młodej instytucji pozarządowej, skupiającej śro¬
dowisko etnologów i antropologów kulturowych ponad oficjalnymi strukturami aka¬
demickimi, muzealnymi czy stowarzyszeniowymi. Polski Instytut Antropologii dzia¬
łający na zasadach fundacji jest otwarty na wszelkie inicjatywy popularyzujące i wspie¬
rające wyżej wymienione dziedziny nauki.
Gwałtownie rosnąca ilość bibliotek cyfrowych (w 2003 roku istniała jedynie Wiel¬
kopolska Biblioteka Cyfrowa, ale już w 2009 roku aż czterdzieści dziewięć bibliotek
�Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
108
zostało zarejestrowanych w Federacji Bibliotek Cyfrowych) i postęp, jaki się dokonał
w zakresie digitalizacji/cyfryzacji książek i czasopism, nie mogły pozostać bez udziału
naszego środowiska. W trakcie wędrówek po Internecie, stwierdziliśmy jednak bar¬
dzo niewielki zasób polskich fachowych treści etnograficznych.
W kręgu etnografów najdotkliwiej odczuwany jest brak szerokiego dostępu do ro¬
dzimych czasopism etnograficznych. Czasopisma te, gromadzone w bibliotekach nau¬
kowych, uniwersyteckich czy muzealnych, rzadko wypożyczane są do domu. Skazuje
to czytelnika - badacza i entuzjastę - na trud wielogodzinnego pobytu w czytelniach.
Jest to sytuacja paradoksalna, w kontekście coraz lepszego dostępu do pełnotekstowych baz czasopism zagranicznych on-line prenumerowanych za pośrednictwem bib
liotek akademickich i naukowych oraz zasobów dostępnych w ramach Open Acces.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie oferuje swoim pracownikom i studentom (po
zalogowaniu w sieci uniwersyteckiej możliwy jest także dostęp w domu) ponad sto
dwadzieścia tytułów czasopism w dziale antropologia. Inne ośrodki uniwersyteckie i na¬
ukowe także prenumerują bazy pełnotekstowe i udostępniają je na zasadach analo¬
gicznych do BUW.
W związku z tą sytuacją postanowiliśmy powołać do życia cyfrową kolekcję te¬
matyczną, gromadzącą teksty z szeroko pojętego zakresu etnologii i antropologii kul¬
turowej. Nasz projekt wpisuje się w nurt digitalizowanych zbiorów tematycznych, gro¬
madzących jedną kolekcję, będącą efektem współpracy jednej lub kilku instytucji. Są
to najczęściej inicjatywy środowiskowe, w przeciwieństwie do dużych projektów pi¬
lotowanych przez biblioteki narodowe w porozumieniu z innymi instytucjami (naro¬
dowe repozytoria cyfrowe), dążących do kompletności prezentowanych zasobów. Inną
formą są zasoby cyfrowe powstające w oparciu o ideę udostępnienia starannie wyse¬
lekcjonowanych najważniejszych i najcenniejszych obiektów bibliotecznych kolekcji
(Franke: 2007: 122).
Cyfrowa Kolekcja Tekstów Etnograficznych (skrócona nazwa Cyfrowa Etnogra¬
fia - CE), czyli Biblioteka Cyfrowa PIA w pierwszym etapie realizacji ma za zadanie
digitalizację i publikację w Internecie trzech czasopism etnograficznych. W związku
z koniecznością dokonania wyboru, po licznych dyskusjach i konsultacjach zrezyg¬
nowaliśmy z digitalizacji starych periodyków - Wisły, Zbioru Wiadomości do Antro
pologii Krajowej (ZWAK) oraz Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etno¬
graficznych (MAAE), na rzecz czasopism ukazujących się współcześnie: Ludu, Et¬
nografii Polskiej i Polskiej Sztuki Ludowej-Konteksty. Podejmując tę decyzję, mie¬
liśmy między innymi na uwadze stale rosnącą popularność nauk antropologicznych
i przydatność aktualnych treści w procesie akademickiej edukacji. Podobnie jak dla
Randala Strossa „(...) perspektywa, że da się przeszukiwać treść książek z taką łatwoś
cią, z jaką się poruszamy po Sieci, była ekscytująca" (Stross 2009: 124), tak i dla nas
ekscytująca i fascynująca stała się perspektywa otwarcia dostępu do polskich, aktual¬
nie ukazujących się czasopism wielu użytkownikom rozsianym na całym świecie,
w każdym miejscu i o każdej porze. Głównym naszym założeniem stało się wprowa¬
dzenie do biblioteki cyfrowej czasopism w taki sposób, aby każdy zawarty w nich ar¬
tykuł był traktowany jako osobna publikacja, z pełnym opisem bibliograficznym (a nie
tylko, jako część ustrukturyzowanego zbioru tomów, jak to miało miejsce dotychczas
w innych polskich bibliotekach cyfrowych). Wzorowaliśmy się na zagranicznych kon
sorcjach typu Jstor czy Proquest. Dużym utrudnieniem jest fakt, że do tej pory brak jest
w d'Librze specjalnego modułu odpowiadającego za rejestrację czasopism. W efekcie,
użytkownik zmuszony jest do katalogowania całych zeszytów lub tomów, jako osobnych
�Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
109
obiektów sieciowych. W konsekwencji powoduje to nagromadzenie się w indeksie jed
norodnych zapisów (Kolasa: 2007). Założyliśmy, że udostępnimy użytkownikom pełną
zawartość czasopism z zachowaniem ich pierwotnego wyglądu. Do dyspozycji użyt
kownika będą narzędzia wyszukiwawcze, dające możliwość przeglądania udostępnio
nych czasopism on-line, łącznie z pobraniem tekstu na dysk własnego komputera.
Drugim przyjętym założeniem był pomysł zintegrowania biblioteki cyfrowej z na
kładką umożliwiającą wyszukiwanie informacji i zarządzającą bibliografią, na przyk
ład programem Zotero. Chcieliśmy stworzyć nowoczesny, bezpłatny warsztat wspo
magający pracę naukowców, regionalistów, muzealników i pasjonatów. Następne
etapy rozwoju i kontynuacja projektu będą poddane szerszej niż dotychczas dyskus¬
j i środowiska skupiającego się wokół PIA.
Realizacja tego przedsięwzięcia stała się możliwa po uzyskaniu w sierpniu 2008
roku dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Fundacji na rzecz Nauki
Polskiej. Po negocjacjach z Wydawcami: Instytutem Archeologii i Etnologii PAN, Pol
skim Towarzystwem Ludoznawczym, Komitetem Nauk Etnologicznych i Instytutem
Sztuki PAN uzyskaliśmy zgodę na opublikowanie w Internecie trzech czasopism:
1
- Etnografia Polska 1958-2004 (dwadzieścia jeden tysięcy stron) - embargo
cztery lata,
- Lud (okres powojenny) 1945-2004 (dwadzieścia trzy tysiące pięćset stron) - em¬
bargo cztery lata,
- Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947-2002 (szesnaście tysięcy dwieście
trzydzieści pięć stron) - embargo osiem lat.
2
Okresy embargo, wprowadzone przez Wydawców, są powszechną praktyką sto¬
sowaną przez konsorcja i wydawnictwa, która chroni bieżącą dystrybucję wersji pa¬
pierowej.
Poważnym - jeśli nie najpoważniejszym wyzwaniem - stało się, zgodnie z ustawą
o ochronie praw autorskich, pozyskanie licencji od autorów i ich spadkobierców, co
umożliwia publikację dorobku w Internecie. Licencje uzyskane od Wydawców są
niewystarczające. W obawie przed naruszeniem praw autorskich zobowiązani jes¬
teśmy do uzyskania zgody autorów, których teksty znalazły się w digitalizowanych
czasopismach. Jeśli nie uda się nam uzyskać akceptacji autorów dla naszego pro
jektu, zmuszeni będziemy do udostępniania tekstów w tak zwanym „dozwolonym
użytku" (art.28 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dnia 4 lutego 1994,
Dziennik Ustaw 1994, nr 24, poz.83) .
Zgodnie z artykułem 27 tej ustawy:
3
Instytucje naukowe i oświatowe mogą, w celach dydaktycznych lub prowadzenia
1
Dziękujemy Dyrekcjom Instytutów IAiE PAN, IS PAN, Komitetowi Badań Etnologicznych, Polskiemu
Towarzystwu Ludoznawczemu oraz Redakcjom Etnografii Polskiej, Ludu i PSL-Kontekstów za wyrażenie
zgody na digitalizację wydawanych przez nie czasopism - bez tego nasz projekt nie mógłby zostać zrealizowany.
Ze względu na uczestnictwo Kontekstów-PSL w Central and Eastern European Online Library
(CEEOL) okres karencji jest tak długi.
Apelujemy do autorów: aby biblioteka cyfrowa mogła stać się przydatnym źródłem informacji, ko
nieczna jest zgoda Autorów i ich Spadkobierców na publikację w Internecie. Prosimy o poparcie naszego
projektu przez wyrażenie zgody na publikację tekstów z wyżej wymienionych czasopism w Bibliotece Cyf¬
rowej PIA. Kontakt: www.pia.org.pl.
2
3
�Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
110
własnych badań, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu
oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu.
Natomiast artykuł 28 cytowanej ustawy stanowi, że:
Biblioteki, archiwa i szkoły mogą:
2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów
w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów,
3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem koń¬
cówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek.
Jednak mamy nadzieję, że uda się uzyskać zgodę jak największej liczby autorów.
Pierwsze licencje są już wprawdzie podpisane, lecz uzyskanie następnych będzie wy¬
magało więcej czasu. Jest to duża i skomplikowana operacja, która wymaga dotar¬
cia do ponad półtora tysiąca autorów i ich spadkobierców. Autorzy naszych artyku¬
łów często zamieszkują odległe kontynenty, ale mamy zamiar pozyskać także ich ak¬
ceptację. Pierwsze doświadczenia, jakie stały się naszym udziałem przy podpisywa¬
niu licencji, mówią, iż to będzie czasochłonny proces wymagający dużych nakładów
pracy i środków finansowych.
Projekt budowy Biblioteki Cyfrowej PIA składa się z różnych etapów działania i - po
uzyskaniu niezbędnych licencji wydawniczych oraz źródeł finansowania - obejmuje:
Skanowanie - ponad sześćdziesiąt tysięcy stron - ze względu na wysoki koszt ska¬
nowania przez firmy profesjonalnie zajmujące się digitalizacją, postanowiliśmy we
własnym zakresie zeskanować, a następnie poddać procesowi OCR wybrane czaso¬
pisma (skany w rozdzielczości trzysta DPI, w formacie plików PDF). Skanowanie przy¬
sporzyło nam wiele trudności i zajęło najwięcej czasu, ze względu na bardzo złą jakość
wybranych czasopism. Marnej jakości papier, wyblakły druk, nieczytelne zdjęcia, mi¬
nimalnej wielkości marginesy spowodowały, że niektóre skany powtarzane były wie¬
lokrotnie, aż do uzyskania w miarę zadowalającego efektu. Mimo dołożenia wszelkich
starań, nie zawsze udało uzyskać się optymalną jakość zeskanowanego tekstu.
Zakup i instalacja serwera obsługującego bibliotekę cyfrową. Dzięki współpracy
z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW mogliśmy zainstalować serwer
na Uniwersytecie Warszawskim.
Wybór platformy cyfrowej umożliwiającej założenie i funkcjonowanie biblio¬
teki cyfrowej w Internecie. Zdecydowaliśmy się na polskie oprogramowanie dla bib¬
liotek cyfrowych d'Libra Digital Library Framework, które powstało w Poznańskim
Centrum Superkomputerowo-Sieciowym. Oprócz dużej funkcjonalności przyjętych roz
wiązań i wysokiej jakości oprogramowania, platforma cyfrowa d'Libra zapewnia pro
fesjonalny serwis i jest stale modyfikowana. D'Libra daje twórcy biblioteki cyfrowej
możliwość kontroli dostępu do zasobów, zarządzanie zasobem oraz metadanymi. Wa¬
dą systemu jest brak zadowalających rozwiązań w przypadku wprowadzania czaso¬
pism, co w przypadku Biblioteki Cyfrowej PIA, nastawionej głównie na gromadzenie
kolekcji czasopism, stanowi poważny mankament. Należy mieć nadzieję, że i ten pro¬
blem z czasem zostanie pomyślnie rozwiązany.
D'Libra to najpopularniejsza obecnie platforma do budowy bibliotek cyfrowych, wy
korzystywana w większości polskich bibliotek cyfrowych. System ten posiada rozbudo¬
waną aplikację opartą o relację klient - serwer, z pięcioma interfejsami (aplikacje: użyt¬
kownika, redaktora, administratora, panel administracyjny oraz konsolę administracyjną
(Kolasa 2007) Ważnym elementem przemawiającym za wyborem tego programu
�Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
111
jest możliwość integracji z innymi bibliotekami cyfrowymi używającymi tego opro¬
gramowania. Twórca d'Libry, PCSS zainicjował utworzenie Federacji Bibliotek Cyf¬
rowych (FBC) skupiającej obecnie (koniec 2009 roku) czterdzieści dziewięć bibliotek
cyfrowych. Jest to platforma mająca służyć do budowy sieci rozproszonych biblio¬
tek cyfrowych i reprozytoriów w Polsce, aby wspomóc popularyzację i ułatwić wy¬
korzystanie zasobów opublikowanych on-line. Ponadto d'Libra koordynuje prace
związane z polskim uczestnictwem w największym europejskim projekcie digilitalizacyjnym - portalu Europeana (około sześć milionów obiektów cyfrowych: obra¬
zów, tekstów, dokumentów dźwiękowych, filmów wideo), co świadczy o dużym uz¬
naniu, jakim się cieszy w środowisku bibliotek cyfrowych. Perspektywa ewentual¬
nego uczestnictwa Cyfrowej Etnografii w olbrzymim europejskim projekcie siecio¬
wym jest niewątpliwie bardzo kusząca.
Publikację w Internecie zasobu trzech czasopism, czyli wprowadzenie do za¬
sobu Internetu artykułów w wersji pełnotekstowej wraz z opisem bibliograficznym
(metadanymi). W terminologii przyjętej do opisu danych w bibliotekach cyfrowych
używa się terminu meta dane (Nahotko 2005). Platforma d'Libra umożliwia umiesz¬
czenie opisów bibliograficznych „obiektów sieciowych", jakimi w tym przypadku są
publikowane artykuły oraz reszta zawartości periodyków (spisy treści, recenzje i inne)
w formacie DublinCore (Dublin Core Element Set). Jest to konwencja powszechnie
przyjęta do opisu bibliograficznego w bibliotekach cyfrowych, analogicznie do for¬
matu Marc21 stosowanego w zautomatyzowanych katalogach polskich bibliotek (Gra¬
bowska 2007: 23). Publikacja w Internecie obejmuje tworzenie i wprowadzanie przez
redaktorów cyfrowych metadanych wraz z przesyłaniem plików PDF z zawartością
tekstową artykułów na serwer obsługujący Bibliotekę Cyfrową PIA.
Szkolenie administratorów i redaktorów cyfrowych - system Libra wymaga
wyszkolenia osób zajmujących się wprowadzaniem i przesyłaniem danych do Bib¬
lioteki Cyfrowej wraz z metadanymi.
Promocja projektu - poprzez Internet, wyjazdy do miast skupiających ośrodki
akademickie i muzealne zajmujące się antropologią, udział w konferencjach środo¬
wiskowych, pokazy, prelekcje dla osób zainteresowanych tą tematyką (na przykład
w ramach X I I I Festiwalu Nauki odbył się wykład Antropolog w Internecie: o tech
nikach wyszukiwania informacji i projekcie Cyfrowej Etnografii, a w podczas kon¬
ferencji „Badacz osobny: śladami etnografii Jacka Olędzkiego" w Państwowym
Muzeum Etnograficznym w Warszawie odbyła się prezentacja projektu).
Instalacja menedżera bibliografii umożliwiającego wyszukiwanie i archiwi¬
zowanie danych oraz przystąpienie do Federacji Bibliotek Cyfrowych.
Prawa autorskie - utworzenie bazy autorów wszystkich publikacji z czasopism
Etnografia Polska, Lud i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty oraz podpisanie umów li¬
cencyjnych, ze wszystkimi autorami i spadkobiercami, do których uda nam się dotrzeć.
Jak już wcześniej wspomniano, jest to najtrudniejsza i najbardziej czasochłonna ope¬
racja, której daty zakończenia nie jesteśmy w stanie przewidzieć.
Przewidywany termin uruchomienia Biblioteki Cyfrowej PIA na przełomie 2009/2010
roku musiał ulec przesunięciu, ze względu na konieczność uregulowania spraw związa¬
nych z licencjami autorskimi. Obecnie, na stronie www.cyfrowaetnografia.pl lub
www.digitalethnography.pl, użytkownik ma możliwość przeglądania opisów biblio
graficznych ponad 2500 artykułów i innych treści z czasopism Lud, Etnografia Polska
i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty bez dostępu do ich zawartości.
Na zakończenie, podsumowując opis projektu powstania Biblioteki Cyfrowej
PIA, wypada zauważyć, że chociaż udział w tym przedsięwzięciu przysporzył nam
�Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
112
4
- koordynatorom - wiele niespodziewanych trudności (zwłaszcza podczas skano
wania miernej jakości dokumentów, z nieczytelnymi zdjęciami a także przy zawie
raniu umów z tak dużą liczbą autorów), to satysfakcja z więcej niż przychylnych rea
kcji naszego środowiska sprawia, że warto było podjąć się tego zadania, także ze wzg
lędu na wyzwanie, jakiemu musieliśmy sprostać. Cyfrowa Etnografia jest otwartą
inicjatywą i zapraszamy do wspólnego budowania naszej kolekcji i publikowania
własnych prac w Bibliotece Cyfrowej PIA.
Literatura:
Franke J., Googletheca Universalis?, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje,
technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy
Polskich, Warszawa 2007, s.121-166.
Grabowska M., Biblioteka cyfrowa w środowisku wirtualnym. Nowe wyzwania dla
katalogów w erze dokumentów elektronicznych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty,
realizacje, technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bib¬
liotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.21-34.
Folklor w dobie Internetu, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, red.
P. Grochowski, A. Mianecki, Toruń 2009.
Kolasa W. M., D'Libra Digital Library Framework - platforma do budowy bibliotek cyf
rowych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. KasperekWoźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.67-89.
Nahotko M . , Metadane, 2000, Ebib 6/2000(14), www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/
nahotko.html.
Stanisławska-Kloc S., Prawo autorskie a biblioteka cyfrowa, [w:] I I I konferencja:
Internet w bibliotekach. Zasoby elektroniczne: podaż i popyt. Wrocław 2006 , 12-14
grudnia 2005 roku, http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/iwb3/artykul.php?e.
Stross R., Planeta Google. Cel: Skatalogować Wszystkie Informacje Świata, Wydaw¬
nictwo Emka, Warszawa 2009.
4
Koordynatorzy projektu Cyfrowa Etnografia: Joanna Koźmińska (PIA, IEiAK UW), Paweł Krzyworzeka (doktorant IEiAK UW, PIA), Joanna Zamorska (PIA).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7e1069eed408bbb0d404cde1e8ce131.pdf
abf8f368e4a5668b41729bc500857593
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:703
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1970
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:647
Title
A name given to the resource
Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ameryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.135-156
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Mróz, Lech
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2
LECH
MRÓZ
CYGANIE MEKSYKAŃSCY I OBRAZ Z M I A N ZACHODZĄCYCH
W ŻYCIU CYGANÓW W AMERYCE
Literatura cyganologiczna liczy dziś wiele tytułów, różny jest jednak
profil i niejednakowy poziom tych prac. Wiele jest już przestarzałych,
niektóre jednak, zwłaszcza oparte na bezpośrednich badaniach, nie stra
ciły wartości do dzisiaj. Większość całego tego dorobku dotyczy Cyga
nów europejskich, ubogo dosyć przedstawia się literatura odnosząca się
do Cyganów pozaeuropejskich, a ta, która traktuje o Cyganach amery
kańskich, stanowi jeszcze tylko fragment. Najwięcej ukazało się w Ame
ryce na temat Cyganów wiadomości prasowych. Czasami przedstawiały
one prawdziwy obraz, bardzo często jednak nie odpowiadający rzeczy
wistości. Wśród tych prac, które przedstawiają większą wartość, jest
nieco opracowań lingwistycznych, gorzej natomiast przedstawia się
sprawa z materiałami etnograficznymi, tych jest bardzo mało, a i w ist
niejących za dużo jest amatorstwa, a za mało dokładności, zwłaszcza
w odnoszących się do A m e r y k i Płd. Najpełniejsze, najbardziej ciekawe
materiały dotyczące współczesnych Cyganów amerykańskich znaleźć
można w biuletynie działającego w Wielkiej Brytanii Towarzystwa Cyganologicznego — „Journal of the Gypsy Lore Society". Dodatkową
przeszkodę stanowi trudność, a często niemożność zdobycia tych nie
licznych opracowań, które istnieją. Dlatego też trudno jest dać pełny
obraz poruszanych zagadnień.
Po opuszczeniu Indii udali się przodkowie Cyganów w kierunku
płn.-zach. Przeszli przez Azję Środkową i Mniejszą docierając dalej do
A f r y k i Płn. i Europy. Niektóre grupy pozostawały po drodze, lecz spora
część, jeżeli nie większość, dotarła do Europy, gdzie zjawili się — je
szcze nielicznie — już w X I w., większa ich liczba wkroczyła t u na
przełomie X I V i X V w. Duża część Cyganów pozostała w Europie na
zawsze, wędrując po różnych krajach bądź osiedlając się tutaj, wielu
jednak zawędrowało dalej do Ameryki lub Australii. Przybycie pierw
szych Cyganów do Australii stwierdzono w 1866 r., ale w Ameryce
�136
L E C H MRÖZ
zjawili się już dużo wcześniej. Pierwsze grupy Cyganów przybyły tutaj
jeszcze w początkowym okresie kolonizacji Ameryki, trudno dziś ustalić,
kiedy to nastąpiło, być może już w X V I , a na pewno w połowie
X V I I w. Nie była to dobrowolna wędrówka, lecz rezultat próby roz
wiązania drażliwego dosyć problemu europejskiego. Cyganie, którzy od
dawna już byli ciężarem dla wielu krajów, stawali się ofiarami represji
i różnych poczynań zmierzających do zmuszenia ich, aby przeszli na
osiadły tryb życia lub opuścili kraj. Problem ten pozostał zresztą do
dziś nie rozwiązany. Jedną z form działania zmierzającą do pozbycia
się kłopotu, nieodosobnioną zresztą w tamtych czasach, była deportacja.
I takimi właśnie przymusowymi zesłańcami byli pierwsi Cyganie, którzy
przybyli na kontynent amerykański. Jako pierwsi — prawdopodobnie —
wysłani zostali Cyganie z Anglii, wkrótce potem Francja i Holandia
wysiedliły przymusowo pewną partię Cyganów do Ameryki. Zsyłano
ich na tereny dzisiejszej Kanady i Stanów Zjednoczonych, a prawdo
podobnie i na wyspy Morza Karaibskiego. Np. w połowie X V I I w. Crom
well wydał zarządzenie, aby urządzić na Wyspach Brytyjskich polowa
nie na kryminalistów, włóczęgów i kobiety lekkiego prowadzenia, a na
stępnie przesłać ich na Barbados i Jamajkę jako siłę roboczą na plan
tacjach. Można stwierdzić z dużym prawdopodobieństwem, że wśród
ofiar prawie na pewno znajdowali się również Cyganie. W braku kon
taktu ze współplemieńcami te pierwsze grupy stosunkowo szybko asymilowały się, tak że do dzisiaj pozostały po nich jedynie ślady . Fran
cuzi zesłali pewną grupę do Luizjany i ci zasymilowali się zupełnie;
m. in. w X V I I I w., kiedy po śmierci Ludwika X I V wypłynęła na forum
Stanów Generalnych sprawa posiadłości francuskich, wydano ustawy,
aby dla przyśpieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i prze
wieźć tam włóczęgów, żebraków i wszystkich, na których ciążyły w y
roki sądowe. Można natomiast wykryć jeszcze pozostałości tych Cyga
nów, którzy przesiedleni zostali z Anglii, może dlatego, że byli liczniejsi,
a może dlatego, że zesłano ich na tereny wschodniej — bardziej ucywi
lizowanej już części Ameryki Płn. próbowali przeciwstawić się proce
sowi asymilacji równoznacznemu z wynarodowieniem i zatraceniem
własnej odrębności. Poza tym o ile Francja czy Holandia wysłały raczej
nieliczne grupy, o tyle z Anglii w niedługim czasie po pierwszej przy
bywać zaczęły dalsze partie Cyganów. I mimo iż część ich „rozpłynęła"
się wśród przybywających coraz liczniej Europejczyków, niektórym
udało się zachować odrębność. Do dzisiaj na terenie Stanów Zjednoczo1
2
1
I. B r o w n ,
vol. V I I I : 1929
2
Brown,
The
Gypsies
in
n r 4, s.
147.
op.
s. 149H150.
cii.,
America,
„Journal
of
the
Gypsy
Lore
Society",
�137
C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
nych i Kanady żyją potomkowie tych zesłańców, znani pod nazwą Ro
manichels. Długi okres przebywania ich w Ameryce, a poprzednio na
podobnie odciętych Wyspach Brytyjskich, spowodował, że Cyganie ci
różnią się znacznie od przybyłych w falach późniejszych. Mimo ten
dencji zachowawczych, mimo prób kultywowania tradycji, długi okres
przebywania w Anglii, a następnie w Ameryce nie pozostał bez wpływu
na ich kulturę. Romanichels zatracili dzisiaj w większości swój język,
zagubili szereg zwyczajów, ale nadal istnieją jako grupa dosyć znacznie
różniąca się od innych znajdujących się na terenie Ameryki Cyganów.
Jako ciekawostkę można dodać, że mimo silnego wpływu kultury euro
pejskiej i braku kontaktów z innymi grupami cygańskimi, a może
właśnie dlatego, w kulturze Cyganów Romanichels zachowały się pewne
archaizmy żywe jeszcze u Cyganów XV-wiecznych, ale zatracone zu
pełnie lub zmienione u większości współczesnych . Na marginesie warto
dodać, że nie tylko w X V I czy X V I I w. próbowano pozbyć się Cyganów
drogą zesłania ich do kolonii, jeszcze w X I X w. sięgnięto do tego spo
sobu — w 1802 r. pierwszy konsul Republiki Francuskiej wydał zarzą
dzenie, aby wszyscy Cyganie zwinęli swoje obozy, po czym pod eskortą
mieli być odtransportowani do portów i wysłani do k o l o n i i .
Właściwy jednak napływ Cyganów do Ameryki wiąże się z 2 poł.
X I X i początkiem X X w. Wpłynęło na to zniesienie w 1856 r. niewol
nictwa cygańskiego w Rumunii, istniejącego tam od dawna. Należy
zaznaczyć, że Rumunia, która znajdowała się na trasie ich wędrówki
z Azji ku centralnej i zachodniej Europie, stała się jakby drugą ojczyzną
Cyganów, wprawdzie przymusową, ale długi pobyt Cyganów tutaj odbił
się silnie na ich kulturze, a i obecnie Rumunia jest krajem posiadającym
chyba największą na świecie liczbę Cyganów . Nie wszyscy oczywiście
zostali zatrzymani, wielu grupom udało się przemknąć ku dalszym zie
miom, lecz duża ilość Cyganów została zatrzymana i zamieniona w nie
wolników. W dokumencie z 1387 r. Mircea Wielki potwierdza wcześ
niejsze nadanie dla klasztoru w Tismana wsi wraz z łąkami, młynem
3
4
5
3
J . P . C l e b e r t , Les Tzigames, P a r i s 1961, s. 108.
E . D . B a r t e l s , G . B r u n , Gipsies
in Denmark.
C o p e n h a g e n 1943, s. 15; C l e b e r t , op. cit., s. 92.
4
5
A
socialbiological
study,
W e d ł u g r o c z n i k a statystycznego za l a t a 1939-1940 w y d a n e g o w B u k a r e s z c i e
w R u m u n i i jest 262 501 C y g a n ó w , j e d n a k ż e — j a k w i a d o m o — w i e l e t y s i ę c y C y g a
n ó w e u r o p e j s k i c h w y m o r d o w a l i w o k r e s i e w o j n y N i e m c y , poza t y m c z ę ś ć m o g ł a
o p u ś c i ć R u m u n i ę po w o j n i e , t a k ż e obecnie jest i c h m n i e j . J a k podane jest w p u
b l i k a c j i : Nasielenije
ziem/nowo
szara, M o s k w a 1965, w o p a r c i u o r u m u ń s k i e dane
z 1963 r., w R u m u n i i jest 120 tys. C y g a n ó w . W e d ł u g n i e k t ó r y c h ź r ó d e ł w i ę c e j C y
g a n ó w jest w B u ł g a r i i , bo k o ł o 215 tys. (dane z 1963 r . ) , nie w i a d o m o j e d n a k , czy
jest to f a k t y c z n y w y n i k spisu, czy t y l k o bardzo o g ó l n e dane.
�138
L E C H MROZ
6
i 14 rodzinami cygańskimi . Duża zwłaszcza grupa Cyganów została
zatrzymana i pozbawiona wolności przez hospodara wołoskiego Sigile
w 1541 r., z tego samego też roku pochodzi inny dokument — jasno
mówiący, że Cyganie byli w Rumunii niewolnikami — wystawiony
bojarowi Costina przez wojewodę Petru Raresa; jest to list gończy za
Cyganką Greaca, niewolnicą, która zbiegła wraz z synami . Miały swo
ich niewolników klasztory, panujący, bojarzy i mali posiadacze ziemscy,
a długi okres pobytu Cyganów i wpływu miejscowej ludności widoczny
jest w wielu grupach cygańskich .
Otrzymawszy wolność, wielotysięczne rzesze Cyganów opuściły Ru
munię, rozchodząc się po całej Europie. Dotarli do Polski, znaleźli się
w każdym właściwie z europejskich krajów, z tej grupy pochodzą m. in.
Lovari i liczni u nas Kalderasze (Kełderasze) oraz wiele innych cygań
skich plemion. Przełom X I X i X X w. stanowi więc jakby drugi okres
wielkiej wędrówki Cyganów. Z tej też fali pochodzą Cyganie, którzy
przybyli do Australii i z tej również przeważająca większość obecnych
Cyganów amerykańskich. Bliska stosunkowo data opuszczenia Europy,
żywa jeszcze pamięć pobytu tutaj powoduje, że mimo ostatnich dzie
sięcioleci, które oczywiście przyniosły pewne zmiany, zwyczaje Cyga
nów żyjących w Ameryce i tych, którzy pozostali w Europie, są nie
jednokrotnie niemal identyczne. Wytworzone na terenie Europy podziały
zawodowe i wiążące się z nimi podziały grupowe znajdują i dzisiaj kon
tynuację na terenie Ameryki.
Dzisiaj na terenie Ameryki Cyganie występują niemal w każdym
kraju z wyjątkiem samej północy, części południowej kontynentu
i puszcz Ameryki Płd. Najliczniejsi są w Stanach Zjednoczonych i K a
nadzie, gdzie w sumie jest ich ponad 100 tys. , około 5 tys. znajduje
się na terenie Meksyku , w większej liczbie żyją również w Hondu
rasie. W Ameryce Płd. największa liczba Cyganów znajduje się w Chile,
a poza t y m duże skupiska żyją w Peru i Argentynie .
Nim zajmiemy się bliżej Cyganami meksykańskimi, poświęćmy nieco
uwagi Cyganom Ameryki Płd. oraz Kanady i Stanów Zjednoczonych.
Najliczniejsi w Ameryce Płd. są Cyganie tzw. Rom Serbiake i Rusicke,
7
8
9
10
11
8
7
C . J . P. S e r b o i a n u ,
Seriboianu,
8
Les
Tsiganes,
P a r i s 1930, s. 45.
op. cit., s. 47.
G . P o t ir a, Contributiuni
la
istoricul
Tiganilor
din
Romania,
Bucuresti
1939,
s. 1115-120.
8
1 0
J . B l o c h, Les
Tsiganes,
D. W. P i i c k e t t ,
The
P a r i s 1953, s. 109.
Gypsies
of
Mexico,
„Journal
of
the
Gypsy
Lore
So
ciety", vol. X L I V : 1965 n r 3-4, s. 86.
1 1
I . B r o w n, G y p s i e s
in South
vol. X V I I : 1938 n r 1, s. 2; C l é b e r t ,
America,
op. cit.,
„ J o u r n a l of the
s. 239.
Gypsy Lore
Society",
�C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
139
którzy przywędrowali z Rosji, poza tym znajdują się mniej liczne grupy
Cyganów tureckich, węgierskich i greckich .
Wydaje się konieczne dodanie informacji na temat podziału, klasy
fikacji i nazw grup cygańskich. Terminem określającym Cyganów jako
całość, jako naród różny od innych, jest słowo „Rom" (bądź „Lom" lub
„Dom" — w Azji) — co wiadome jest dosyć powszechnie, natomiast
dalszy podział na mniejsze jednostki i grupy wymaga wyjaśnienia.
Tylko nieliczne z nazw określających poszczególne cygańskie grupy
sięgają swym pochodzeniem czasów dawniejszych i wiążą się z Indiami.
Do nich należą określenia: Sinti i Manusz (Manush) — odnoszące się
do pewnych grup z zachodniej Europy i Romaniszels (Romanichels)
będące, jak już wspominaliśmy, nazwą części Cyganów angielskich
i amerykańskich. Być może do tej kategorii zaliczyć można nazwę G i tanów i niektóre nazwy Cyganów azjatyckich. Przeważająca natomiast
większość jest znacznie późniejszego pochodzenia i rodowodem wiąże
się z bliskimi stosunkowo czasami. Duża część nazw grup cygańskich
związana jest z wykonywanym zawodem, jak np. Kalderari (Kalderash) — Kotlarze, Lovari — handlarze końmi, Koritari, Vretenari —
trudniący się wyrobem przedmiotów drewnianych, Rudarii, którzy kie
dyś zawodowo wypłukiwali złoto z piasku w rzekach Karpat Wschod
nich itd. Wymienione wyżej nazwy wiążą się z długim pobytem w Ru
munii i z pracami, jakie Cyganie musieli wykonywać dla swych panów.
Wraz z określeniem zaczerpniętym z miejscowego języka — tyle, że
scyganionym, stały się nazwą grupy, zaakceptowaną przez nich i sto
sowaną. Wytworzony podział jest prawdopodobnie nowy, a nie stanowi
kontynuacji przyniesionych z Azji. Wiele nazw pochodzi od nazwy kra
ju, w którym przez dłuższy czas grupa przebywała, np. Rusuya czy
Rusicke, Serbiake, Grekuya itd., są inne odnoszące się do części kraju
czy miasta. Są wreszcie nazwy związane z rodzajem prowadzonego ży
cia — Wurdenari (od wurden — wóz), Fełdytka Roma (od niemieckiego
Feld — pole) czy Bareforytka Roma — Cyganie wielkomiejscy. Podział
ten jest bardzo skomplikowany, nazwy niejednokrotnie nakładają się
utrudniając orientację i uzyskanie wyraźniejszego obrazu. Należy je
szcze dodać, że proces powstawania nazw grup cygańskich nie jest
zamknięty, nowe zawody, nowe miejsca pobytu i nowe warunki powo
dują dalsze zmiany.
12
Cyganie południowoamerykańscy nadal w większości wędrują uży
wając jako mieszkań namiotów. Tyle, że koń czy osioł, który w Europie
był ich środkiem transportowym, został tu zastąpiony przez samochody
ciężarowe, na których przewożony jest cały dobytek. Wśród uprawia1 2
B r o w n , op. cit., s. 2.
�140
L E C H MROZ
nych zawodów znajdujemy, podobnie jak w Europie, kowalstwo i inne
prace związane z metalem — dosyć powszechnym zajęciem u Cyganów
w Argentynie jest remontowanie starych samochodów i odsprzedawanie
ich ze sporym zyskiem, drobny handel, rozwinięty zwłaszcza u Cyganów
w Chile, gdzie mężczyźni wędrując po kraju trudnią się sprzedażą róż
nych przedmiotów zakupionych w Valparaiso, oraz nadal żywy handel
k o ń m i . Na pograniczu argentyńsko-chilijskim znajduje się wiele szla
ków, którymi Cyganie przepędzają konie z jednego kraju do drugiego,
by je tam sprzedać. Kobiety wróżą, a i tradycyjny ich strój — długie
barwne spódnice, kolorowe bluzki — pozostał nadal w użyciu . Bar
dziej interesujący dla badania procesów współcześnie zachodzących
u Cyganów jest obszar Ameryki Płn. Ilość Cyganów jest tu większa
i bardziej zróżnicowany przedstawiają obraz; od prawie w pełni zasy
milowanych potomków Romanichelsów przez grupy mniej lub bardziej
związane z jednym miejscem pobytu aż do w pełni koczujących trady
cyjnych grup cygańskich. Cyganie zamieszkujący Amerykę Płn. dzielą
się na dziesięć grup, najliczniejsi są Cyganie Kalderash — podzieleni
jeszcze w zależności od kraju, z którego przybyli, na Rom Serbyia i Rom
Rusuria — Maczwaja (Machwayia) i Lovari. Zwłaszcza Lovari związani
są nadal z wędrownym trybem życia, mieszkają w przyczepach typu
campingowego, ich kobiety nadal wróżą, mężczyźni zaś zajmują się
handlem domokrążnym bądź pokazywaniem — za pieniądze — treso
wanych zwierząt. Prócz trzech wymienionych ilościowo największych
grup na terenie Ameryki Płn. występują: Rom Xoraha (Cyganie turec
cy), Romanichels, Nawkins (Cyganie szkoccy), hiszpańscy Gitanos (sku
pieni w Nowym Jorku), Bayash, Manush — pochodzący z Francji i mie
szkający dzisiaj w okolicach San Francisco i Nowego Orleanu, ostatnią
grupę stanowią tzw. Cyganie Węgierscy osiedli w dużych miastach
i trudniący się muzykanctwem .
13
l i
15
Początkowo po przybyciu prowadzili Cyganie tryb życia podobny
jak w Europie, wędrowali wozami, wróżyli, handlowali końmi. Szybki
rozwój motoryzacji i techniki, który nastąpił w Ameryce w okresie
międzywojennym, spowodował upadek handlu końmi, a następnie ko
walstwa. Cyganie zmienili więc nieco sposób życia, konie i wozy zastą
pione zostały przez samochody i przyczepy campingowe, miejsce handlu
końmi zajął handel samochodami, oprócz tego zajęli się tzw. przemysłem
rozrywkowym, prowadzeniem stolików gier hazardowych, karuzel itp.,
1 3
1 4
1 5
M . C o l i n o n , Les
Brown,
Brown,
Gitans,
P a r i s 1968, s. 52.
G y p s i e s i n S o u t h A m e r i c a . . . , s. 6.
The Gypsies
in America...,
s. 151; R . L e e ,
The
Gypsies
„ J o u m a l of t h e G y p s y L o r e Society", vol. X L V I I : 1968, n r 1-2, s. 12-16.
in
Canada,
�C Y G A N I K MEKSYKAŃSCY
141
wielu przeszło do osiadłego życia. Pociągnęło to za sobą rozpad dotych
czasowej struktury plemiennej, spadek roli Krisu, instytucji, która u Cy
ganów stała na straży przestrzegania cygańskich niepisanych praw
i zwyczajów. W parze z tym nastąpił niejednokrotnie wzrost przestęp
czości. Jednakże większość Cyganów Kanady i Stanów Zjednoczonych
potrafiła zachować, choć w zmienionej postaci, więź grupową. Współ
cześnie Cyganie w każdym mieście Stanów Zjednoczonych i Kanady —
tam gdzie tworzą większe skupiska — zorganizowani są w tzw. k u m panie, będące rodzajem związków, w skład których wchodzą wszyscy
mężczyźni danego zbiorowiska. Na czele znajduje się tzw. Kris Romani,
składający się z kilku starszych Cyganów. Kumpanie dzielą się na
mniejsze zespoły składające się z 3 do 8 mężczyzn, którzy wykonują te
same prace, razem handlują samochodami, zajmują się naprawą kotłów,
malowaniem domów itp. Poszczególne grupy są niezależne, szukają so
bie same zatrudnienia i zarobku. Po skończeniu pracy i otrzymaniu
wynagrodzenia udają się do domu najstarszego z grupy, gdzie następuje
podział zarobku. Najpierw zwracają wkład wszystkim tym, którzy po
nieśli jakieś wydatki związane z wykonywaną pracą, resztę dzielą równo
między siebie. To samo zresztą dotyczy kobiet wchodzących w skład
grup i zarabiających wróżbą czy drobnymi kradzieżami. Zamężne ko
biety i żonaci mężczyźni wchodzący w skład grupy otrzymują pełne,
równe udziały, kawalerowie i panny połowę, zaś młodzi chłopcy i dziew
częta, jeśli biorą udział w pracach, otrzymują czwartą część udziału.
Jeżeli na teren zajmowany przez jakąś kumpanię przybędzie Cygan
z innego miasta i chce podjąć tu pracę, musi uzyskać zgodę członków
miejscowej kumpanii, co odbywa się przez głosowanie w Krisie. Jeżeli
któremuś z Cyganów źle się powodzi, może otrzymać od kumpanii po
życzkę, o czym też decyduje K r i s . Ten zwyczaj samopomocy żywy
jest do dzisiaj i kiedy np. zdarzyło się, że pewna rodzina cygańska
z Montrealu znalazła się w nędzy, wtedy najstarszy członek Krisu
obszedł wszystkich Cyganów kumpanii i zebrał w wyniku składki sumę
około 1000 dolarów jako bezzwrotną pomoc dla współplemieńca .
Dzięki tej formie pomocy mogą Cyganie przeżyć momenty niekorzystnej
koniunktury czy innych trudności, a jest ich niemało; z jednej strony
nierzadkie uprzedzenia rasowe, z drugiej prawodawstwo, które ani
w Stanach Zjednoczonych, ani w Kanadzie nie jest dla Cyganów zbyt
przychylne. Gdy przeszedłszy od handlu końmi zajęli się handlem uży
wanymi samochodami, władze kanadyjskie wydały zarządzenie ograni
czające ilość sprzedawanych przez jednego osobnika aut do 3 w ciągu
1 6
17
1 6
L e e, The
1 7
L e e , op. cit., s. 45.
Gypsies
in Canada...,
s. 44.
�142
L E C H MROŹ
roku. Wprawdzie Cyganie poradzili sobie kupując i sprzedając 3 samo
chody w imieniu swoim, 3 w żony, dalej w imieniu ojoa, matki i pozo
stałych członków rodziny. Nie zawsze jednak udaje im się ominąć prze
pisy. Zakazano Cyganom na niektórych terenach wróżbiarstwa — co
jest tym bardziej niesprawiedliwe, że nie-Cygan może otrzymać licencję
na wykonywanie tego zawodu. Z przyczyn narodowościowych trudno
im niejednokrotnie uzyskać pracę w fabrykach czy innych zakładach,
co z kolei prowadzi czasami do wzrostu kradzieży. Analizując niezbyt
łatwą sytuację Cyganów w Płn. Ameryce Ronald Lee, amerykański
cyganolog, gorzko stwierdza, że największym przestępstwem Cyganów
jest to, że „kradną bez licencji" . Być może, że ta właśnie sytuacja
stworzyła silną wewnętrzną organizację Cyganów, znacznie bardziej
skonsolidowaną niż w Europie. Natomiast zewnętrznie upodobnili się
do innych mieszkańców tych krajów, nie różniąc się od nich właściwie
ani ubiorem, ani mieszkaniami.
W porównaniu z Cyganami północnoamerykańskimi, - Cyganie Ame
r y k i Południowej i środkowej nieco inny przedstawiają obraz. Działal
ność państwowa i środowisko nie wywierające silnej presji nie dopro
wadziło do zjawiska podobnego jak w Ameryce Płn., to znaczy asymi
lacji z jednej strony, a z drugiej — jako przeciwwagi — utworzenia
silnej organizacji wewnętrznej. W Ameryce Płd. i środk. Cyganie nie są
tak zwarci, tworzą szereg mniejszych grupek — stanowiących konty
nuację podziałów, jakie istniały w Europie, zewnętrznie jednak zacho
wali szereg elementów wyróżniających ich z otoczenia. Np. głównym
zajęciem Cyganów Hondurasu jest, tak jak i u ich przodków, handel
bydłem i końmi. Skupują oni w wioskach krowy, muły i konie, po czym
dostarczają je do miasta i tu sprzedają. Niektórzy zajmują się pracami
związanymi z metalem, posiadają niewielkie zakłady ślusarskie, inni
są murarzami. Kobiety oprócz tego oczywiście w r ó ż ą . Cyganie klanu
Xorahai (z grupy Laidakesti) kupili samochód — kinobus — którym
jeżdżą po okręgu karaibskim, na północy kraju, i zarabiają pokazując
filmy. Ten rodzaj zarobkowania, raczej odosobniony na terenie Hondu
rasu, występuje powszechnie w Meksyku. Warto tu skrótowo przedsta
wić losy i drogę klanu Xorahai z Europy do Hondurasu, są one bowiem
dość charakterystyczne dla Cyganów środkowoamerykańskich. Na czele
klanu stoi „papo" — Todoro Moklos. Według jego relacji grupa ta w y
wodzi się ze wschodniej E u r o p y . W 1912 r. Todoro Miklos ożenił się
18
19
20
1 8
L e e , op. cit., s. 48.
F . a n d A . M a x , The Gypsies
of Honduras,
„ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o
ciety", vol. X L V I I I : 1969 n r 1-2, s. 7-8.
T o d o r o p o c h o d z i z g r u p y K a l d e r a s h , ale n a s k u t e k b l i ż e j n i e z n a n y c h o k o
l i c z n o ś c i p r z y ł ą c z y ł s i ę do grupy s w o j e j m a t k i . P r a w d o p o d o b n i e n a s t ą p i ł o to w w y 1 9
2 0
�C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
143
z Cyganką hiszpańską, jego grupa wędrowała wtedy swobodnie po całej
Europie. W 1920 r. zmarła mu żona i Todoro pojął drugą żonę — Cy
gankę z grupy Rusuia, z którą ma pięcioro dzieci. W roku 1930 lub 1931
klan
wyemigrował do Ameryki Płd., kilka lat spędzili w Wenezueli
i Kolumbii i dopiero później osiedli w Hondurasie. Do tej pory utrzy
mują kontakty z krewniakami z tej samej grupy Laidakesti, którzy
przebywają w Meksyku i krajach Ameryki Płd. Wprawdzie w tej chwili
grupa Todora mieszka w murowanych domach — tworzących kolonie,
ale nadal przestrzegają cygańskich zwyczajów, małżeństwa zawierają
w zasadzie z osobami swojej n a r o d o w o ś c i .
2 1
22
Nie wiadomo dokładnie, kiedy przybyła do Meksyku pierwsza grupa
Cyganów, pewne jest jednak, że nie była to jedna fala, że przybywali
w różnym czasie z Ameryki Płd., rzadziej ze Stanów Zjednoczonych lub
bezpośrednio z Europy. Brak oficjalnych danych dotyczących liczby Cy
ganów żyjących obecnie w Meksyku, przypuszcza się jednak, że liczba
ta waha się w pobliżu 5 tys. Są tutaj Cyganie Rusuia (przybyli pośrednio
lub bezpośrednio z Rosji), Laidakesti, Grekuia, Cyganie tureccy, K a l derash i kilka pomniejszych grup . Duża część Cyganów, którzy przy
byli do Meksyku, pozostała tutaj na stałe znalazłszy sprzyjające warun
k i . Niezbyt wysoki stopień uprzemysłowienia kraju gwarantował zapo
trzebowanie na kowalskie i ślusarskie czy inne praGe wykonywane w me
talu. Wróżki też znajdowały klientów, a w dodatku charakter geogra
ficzny kraju, odcięcie wielu wiosek, nie najlepszy stan dróg, struktura
narodowościowa powodowały, że Cyganie w Meksyku znaleźli sprzyja
jące warunki. Owo odcięcie wiosek wpłynęło na to, że u Cyganów me
ksykańskich wytworzył się jeszcze jeden rodzaj profesji, nie znany
w żadnym właściwie innym kraju. Trudno powiedzieć, kiedy Cyganie
wpadli na pomysł, aby zawodowo zająć się prowadzeniem objazdowych
kin, ale zajmują się t y m dosyć powszechnie i od dawna. Nawet ci, k t ó
rzy przybyli tu w ubiegłym wieku i osiedli w miastach i którzy tam
pozakładali warsztaty wykonujące prace w metalu, również, choć w mniej23
n i k u ś m i e r c i ojca, l u b p o r z u c e n i a p r z e z niego r o d z i n y , jest to m o j e
oparte n a p r z y k ł a d a c h z i n n y c h grup.
2 1
przypuszczenie,
T e r m i n k l a n jest w d o s y ć p o w s z e c h n y m u ż y c i u 'w l i t e r a t u r z e cyganologiczn e j , z w ł a s z c z a a n g l o s a s k i e j . W t y m w y p a d k u w o d n i e s i e n i u do X o r a h a i F . i A .
Max także u ż y w a j ą o k r e ś l e n i a klan, c h o ć — j a k m o ż n a w n i o s k o w a ć z daiszych
w y w o d ó w — chodzi t u o r ó d . N i e w d a j ą c s i ę w r o z w a ż a n i a n a d z a k r e s e m obu po
j ę ć i m i m o p e w n y c h w ą t p l i w o ś c i , n i e m o ż l i w y c h niestety do w y j a ś n i e n i a z u w a g i
n a s k ą p o ś ć i n i e p e ł n o ś ć literatury, pozostaniemy przy u ż y t y m przez nich terminie
klan.
M a x , op. cit., s,. 2-4.
P i c k e t t , The Gypsies
of Mexico...,
s. 85.
2 2
2 3
�144
L E C H MRÖZ
szym znacznie stopniu, dorywczo zajmują się prowadzeniem objazdo
wych kin. Mimo postępującego uprzemysłowienia kraju, mimo coraz
szerszego upowszechnienia kultury cygańskie kina cieszą się nadal po
wodzeniem. Docierają do najbardziej odległych wiosek i hacjend i dla
wielu ludzi jest to nadal jedyny sposób na obejrzenie filmu i w ogóle
na zapoznanie się z kinem . Można więc powiedzieć, że mimo iż u pod
staw leży nie szlachetny cel krzewienia oświaty, ale bardziej przyziem
ny — zarobkowanie, to jednak w porównaniu z ogółem Cyganów świata
Cyganie meksykańscy spełniają niewątpliwie pożyteczną rolę. Wzmian
kowany rodzaj zawodu jest przyczyną wytworzenia jeszcze jednego po
działu tutejszych Cyganów, luźno stosunkowo związanego z poprzednim.
Cyganie meksykańscy dzielą się w oparciu o tryb życia na Rom K u m ponge i Rom Foroske. Rom Foroske — Cyganie miejscy — rekrutują
się w dużej części z Rusuia, żyją na stałe w miastach, mają tam war
sztaty czy nawet małe zakłady przemysłowe. Od czasu do czasu jednak
jeżdżą również z filmami. Druga grupa, znacznie liczniejsza, Rom
Kumponge — jak by Cyganie wiejscy, są właśnie tymi, którzy swoją
egzystencję związali z objazdowymi kinami. Ich domem jest ciężarów
ka i namiot, a jedynym zajęciem objazdowe kino . Wozy kinowe uży
wane przez Cyganów nie są specjalnymi kinobusami, koszt takiego bo
wiem wynosi około 10 tys. dolarów. Są to zwykłe ciężarówki używane
do transportu, obudowane przez Cyganów własnym przemysłem dla
potrzeb zawodowych. Na zewnątrz znajduje się napis „Cine Ambulante", tam też jest miejsce na wywieszenie afiszy zapowiadających atrak
cje programu. Czasami także są umieszczone głośniki, przez które po
przyjeździe do wsi nadają w celu zwrócenia uwagi muzykę. Po schod
kach wchodzi się do wnętrza będącego salą kinową. Wnętrze wyłożone
jest tapetą, są tu skrzynie, w których złożony jest dobytek, obok niski
stół. Naczynia kuchenne i narzędzia przechowywane są na zewnątrz,
w skrzyni umocowanej z boku samochodu, śpią wewnątrz na matera
cach lub rodzaju dywaników. Często mają ze sobą namioty, ale używają
ich najczęściej wtedy, kiedy postój ma być dłuższy niż jeden dzień.
Normalnie w dzień jadą, a wieczorem odbywa się pokaz. Największe
powodzenie mają filmy tzw. kowbojskie, rancherskie itp. Opłata od oso
by wynosi 2-3 peso. Podróżują rodzinami, jedną lub dwiema ciężarów
kami, ale co pewien czas odbywają się spotkania wielu takich zespo
łów. Te wspólne spotkania — odpoczynki trwające od kilku do k i l k u
nastu dni — są jednocześnie okazją do naprawy sprzętu, wymiany f i l 24
25
2 4
D. W. P i c k e t t , R . G o n z a l e s ,
G y p s y L o r e Society", vol. X L I I I : 1964
Mexico...,
s. 87.
P i c k e t t , op. cit, s. 87.
2 5
A Mexican
n r 1-2, s.
Gypsy legend.
4; P i c k e t t ,
„ J o u r n a l of
The Gypsies
the
of
�145
C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
mów, na takich też spotkaniach odbywają się wesela. Zwykle jeżdżą
po dwie ciężarówki, z których jedna odwiedza wioski po jednej stronie
głównej drogi, druga po przeciwnej. Przyjechawszy udają się do miej
scowego przedstawiciela władz dla uzyskania pozwolenia na wyświetle
nie filmu, potem przy użyciu plakatów, nierzadko głośników starają
się przyciągnąć widzów na wieczorny spektakl. Czasami, gdy nie ma
głośników, zadanie powiadomienia mieszkańców o przybyciu kina spo
czywa na kobietach. Idąć po zakup żywności jednocześnie ogłaszają
przyjazd kina. Niektóre grupy-rodziny oprócz ciężarówki dysponują
również jeepem. Jeżeli okaże się, że ze względu na warunki dojazd cię
żarówką do wsi jest niemożliwy, ładują na jeepa namiot, sprzęt filmo
wy i inne niezbędne przedmioty i jadą do wsi. Wówczas pokaz odbywa
się na wolnym powietrzu. Podział pracy w takiej wędrownej grupie
jest następujący: wszystkie cięższe prace: naprawa sprzętu, staranie
o filmy należą do mężczyzn. Kobiety zajmują się tradycyjnie przyrzą
dzaniem jedzenia, praniem odzieży, pilnowaniem dzieci, myciem cięża
rówek i troską o pozostały sprzęt domowy. Przy tego typu pracy ko
nieczne są owe spotkania. Jeżeli któryś z samochodów nie przyjedzie
w umówionym terminie, wysyłają mu naprzeciw inny, dla zbadania
przyczyny opóźnienia, ponieważ warsztaty naprawcze czy lekarze od
daleni są niejednokrotnie o dziesiątki, a nawet setki kilometrów. Pracę
utrudniają czasami władze terenowe odmawiając zezwolenia na pokaz,
zdarza się, że dochodzi do bójek z tubylcami, w których i nóż, i kara
bin nie są czymś niezwykłym. Stąd w podstawowym wyposażeniu prócz
sprzętu filmowego i przedmiotów codziennego użytku znajduje się rów
nież broń .
Zasadniczym zajęciem Cyganów miejskich są — jak wspomnieliś
my — prace związane z metalem. Nie jest to już, tak jak dawniej, na
prawa naczyń czy bielenie, gdyż to zostało wyeliminowane przez pro
dukcję fabryczną. Zajmują się więc wyrobem łańcuchów, bloków do
przenoszenia ciężkich ładunków, zyskowną, lecz niebezpieczną naprawą
zaworów przy kotłach wysokiego ciśnienia, naprawą zbiorników na wo
dę i kotłów parowych, a ponadto — dla wielu zakładów przemysło
wych — renowacją pilników. Pilniki te czyszczą metalowymi szczotka
mi i polichlorkiem acydu, nie jest to zajęcie zbyt dochodowe, ale w wy
padku większych zamówień przynoszące również niezły profit. Trzecim
z najważniejszych zajęć, uprawianym przez kobiety z obu grup, jest
wróżbiarstwo. Wróżą one z liści herbaty, ze szklanej k u l i itd., trudniąc
się przy okazji sprzedażą ziół i różnych a m u l e t ó w .
26
21
2 6
2 7
P i c k e t t , op. c i t , s. 92.
P i c k e t t , op. cit., s. 98.
10 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2
�146
L E C H MRÓZ
Najważniejszym autorytetem, najwyższą niejako władzą u Cyganów
meksykańskich jest znany również u wielu grup europejskich Romani
Kris, rodzaj rady i zarazem sądu. Kris zwoływany jest w wypadkach
ważniejszych, a członkami jego są starsi mężczyźni, przedstawiciele
różnych rodów grupy. W wypadku jakichś spraw międzynarodowych
czy nieporozumień zwoływane jest tzw. Divano, czyli jakby dyskusyjne
zebranie, którego celem jest wyjaśnienie sprawy. Głos decydujący na
leży do jednego ze starszych Cyganów, najczęściej głowy rodu. Na t y m
etapie głos mogą zabierać także kobiety. W wypadku jednak, jeśli D i
vano nie wyjaśni sytuacji czy nie doprowadzi do pojednania zwaśnio
nych, wtedy zostaje zwołany Kris, gdzie 2-3 starych, cieszących się
szacunkiem Cyganów, występuje w roli arbitrów, a ich zdanie nie pod
lega dyskusji, w pełni musi być zaakceptowane i respektowane. Kris
jest instancją nadrzędną dla całej grupy, ale zwołanie Krisu uważane
jest za sprawę poważną i zdarza się tylko wtedy, kiedy charakter spra
wy to uzasadnia lub kiedy wielokrotne zwołanie Divano nie dało rezul
tatu. Próba wyłamania się spod decyzji Romani Krisu może zakończyć
się wykluczeniem zupełnym z grupy, podobnie napiętnowana jest próba
odwołania się do autorytetów niecygańskich, np. sądu .
28
Władza w rodzie spoczywa zwykle na najstarszym mężczyźnie, go
spodarstwo jest wspólne i uczestniczą w nim oprócz starych rodziców
wszyscy dorośli synowie z żonami i dziećmi. Jednym z najczęstszych
powodów, dla których zwołuje się Divano, są nieporozumienia małżeń
skie i dosyć częste rozwody. Z tego też prawdopodobnie powodu dzieci
wpisywane są nie do dowodów tożsamości rodziców, lecz d z i a d k ó w .
Jeżeli chodzi o religię, to oficjalnie meksykańscy Cyganie są rzymskokatolikami, jednakże nierzadko ich kontakt z kościołem ogranicza
się do ochrzczenia dzieci i uzyskania metryki, niezbędnego w przy
szłości dokumentu. W domach posiadają niejednokrotnie wizerunki świę
tych, a zwłaszcza Matki Boskiej z Gwadelupy, która otoczona jest spec
jalną czcią u Cyganów całej środkowej Ameryki. K u jej czci odbywają
pielgrzymki, przeradzające się często w rodzaje festynów i zabaw. Jak
się jednak wydaje, chodzi tu raczej o pewną zewnętrzną formę niż
prawdziwe praktyki religijne .. (Analogiczne wypadki kultu Matki Bos
kiej znane są u Cyganów hiszpańskich — Madonna del Pilar, u Cyga
nów francuskich — Sainte-Marie-de-la-Mer oraz u Cyganów w Egipcie).
Ubiory meksykańskich Cyganów nie różnią się właściwie — jeśli
chodzi o mężczyzn — od ubrania przeciętnego meksykańczyka, nato29
30
2 8
2 5
3 0
B r o w n , The Gypsies
in America...,
P i c k e t t , op. cit., s. 12.
P i c k e t t , op. cit., s. 92.
s. 162; P i c k e t t ,
op. cit.,
s.
7-8.
�147
C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
miast wyraźnie odbiegają od nich ubiory Cyganek przypominające to,
co można widzieć u Cyganek w wielu krajach Europy wschodniej. Cha
rakterystyczna dla tego stroju jest długa prawie do ziemi spódnica, na
to nakładany długi fartuch, bluzka i chustka na głowie. Najpopularniej
sze są kolory jasne, czasami krzykliwe. Do tego dochodzą naszyjniki,
bransolety i kolczyki ze złotych monet . Naszyjniki i kolczyki ze zło
tych monet używane były powszechnie przez Cyganki europejskie,
zwłaszcza w Rumunii i w grupach, które stamtąd stosunkowo niedawno
wyszły; jest prawdopodobne zresztą, że sam zwyczaj został przez nie
zapożyczony od Rumunek . Dla Cyganek meksykańskich — a podobne
zjawisko obserwować można u wszystkich Cyganów Ameryki Płd.
i środkowej — owe ozdoby ze złotych monet są nie tyle środkiem upię
kszającym, ile pokazaniem bogactwa. Wiele z tych monet jest starych,
pochodzenia europejskiego i czasami już od kilku generacji znajdują
się w posiadaniu rodziny. Zwłaszcza większe uroczystości powodują
przystrojenie się niemal całym posiadanym bogactwem. Jak obliczono,
na jednej z takich uroczystości, pewna Cyganka miała na sobie monety
wartości około 10 tys. dolarów. Jeżeli sytuacja ekonomiczna rodziny
jest niekorzystna, Cyganki dają naszyjniki pod zastaw, nie chcą jednak
ich sprzedawać, by nie rozstawać się z rodzinnymi dobrami .
Domy Cyganów, którzy osiedli, urządzone są w sposób dosyć stereo
typowy, podobny do wzorów miejscowych i wyposażone w meble seryj
nej produkcji. Cechą odróżniającą jest być może większa ilość obra
zów, ozdób, bibelotów, czasami sof i biurek, tak że — jak powiedział
D. W. Pickett — wygląda ono bardziej na gabinet businessmana niż cy
gańskie mieszkanie. Domy ich różnią się od tubylczych przede wszyst
kim tym, że są parterowe, a wszelkie urządzenia sanitarne znajdują się
poza posesją albo przynajmniej poza domem . Wiąże się to ze starym
cygańskim tabu, według którego dolne partie ciała kobiety i odzież no
szona od pasa w dół są nieczyste i zetknięcie z nimi powoduje tzw.
skalanie, które dopiero odpowiedni ceremoniał i upływ pewnego czasu
mogą usunąć. Dlatego też domy muszą być parterowe, gdyby bowiem
były wyższe, mogłoby zdarzyć się, że nad głową Cygana znalazłaby się
Cyganka, co spowodowałoby także skalanie; zjawisko to znamy zresztą
z terenu znacznie nam bliższego, bo z Nowej Huty, gdzie ten sam pro
blem wystąpił, gdy chciano dać mieszkania Cyganom, którzy podjęli
pracę w hucie.
31
32
33
34
3 1
B r o w n , The Gypsies
M . E . P i t t a r d , Les
a n u, op. cit., s. 78.
3 2
3 3
3 4
in America...,
s. 158;
Tziganes
ou Bohémiens,
P i c k e t t , The Gypsies of Mexico...,
P i c k e t t , op. cit., s. 11.
s. 16.
P i c k e t t , op. cit., s. 14-16.
G e n è v e 1932, s. 39; S e r b o i -
�148
L E C H MROZ
Jedzenie jest w zasadzie takie samo jak u pozostałej ludności me
ksykańskiej, tyle że zdaje się czarna fasola nie została zaakceptowana.
Natomiast warto zwrócić uwagę na znaczenie herbaty. W wielu do
mach cygańskich znajduje się w pokoju na honorowym miejscu samo
war, przywieziony często jeszcze z Europy, i picie herbaty — przez ca
łą rodzinę — odbywa się nie tylko po każdym posiłku, ale niemal za
każdym razem, gdy ktoś przyjdzie .
Jeśli chodzi o obrzędy i uroczystości, to w wielu wypadkach straciły
one znaczenie. Jest jednak kilka okazji, kiedy nadal podtrzymuje się
tradycję. Są to: chrzciny, zawieranie małżeństwa i cały poprzedzający
to rytuał, paćiv, czyli przyjęcia wydawane z okazji przyjścia specjal
nego gościa, sldva — uroczyście obchodzony dzień patrona rodu, oraz
pomdna i cały zespół uroczystości żałobnych .
Dosyć powszechne do dzisiaj jest dawanie wykupu za żonę, płatne
w tzw. „galbi", kawałkach złota, a wartość tego wyrażona w dolarach
waha się, w zależności od rodziny, urody panny i wielu innych oko
liczności, od 1 do 10 tys. dolarów. Ponieważ nadal jeszcze żywa jest
u Cyganów meksykańskich tradycja brania żon ze swojej grupy, a nie
rzadko bywa, że niewiele jest dziewcząt w wieku odpowiednim do zamążpójścia, wyprawiają się więc w poszukiwaniu żon do Hondurasu,
Gwatemali, a nawet Wenezueli, gdzie są większe skupiska cygańskie .
Po śmierci Cygana jego rzeczy są częściowo rozdawane przyjacio
łom, częściowo niszczone. Po pogrzebie zaczynają się powtarzające się
co pewien czas uroczystości zwane pomdna, mające na Celu uchronienie
żyjących przed szkodliwą działalnością ducha zmarłego. W trzy dni po
śmierci, a następnie po sześciu dniach odbywają się pomdna, rodzaj
wspominków po zmarłym. Towarzyszy temu jedzenie — przed uroczy
stością oczyszczane przy pomocy kadzidła. W pierwszych dwóch potndna udział bierze tylko najbliższa rodzina zmarłego, na trzeciej — 9
dni po śmierci — zbiera się większość Cyganów z grupy dla odprawie
nia wielkiej stypy. Po oczyszczeniu jedzenia kadzidłem członek najbliż
szej rodziny zmarłego bierze próbki jedzenia, całuje je i poświęca du
chowi tego, który odszedł. Następne pomdna odbywają się po 3, 6 i 9
miesiącach od śmierci. Ostatnia — barśeki pomdna — odbywa się w rok
po śmierci i jest ona najważniejsza, jako że według wierzenia duch
zmarłego zakończył już podróż po świecie, podczas której odwiedzał
wszystkie znane mu miejsca, i teraz może odejść na zawsze . Najbar
dziej chyba zaznaczyły się wpływy tubylcze w innym obrzędzie, zwa33
3 6
37
38
3 5
P i c k e t t , op. cit., s. 12-114.
3 6
P i c k e t t , op. cit., s. 95-97.
P i c k e t t , op. cit., s. 98; M a x , op. cit., s. 5.
3 7
3 8
P i c k e t t , op. cit., s. 65-68.
�149
C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
nym sláva (sama nazwa pochodzi prawdopodobnie z Serbii, gdzie do
dzisiaj w wielu rodzinach południowej i południowo-wschodniej Serbii
obchodzone jest święto patrona rodu pod tą samą nazwą). I tutaj rów
nież są to uroczystości ku czci patrona rodu, lub raczej patrona całej
grupy. Wyraźnie potwierdza się zdanie wypowiadane przez wielu bada
czy, że Cyganie wyznają religię kraju, w którym aktualnie przebywa
ją; zmieniając kraj, zmieniają i religię . Oczywiście nie jest to reguła,
ale jest dosyć powszechne. Cyganie w Meksyku pochodzący z obszarów,
gdzie powszechna była religia prawosławna, tutaj, w Meksyku, stali się
oficjalnie rzymskokatolikami. Ciekawe, że nie zachowana jest pamięć
któregoś ze świętych czczonych przez Cyganów w Europie, zostali oni
w pełni zastąpieni przez świętych najpopularniejszych w t y m kraju,
specjalnie zaś przez Madonnę z Gwadelupy. Postać patrona zmienia
się co jakiś czas w zależności od tego, jak święty wywiązuje się z n a ł o
żonych nań obowiązków, jeżeli modlitwy nie odnoszą skutku, nieżyczli
wy święty zostaje zastąpiony przez innego. Sama uroczystość rozpoczy
na się już właściwie w przeddzień święta patrona, chodzą wtedy od
domu do domu zapraszając się nawzajem na dzień następny. Potem
wszyscy udają się z pielgrzymką do kościoła, dzień następny przezna
czony jest właściwie w całości na jedzenie i picie; oprawa owej piel
grzymki, towarzyszące temu dekoracje, cała atmosfera przejęta została
z uroczystości tubylczych .
39
40
Interesujące jest, że wendeta, zwyczaj wytępiony u Cyganów euro
pejskich, nie występujący też raczej w większym stopniu u Cyganów
innych grup, tutaj niezwykle się rozpowszechnił. Niektóre z historii cią
gnące się przez długie lata przypominają niesamowite, fantastyczne nie
mal przygody, obfitujące w takie elementy, jak najmowanie płatnych
pistoleros, strzelanie z jadącego samochodu, przekupywanie i ucieczki
z więzień itp. Zwyczaj wendety do dzisiaj u wielu grup Cyganów tej
części Ameryki jest żywy i nadal obowiązujący , pamiętając o tym,
w czasie różnych uczt, zebrań towarzyskich i innych uroczystości zaw
sze wyznacza się jednego z mężczyzn, któremu nie wolno pić alkoholu,
jego zadaniem jest stała obserwacja innych i czuwanie nad bezpieczeń
stwem członków własnego rodu.
Nie jest celem tego opracowania dawanie bardziej szczegółowego
opisu różnych dziedzin kultury Cyganów meksykańskich, to znaleźć
można w cytowanych w przypisach publikacjach. Zamieszczone powyżej
pobieżne dosyć omówienie wystarczy jednak do dalszych rozważań, k t ó 41
S e r b o i a n u , op. ext., s. 61-62.
"> P i c k e t t , op. c i i . , s. 64.
M . B l o c k , Moeurs
et coutumes
op. c i t , s. 13; P i c k e t t , op. cit, (s. &9-90.
3 9
4 1
des
Tziganes,
París
1936,
s.
159;
Max,
�150
L E C H MROZ
rych zadaniem jest pokazanie różnic w sposobie życia Cyganów Ame
r y k i P ł n . i Płd., oraz kierunku zachodzących zmian i ich rodzaju.
Zacznijmy od sytuacji, jaka panowała w Ameryoe na początku wie
ku X X , zwłaszcza w pierwszej jego ćwierci, gdy przybyły tutaj liczniej
sze fale cygańskie. Ameryka Płn. — Stany Zjednoczone i Kanada sta
nowiły wówczas dobrze uformowane organizmy państwowe, posiadające
rozwinięty i sprawny aparat administracyjny, będące na etapie szybkie
go uprzemysławiania, odkrywania nowych bogactw naturalnych, gwał
townego wzrostu motoryzacji i technizacji życia codziennego. Były to
państwa ludzi białych, inne rasy i narodowości, mimo dosyć licznego
występowania, nie mają większego głosu. W t y m samym czasie Ame
ryka Płd. i środkowa przedstawiała znacznie bardziej skomplikowany
obraz. Państwa znajdowały się właściwie dopiero na etapie przechodze
nia do bardziej nowoczesnej organizacji, nierzadkie niepokoje w e w n ę
trzne nie przyśpieszały tego procesu. Pod względem rasowym obraz
jest także bardzo skomplikowany: Indianie, Murzyni, Mulaci, Biali, Me
tysi, sporo przybyszów z Azji, a do tego różne krzyżówki i połączenia
wymienionych grup. Technika i uprzemysłowienie były na dosyć niskim
poziomie, słaba sieć dróg — wiążąca się także z trudniejszymi niż na
północy warunkami geograficznymi, wszystko to stwarzało tutaj od
mienne warunki aniżeli w Ameryce P ł n . Toteż i inna była sytuacja Cy
ganów tutaj, inne dalsze losy.
Przybywszy do Ameryki Płn. znaleźli się Cyganie w trudnych nie
jednokrotnie warunkach, poziom gospodarczy kraju, sytuacja ekono
miczna, poziom życia, musiały wywrzeć na nich swój wpływ. Zwróciły
także na Cyganów uwagę władze, wydano szereg zarządzeń, utrudnia
jących im dotychczasowy sposób życia, zabroniono uprawiania pewnych
zawodów lub utrudniono ich wykonywanie przez wprowadzenie obo
wiązku posiadania licencji i robienie trudności w jej uzyskaniu. Na
kłaniano ich do przejścia na osiadły tryb życia i zamieszkanie w zwy
kłych, takich jak inni, domach, utrudniano wędrowanie. Z drugiej stro
ny poziom życia kraju, technika, musiały doprowadzić do zmian w ich
kulturze, wyeliminować takie profesje, jak kotlarstwo czy wyrób na
czyń drewnianych, które nie były w stanie wytrzymać konkurencji na
czyń fabrycznych. Sytuację pogarszały dochodzące niejednokrotnie do
głosu uprzedzenia rasowe, które powodowały, że Cyganów nie chciano
przyjmować do pracy w zakładach przemysłowych, utrudniając im co
dzienną egzystencję. Owe niesprzyjające warunki doprowadziły także
do dużego wymieszania różnych grup cygańskich, zaczęły zacierać się
między nimi granice, Cyganie z odrębnych grup łączyli się dla wspól
nego zarobkowania, potem już często pozostawali na zawsze razem,
mieszając swoje dialekty i zwyczaje. Niektóre małe grupki łączyły sią
�C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
151
z większymi, gdyż tylko w ten sposób mogły zachować jeszcze odręb
ność. Mieszali się przybysze ze starych fal migracyjnych z nowymi,
stwarzając mozaikę nie znajdującą analogii u Cyganów innych krajów.
Odmiennie przedstawiała się sytuacja Cyganów w Ameryce Płd.
i środk. Znacznie niższy poziom życia, inne warunki ekonomiczne i spo
łeczne tych krajów, nie tak prężna organizacja wewnętrzna powodowa
ły, że inaczej wyglądało ich życie tutaj. W złożonym obrazie etnicznym
i narodowościowym krajów tej części Ameryki, na Cyganów zwrócona
była znacznie mniejsza uwaga niż na północy. Wśród wielu problemów
związanych z rozwojem ekonomicznym kraju, z podnoszeniem poziomu
życia i kultury, problem cygański nie był najważniejszy, stąd i władze
wywierały na nich mniejszy nacisk, węższy zakres miała akcja osied
leńcza. Ten układ stosunków sprzyjał przetrwaniu wielu elementów
tradycyjnego życia cygańskiego, i można powiedzieć, że dzisiejszy obraz
Cyganów w Ameryce Płd. i środkowej jest w dużej części jak by prze
niesieniem tego, co było w Europie. Podział grupowy — bardzo często
dobrze zachowany — przestrzegana tradycja i zachowane odrębności
dialektalne pomiędzy grupami, funkcjonowanie Romani Kris, uprawia
nie pewnych tradycyjnych profesji, jak handel końmi, wróżba, prace
w metalu, nawet używanie tych samych imion i nazwisk — przypo
minają bardzo Europę. Nie bez wpływu na ten stan rzeczy jest fakt,
że spory procent tych grup cygańskich to ludzie urodzeni i żyjący przed
przybyciem do Ameryki przez pewien czas w Europie; poza t y m wspo
mniany już mniejszy nacisk władz i nie tak wartki r y t m codziennego
życia sprzyjały tendencjom zachowawczym. Mimo jednakże mniej lub
bardziej silnego przywiązania do tradycji, wpływ środowiska zaznaczył
się wyraźnie w kulturze Cyganów — inaczej nieco w różnych częściach
Ameryki — niemniej pod jego wpływem nastąpiły duże przekształcenia
w ich dotychczasowym życiu. Powstało szereg zawodów — czasami kon
tynuacji starych, czasami obcych do tej pory Cyganom. Romanichels
zaczęli prowadzić stajnie wyścigowe — zawód uprawiany także przez
Romanichelsów na Wyspach Brytyjskich, inni zajęli się prowadzeniem
wesołych miasteczek i lunaparków, Cyganie w Meksyku objazdowymi
kinami itd. U Cyganów, jak u żadnej chyba innej grupy na świecie,
zaobserwować można umiejętność elastycznego naginania swoich zawo
dów, wiedzy i zdolności do potrzeb otoczenia i wymogów współczesnoś
ci czy mody. Tak, i tutaj Cyganie, którzy w Europie zajmowali się
muzykanctwem, grywając w knajpach i restauracjach czy nocnych lo
kalach na cymbałach albo skrzypcach, szybko zorientowali się, że nie
są to instrumenty cieszące się w Ameryce popularnością, dlatego Cyganie
meksykańscy i południowoamerykańscy porzucili skrzypce na rzecz g i
tar i mandolin, zmieniając także repertuar i wprowadzając doń melodie
�152
L E C H MRCZ
południowoamerykańskie. Cyganie w Stanach Zjednoczonych próbowa
li — w miejsce grywanych dotychczas melodii sentymentalnych —
wprowadzić do swojego repertuaru jazz. Jednakże ten rodzaj muzyki
w wykonaniu cygańskim nie znajduje amatorów — za nudny jak na
jazz, nie posiada już także swoistej oryginalności tzw. muzyki cygań
skiej (ciekawe swoją drogą byłoby prześledzenie przejmowania przez
Cyganów wątków muzycznych w różnych krajach, ich kolejne przemia
ny i obraz współczesny, tu moglibyśmy m. in. przekonać się, że pewne
stare melodie i wątki przetrwały do dzisiaj tylko dzięki Cyganom, np.
Cyganie brytyjscy zachowali znacznie więcej wątków i elementów m u
zyki staroangielskiej, niż znajduje się ich we współczesnej muzyce na
rodowej brytyjskiej). Podobne zdolności przystosowawcze można zaob
serwować u cygańskich wróżek, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych,
gdzie popularna stała się wróżba z dłoni. W tych miastach, w których
udało się Cyganom uzyskać licencje na uprawianie wróżby, wynajmują
odpowiednie lokale zaopatrując je w świetlne reklamy, ogłaszają się
w radio i lokalnych gazetach — zachwalając usługi renomowanych
wróżbitek, drukują prospekty reklamowe z rysunkiem dłoni, które kol
portują wśród mieszkańców miast, dla przyciągnięcia k l i e n t e l i .
Wysoki poziom techniki w Ameryce Płd. spowodował, że cygański
wóz i koń został zastąpiony przez samochód i przyczepy campingowe —
u tych, którzy nadal kontynuują wędrowny sposób życia. Wśród Cy
ganów koczujących na terenie Europy rozwinięty był system znaków
ułatwiających porozumiewanie między grupami, znaki te w postaci uło
żonych przy drogach w specjalny sposób kupek kamieni, zatkniętych
na drzewach i słupach wiech, znaków kreślonych na murach objaśniały,
w jakim kierunku dany tabor się udał, mówiły o jego liczebności, mo
żliwościach zarobkowych w danym miejscu oraz o stosunku ludności
i władz. Na terenie Ameryki Płn. te tradycyjne znaki zostały zastąpione
środkami bardziej współczesnymi, pewne grupy weszły w porozumie
nie z kompaniami pocztowymi, ustaliły odpowiednie hasła i t ą drogą
przekazują sobie obecnie w i a d o m o ś c i .
Wpływ środowiska zaznaczył się również w dotychczasowej struk
turze i organizacji społecznej, powtórzyły się nowe formy, tzw. kumpanie, mające swoich przywódców i stanowiące jak gdyby terenowe
zrzeszenia zawodowe. W związku z powstaniem kumpanii zmniejszyła
się rola Romani Krisu. Nie wszystkie jednak grupy potrafiły jednako
dostosować się do nowych warunków — zmiany takie bowiem działa42
43
4 2
D . B o l e s , Some
Gypsy
Occupations
in America,
L o r e Society", vol. X X X V I I : 1958 n r 3-4, s. 105.
B r o w n , The Gypsies in America...,
s. 157-158.
4 3
„JounxaJ
of
the
Gypsy
�153
C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
ją w wielu różnych kierunkach. Niektóre, pozbawione możliwości upra
wiania swoich zawodów, nie umiały stworzyć czy wypracować sobie
nowych form egzystencji; w tych grupach wzrosła przestępczość, nasi
liły się kradzieże. Środowisko wpłynęło też — jak wspominaliśmy w y
żej — na zatarcie dotychczasowych podziałów grupowych i wytworze
nie zupełnie nowych, wpłynęło na unifikację cygańskiego języka w ob
rębie poszczególnych krajów. Wykształciły się jednak nowe więzi —
terytorialne — zmieniające dotychczasowe podziały, powstały nowe
grupy Cyganów amerykańskich, peruwiańskich, chilijskich itp. Coraz
częściej zdarza się, że Cygan, który czasowo wyjedzie do innego kraju
niż ten, w którym zatrzymała się i przebywa dłużej jego grupa, zapy
tany o pochodzenie odpowiada, iż jest Perouske Roma czy Chilean Ro
ma, zapominając jakby, że niedawno stosunkowo przybyli do tych kra
jów jego rodzice byli np. Kalderashami, Rusuya; tworzy się więc rodzaj
swoistej więzi terytorialnej.
Wśród czynników, które wywarły silny wpływ na zmiany w dotych
czasowej, kulturze Cyganów, specjalną, i to dość ważną, pozycję zaj
mują towarzystwa biblijne i działalność misjonarzy. Działalność tego
typu zapoczątkowano jeszcze w połowie X I X w. na terenie Anglii i Szko
cji, miała ona na celu podniesienie poziomu oświaty, a zwłaszcza religij
ności wśród Cyganów. Akcje te zapoczątkowane przez Crabba i Bairda
znajdowały u Cyganów spory oddźwięk — t y m bardziej że uczęszcza
nie na lekcje religii łączyło się z możliwością otrzymania darmowego
obiadu. Pewna Cyganka
jak udało się stwierdzić. — aż 7 razy na
wracała się, w różnych parafiach, gdyż za każdym razem oznaczało to
otrzymanie nowej s u k n i . Przypomina to wypadki opisywane przez róż
nych misjonarzy i podróżników, jakie zdarzały się w czasie ich pracy
wśród tzw. ludów prymitywnych. Zaczęto dokonywać przekładów Biblii
i Ewangelii na język cygański. Stopniowo powstało coraz więcej misji
i stowarzyszeń dla nauczania wśród Cyganów Biblii — np. w 1895 r.
powstała Gypsy Gospel Waggon Mission — które, co należy przyznać,
nie ograniczały się jedynie do nauczania prawd wiary, ale prowadziły
także akcje na rzecz osiedlania oraz udzielały różnych form pomocy
w postaci ubrań, pomocy żywnościowej itp. Działalność misyjna wśród
Cyganów nie upadła zresztą, nadal jest żywa w Europie zachodniej,
krajach skandynawskich i w Ameryce — zwłaszcza w Stanach Zjedno
czonych, Kolumbii i Urugwaju, wychodzą periodyki związane z dzia
łalnością poszczególnych towarzystw, a w 1955 r. odbyła się w Helsin
kach — zorganizowana przez Fińską Misję Cygańską — konferencja
44
4 4
E . O . W i n s t e d t , Gypsy
ciety", vol. I : 1908 n r 4, s. 384.
Civilisation",
„Journal
of
the
Gypsy Lore
So
�154
L E C H MRÖZ
towarzystw misyjnych, poświęcona problemom pracy misyjnej wśród
Cyganów Europy i Ameryki. Pod wpływem tejże konferencji i niejako
w jej wyniku powstała w 1958 r. Międzynarodowa Ewangeliczna Misja
Cygańska (IEGM), jednocząca poszczególne towarzystwa dla lepszego
zorganizowania pracy religijnej i społecznej .
Jednakże Cyganie nie poddają się bezwolnie wpływom techniki
i tendencji państwowych czy działalności towarzystw misyjnych. Wpływ
środowiska napotyka siłę działającą w przeciwnym kierunku •— przy
wiązanie do tradycji i próbę jej kontynuacji. Tendencje te silne są
zwłaszcza w Ameryce Płd. i środkowej, ale występują także na pół
nocy, ich przejawem jest m. in. charakterystyczny strój, noszony zwłasz
cza przez kobiety, czy dążność do zawierania małżeństw ze współplemieńcami i wyjazdy w poszukiwaniu żon — Cyganek do innych krajów,
gdy na miejscu nie ma dostatecznej ilości kobiet. Oczywiście nie są
rzadkie również małżeństwa z kobietami niecygańskimi, jednakże aby
doszło ono do skutku, muszą być często spełniane przez kobietę pewne
warunki. Np. w Meksyku kobieta, która decyduje się na małżeństwo
z Cyganem, wprowadzana jest najpierw do grupy na próbę. Tutaj star
sze kobiety uczą ją zasad i praw cygańskiego życia i dopiero po upły
wie kilku miesięcy, gdy zostanie ona przez grupę przyjęta, następuje
już uroczysta akceptacja małżeństwa .
Coraz częściej jednak zdarzają się odstępstwa od tradycji. Należy
pamiętać przy tym, że ci, którzy pełnią obecnie najwyższe funkcje gru
powe, w tym Romani Kris, to jeszcze w sporej części ludzie urodzeni
i przez pewien czas przebywający w Europie. Gdy jednak do pełnego
głosu dojdzie pokolenie urodzone i wychowane w Ameryce, a zwłasz
cza pokolenie powojenne, zmiany pójdą prawdopodobnie w .szybszym
tempie, ciekawe tylko, jakie będą tego wyrazy. Małe zainteresowanie
badaczy Cyganami może spowodować, że jednak owe zmiany nie zosta
ną w pełni uchwycone i zarejestrowane, a szkoda, bo ich charakter
jest interesującym przykładem współcześnie zachodzących przemian
i tendencji nie tylko u Cyganów, ale i u innych ludów, przykładem pro
cesów kształtowania się nowego oblicza, nowej kultury.
4S
46
4 5
E . B . T r i g g , Religion
and Social
„ J o u r n a l of t h e G y p s y L o r e Society", v o l
op. cit, s. 52i.
4 6
Pickett,
The
Gypsies
of Mexico...,
Reform
XLVII:
s. 97.
among
the Gypsies
1(968 n r 3-4, s. 85-92;
of
Britain,
Colinon,
�C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY
155
L e c h Mroz
THE MEXICAN GYPSIES AND CHANGES IN LIFE OF GYPSIES
IN
AMERICA
S u m m a r y
F i r s t G y p s i e s a r r i v e d i n A m e r i c a i n s m a l l groups d u r i n g the 16th a n d 17th
centuries. A l a r g e r w a v e c a m e o n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th centuries i n
c o n n e c t i o n w i t h the a b o l i s h m e n t of G y p s y s l a v e r y i n R o u m a n i a i n 1856. L i b e r a t e d
G y p s i e s t h e n s p r e a d a l l o v e r E u r o p e , a n d m a n y of t h e m h a v e r e a c h e d A m e r i c a .
T h e y c a n be m e t (throughout t h e c o n t i n e n t n o w ; they a r e m o s t n u m e r o u s i n the
U S A , a n d t h e y a r e d i v i d e d into r e g i o n a l a n d o c c u p a t i o n a l groups. T h e r e is a f a i r l y
distinct difference b e t w e e n t h o s e who l i v e i n N o r t h A m e r i c a (the U S A a n d C a
n a d a ) , a n d those w h o l i v e i n M i d d l e a n d S o u t h A m e r i c a s .
T h e U S G y p s i e s present t h e m o s t i n t r i c a t e p a t t e r n . A m o n g t h e m w e c a n still
meet descendants of t h e oldest a r r i v a l s , the R o m a n i c h e l s , a n d groups t h a t h a v e
a r r i v e d d u r i n g t h e p r e s e n t c e n t u r y ; n o m a d groups, a n d settled, a l m o s t completely
a d j u s t e d c o m m u n i t i e s . I n t h e U n i t e d States t h e G y p s y life a n d c u l t u r e h a s been
c h a n g i n g r e m a r k a b l y u n d e r t h e i n f l u e n c e of the e n v i r o n m e n t . O n e e x a m p l e c a n
be t h e shift i n t h e i r trades, w i t h n e w o c c u p a t i o n s b e i n g s u b s t i t u t e d for t r a d i t i o
n a l ones, as e.g. automobile t r a d e n o w constituting t h e e q u i v a l e n t of t h e i r E u r o
p e a n l i n e i n horse t r a d e . S t r o n g outer influences a r e also reflected i n their r e j e c
tion of t r a d i t i o n a l clothing, t h e b r e a k d o w n or c h a n g e of t y p e of the t r a d i t i o n a l
t r i b a l s t r u c t u r e , t h e d e c r e a s e of a u t h o r i t y of t h e R o m a n i O r i s a n d of the elders.
V a r i o u s g r o u p s h a v e been m i x i n g w i t h e a c h other, l o s i n g t h e i r c u l t u r a l a n d l i n
guistic identity, a n d i n i t i a t i n g n e w divisions.
T h e p i c t u r e is different on the S o u t h e r n h e m i s p h e r e . H e r e c u l t u r a l t r a i t s , group
divisions, t r a d i t i o n a l w a y s fit b e t t e r w i t h t h e p o p u l a r i m a g e of a G y p s y . T h e y s e e m
to continue to l i v e m u c h as they d i d at the m o m e n t of l e a v i n g E u r o p e . S t i l l ,
t h e i r present e n v i r o n m e n t s do exert s o m e influence, a n d s o m e degree of s l o w
c u l t u r a l c h a n g e c a n be d i s c e r n e d . N e w customs a n d t r a d e s arise, l i k e the o p e r a t i n g
of t r a v e l l i n g m o v i e s i n M e x i c o .
T h e differences b e t w e e n A m e r i c a n a n d E u r o p e a n G y p s y c u l t u r e s a r e w i d e n i n g .
S o m e l i n k is s t i l l p e r s o n i f i e d i n old people w h o p e r f o r m i m p o r t a n t group functions,
as e.g. i n t h e R o m a n i C r i s , a n d w h o still r e m e m b e r E u r o p e a n d t h e o l d d a y s . H o
w e v e r , it is i n t e r e s t i n g to see w h a t 'Changes a r e a p t to o c c u r , w h e n the y o u n g e r
A m e r i c a n - b o r n generations t a k e over. E v e n n o w n e w r e g i o n a l l i n k s arise, r e f l e c
ted i n n e w n a m e s of c o m m u n i t i e s , l i k e P e r o u s k e R o m a , C h i l e a n R o m a , n e w types
of t r a d e s , etc. T h e future p a t t e r n of t h e A m e r i c a n G y p s y c u l t u r e is n o w i n t h e
m a k i n g . R e g r e t t a b l y enough, t h e r e is b u t m i l d interest i n the G y p s i e s a m o n g e t h n o
logists, a n d thus some of t h e c h a n g e processes, w h i c h a r e by n o m e a n s p e c u l i a r
to t h e G y p s i e s alone, m a y p a s s u n n o t i c e d o r u n r e c o r d e d .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d701b61e2a6590774f22006e6cfc0a.pdf
e148f3ba23212b7cb705231ce40e44a9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3397
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3184
Title
A name given to the resource
Cyganie ze zdjęć Ignacego Kriegera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.127-132
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bartosz, Adam
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Adam Bartosz
CYGANIE ZE ZDJĘĆ IGNACEGO KRIEGERA
W Muzeum Historycznym miasta K r a k o w a znajduje się
liczący o k o ł o 9 000 szklanych klisz zbiór zwany archiwum K r i e gora, z a w i e r a j ą c y zdjęcia z lat 1860—1926. Zawiera on obszerną
d o k u m e n t a c j ę dawnego K r a k o w a z u w z g l ę d n i e n i e m architektury,
d z i e ł sztuki, a t a k ż e charakterystycznych postaci z krakowskiej
ulicy. Z n a j d u j ą s i ę tu m.in. zdjęcia C y g a n ó w K e ł d e r a s z ó w ,
sportretowanych zapewne w k o ń c u X I X w .
1
K e ł d e r a s z e , to przedstawiciele wielkiego szczepu c y g a ń s k i e
go, k t ó r z y po wielu wiekach niewolniczego pobytu w p a ń s t w a c h
M o ł d a w i i , W o ł o s z c z y z n y i Siedmiogrodu wyruszyli w latach
s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ubiegłego wieku n a kolejną w ę d r ó w k ę do E u r o p y
Ś r o d k o w e j i dalej. Wraz z innym szczepem, Lowarami, zaludnili
niebawem drogi wielu p a ń s t w , w z b u d z a j ą c w s z ę d z i e n i e m a ł ą
sensację, zwracając n a siebie p o w s z e c h n ą u w a g ę egzotycziiyn,
strojem .
2
Cyganie spotretowani przez Kriegera to n i e w ą t p l i w i e K e ł
derasze, k t ó r z y dotarli na nasze tereny po przemierzeniu o b s z a r ó w
imperium carskiego, na co w s k a z y w a ł y b y szerokie, bufiaste
spodnie, wpuszczono do wysokich b u t ó w . Bowiem pierwsi K e ł
derasze, k t ó r z y pojawili się w Galicji i K r ó l e s t w i e b e z p o ś r e d n i o
z W ę g i e r i R u m u n i i , nosili stroje bardziej „ w ę g i e r s k i e " . Portre
t u j ą c y ich w 1868 r. Wojciech Gerson t a k i d a ł komentarz do
swego r y s u n k u (il. 1):
3
„ C y g a n i e ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y .
Węgiorskie k o ł p a o z k i p i l ś n i o w e , spodnie obcisłe, naszywane,
buty długie. W ó j t nosi k r ó t k ą b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę
o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e
węgierski. S k ł a d a się z krótkiej koszuli o szerokich r ę k a w a c h
i h a j d a w a r ó w d ł u g i c h , a tak szerokich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c y .
K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki n a g ł o w a c h , pojedynczo w tyle
w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a ,
pieniądze srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki
z talarów, a częstokroć i z ł o t y c h d u b l o n ó w " .
4
Opis ton zgodny jest z z a ł ą c z o n y m rysunkiem. W i d a ć t u
d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n w o b c i s ł y c h , wyszywanych spodniach,
a t a k ż e m ł o d e g o c h ł o p a k a w charakterystycznych spodniach
o bardzo szerokich nogawkach . N i c w i d a ć jedynie na owym r y
sunku m ę ż c z y z n y w „ b e k i e s z y o srebrnych guzach", co wydaje
się oczywiste, jako że scena ukazuje kotlarzy przy pracy, w której
w ó j t z racji pozycji w taborze pewnie zazwyczaj nie u c z e s t n i c z y ł .
5
P o r ó w n u j ą c ten pierwszy wizerunek K e ł d e r a s z ó w z serią
zdjęć Kriegera z a u w a ż y ć m o ż n a niewielkie zmiany w ich stroju,
które to d o k o n a ł y się na przestrzeni k i l k u d z i e s i ą t k ó w lat, dzie
l ą c y c h oba przedstawienia C y g a n ó w , b ą d ź t e ż s ą wynikiem in
tensywnych w p ł y w ó w , co m i e ć m o ż e z w i ą z e k z odmiennymi
szlakami w ę d r ó w k i . B i o r ą c jednak pod u w a g ę fakt, że s ą to
K e ł d e r a s z e po prostu z innej grupy, oraz żo czas j a k i dzieli po
wstanie r y s u n k u Gersona i fotografii Kriegera jest stosunkowo
niewielki (najwyżej różnica jednego pokolenia), stwierdzić n a l e ż y ,
żo o d m i e n n o ś c i w stroju d o t y c z ą zasadniczo s z c z e g ó ł ó w , pomi
jając bufiaste spodnie w wizerunkach fotograficznych.
Podobnie j a k inne postacie zo z d j ę ć Kriegera, Cyganie sfo
tografowani s ą na tle zwisającej tkaniny, upozowani w e d ł u g
ó w c z e s n e j mody fotograficznej. Krieger bowiem nie p o r t r e t o w a ł
127
�128
�swych modeli w naturalnym otoczeniu, ale zapraszał do swoj
pracowni.
Archiwum „ c y g a ń s k i e " Kricgera zawiera 11 n e g a t y w ó w
szklanych, na k t ó r y c h sportrotowano cale sylwetki 4 m ę ż c z y z n
i 2 kobiet. T a k więc n i e k t ó r e postacie p o w t a r z a j ą się (jedna
trzykrotnie, i l . 3—5), a różnice ujęć s ą w dwu przypadkach
ledwie widoczne. 9 zdjęć przedstawia pojedyncze postacie. N a
dwu z d j ę c i a c h s ą dwaj m ę ż c z y ź n i , ci sami, a ujęcia różnią się
zasadniczo t y m , że t ę s a m ą fajkę trzyma raz joden, raz drugi
z m ę ż c z y z n (il. 6, 7).
Material do analizy postaci portretowanych przez Kriegera
daje się w z b o g a c i ć o jeszcze jedno, bardzo interesujące zdjęcie,
k t ó r e g o negatywu nie udało się w archiwum odnaleźć, a które
znajduje się w zbiorach ikonograficznych Muzeum Etnograficz
nego w Krakowie. Jest to n i e w ą t p l i w i e zdjęcie z tej samej serii,
przedstawia bowiem 2 postacie uprzednio fotografowane oraz
j e d n ą n o w ą (il. 2). F a k t ten oraz ustawienie postaci pozwala ponad
w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć p r z y p i s a ć Kriegerowi autorstwo zdjęcia.
Pewne jego s z c z e g ó ł y w s k a z y w a ć by m o g ł y , że nie z o s t a ł o ono
wykonane jednocześnie z poprzednio wymienionymi (o czym
niżej).
W sumie więc Krieger u w i e c z n i ł n a swych zdjęciach 7 K e ł
d e r a s z ó w , w t y m 2 kobiety. Jest to dziś niezwykle cenny doku
ment, z w ł a s z c z a do analizy stroju C y g a n ó w .
W oparciu o przokaz Gersona (zarówno rysunek j a k i komen
tarz) oraz p ó ź n i e j s z e opisy stroju K o t l a r z y w n i o s k u j ę , że są to
przedstawiciele bogatej warstwy C y g a n ó w , przy czym jeden
z nich, n a j w y ż e j trzydziestoletni m ę ż c z y z n a , pełni rolę p r z y w ó d c y
( w ó j t a ) . W skazuje na to laska, k t ó r ą trzyma na zdjęciu grupowym
(il. 2). N a t y m samym zdjęciu pokazany jest stary Cygan, bosy,
w szerokich, p ł ó c i e n n y c h spodniach i bez jakichkolwiek o z d ó b .
Znając zamiary Kriegera z dokumentowania m o ż l i w i e różnorod
nych t y p ó w n a l e ż y w n i o s k o w a ć , że umieścił tu celowo dla kon
trastu również i przedstawiciela ubogich C y g a n ó w . Najpewniej
b y ł on p o s t a c i ą w ł a ś n i e t y p o w ą , a ci bogato odziani m ę ż c z y ź n i
stanowili mniej liczną elitę. Może byli n a j b o g a t s z ą r o d z i n ą
w taborze ? Bez w ą t p i e n i a tak m o ż n a p o w i e d z i e ć o sportretowan y m wójcie. Sądząo po ilości srebrnych ( z ł o t y c h ) g u z i k ó w u kurtek,
lub ich braku, mamy tu prezentację szerokiego zróżnicowania
m a j ą t k o w e g o (społecznego) w łonie prawdopodobnie tego samego
taboru K e ł d e r a s z y .
N i e k t ó r e ze zdjęć Kriegera znane są z publikacji, ale p o n i e w a ż
na ogół j a k o ś ć repiodukcji w druku jest dość kiepska, d y s p o n u j ą c
ostrymi, p o w i ę k s z o n y m i odbitkami d o k o n a ł e m m o ż l i w i e szczegó
łowej analizy (pod lupą) e l e m e n t ó w stroju sfotografowanych
Cyganów.
S z c z e g ó ł o w y opis stroju zacznę od mniej skomplikowanego
ubioru obu kobiet. Jedna z nich (il. I I ) znajduje się na obu zdję
ciach. Ma n a g ł o w i e k w i e c i s t ą c h u s t ę , wiązaną z t y ł u , z opadają
cymi na ramiona k o ń c a m i . Chusta wskazuje n a m ę ż a t k ę . B l u z k a
w i ą z a n a pod s z y j ą , z niskim, marszczonym k o ł n i e r z e m , z ą b k o
wanym, bardzo obszorna, marszczona. R ę k a w y nisko wszyte,
z szeroką, m a r s z c z o n ą kryzą' u n a d g a r s t k ó w . W z ó r bluzki —•
kratkowy. Bogato marszczona s p ó d n i c a , w i ą z a n a w pasie, o drob
nym wzorze geometrycznym. N a przedzie fartuch z dwu r ó ż n y c h
k a w a ł k ó w m a t e r i a ł u , grubo ręcznie zeszytych. Cyganka jest bosa.
Druga kobieta (il. 9 — 1 0 ) sfotografowana raz w pozycji sto
j ą c e j , oparta ręką o krzesło, na drugim zdjęciu siedzi na t y m
krześle. Kwiecista chusta zsunięta jest n a ramiona, końce zwią
zane w w ę z e ł p o n i ż e j piersi. Z o d k r y t ą g ł o w ą c h o d z i ć m o g ł y
I I . 6, 7. „ S ą to spodnie z grubego materiału, bufiasto wpuszczone do szerokich b u t ó w . Na całej powierzchni bogate aplikacje s z e r o k ą
t a ś m ą m a t e r i a ł u (...) układające się wzorem wielokrotnych p ę t l i c "
129
I
�I I . 8. „ N a j b a r d z i e j r z u c a j ą c y m s i ę w oczy elementem stroju K e ł d e r a s z ó w są o c z y w i ś c i e ogromne guziki"; il. 9. , , Z o d k r y t ą g ł o w ą clio
dzić m o g ł y tylko panny"
tylko panny, ale na zdjęciu widzimy dojrzałą k o b i e t ę , niewątpli
wie m ę ż a t k ę . Zsunęła więo c h u s t k ę tylko na c h w i l ę , pewnie na
p r o ś b ę fotografa, co wydaje s i ę na tyle i n t e r e s u j ą c e , że zwyczaj
oyganski surowo z a k a z y w a ł odkrywania g ł o w y m ę ż a t k o m przy
obcyoh. Fotografowana z g o d z i ł a się więc na pewno za przyzwo
leniem m ę ż a , k t ó r y b y ł obecny przy zdjęoiu.
K o b i e t a odziana jest w b l u z k ę jasną z wzorem haftowanym,
o kroju t y m samym co u poprzedniej, tylko r ę k a w y są bardziej
suto marszczone, a k r y z a u n a d g a r s t k ó w obszyta k o r o n k ą . Pod
s z y j ą z a w i ą z a n a apaszka. S p ó d n i c a od p o ł o w y w y s o k o ś c i w dół
ozdobiona haftem dziurkowanym, tak samo fartuch. N a nogach
sznurowane trzewiki, sięgające nieco p o w y ż e j kostki. P o obu
stronach dziurek od s z n u r o w a d e ł rząd o z d ó b , na fotografii widocz
n y c h jako białe plamki. Mogą to b y ć pompony, a m o ż e cekiny
(monety?).
Obie Cyganki m a j ą długie naszyjniki z wielkich monet,
m i ę d z y k t ó r y m i wplecione
s ą mniejsze. R ó w n i e ż w warkocze
wplecione s ą monety różnej wielkości, a t a k ż e guzy. Zupełnie
natomiast nie w i d a ć k o l c z y k ó w . Strój obu kobiet bardzo jest po
dobny do u k ł a d u z rysunku Gersona.
Sfotografowani przez Kriegera m ę ż c z y ź n i ubrani są, z w y j ą t
kiem ubogo odzianego, starego Cygana ze zdjęcia grupowego
(il. 2) dość jednolicie, a różnice w y s t ę p u j ą g ł ó w n i e w ilości o z d ó b .
T o w a r z y s z ą t e ż im różne rekwizyty.
Przyjrzyjmy
się najpierw grupowej fotografii,
ukazującej
C y g a n ó w w najbardziej r ó ż n o r o d n y m odzieniu. Siedzący na kotle
Cygan u b i a n y jest w w y p u k ł y kapelusz z m a ł y m , lekko podwi
n i ę t y m rondem. K o s z u l a w i ą z a n a pod s z y j ą , z g ł ę b o k i m rozcię
ciem. TJ koszuli niewielki, marszczony kołnierz. Koszula z p r ą ż k o
wanego m a t e r i a ł u , skrojona tak samo jak bluzki kobiet, ale w nad
garstkach r ę k a w y spięte w wąski mankiet, u k ł a d a j ą się bufiasto.
Spodnie i buty u tego Cygana są lepiej widoczne na innym zdjęciu
(il. 3, 6). S ą to spodnie z grubego m a t e r i a ł u , bufiasto wpuszczone
130
do szerokich b u t ó w . N a całej powierzchni bogata aplikacja sze
roką t a ś m ą m a t e r i a ł u , we wszystkioh przypadkach układająca
się wzorem wielokrotnych pętlic, ś r o d k i e m i po bokach nogawki.
Po bokaoh pojedynczy (u innych p o d w ó j n y ) szeroki lampas
z z ą b k o w a n y m i brzegami. L a m p a s górą dochodzi do rozcięoia
kieszeni. Spodnie s i e d z ą c e g o na krześle Cygana (il. 8) m a j ą
drugi lampas z a c z y n a j ą c y się w p o ł o w i e ' w y s o k o ś c i nogawki,
a dalej b i e g n ą c y w poprzek przez p o ś l a d k i , j a k np. we w s p ó ł
czesnych portkach p o d h a l a ń s k i c h . Wszystkie spodnie, gdzie to
widoczne, m a j ą u k o ś n e kieszenie. Z przodu dwa przypory;
u w ó j t a (il. 3 — б ) o z ą b k o w a n y c h brzegach. Górą m a t e r i a ł spodni
z a g i ę t y i zszyty w tunel dla przeciągnięcia pasa. P a s s k ó r z a n y ,
z k l a m r ą w i d o c z n ą w lewym przecięciu przypora. W ó j t ma klamrę
szeroką, z reliefem w y p u k ł y m , p r z e d s t a w i a j ą c y m p o ś r o d k u p o s t a ć
l u d z k ą z uniesionymi do g ó r y r ę k a m i , a po jej bokach syme
trycznie uniesione n a tylnych nogach konie.
B u t y wszystkioh K e ł d e r a s z ó w , z w y j ą t k i e m biedniej odzia
nego Cygana (z i l . 6, 7) są wyszywane, przy czym motywem do
m i n u j ą c y m jest serce. Górą but w y o i ę t y ozdobnie. Brzegi cholewy
oraz szew z boku wzmocnione pasem s k ó r y z z ą b k o w a n y m
krajem.
Najbardziej reprezentacyjnie ubrany jest o c z y w i ś c i e w ó j t ,
p o s t a ć w y s t ę p u j ą c a p o ś r o d k u fotografii grupowej oraz samotnie
na trzech innyoh z d j ę c i a c h (il. 3—5). Stoi on oparty p r a w ą
ręką na wysokiej lasce, l e w ą podtrzymuje długą fajkę t r z y m a n ą
w ustach.
N a wszystkich z d j ę c i a c h ma on k a m i z e l k ę w ł o ż o n ą na z n a n ą
już z opisu koszulę. Obie p o ł y kamizelki aplikowane s ą p ę t l i c a m i ,
tak jak spodnie. P r a w a pola obszyta dwoma r z ę d a m i p ł a s k i c h ,
d u ż y c h g u z i k ó w . Ze źródeł wiadomo, że b y ł y to guziki srebrne,
a czasem z ł o t e . Ze zdjęcia nie w i d a ć tego, a i źródła nie p o d a j ą ,
ale wydaje s i ę prawdopodobne, ż e s ą to monety. T y m bardziej,
że poza owymi p ł a s k i m i „ g u z i k a m i " ozdobie s ł u ż ą c y m i , kamizel-
�I I . 10, 11. „Obie Cyganki mają długie naszyjniki z wielkich monet, m i ę d z y które wplecione są mniejsze"
k a zaopatrzona jest w pięć wielkich w y p u k ł y c h g u z i k ó w , w y r a ź n i e
przeznaczonych do zapinania, co w i d a ć na innych
(и. o, 7).
zdjęciach
Bk
Po lewej stronio wisi ł a ń c u s z e k (od zegarka) zaczepiony
k ó ł k i e m u dziurki od guzika, drugi koniec chowa się w kioszeni
kamizelki. TJ ł a ń c u s z k a w i s z ą duże monety.
I n t e r e s u j ą c y jest jeszcze jeden s z c z e g ó ł ubioru w ó j t a , w y s t ę
p u j ą c y również u jego s i e d z ą c e g o towarzysza, tyle, że na innym
z d j ę c i u , gdzie jest on ubrany w k u r t k ę (il. 6, 7). Jest to chustka
jednym rogiem z a w i ą z a n a u tej samej dziurki co ł a ń c u c z e k ,
zwisająca ukosem poprzez brzuch i Włożona do kieszeni spodni,
ale tak. że jej k o ń c e luźno z w i s a j ą na z e w n ą t r z . TJ wymienionego
przed c h w i l ą Cygana chusta z frędzlami w ł o ż o n a jest do kieszeni
kurty. B y ł b y to p o d r ę c z n y schowek na p i e n i ą d z e , znany naszym
c h ł o p o m , tylko że t u demonstrowany na z e w n ą t r z , aczkolwiek
zabezpieczony p r z y w i ą z a n i e m przed e w e n t u a l n ą kradzieżą.
Inno postacie z fotografii Kriegera ubrane są w kurtki z rę
kawami, z w y ł o ż o n y m k o ł n i e r z e m . R a z kurtka obszyta jest baran
kiem (il. 6, 7) i aplikowana (fot. 6, 7, 8), innym razem zupełnie
skromna, bez o z d ó b . Aplikacje na kurtce p o w t a r z a j ą s i ę , j a k na
kamizelce — z przodu, a ponadto w y s t ę p u j ą u d o ł u r ę k a w ó w
(il. 6—8).
Najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy elementem stroju K e ł
d e r a s z ó w są o c z y w i ś c i e ogromno guziki, które d o c h o d z i ł y do
wielkości kurzych j a j , a s ł u ż y ł y okazaniu m a j ę t n o ś c i i zapewno
pozycji s p o ł e c z n e j . S i e d z ą c y n a krześle Cygan m a aż po trzy
rzędy- tych wielkich ozdobnych k r ą ż k ó w umieszczonych na obu
polach. Można p o l i c z y ć , że razem daje to 48 srebrnych lub zło
tych g u z i k ó w . U innego tych g u z i k ó w jest tylko 4, ale s ą one
ogromnej wielkości, a k s z t a ł t m a j ą jajowaty.
Owo wielkie guziki, srebrne lub złote, przy kurtkach i kami
zelkach s t a n o w i ł y typowy akcent w stroju K e ł d e r a s z ó w jeszcze
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i to nie tylko n a terenie Polski.
Cyganologiczne pismo angielskie „ J o u r n a l of the G y p s y Lore
Society" z a m i e ś c i ł o k i l k a zdjęć K e ł d e r a s z ó w m i ę d z y innym
p o c h o d z ą c y c h z Polski (tzn. tu urodzonych), k t ó r z y n o s z ą przy
kurtkach w ł a ś n i e charakterystyczne guzy srebrne .
6
Wracając do charakterystyki stroju w ó j t a w s p o m n i e ć trzeba
o kapeluszu, k t ó r y jest nieco w y ż s z y niż u innych m ę ż c z y z n ,
a k r y z ę ma obrębioną skórą. Ze s k ó r y t e ż jest opaska na k a
peluszu, za k t ó r ą z a t k n i ę t o długie, bardzo puszyste pióro. N a
z d j ę c i a c h , gdzie w ó j t w y s t ę p u j e sam przy piórze jest jeszcze
z a t k n i ę t a ukwiecona g a ł ą z k a j a k i e g o ś krzewu, co nota bene
pozwala określić dość ściśle porę roku, kiedy zdjęcie b y ł o robione.
Mogło to b y ć g d z i e ś na przełomie maja i czerwca.
Trzeci kotlarz na zdjęciu zbiorowym, to najskromniej ubra
ny, stary m ę ż c z y z n a . N a g ł o w i e kapelusz, j a k u innych, lecz
z m a ł y m rondom opuszczonym w d ó ł . Ubrany w j a s n ą koszulę
odmiennego nieco kroju — rozcięcie pod s z y j ą p ł y t k i e , a za
pięcie na guziki; r ę k a w y w ą s k i e , s p i ę t e w mankietach. Koszula
częściowo wpuszczona w spodnio, bolcami na wierzchu. Spodnie
szerokie, p ł ó c i e n n e , ściągnięte w pasie sznurkiem. Na koszuli
s t r z ę p y kamizelki ze z w y k ł y m i guzikami.
P o z a ubiorem ze zdjęć o d c z y t a ć m o ż n a kilka r e k w i z y t ó w ,
o który ch j u ż w s p o m n i a ł e m . T a k w i ę c Cyganie ci p a l ą fajki
o d ł u g i c h , z a g i ę t y c h cybuchach, z kominkiem z a m k n i ę t y m
m e t a l o w ą p r z y k r y w k ą . B y ć m o ż e na wszystkich zdjęciach fi
guruje ta sama fajka. Cygan s i e d z ą c y na kotle (il. ") trzyma w
ręku nieokorowany k i j . M o ż e jest to, z n a j d u j ą c a się zawsze pod
ręką desto —• laska służąca do obrony ? Cygan z innego zdjęcia
(il. 6, 7) t r z y m a w ręku bicz na d ł u g i m trzonku, również często
u ż y w a n y w celach obronnych.
r
N a ś r o d k o w y m palcu prawej ręki w ó j t a w i d a ć pici ścień
z oczkiem. Skromniejszy pierścień widoczny jest t e ż na m a ł y m
palcu innego Cygana (il. 7).
Najciekawszym n i e w ą t p l i w i e rekwizytem jest wysoka laska
w ó j t a . Oparta o p o d ł o g ę , s i ę g a m u po bark. Jest to lekko rozsze
rzający się ku górze k i j , z a k o ń c z o n y w y s o k ą na około 4 szerokości
131
�dłoni, profilowaną g ł o w i c ą n a b i j a n ą ozdobnymi blaszkami.
P o n i ż e j , na drzewcu, widoozna metalowa skuwka. Opis bardzo
podobnej laski noszonej przez J a k u b a Znamierowskiego, c y g a ń
skiego króla z k o ń c a X V I I I w., podaje N a r b u t t . I d e n t y c z n ą
niemal l a s k ę trzyma w ó j t c y g a ń s k i z obrazu Tadeusza Popiela,,
reprodukowanego w książce Jerzego Ficowskiego . T a k a sama
laska znajduje się w rękaoh Matejasza K w i e k a „ w o d z a narodu
o y g a ń s k i e g o " uwiecznionego na zdjęciu z lat dwudziestych na
szego stulecia, z n a j d u j ą c y m się w Archiwum Dokumentacji
Mechanicznej w Warszawie.
7
8
Wszyscy sfotografowani przez Kriegera K e ł d e r a s z e noszą
d ł u g i e , k ę d z i e r z a w e w ł o s y oraz nie golone zarosty.
Jeszcze k i l k a s ł ó w o samych fotografiach. J a k wspomniano,
seria zdjęć z zachowanymi negatywami robiona b y ł a zapewne
j e d n o c z e ś n i e . W innym czasie wykonano zdjęcie grupowe. Wska
z y w a ł y b y na to różnice w n i e k t ó r y c h rekwizytach w ó j t a . Otóż
na tym ostatnim zdjęciu nosi 011 na palcu pierścień, którego brak
na poprzednich. Nie ma też na kapeluszu gałązki z kwiatami.
Ponadto p i z y p u s z c z a ć m o ż n a , że mając w c z e ś n i e j przy sobie
l a s k ę z o s t a ł b y z nią sfotografowany na innych zdjęciach.
N i e k t ó r e fotografie Kriegera wykorzystywane b y ł y już
w publikacjach, a także rozpowszechniane jako podkolorowane
zdjęcia w albumach. Znana jest też kolorowana p o c z t ó w k a
wykonana na podstawie wymienionego grupowego z d j ę c i a ,
rozpowszechniana przed 1918 r. Niewykluczone, że zdjęć t y c h
Krieger w y k o n a ł więcej a odbitki ( m o ż e też i klisze?) p o z o s t a j ą
dotychczas nieznane w j a k i m ś archiwum.
P R Z Y P I S Y
1
Ignacy Krieger (1820—1888) prowadził znany zakład
fotograficzny w Krakowie przy ul. Grodzkiej a n a s t ę p n i e przy
R y n k u . Po jego śmierci atelier objęli Natan i Amalia, dzieci
Ignacego. Zakład b y ł czynny do 1920 r. Janusz Andruszkiewicz,
Ignacy Krieger, fotograf dawnego Krakowa, „ M a g a z y n K u l t u
ralny", 1974 г., nr 3, s. 29—31
J e r z y Fioowski. Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w
1966, rozdział Inwazja
Kełderaszów.
t a m ż e , s. 72
* Wojciech Gerson, Obozowisko cygańskie na Saskiej
Kępie
pod Warszawą.
„ T y g o d n i k Ilustrowany", nr 29 z dn. 18 V I I
1868 r.
Spodnie takie nosili Cyganie K a r p a c c y (osiadli) n a Spiszu
p ó ł n o c n y m jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m .
s
6
2
3
132
7
8
Ficowski, t a m ż e , s. 72—73
t a m ż e , s. 43
t a m ż e , s. 162,
zob.
też przytoczony opis
W.
Gersona
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1994cb352e739eb01ef7f7465ff157e.pdf
9a007b5a2e0dfcc18c7a782b397cfe9a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:954
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:877
Title
A name given to the resource
Cyganologia w Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.205-206
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bartosz, Adam
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
ADAM BARTOSZ
C Y G A N O L O G I A W BUŁGARII
Bułgaria zajmuje jedno z pierwszych miejsc pośród krajów, które
zamieszkuje n a j w i ę k s z a ilość C y g a n ó w , i to z a r ó w n o jeśli chodzi o licz
bę b e z w z g l ę d n ą , jak też stosunek liczby C y g a n ó w do całej ludności p a ń
stwa. Jest ich tutaj ponad 200 000, co stanowi około 2,5% ludności B u ł
garii (liczba podana w przybliżeniu, o czym jeszcze niżej).
Cyganie w B u ł g a r i i należą do trzech w i ę k s z y c h grup j ę z y k o w y c h , za
c h o w u j ą c y c h t a k ż e charakterystyczne różnice kulturowe. S ą to: Cyganie
bułgarscy, Cyganie tureccy oraz Cyganie w o ł o s c y (właszki
cigani). G r u
py te wydzielono na zasadzie różnic j ę z y k o w y c h , ale jest to jednocześnie
podział w e d ł u g s a m o o k r e ś l e n i a C y g a n ó w . N a l e ż y jedynie zaznaczyć, że
zwłaszcza Cyganie tureccy i w o ł o s c y często podają się za T u r k ó w i R u
m u n ó w , co u n i e m o ż l i w i a dokładniejsze określenie liczebności C y g a n ó w
w Bułgarii. S p r z y j a temu fakt, że w i ę k s z o ś ć z nich nie zna w ogóle j ę
zyka c y g a ń s k i e g o , p o s ł u g u j ą c się w y ł ą c z n i e j ę z y k a m i tureckim czy r u
muńskim.
W n a j w y ż s z y m stopniu ulegli asymilacji Cyganie bułgarscy, podczas
gdy tureccy i w o ł o s c y zachowali w d u ż e j mierze t r a d y c y j n ą obyczajo
w o ś ć i w ś r ó d nich n a j w i ę c e j jest C y g a n ó w koczujących. Z a r ó w n o Cyga
nie osiedli na stałe, jak i koczownicy (sezonowo) z a m i e s z k u j ą w b u ł g a r
skich miastach i wioskach osobne dzielnice
(machały).
P r z y tak wielkiej liczebności populacji c y g a ń s k i e j często byli oni
przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w , lecz do lat m i ę d z y w o j e n n y c h
osobnych publikacji na ich temat w zasadzie nie było. P e w n ą ilość a r
t y k u ł ó w , g ł ó w n i e folklorystycznych, o p u b l i k o w a ł przed w o j n ą B . GilliatS m i t h . w „Journal of the G y p s y Lore Society". W czasopiśmie tym
Smith p u b l i k o w a ł m a t e r i a ł y z Bułgarii od początku lat sześćdziesią
tych.
Pierwsze w i ę k s z e opracowanie na temat C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h
w Bułgarii w y d a ł w 1934 r. Najden Szejtanow (Prinos kym gowora na
sofijskite
cigani, „Izwestija na Etnografskij Muzej"). Ten sam autor
w y d a ł w n a s t ę p n y c h latach jeszcze kilka drobnych prac, a w archiwum
Muzeum Etnograficznego w Sofii znajduje się jego nie wydany rękopis.
�г
i
206
j
*
BADANIA W INNYCH K R A J A C H
Drugim j ę z y k o z n a w c ą , autorem kilkunastu pozycji zamieszczonych
na ł a m a c h takich czasopism, jak „ B y ł g a r s k i ezik", „ B y ł g a r s k o ezikoznanie", „Journal of the Gypsy Lore Society" i inne, jest publikujący od
1956 r. i nadal aktywny Kirił K o s t ó w . W swych pracach z a j m o w a ł się
m i ę d z y innymi elementami c y g a ń s k i m i w bułgarskiej onomastyce i b u ł
garskich j ę z y k a c h tajnych.
Aby w y c z e r p a ć j ę z y k o z n a w c z e opracowania, n a l e ż y w y m i e n i ć jesz
cze w s p ó ł c z e s n e g o angielskiego cyganologa Donalda S. Kenricka, publi
k u j ą c e g o w ostatnim dziesięcioleciu m a t e r i a ł y w czasopismach zachod
nich i w Bułgarii.
Jeśli z a ś chodzi o opracowania ściśle etnograficzne, w y m i e n i ć m o ż n a
nieco w i ę c e j nazwisk, przy czym s ą to g ł ó w n i e autorzy p u b l i k u j ą c y
w ostatnim dwudziestoleciu. Po jednym artykule opublikowali Georgiew a Iwaniczka (Izsledwanija
wyrchu bita i kulturata na byłgarskite
ci
gani w Sliwen) i Anastas Primowski (Kowaczite agupti w grad Madan).
Obie prace u k a z a ł y się w „Izwestija na Etnografskija Institut i M u zej". A r t y k u ł Primowskiego jest i n t e r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na n a z w ę C y
g a n ó w , k t ó r y c h praca dotyczy. S ą to agupti zamieszkali w Rodopach
i ich n a z w ę kojarzy się z Egiptem, co jest jeszcze jednym przyczynkiem
do rozpowszechnionego mniemania o ich egipskim pochodzeniu. D o d a ć
można, że w sąsiedniej Macedonii żyją Cyganie zwani gjupci.
W i ę c e j pozycji opublikował W a s i ł M a r t i n ó w , z czego w y m i e n i ę opra
cowanie najobszerniejsze, dające s k r ó t o w ą s u m ę wiedzy o Cyganach
w Bułgarii, o ich zajęciach, mieszkaniu, stroju, obyczajach i przemia
nach, jakim ulegają w latach powojennych (Nabljudenija
wyrchu
bita
na cigani w Bylgarija). A r t y k u ł został wydany r ó w n i e ż w wymienionym
w y ż e j czasopiśmie.
W. Denczew zebrał m a t e r i a ł y m. in. folklorystyczne w ś r ó d C y g a n ó w
w Kolarowgradzie (nie publikowane), a U . K e r i m , Cygan, w y d a ł w j ę z y
k u b u ł g a r s k i m swoje wiersze (Pesni na katuna).
P o w a ż n e ilości m a t e r i a ł ó w o Cyganach znaleźć m o ż n a ponadto w wie
lu opracowaniach etnograficznych d o t y c z ą c y c h najrozmaitszej tematyki.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7089709da6c976b5a7e61055964d6ca.jpg
8a802429fa77c312de2b1abf19e512c1
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/958afc2f782453abd895ba91c10bc6fd.jpg
c2c201a3d4161897463218f99e127f80
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Cyrpok - czerpak do żętycy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska [dawna hala Kominy Dudowe] (woj. małopolskie)
Subject
The topic of the resource
jedzenie regionalne ; serowarstwo ; rzemiosło ; naczynia ; Podhale
Description
An account of the resource
fotografie przedstawiają drewniany czerpak do żętycy (tzw. cyrpok). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1964
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.13.2_01
PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.13.3_01
cyrpok
czerpak
Dolina Chochołowska
jedzenie regionalne
naczynia
oscypek
oszczypek
Podhale
pożywienie
produkt regionalny
rzemiosło
serowarstwo
serwatka
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd6cbb021e478459ab8c3489b4764e41.pdf
deed180d4d18e2946b0048ee54531f62
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2855
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2660
Title
A name given to the resource
Cywilizacja Transatlantyk. Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.17-28
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Melbechowska-Luty, Aleksandra
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksandra Melbcclmwska-Luty
» C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
O d rezultatów mylnego zamętu
Z kagańcem w ręku do przyczyn zstępuję,
ALEKSANDRA
MELBECHOWSKA-LUTY
Jak smutny żeglarz po schodach okrętu,
Kiedy kotwicy szuka... burzę czuje...
Cyprian N o r w i d
W
Cywilizacja
Transatlantyk
iosną 1958 r o k u M a r i a Dąbrowska pisała do
Jerzego Giedroycia: „Gombrowicz, podobnie
jak N o r w i d i Wyspiański, jest świetnym do
Ocean, Okręty,
Przystanie Norwida
i Gombrowicza
starczycielem cytat wchodzących o d razu w potoczną
mowę, czym nieczęsto bywają nawet najwięksi pisarze
[ . . . ] . Gombrowicz swoje myśli roztęczył i rozjarzył n a d
wyraz sugestywnie. Odcięty o d źródeł, z których wypły
wa, sam sobie jakby w sobie wydrążył praźródło i aż
dziw, jak obficie z niego czerpie. W jego postawie jak
w losie widzę - m i m o oceany różnic — pewne podo
bieństwo z N o r w i d e m " . Jest rzeczą oczywistą, że upływ
1
Dedykuję
czasu oddzielający Gombrowicza o d N o r w i d a określił
Lubię i Edwardowi
Wassermannom
- moim i Zbyszka wiernym
i c h różnice duchowe, ontologiczne i odmienność języ
przyjaciołom
ka. Warsztat literacki i poglądy o b u pisarzy zostały
ukształtowane przez zupełnie inne okoliczności i ducha
dziejów X I X i X X w i e k u . Dlatego t r u d n o porównywać
i c h dokonania literackie. Estetyka tragifarsy, parodia,
wa, a także cechy charakteru, pasje, imperatywy, myśli,
antynomia, groteska, żart, ironia Gombrowicza zasad
wybitna umysłowość, wysoki poziom intelektualny, ory
niczo różnią się o d filozoficznych i profetycznych „prze
ginalność, samoistność, nowatorstwo, niepokorna i nie
kładni", paraboli, metafor i i r o n i i N o r w i d a , który po
pospolita osobowość oraz szczególne
chylał się n a d Historią, Sztuką, Religią, M i t e m , Ideą,
N a r o d e m i Cywilizacją ludów. Gombrowicz na przekór
snego życia i krytycznym stosunku do otoczenia. I to, że
kpił z t y c h uniwersalnych pojęć, a na pewno odnosił się
każdy z n i c h wniósł do życia umysłowego swej epoki coś
do n i c h sceptycznie. Wszystko widział i opisywał „na
niepowtarzalnego - własną wizję świata. N o r w i d był
opak", wbrew obiegowym o p i n i o m , życie i twórczość
prekursorem niezwykłych naówczas idei, myśli, pojęć
podporządkował własnemu „ja", mawiał, że „jeżeli klę
i trudnej do przecenienia teorii sztuki-pracy, podjętych
kać, to tylko przed sobą". Jednak t e n egocentryk, N a r
później przez modernistów,
cyz, ironista, mistrz absurdu i paradoksu, a zarazem ra
a Gombrowicz stał się
współtwórcą stylu powieści „świadomej siebie", wyprze
cjonalista, który całe życie kreował swój wizerunek
dzającym sztukę „doświadczenia ujemnego".
i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś i n
2
Gombrowicz znał dzieła N o r w i d a i wysoko oceniał
nego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem,
niepewnością, walczącym o swoje
powinowactwo
ujawniające się w bezkompromisowej ocenie współcze
jego ingenium, może nawet po części identyfikował się
człowieczeństwo.
z n i m w swoich zmaganiach z otoczeniem; w tekście
N o r w i d był poważny i zasadniczy; nieustępliwie poszu
Ferdydurke
kiwał swojej Veritas, propagował idee proroctwa i odno
przywołał jego imię, które prowokuje „no
woczesnych" mieszczuchów, a w Dzienniku
wy moralnej człowieka, a pojęcia o ideale (przejawiają
wymienił go
jako jednego z najbardziej szlachetnych i wzniosłych
c y m się w życiu i sztuce) lokował zawsze w najwyższych
pisarzy. W i n n y m miejscu zastanawiał się, jak t r u d n o
rejestrach. W jego świadomości przełamywało się d o
jest geniuszom unieść swą niezwykłość, jak i c h przytła
świadczenie mistyczne i racjonalne; na równi czerpał
cza stygmat własnej wielkości: „Piłsudski był przygnie
z zasobu i n t e l e k t u i uczuć, darów rozumu i wiary. U l e
ciony a nawet przerażony Piłsudskim, Wyspiański nie
gał silnym emocjom, ale starał się działać zgodnie z kar-
mógł się ruszyć p o d ciężarem Wyspiańskiego, [a] N o r
tezjańską zasadą porządkowania myśli, tego naturalne
w i d jęczał, dźwigając na barkach N o r w i d a " .
go światła umysłu. Wszelako emocje często brały górę,
3
N i e można uciec o d biografii artysty. Przyjmując za
b o w i e m - jak mówił Blaise Pascal - serce ma swoje ra
temat t y c h rozważań głównie osobowość twórcy, jego
cje, o których rozum nic nie wie.
wewnętrzne przeżycie i motywacje, możemy się wes
Jakiego więc pokrewieństwa można doszukać się
przeć słowami samego Gombrowicza: „Jakże katastro
między N o r w i d e m a Gombrowiczem? Czy istnieją jakieś
falna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się
p u n k t y styczne i czy coś łączy autora Vade-mecum z au
samym tylko dziełem, w o d e r w a n i u o d osoby autora -
torem Kosmosu!
Jak pisała M a r i a Dąbrowska, zbliżają
za tą abstrakcją poszły i n n e , odrywając jeszcze bardziej
i c h do siebie powikłane losy i podobna postawa życio-
dzieło o d osoby [ . . . ] , przenosząc wszystko na teren fał-
17
�Aleksandra Melbechowska-Luty
* CYWILIZACJA,
T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
szywej, kulawej p s e u d o - m a t e m a t y k i estetycznej [ . . . ] .
To wszystko budziło opór środowiska, ale podsycało
N i e w i e l e obchodzą m n i e romanse Szopena z George
jeszcze skłonność poety do profetycznych i dydaktycz
Sand - ale poza muzyką Szopena szukam samego Szo
n y c h wystąpień. Klęski życiowe sprawiły, że rychło stał
pena, c h c ę z dzielą zrozumieć twórcę, poza bajką, któ
się nieszczęśliwym, podejrzliwym n e u r o t y k i e m , nie
rą m i opowiada Рое, muszę odnaleźć tego, który opo
znośnie uciążliwym dla otoczenia. Postrzegano go jako
wiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, je
pyszałka, dziwaka i szaleńca piszącego trudne, niezro
dyny k o n k r e t . Tak tedy z dzieła muszę wnioskować
zumiałe teksty. Został zaszczuty przez prasę i koterie,
0 twórcy".
odrzucony i zapomniany na długie lata.
4
Warszawie
Gombrowicz przez całe życie grał z ludźmi i z sobą.
dwudziestoletni C y p r i a n objawił się jako obiecujący
O b a j pisarze d e b i u t o w a l i w k r a j u . W
To, co myślał o własnym talencie, twórczości i miejscu
poeta, który „do wszystkiego miał niepomierną zdol
w literaturze, najlepiej wyrażają fragmenty listów pisa
n o ś ć " , cieszył się uznaniem elit i n t e l e k t u a l n y c h , uzy
n y c h - z przymrużeniem oka - do Jerzego Giedroycia.
skał wstęp do salonów literacko-artystycznych i n a j
Ferdydurke
lepszych domów. Sporo publikował, chociaż nie u n i k
runującym" (10 I I 1954), „jestem nieco zaniepokojony
nął zatargów z cenzurą. W i t o l d miał start dużo t r u d
własną wielkością [ . . . ] , Argentyńczycy leżą przede m n ą
niejszy; jego wczesne u t w o r y bywały akceptowane, na
p l a c k i e m " (6 V I I 1954), „już nie ma wątpliwości, że
w e t podziwiane, ale budziły też zdumienie, k o n t r o w e r
wyskoczyłem na wieszcza,
sje i złośliwą krytykę. Po wyjeździe z Polski resztę życia
(25
spędzili na emigracji, po części z w y b o r u , po części
N A J W I Ę K S Z E G O P I S A R Z A P O L S K I E G O " (18 V I
„to bomba atomowa, utwór o działaniu pio
I I I 1958),
„jestem
geniusza
za
granicą
i objawiciela"
uważany
za
z konieczności. W 1939 r o k u Gombrowicza odcięła o d
1961), Dziennik „to książka mająca rzeczywiście wpływ
k r a j u w o j n a ; p o t e m już nie chciał wracać a n i przeno
na umysły [ . . . ] , na k i e r u n e k rozwojowy polskiej i n t e l i
sić się do „polskiego L o n d y n u " . N o r w i d wyjechał za
gencji" (26 X 1962), „już wyskoczyłem na Mickiewicza
granicę w 1842 r o k u , aby „doskonalić się w sztuce
N . 2" (23 V 1962). Tak budował sobie p o m n i k , praco
rzeźbiarskiej". Parokrotnie zamierzał powrócić do Kró
wał usilnie n a d autokreacją, ale też kpił z siebie, bo
lestwa; w 1855
r o k u ukazem władz carskich został
w i e m sądził, że wszelkie poczynania ludzkie, także pisar
uznany za wygnańca. I c h codziennością było ubóstwo,
stwo, powinny wnosić w życie luksus śmiechu, bezinte
zabieganie o pożyczki, poniżenie, walka o przetrwanie.
resownej zabawy i „szał rozkoszowania się absurdem".
7
N o r w i d nigdy nie zaistniał na emigracji tak, jak n p .
M n i e j zabawne były te głosy k r y t y k i , które boleśnie
C h o p i n czy M i c k i e w i c z ; przez czterdzieści lat wegeto
go dotykały i poniżały. Miał apologetów, ale i zajadłych
wał na granicy nędzy i umarł w przytułku. G o m b r o
przeciwników. Po w y d a n i u Ferdydurke
wicz żył w A r g e n t y n i e z urzędniczej pensji w Banco
Polaco, ze s k r o m n y c h honorariów i stypendiów uzyski
utwór cząstkowo, zawsze p o d kątem bieżącej potrzeby
niejszych latach doczekał się sukcesów, sławy, nagród.
i pozostają tylko „w luźnym, raczej towarzyskim, sto
O b a j uważali, że twórcy należy się pomoc o d społe
sunku ze światem ducha", nie dorastają do poziomu
czeństwa, które w i n n o m u zapewnić choćby elemen
sprawy, którą mają o c e n i ć . Z tego „rodzi się cały skan
tarną egzystencję, jeżeli to „społeczeństwo polskie jest
dal k r y t y k i i jej niemoralność". W j a k i sposób człowiek
M a t k ą , Siostrą, a nie jędzą piekielną, płaczącą n a d
[...]
odmawiającą
„jest
zofią"), zarzucał i m , że nic nie rozumieją, odczytują t e n
w a n y c h dzięki staraniom Jerzego Giedroycia. W póź
umierającymi
(która
książką o degradacji i niedojrzałości, c y r k i e m a nie filo
niższy może krytykować wyższego? „Iksiński, osądzają
i m kruszyny życia
cy człowieka tej klasy, na przykład, co N o r w i d , umiesz
cza siebie w sytuacji karkołomnej, niemożliwej. Gdyż,
1 chleba, i uznania, n i m u m a r l i " . „Niech Pani powie
5
każdy artysta, co bezinteresownie dla prawdy coś pra
aby sądzić N o r w i d a , musi być powyżej N o r w i d a - a jed
cował, przez co przeszedł [ . . . ] , jeżeli wpierw z nędzy nie
nocześnie jest poniżej N o r w i d a . Ten zasadniczy fałsz
umarł albo w szpitalu wariatów nie zamknięty". G o m
wywołuje nie kończący się łańcuch dalszych fałszów".
6
8
browicz, który w okresie trudności finansowych bia
G o m b r o w i c z został za życia uznany za w i e l k i e g o
dał, że czeka go „bryndza, klęska, katastrofa", z naci
pisarza i myśliciela, a N o r w i d nie doczekał się tej sa
skiem podkreślał, że społeczność polska zobowiązana
tysfakcji. W 1850 r o k u , odpowiadając na zarzuty d o
jest do stworzenia artyście na emigracji o d p o w i e d n i c h
tyczące Promethidiona
warunków twórczej pracy.
stwo", „ciemność i zawiłość", „gmatwanina wyrazów
(ocenianego j a k o „szał i głup
I N o r w i d , i Gombrowicz czuli się niedocenieni, nie-
i myśli" biednego szaleńca), pisał z rozpaczą d o Jana
rozumiani, odrzuceni, t y m bardziej że żywili niewzru
Koźmiana: „miejcie t r o c h ę p o k o r y i wyznajcie żem
szone przekonanie o własnej wartości, a nawet wielko
nie w a r i a t - że nie c i e m n o piszę, ale w y c i e m n o czy
ści. A u t o r Promethidiona
chciał się stać nauczycielem
t a c i e " . W y p o m i n a ł k r y t y k o m , że nie wiedzą, j a k m ó
n a r o d u , p r o r o k i e m , a u t o r y t e t e m m o r a l n y m . Pragnął
wić o rzeczach sztuki, bo nie znają warunków tworze
9
o d n o w y społeczeństwa, próbował wpływać na świado
nia, umieją t y l k o „beczeć i szkodzić". Tymczasem za
mość i światopogląd otaczających go ludzi. W i e l e wy
d a n i e m k r y t y k i jest „wszystko postawić na właściwym
magał o d siebie i i n n y c h , a gdy doznawał zawodu, upo
miejscu i otworzyć o k n o - pozostawiając resztę świa
minał się o zasady choćby elementarnej przyzwoitości.
tłu i czasowi - n i c w i ę c e j ! " . Jeżeli artysta nie widzi
18
�Aleksandra MeUxchowska-Luty
* C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
„zbiorowego obrazu swej rzeczy względem p u b l i c z n o
nie odsłaniają się „Prawdy, Hasła, Filozofie, M o r a l n o
ści, nie jest w stanie dalej trwać, i t y m sposobem za
ści, Religie, Kodeksy - wszystko to już było"
biera się człowiekowi więcej niż utwory, bo twór-
1955).
czosc .
wał z tej k l a t k i " . M i c k i e w i c z „wykuł kształt polskiego
u
(Dziennik
Uciekał o d p o l s k i c h królów duchów, „wylaty
ducha, dziś ja, jak Mojżesz, wyprowadzam Polaków
N o r w i d a i Gombrowicza łączy w i e l o l e t n i a w a l k a
z krytyką, ale najbardziej wyraziste analogie rysują się
z n i e w o l i tego k s z t a ł t u " .
w i c h „naprawczym" stosunku do społeczności p o l
do niego Giedroyć - ma Pan t a l e n t wzbudzania na
skiej, krajowej i emigracyjnej, w skłonności d o perswa
miętności.
zji i sprawowania „rządu dusz" n a d r o d a k a m i . A u t o r
14
D r o g i Wieszczu - pisywał
I r o n i a N o r w i d a przesycona była cierpieniem, a po
Zwolona kategorycznie rozprawiał się z przywarami Po
rażająca
laków i wypowiedział wiele ostrych słów o narodzie
śmiech, o k r u t n y żart, groteskę i absurd. Wszelako, nie
i społeczeństwie (które to pojęcia rozdzielał). Pisał, że
w i a d o m o do końca, j a k i G o m b r o w i c z był naprawdę,
arystokracja nasza to salon francuski, demokracja to
jak myślał i czuł, kiedy zdejmował maskę. W 1961 ro
karczma flamandzka, a szlachta -
k u pisał w Dzienniku,
parafiańszczyzna.
Polska to tylko w i e l k i sztandar narodowy, „ostatnie na
ironia
G o m b r o w i c z a wyrażała
się
przez
że był kimś „z nieprawdziwego
zdarzenia", człowiekiem, który siebie szukał, m i m o że
globie społeczeństwo, a pierwszy na planecie naród [ i ]
zawsze wynosił się p o n a d i n n y c h . Niezależnie
tak, jak dziś jest, to Polak jest olbrzym, a człowiek
wszystkich negacji i bluźnierstw przeciwko obiegowym
w Polaku jest karzeł - i jesteśmy k a r y k a t u r y " .
od
Mówił
a nadużywanym k r y t e r i o m wartości wcale nie uciekał
więc N o r w i d o „człowieku zbiorowym" swojej epoki,
o d Niepojętego i Niewyrażalnego, o d spraw D u c h a
o ludziach lękliwych sumień, nikczemnych, i o środo
i A b s o l u t u . Wyznawał, że przeżywa niepokoje metafizycz
wisku, w którym „każda książka wychodzi za późno,
ne. Fascynowały go „otchłanne" doznania Nietzschego
a każdy czyn za wcześnie". G ł ę b o k o go poruszała spra
i myśl Heideggera, „przepaść istnienia", tajemnica by
11
wa powstań polskich; popierał zrywy niepodległościo
t u i ingerencja Złego w świecie. Uważał, że ma prawo
we, ale sprzeciwiał się bezsensownej ofierze k r w i : „do
do „metafizycznej
powstania mieczem trzeba powstania siłą myśli [ . . . ] . Ja
i transcendentalnego deszczu", po w a r u n k i e m że nie
nie wierzę, ażeby krew zdobywała przyszłość. Ja wierzę,
sprzeniewierzy się codzienności.
że pot czoła, ale nie k r e w " .
1 2
Odrodzenie n a r o d u m o
burzy, do kosmicznej
katastrofy
D u c h o w a wspólnota naszych rozdzielonych stule
że dokonać się t y l k o przez pracę, a elity umysłowe m u
c i e m pisarzy u j a w n i a się też w i n n y c h kwestiach. O b a j
szą przekształcić się w inteligencję zawodową zdolną
opatrywali k o m e n t a r z a m i swoje u t w o r y bądź występo
do przebudowania polskiej świadomości.
w a l i w r o l i narratorów, wykazywali również upodoba
Gorzka i r o n i a N o r w i d a przejawiała się w wyrazi
nie do słowotwórstwa. N o r w i d dociekał „pierwszego
stym zarysie charakterów i postaw l u d z k i c h zarówno
wygłosu" wyrazów, obnażającego i c h późniejszy, se
w słowie pisanym, j a k i satyrycznych szkicach. G o m
mantyczny pozór, a Gombrowicz bawił się n i m i , żon
browicz równie silnie j a k N o r w i d był uwikłany w spór
glował, używając fraz paradoksalnych,
z polskością, ale wyrażał swoje protesty inaczej. Prze
i słów-dziwolągów, czasem sprowadzanych tylko do
nikliwie
gardził
dźwięku. Podobnie d o t y k a l i spraw zasadniczych o d n o
miernotą i p a r t a c t w e m , gromił, szydził, prowokował,
szących się do historii, współczesności i k o n d y c j i ludz
z lubością szargał fałszywe świętości i autorytety, sto
kiej, zastanawiali się n a d upływem i przezwyciężaniem
sował „odświeżającą chłostę i uzdrawiający śmiech",
czasu. C y p r i a n intensywnie przeżywał etos historii,
bo mniemał, że „wszystko co dotyczy Polaków jest
mówił o wiecznym powrocie do źródeł, a W i t o l d pisał
rozpoznawał
zjawiska społeczne,
archaizmów
kretyńsko głupie i p o n u r o śmieszne" (list do J. Gie
o dwoistości życia i myślenia, o hołdowaniu dwóm o d
droycia z 18 V I I 1954). Uderzał w zasadę n a r o d o w e
m i e n n y m systemom - światu magicznemu i racjonal
go s a m o u w i e l b i e n i a , w „niewiarygodne
spłycenie
n e m u . Przecięcie przyszłości i przeszłości „w samym
głów p o l s k i c h " . C h c i a ł wyzwolić Polaków z polskości,
punkcie przemijania pozwala odczuć, że t o , co było,
z i c h chorej przeszłości dziedzicznie obciążonej „nie
ciągle
u s t a n n y m u m i e r a n i e m " i presji życia zbiorowego na
z przeszłością jest więc ciągłym d o p r a c o w y w a n i e m się
jednostkę, wypracować dystans d o „stylu polskiego",
jej, powoływaniem do b y t u . Przeszłość t o p a n o p t i k u m
«jest», jest j a k o coś
«byłego».
Obcowanie
wynieść o s o b ę p o n a d masę. O b a l a ł stereotypy i zdzie
zrobione z okruchów,
rał maski przez „parodię f o r m y i parodię d u c h a " . Prze
wszystko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, k o n
w r o t n i e rozprawiał się z zastaną i dawną kulturą (cho
kretną".
ciaż w gruncie rzeczy był wierny starej t r a d y c j i ) , de
twórców:
maskował naiwną grę polskiej i n t e l i g e n c j i i doraźne
C h o p i n a . Stworzyli też równoległe pojęcia ezoterycz
cele pisarzy. Wiedział, że po w o j n i e polscy twórcy
nego pierwiastka, zwanego przez N o r w i d a „Kształtem"
15
[ale] m y ją chcemy,
mimo
O b a j pisarze m i e l i t y c h samych u l u b i o n y c h
Dantego,
Szekspira,
Goethego,
„znaleźli się w k l a t c e " , ale nie mógł znieść, że niektó
(wizyjna postać ducha h i s t o r i i w n o w e l i
rzy zmieniali osobowość j a k m a r y n a r k i .
Byrona,
Stygmat),
Przyznawał
a przez Gombrowicza „Formą" l u b „Kształtem", który
się do sceptycyzmu wobec t a k i c h wartości j a k p a t r i o
jest c z y n n i k i e m burzącym bądź porządkującym wszel
tyzm, wiara, zacność, honor, wykazywał, j a k ironicz
kie przejawy życia i działalności człowieka.
13
19
16
�Aleksandra Melbechowska-Luty
* C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
Jeszcze inną analogią i c h myśli było postrzeganie
kokieterii i pilnie strzeżonych pozorów tego świata p u
n a r o d u Izraela i jego znaczenia dla ludzkości. N o r w i d
stoty, masek, „woskowych łez" i ślicznie wiązanych kra
przypisywał Żydom starszeństwo w historii, czerpał i n
watów. Gombrowicz bez pardonu atakował salony; t a m
spiracje z B i b l i i , która była dlań świętą księgą mistycz
spotyka się t e n styl szarmancki, podrygiwanie fraków,
nego poznania i źródłem O b j a w i e n i a ; wierzył, że Judea
taniec peruk, perfumy, konfekcję
Złotousta wniosła niezniszczalne wartości do życia d u
„w miarę opieprzoną". Należy zniszczyć, rozbić salony.
chowego człowieka. G o m b r o w i c z uważał, że Żydzi za
W 1953 r o k u pisarz obserwował na koncercie w C o l o
w a r l i w sobie najważniejsze inspiracje świata i odcisnę
nie: hrabiostwo, znakomity tłum, paradę nazwisk, god
l i pieczęć swoją na dziejach. Ten naród stał się tak
ności, tytułów, pieniędzy i władzy, ale gdy zbliżył się do
męską i damską
w i e l k i przez poniżenia, które przetwarzają się w twór
n i c h „nastąpił zmierzch bogów, zniknęła wielkość i po
czość i postęp, w ciągłe odradzanie się.
waga". D a m y wpinały sobie Wagnera we włosy jak bry
W istocie ludzkiej Gombrowicza ekscytowała przede
lantową agrafę; niemiecki pianista galopował jak koń,
wszystkim triumfująca „młodość wiecznie naga", po
grał jak bokser, który dosiadł Mozarta. A p o t e m rozle
czątek życia, rozkwitająca cielesność, piękno dziewcząt
gły się oklaski znawców, amatorów, ignorantów i „sta
i „giętkie h a r m o n i e " chłopców, a także dziecięcość
dowe". Każdy klaszcze, bo wszyscy klaszczą.
20
tkwiąca w człowieku. N o r w i d kochał młodość i urodę
Polskie środowiska emigracyjne często bywały nie
ciała, ale ponad wszystko podziwiał i czcił starość, jej
spójne, skłócone, rozpolitykowane, niszczące talenty.
mądrość, doświadczenie i smutek, dlatego w całej swej
N o r w i d i G o m b r o w i c z , dramatycznie zmagając się
twórczości - literackiej i plastycznej - stale powracał
z emigracją, starali się ulokować na t y m pograniczu,
do archetypicznych figur starców, mędrców, proroków,
gdzie sztuka styka się z życiem, a nawet je przewyższa.
kapłanów, pielgrzymów, z którymi się identyfikował.
A u t o r Trans-Atlantyku był przekonany, że siła twórcza
W jeszcze i n n y m obrazie rzeczywistości obaj z wielką
przezwycięża wszelkie okoliczności i oderwanie o d
wrażliwością odczuwali wspaniałość i piękno miast, ale
swego naturalnego miejsca nie może zaszkodzić praw
również dostrzegali i c h antynaturę, drugie, „podziem
dziwie w i e l k i e m u artyście. „Rimbaud? N o r w i d ? Kafka?
n e " życie - Gombrowicz slumsy i śmietniki Buenos
Słowacki?... (rozmaite bywają wygnania). Sądzę, że ża
Aires, N o r w i d labirynty i lochy Wenecji, r u i n y jej b u
d e n z n i c h nie przeraziłby się zbytnio t y m właśnie ga
d o w l i . Miasta „sklepią się, budują i rozwijają na k l o
t u n k i e m piekła. Przykrą jest rzeczą nie mieć czytelni
akach [ . . . ] . Leniwe ramię rozkładającego się olbrzyma
ków - bardzo nieprzyjemnie nie m ó c wydawać swoich
przeciąga się, ale nieustającą walkę co dnia i co chwila
utworów - wcale nie jest słodkie być nieznanym, [...]
toczy - coś jakby wciąż gnijący L a o k o o n , przewraca się
ale sztuka naładowana jest pierwiastkami samotności
w pieczarach stolic p o d u m i e c i o n y m i gładko ulica
i samowystarczalności, znajduje ona swoje zadowole
mi".
nie i swoją rację b y t u w sobie s a m e j " .
1 7
Urzekała i c h „zielona natura świata". M i e l i też
21
podobny stosunek do zwierząt. Gombrowicza raniła
„otchłań i c h bólu", ów bezsens i bezkres cierpienia,
• ••
które jest „nagim f a k t e m ziejącym absolutem rozpaczy"
i ta łatwość w odbieraniu i m życia dla własnych za
chcianek lub p o t r z e b .
18
Bezpowrotne odejścia, wychodźstwo, podróże spi
N o r w i d , który rozmawiał ze
nają biografie N o r w i d a i Gombrowicza, m i m o że roz
zwierzętami, bo nawet „psalmy mówił z koralem,
mijały się w czasie, miały o d m i e n n e motywacje i p u n k
a z delfinem pacierz", traktował je z sympatią i zrozu
ty docelowe. Peregrynacje morskie o b u pisarzy można
m i e n i e m . Widział w n i c h „parabolicznych braci na
uznać za zbieżność czysto przypadkową, l u b - jeśli k t o
szych", należących do wspólnej familii żyjących i czują
w o l i - postrzegać je jako zjawisko metafizyczne, tajem
cych istot, studiował i c h mowę i zachowania, i napisał
0 n i c h piękne opowiadanie Ostatnia
niczą okoliczność, impuls, który uruchomił w i c h
z bajek. Wyłożył
twórczości oceaniczne wątki ogarniające obszary u n i -
w n i m tezę, że „wszelki żyjątek" posiada uczucia praw
versum.
dy, a jego pierwotne „spół-położenie" z człowiekiem
o d samego siebie, o d miejsca stałej egzystencji, pracy,
przestało istnieć, gdy t e n zaczął wszystko podstępem
otoczenia,
chwytać, zabijać i „dla samego siebie z-użytecznić".
szczęść. Trzeba uciekać, bo „tu" jest źle, a „tam" będzie
19
Z y g m u n t Freud sądził, że podróż jest ucieczką
monotonii,
rutyny, niepowodzeń
i nie
Wśród różnych przejawów życia, N o r w i d a i G o m b r o
lepiej l u b choćby inaczej i my staniemy się i n n i . Złud
wicza szczególnie zajmowała kwestia obyczajowości elit
ne wrażenie. Ludzie wędrowali, pielgrzymowali, po
snobizmów
dróżowali o d najdawniejszych czasów szukając o d
1 konwenansów. Obracając się w tych środowiskach nie
mienności (a więc różnicy), ale przede wszystkim wła
towarzyskich,
„stylu" salonowego, jego
byli w stanie i c h zaakceptować, chociaż sami ulegali
snej tożsamości. M a r z y l i o d o t a r c i u na wyspy szczęśli
n i e w i n n y m snobizmom — Cyprian wywodził swój ród o d
we, odbywali podróże p o d y k t o w a n e rozpaczą bądź na
n o r m a n d z k i c h przodków i szczycił się parantelą z rodzi
dzieją, podejmowali eskapady awanturnicze, senty
ną Sobieskich, a W i t o l d przechwalał się drzewem gene
mentalne i „malownicze". W epoce N o r w i d a , do ka
alogicznym i uważał za „Plantageneta". N o r w i d odcinał
n o n u literatury weszły rzeczywiste bądź imaginacyjne
się o d powierzchownego b l i c h t r u , wyszukanych manier,
opisy w y p r a w J o h a n n a W o l f g a n g a G o e t h e g o
20
do
�Aleksandra Melbechowska-Lury • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
Pocztówka w y d a n a w 6 0 rocznicę
wypłynięcia m/s „Chrobry" d o
A r g e n t y n y , 1999, N a d b a ł t y c k i e
C e n t r u m Kultury w Gdańsku
W i t o l d G o m b r o w i c z przy p a r t i i
szachów, Vence, 1967, fotografia
W 60. rocxnkq w b i c i a x Gdyni m / » Chrobrz Marjanam Witoldem Gombrowiczem na pokłodch
w M u z e u m Literatury
w Warszawie
W i t o l d G o m b r o w i c z z żoną R i t ą ,
Vence, maj 1969, fotografia
w M u z e u m Literatury
w Warszawie
Cyprian N o r w i d , fotografia
z k w i e t n i a 1856 r o k u
21
�Aleksandra Mdbechowska-luly
• C Y W I L I Z A C J A , TRANS-ATLANTYK
O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
22
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
W ł o c h , Juliusza Słowackiego do Z i e m i Świętej, C h a r -
od „bezhonoru
les'a Baudelaire'a na Cyterę, Etienne'a Cabeta do I k a -
i „hańby domowej", o d tych ludzi, którzy później wszczy
rii
nali bójki na pogrzebie Mickiewicza i tańczyli na balu
( u t o p i j n e j k r a i n y sprawiedliwości
i przede wszystkim Wędrówki
Chude
i równości)
Harolda
Byrona.
polskiego", „trywialnego p o l a c t w a "
w Hotel Lambert po zgoriie Krasińskiego. Wiązał duże
necesse est. D o przemierzania o g r o m n y c h
nadzieje z pobytem w Stanach Zjednoczonych, bo pocią
przestrzeni wód służył okręt, który utrwalił się w świa
gał go demokratyczny ustrój tego kraju, wizja wolnego
domości
państwa, które było niejako „przedłużeniem" Europy, ale
Navigare
zbiorowej jako archetyp, figura mityczna
dawało każdemu równe możliwości pracy i awansu.
i magiczna, przypisana pojęciu drogi i żeglugi życia. Był
łodzią płynącą przez morze namiętności do Góry O c a
... p r z e r y w a m C i , Panie,
lenia, a jego maszt kojarzono z osią świata i drzewem
B o w żagle dmiesz, a n i e chcesz dobywać k o t w i c y :
kosmicznym. W świecie symboli oznaczał m . i n . żywot
A m e r y k a n i e któż są?...
i los człowieka, przemijanie, śmierć, trumnę, zmar
twychwstanie, nieśmiertelność, nieskończoność, d u
Europejczycy!
G d y już poczułem, że spod mojej stopy
szę, naczynie, świat snu, wielkie myśli, stateczność,
Usuwała się ziemia E u r o p y -
n a t c h n i e n i e poetyckie, potęgę, ojczyznę, państwo, na
I albo morza zostawały głębie,
dzieję, szczęście, wszechświat „zamknięty" oraz S ł o ń c e
A l b o azjackiej łaska ambasady,
i Księżyc jako dwie łodzie pływające po niebiańskim
Ja -
oceanie. O k r ę t y zawijały do portów H i s t o r i i , M i t o l o g i i
odleciałem, jak czynią
gołębie,
Wężom i płazom zostawując
i L i t e r a t u r y począwszy o d A r k i Noego, „wiosłoskrzydłych" okrętów Odysa i Argonautów, aż do czasów,
Wcześniej
gdy pojawił się Statek pijany R i m b a u d a „Prądem Rzek
poeta
zdrady.
odbył dwie podróże
morskie;
w 1845 r o k u płynął z Senigalii do Triestu, w
obojętnych niesion w ujścia s t r o n ę " i wyszły w morze
1848
ogromne m a c h i n y naszej cywilizacji -
z N e a p o l u do Palermo, a następnie przez Morze Sród-
oraz jej prawdziwa historia - niezliczone wyprawy w o
kierkę, L o n d y n i P o r t s m o u t h . N a d Tamizę przybył
lotniskowce
i łodzie p o d w o d n e o napędzie a t o m o w y m . W t y c h gra I ziemne i Egejskie aż do K r e t y i w pobliże południo
w y c h wybrzeży G r e c j i . Za ocean wyruszył przez D u n
n i c a c h mieści się wielowiekowa legenda i m i t żeglugi
3 g r u d n i a 1852 r o k u , a trzynastego wszedł na pokład
jenne, h a n d l o w e , rozbójnicze, odkrywcze i badawcze.
okrętu towarowego -
Trwa pamięć o statkach K o l u m b a , Vasco da Gamy,
Magellana, Francisa Drake'a i Jamesa Cooka. Po oce
d a w n y służący jego ojca. N o r w i d miał przy sobie t y l k o
i skazanego na wieczną wędrówkę Latającego H o l e n
dwie gwinee i m o d l i t e w n i k ofiarowany m u w 1845 r o
dra, a k a p i t a n N e m o wciąż penetruje głębiny na swym
k u przez Marię Kalergis. Statek zawinął do p o r t u
N a u t i l u s i e . Pływają do dziś, bo żyją w tradycji.
w N o w y m J o r k u 11 lutego 1853, po, bez mała, dwóch
Morze i okręty fascynowały naszych romantyków,
miesiącach męczącej i obfitującej w dramatyczne m o
m . i n . M i c k i e w i c z a i Słowackiego, który chciał być
mój).
m e n t y żeglugi. W czasie rejsu umarła nagle „piękna
(Testament
I r l a n d k a " i dwoje niemowląt; początkowo nie sprzyjał
W polskiej poezji tego czasu, bodaj najpiękniej
wiatr, później, koło I r l a n d i i , zaskoczyły i c h burze, roz
szym u t w o r e m , poświęconym walce z żywiołem morza,
trzaskał się maszt i c z t e r o k r o t n i e zerwały żagle. Rozbi
jest wizyjny sonet M i c k i e w i c z a Burza.
ły się płynące w pobliżu okręty. N o r w i d opisywał te
dramatyczne m o m e n t y w listach d o M a r i i Trębickiej
Z d a r t o żagle, ster prysnął, r y k wód, szum zawiei,
i powracał do n i c h w s p o m n i e n i e m , m . i n . w
Głosy trwożnej gromady, p o m p złowieszcze jęki,
i Białych
O s t a t n i e l i n y m a j t k o m wyrwały się z ręki,
kwiatach oraz l i c z n y c h wierszach.
S ł o ń c e k r w a w o zachodzi, z n i m reszta nadziei,
W i c h e r z t r y u m f e m zawył, a na m o k r e góry,
M u s i a ł e m rzucić się za t e n O c e a n ,
W z n o s z ą c e się piętrami z m o r s k i e g o o d m ę t u ,
N i e a b y m szukał A m e r y k i - ale
Wstąpił genijusz śmierci i szedł do okrętu,
Ażebym nie był t a m . . . O ! wierz m i , Pani,
Jak żołnierz szturmujący w p o ł a m a n e mury.
Ze dla zabawki nie szuka się g r o b u
[...]
N a pólokręgu przeciwległym g l o b u .
[...]
Horacy pisał w Listach, że ci „którzy pływają po m o
rzach, odmieniają klimaty, ale nie myśli". W 1852 roku
D n i e były głodu, p r a g n i e n i a i i n n e ,
N o r w i d postanowił wyjechać do A m e r y k i , która stała
D n i e m o r u , dzieci konały n i e w i n n e
się jego Ikarią - ziemią wyobrażoną.
22
Evans"
porności). Odprowadził go w tę podróż ubogi szewc,
anach błąkają się jeszcze cienie Sindbada Żeglarza
„sternikiem d u c h a m i napełnionej łodzi"
żaglowca „Margaret
( k a p i t a n Isaiah Pratt, 168 pasażerów, 1000 t o n w y
Decyzja opuszcze
D l a m l e k a m a t e k , które niewczas psowa.
nia Francji została podyktowana rozczarowaniem i roz
Widziałem także o k r ę t a rozbite
paczą, a złożyło się na nią wiele powodów: fatalna sytu
I twarze m a j t k ó w wątpiących o naszym;
acja materialna, brak stałego zajęcia, depresja i uczucie
W i d z i a ł e m m a r n o ś ć ludzką tak, j a k n i g d y !
obrzydzenia do społeczności emigracyjnej. Poeta uciekał
A l e - bez kłamstwa - ale w prawdzie nagiej;
23
Czarnych
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
Wrażenia z oceanicznego szlaku utrwalił N o r w i d
w dzienniku
podróżnym
ilustrowanym
rysunkami,
które zachwyciły J. I . Kraszewskiego wrażliwością i au
tentycznością przeżycia. Dziś znamy tylko k i l k a t a k i c h
szkiców: dwa z „Margaret Evans" i jedną akwarelę m a
lowaną na parowcu „Pacific". N a żaglowcu poeta o d
tworzył w i d o k pokładu z pracującymi marynarzami
i s a m o t n y m człowiekiem wspartym o burtę oraz wnę
trze p o d pokładem, z kobietą karmiącą niemowlę przy
rozwieszonych pieluszkach, postaciami i n n y c h podróż
n y c h , drabiną i l i n a m i . K i l k a lat później narysował już
„z n a t u r y wspomnień" większą kompozycję, przedsta
wiającą
u b o g i c h emigrantów,
gromadę
znękanych
mężczyzn, kobiet i dzieci drzemiących lub czuwających
w ciasnym pomieszczeniu p o d pokładem kruchego ża
glowca. Z p o w r o t n e j podróży parostatkiem pochodzi
barwny szkic, podpisany „na Oceanie małym", z w i d o
k i e m wysokiego o l i n o w a n i a , zarysem błękitnych fal,
postacią marynarza i sylwetkami szybujących mew.
Wspomnienie atlantyckiej podróży, jej przyczyn i k o n
tekstów, powróciło jeszcze po l a t a c h w dwóch symbo
licznych rysunkach N o r w i d a . Alegorią jego „odejścia"
o d paryskiej egzystencji jest późna kompozycja „z k l u
czem", wyobrażająca energicznie naszkicowany pejzaż
m o r s k i z kołyszącą się na falach łodzią żaglową, i - co
znaczące - porzuconą na brzegu lirą. Poeta podpisał tę
pracę g r e c k i m alfabetem:
„Kipar «i» ssos N o r w i d
1876", przyrównując swe imię do greckiej nazwy ża
łobnego drzewa - cyprysa. Dużo wcześniej, bo w 1858
r o k u , „rzucił na papier" dynamiczny, ekspresyjny szkic
biegnącego mężczyzny. Z e n o n Przesmycki nazwał t e n
rysunek Rozpoczną
ucieczką
pędzącego na oślep czło
wieka „z kurczowo zaciśniętymi n a d głową rękoma w wichurze wzbijającego się p y ł u " . '
2
N o r w i d miał jeszcze jeden prywatny powód, by
wyjechać do dalekiego kraju - chciał stracić z oczu
Marię Kalergis, zapomnieć o swojej zawiedzionej miło
ści, „pochować łzy w O c e a n i e " . D w a d n i przed w y j
ściem w morze wysłał do Jana Koźmiana konfesyjny
wiersz, z wyraźnymi aluzjami i n u t ą żalu do „białej cza
rodziejki", towarzyszki jego włoskich „dni l a u r o w y c h " .
C o k o l w i e k s ł o ń c a w żaglach się prześwieca,
O m u s k a maszty lub na fale s-pryska:
Mgły n i k n ą n i b y z a s ł o n a
kobieca,
O b ł o k i widać za nią j a k z w a l i s k a ! . . .
„Czemu zwaliska? i czemu zasłona?
C z e m u niewieścia?..." - k r y t y k n i e c h już pyta,
I n i e c h oskarża Muzę, że zmącona
W h a r m o n i i - p o j ę ć - s w o i c h ta k o b i e t a Ja — nie w i e m . . . widzę i rzecz kreślę s m u t n o ,
J a k b y m był j e d n y m z c i ą g n ą c y c h żurawi,
C o cień swój wiodą przez masztowe p ł ó t n o ,
N i e m y ś l ą c , czy s t ą d o b r a z się
zostawi!...
W N o w y m Jorku N o r w i d zatrzymał się zrazu w ja
kimś zajeździe, razem z grupą ubogich emigrantów,
C y p r i a n N o r w i d , żeglarz. Z inicjału „D" ( D e t e r m i n a t i o n ) d o
a l m a n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m J o r k u , 1853
a później w wynajętym mieszkaniu, gdzie miał pracow-
24
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
nię z w i d o k i e m na cmentarz oraz mały ogródek. M o
nego najstaranniej gwoździa okrętowego aż do gwiaz
delował płaskorzeźby, rzeźbił krucyfiks z bukszpanu
dy w niebiosach jak gwóźdź błyszczącej". „Oto i widzisz
i malował kajutę kapitana na okręcie „Black W a r r i o r " .
[wiele rzeczy]
Ozdobił ściany swojej izdebki fryzem en grisaille,
a które spoczywają na samym dnie łodzi okrętowej;
ze
budowanie arki
przypominających,
scenami historycznymi, p o r t r e t a m i „mężów w i e l k i c h "
przeszedłszy następnie miejsca ciemne, gdzie ordza-
i w i z e r u n k i e m Safony. Jego najkorzystniejszym zatrud
w i o n e wodą słoną łańcuchy k o t w i c się pierścienia l u b
n i e n i e m zarobkowym była wówczas praca przy alma
wyciągnięte są podłużnie w niedbałym na posadzce
n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m Jorku 1853/54-
odpocznieniu; przeszedłszy jeszcze wyżej, do korytarzy
Wykonywał r y s u n k i do drzeworytów według fotografii
k a b i n , i wyżej, na pokład okrętowy, którego każda de
eksponatów; był bardzo zadowolony z tego zajęcia,
ska biała jest i miękka o d umywań, a wszystkie są ja
które przynosiło m u 5 do 6 dolarów dziennie. Pomyśl
koby w i e k o skrzypiec pięknie wygięte; i podniósłszy
ny okres trwał k i l k a miesięcy, ale almanach zosta!
oczy t a m , gdzie l i n w i e l u okrętowych niewzdrygliwe
ukończony i N o r w i d znów pozostał bez środków do ży
siatki się przekreślają na niebiosach, albo i gdzie po
cia, zdecydował się więc na powrót do Francji. Dzięki
wietrze rozbija n a m i o t y swoje szerokimi żaglami, albo
wsparciu Marcelego Lubomirskiego 24 czerwca
1854
i gdzie trzy masztów krzyże kończynami s w o i m i podob
r o k u odpłynął do Europy na p a r o w c u „Pacific". O w a
ne są jakiejś mistycznej troistości, kiedy umierają we
podróż „najpogodniejszym morzem" trwała niespełna
mgłach r a n n y c h , w m ę t a c h opalowego światłocienia
dwa tygodnie; 5 lipca „Pacific" zawinął do p o r t u w L i -
a wilgoci ciepłej i słonawej, m ę t a c h niekiedy przedar
v e r p o o l u . N a statku napisał poemat Szczęsna
t y c h zgubionymi przez odeszłe słońce p r o m i e n i a m i " .
i czytał
poezje Byrona.
25
W pojęciu N o r w i d a , okręt żaglowy jest bezcen
n y m dziedzictwem kultury, symbolicznym znakiem,
Takie są głębie t a m , na O c e a n i e
a zarazem rzeczywistym p r z e d m i o t e m użytkowym, w y
Ze f a l i o g r o m , gdy p o r n i e się z dołów,
znacznikiem najgłębszych l u d z k i c h potrzeb, dążeń,
O d r z u c a - ć z szumem wypuszczony ołów -
idei i wartości, łączącym historyczny obszar człowie
B o - p i o n u już się kończy p a n o w a n i e . . .
czego b y t u , pracy, powinności i nieodzownego impera
I g w i a z d o m odtąd zwierzony a słońcu
t y w u podróży ze sferą duchowości, metafizyki i m i
N i e z ziemią radzisz o wędrówki k o ń c u . . .
stycznego
doznania tajemnic
Kosmosu. Bo
„prze
strzeń, w której płynie żaglowiec, odznacza się stereo-
N o r w i d często przywoływał w różnych u t w o r a c h
i listach bosko-kosmiczny obraz morza, jego przestrzeń
metryczną pełnią, ujęta jest w transcendentne ramy,
i czas, oraz magię okrętu i figurę żeglarza. W
jej oś w e r t y k a l n a sięga n i e b a " .
24
Autobio
26
grafii z dumą podkreślił, że oprócz wielu krajów również
Ludzi X I X w i e k u fascynował rozwój nowoczesnej
„zwiedził Ocean". Wszelako poetycka wyobraźnia pod
t e c h n i k i , ogrom, siła i pęd potężnych m a c h i n , dlatego
powiadała m u , że „Ocean by przepadł, gdzie łza drobna
inne jeszcze odczucia budziły n p . koleje żelazne i paro
płynie". W Białych kwiatach wspomniał m o m e n t , kiedy
statki. W
to na „Margaret Evans" doświadczył dojmującego o d
w swojej Legendzie w i d m o takiego olbrzyma. W wigilię
czucia k o n t e m p l a c j i , przeżycia niezwykłej „wielkiej c i
Bożego Narodzenia bohater tej opowieści zobaczył, jak
1840
r o k u Z y g m u n t Krasiński przywołał
chości" ogarniającej i stapiającej w jedność „otchłanie
„daleko na w o d a c h stała plama czarna, jakby żywa, co
niebios i morza otchłanie". W liście do M a r i i Trębickiej
raz większa i lecąca k u m n i e - wreszcie ogromna [ . . . ] .
z k w i e t n i a 1853 r o k u opisywał rekiny ogromne, mewy,
W i e l k i to i posępny okręt bez płócien i masztów
którym
drogi",
a wszystkie fale kołami rozbija na pianę - a z pośrodku
i „słońce czerwone, za płaszczyzną ruchomą zachodzą
jego bucha słup d y m u , który leci nazad w nieskończo
słabną
skrzydła
„od przestworów
ce tyle a tyle razy".
-
ność. Coraz to ciemniej — o n jak w i d m o czarne, toczy
1861 r o k u N o r w i d napisał paraboliczną przy
się, grzmiąc - dwa o g n i k i nocne spadły przed n i m
powieść Cywilizacja. Legenda, w której stworzył wizyj
w morze". N o r w i d a najwidoczniej urzekła ta wizja, bo
ny obraz okrętu żaglowego i nowoczesnego parowca,
w i e m zacytował fragment owego tekstu w I V Lekcji -
jako dwóch wytworów dawnej i nowej cywilizacji; po
0 Juliuszu Słowackim,
równał obydwa statki, aby uchwycić i pokazać i c h
ten jest to arkan cywilizacji całej, w której żyjemy: w o
wzajemne relacje i różnice. Równocześnie wprowadził
zy i okręty parowe, mechanicznie wiążące i popędzają
do fabuły wątki autobiograficzne, zapis własnego d o
ce l u d y " .
świadczenia, „dotknięcia ręką" tego wszystkiego, co
śladem poety na parostatku zwanym
się wiąże z podróżą oceaniczną. N a początku u t w o r u
który jest p r o d u k t e m dziewiętnastowiecznego racjona
zamieścił niezrównany, romantyczno-symboliczny opis
lizmu, r o z k w i t u myśli technicznej i przemysłu, ale też
„podwalin żaglowego okrętu", zadziwiający precyzją
niebezpiecznego,
szczegółów i d u c h o w y m stygmatem. N o r w i d - n a r r a t o r ,
nawet zaanektował ówczesną sztukę). N a nowocze
który miał kiedyś „klucze piękności o n y c h " , opowiada
snym, wygodnym, szybkim okręcie, tak sprawnie „łą
o żaglowcu młodemu przyjacielowi, bo „poezja t y c h
czącym świata części", wszystko jest „równo, pięknie
rzeczy bezpośrednio była m u znana [...] o d oczyszczo
1 gładko", ale nie ma w n i m tego ducha tradycji, który
W
25
2 7
dodając swój komentarz: „Okręt
W Legendzie N o r w i d a , narrator podróżuje,
bezdusznego
„Cywilizacją"
„mechanizmu"
(który
�Aleksandra Melbechowska-Luty
* CYWILIZACJA,
T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
Gombrowicz
opromienia okręt żaglowy. Jego pasażerowie zatracają
szukał
d l a siebie
wewnętrznego
więzi międzyludzkie, są zróżnicowani klasowo, obcy so
usprawiedliwienia: „Ja b y m do Polski popłynął, ale po
bie, samotni. A l e czują się bezpiecznie, przekonani, że
co m n i e do Anglii? lub do Szkocji?". Później zarzuco
nic i m nie zagraża. Podziwiają przestrzeń oceanu, białe
n o m u niewłaściwą postawę, tchórzostwo, uchylanie
grzbiety fal i ogromną tęczę „podobną do ukośnie
się o d patriotycznego obowiązku: „Idź p a n do wojska!
wspartego gotyckiego o k n a " ; nawet burze wydają i m
Bij się p a n za Ojczyznę!". A l e „ja nie jestem d o tego
się „do widzenia możebne jak opera". Jednak t e n wspa
stworzony [ . . . ] , jako żołnierz byłbym katastrofą [ . . . ] .
niały olbrzym ulega nagle katastrofie - idzie na d n o po
Może wystarczyłoby powiedzieć, że w c h w i l i w y b u c h u
zderzeniu z górą lodową, „krągłą bryłą jakoby kryształ
w o j n y miałem kategorię wojskową «С», a p o t e m , gdy
jaśniejącą". Opis d r a m a t u , j a k i rozegrał się na „Cywili
stawiłem się w Poselstwie w Buenos A i r e s przed k o m i
zacji", chwile dezorientacji, p a n i k i , rozpaczy i stanu
sją lekarską, zaliczono m n i e do kategorii «D»
Kapitana, który, być może, „pomylił się w r a c h u n k a c h
nik 1954). Przyznawał, że bał się okropności wojny,
(Dzien
swoich", jawią się jak „wspomnienie z przyszłości", bo
lecz osąd emigracyjnych publicystów głęboko go zranił
przywodzą na myśl relacje z katastrofy „Titanica", jaka
i tkwił w n i m jak cierń przez całe życie. Deklarował, że
wydarzyła się pół w i e k u później. Metaforyczne porów
na emigracji usiłuje „wywiązać się ze swoich zadań d u
nanie odwiecznej stateczności żaglowca i zagłady n o
c h o w y c h i artystycznych możliwie najrzetelniej, a tak
woczesnego parostatku, brzmi jak prorocze ostrzeżenie.
że z największą szczerością", tymczasem postrzegany
N o r w i d o w a pochwała konstruktywnej myśli i pracy zo
jest jako „dekadent, destruktor i dezerter, gorszyciel
stała t u zmącona lękiem przed bezmyślną pogonią za si
i
łą materii, empirii, m e c h a n i k i . „Utwór N o r w i d a gorzko
w s w o i m zgniłym « j a » " .
ironiczny i tragicznie dwuznaczny w ocenie cywilizacji
i Narcyz
zakochany
31
W lecie 1939 r o k u atmosfera w kraju była już napię
jako możliwości postępu i katastrofy jednocześnie, o d
ta i Gombrowicz musiał sobie zdawać sprawę z zagroże
krywa przed n a m i oblicze «smutnego żeglarza», który
nia wojną. Wspominając sierpniowy rejs „Chrobrym",
pojął wszystkie ironie: rzeczy, h i s t o r i i i losu, a z i r o n i i
«zdarzeń i czasów» wysnuł ironię tragiczną".
zdrajca, i n f a n t y l n y egotysta
opowiadał w Dzienniku
28
1954,
jak statek mijał „brzegi
niemieckie, francuskie, angielskie, wszystkie te ziemie
Europy zastygłe w lęku nie narodzonej jeszcze zbrodni,
Pożegnałem, co k o c h a ł e m -
w klimacie duszącym oczekiwania, zdawały się krzyczeć:
U p o m i n e k złączy nas:
bądź lekkomyślny, nic nie znaczysz, nic nie zdziałasz".
J e d n ą ręką p r z e s t r z e ń dałem,
To, że Gombrowicz bez oporów wyjechał z kraju, było za
R ę k ą drugą dałem c z a s .
pewne spowodowane jeszcze inną okolicznością; chciał
1939 r o k u W i t o l d G o m b r o w i c z został zapro
- podobnie jak N o r w i d - odciąć się i odetchnąć o d pol
szony przez polską linię żeglugową na ekskluzywną
skiego środowiska, o d obciążenia Polską, aby wypraco
W
do
wać w sobie dystans do rodzimego zaścianka, wyrazić
A m e r y k i Południowej. Wypłynął z G d y n i 1 sierpnia,
człowieka, nie naród, wyprzedzić swój czas. Z małymi
a 21 przybił do Buenos A i r e s . Miał zabawić t a m k i l
wyjątkami nie akceptował literatury
ka t y g o d n i , a pozostał 24 lata. Później w k i l k u sło
i jej twórców. Był przekonany, że są to ludzie, którzy swe
wycieczkę
dziewiczym
rejsem
m/s „ C h r o b r y "
międzywojennej
w a c h opisał tę „lekkomyślną" i „przypadkową" po
go życia nie przeżyli, byli niedouczeni, niewyraźni, nie
dróż: „Żegluga była nadzwyczaj rozkoszna... i n a w e t
pełni, e m b r i o n a l n i , b o t r w a l i w
n i e c h ę t n i e m i się na ląd wysiadało, bo przez d n i d w a
w znieruchomieniu świadomości, czym przyczynili się do
dzieścia, człowiek między n i e b e m a wodą, niczego nie
późniejszej Wielkiej Maskarady. Irytowały go środowiska
pamiętny, w p o w i e t r z u , w f a l i r o z t o p i o n y i w i a t r e m
Skamandra i awangardy, i c h - jak sądził - niski poziom
przewiany".
intelektualny, „minimum sprawności umysłowej".
29
N a cztery d n i przed w y b u c h e m wojny,
nierzeczywistości,
32
Ka
k a p i t a n o w i „Chrobrego" p o l e c o n o , by odpłynął do
wiarnia Ziemiańska przed wojną była kuźnią haseł:
A n g l i i . Według relacji Jeremiego Stempowskiego, dla
Awangarda, Proletariat, Surrealizm, Socrealizm, Poezja,
G o m b r o w i c z a było to traumatyczne przeżycie. N i e
Sztuka, ośrodkiem zapotrzebowania na „ideę i wiarę",
wiedział, jaką podjąć decyzję. „Witold był bardzo zde
„ckliwą ludzkość kobiet" i szały estetyczno-filozoficzne.
n e r w o w a n y - wahał się, czy wracać d o Polski, czy też
Spotykając w A r g e n t y n i e przyjezdnych Polaków,
przeczekać działania w o j e n n e w A r g e n t y n i e [ . . . ] .
pisarz słuchał i c h głosu, który brzmiał „obco i dziko
Odprowadziłem go do p o r t u . O d d a ł rzeczy tragarzo
na brzegu milczącej A m e r y k i , był j a k ryba wyrzucona
w i , pożegnał m n i e i wszedł na statek. S t a ł e m na m o
na t e n brzeg, o, był j a k ryba wyjęta z P o l s k i " .
l o . W 10 m i n u t później rozległ się dźwięk pożegnal
I wreszcie, z bolesną przekorą odnotował w
nej syreny, a ja zobaczyłem W i t o l d a : z d w i e m a waliz
ku 1960:
k a m i w ręku zbiegał po trapie na m o l o . Była t o ostat
Dzienni
„Składam d a n k Najwyższemu, że wydobył
m n i e z Polski, gdy m o j a sytuacja l i t e r a c k a zaczęła się
nia c h w i l a do podjęcia decyzji i skorzystał z n i e j .
polepszać i przerzucił na ląd amerykański, w obcy j ę
Drżał i powtarzał: «Nie mogę» [ . . . ] . A l e m o r a l n i e
zyk, w samotność, [...] w k r a j bardziej zasobny w k r o
cierpiał n a d s w o i m położeniem; [...] był w rozpaczy,
ale nie okazywał t e g o " .
33
wy niż w sztukę [ . . . ] . Dzięki C i też, Najwyższy, za
Dziennik".
30
26
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
„Chrobry" przeniósł Gombrowicza na brzeg amery
kański, gdzie narodził się jego literacki
będący następnym po Ferdydurke
rze; jego Trans-Atlantyk
„płynął po zmurszałych w o
Trans-Atlantyk,
dach", ale w rzeczywistości ocean dostarczał m u eks
bojem pisarza z Pol
cytujących wrażeń, darzył „błogosławieństwem wód
ską, przesłaniem skierowanym do rodaków „poprzez
olbrzymich, rozbełtanych w wieczności, które m n i e
A t l a n t y k " . Tytuł tego u t w o r u nawiązuje do oceaniczne
oddzielały o d europejskiej h i s t o r i i ! " . Stygmat wód pły
go statku widzianego jako terytorium i p u n k t spinający
nących, materię i siłę mórz odnosił do własnych losów,
życie polskie w kraju i Argentynie, a zarazem jako stre
do żeglugi życia. Polska i A r g e n t y n a były jak „dwie fa
fa przepływu zdarzeń i przejścia do innej rzeczywistości.
le przewalające się po m n i e i pustoszące przeraźliwym
W t a k i m metaforycznym miejscu dokonuje się zderze
n i e b y t e m [ . . . ] . Pochyl się n a d rzeką czasu przepływają
nie dawnej polskiej mentalności, „naiwnej, ciasnej i po
cego, Narcyzie, i próbuj złowić migocącą w wodzie
czciwej" z prawdziwym n a r o d o w y m kataklizmem i pro
uchodzącej, nieubłaganie czarującą twarz..." i swoją
blemami współczesności. Gombrowicz rozpoczął pracę
nagość transoceaniczną (Dziennik
nad t y m dziełem w 1948 r o k u , łącząc m o t y w autobio
8 k w i e t n i a 1963 r o k u Gombrowicz opuścił Buenos
graficzny (pamiętnik) z powieścią utrzymaną w stylu
Aires i powrócił do Europy na statku „Federico". Po
tragifarsy rodzinno-obyczajowej i kryminalnej, z prowo
czątkowo mieszkał w Berlinie, p o t e m osiadł we Fran
kacyjnym wątkiem homoseksualnym. „Trans-Atianty/c
c j i . Przybył na Stary K o n t y n e n t „przeżarty czasem
jest fantazją. Wszystko - wymyślone w bardzo luźnym
i przestrzenią [ . . . ] . Czułem się zgubiony, g d y m wypły
związku z prawdziwą kolonią polską w Buenos A i r e s " .
wał z Buenos A i r e s , [boj zanadto tkwiłem jednak
Jest o n „po trosze wszystkim, co chcecie: satyrą, kryty
w A r g e n t y n i e . W i ę c gdy A r g e n t y n a za m n ą cofa się,
ką, traktatem, zabawą, absurdem, dramatem - ale n i
odpływa, wyrastająca przede m n ą Europa jest jak pira
czym nie jest wyłącznie, ponieważ jest tylko mną, moją
«wibracją», m o i m wyładowaniem, moją
mida, jak Sfinks i obca planeta, jak fatamorgana"
egzystencją
(Dziennik
[ . . . ] ; zgadzam się, że to statek korsarski, który przemyca
34
wówczas The
Trans-Atlan
tyku obejmuje okres sierpnia i początku września 1939
wydarzeń, które radykalnie odmieniły bieg jego życia.
„«Spotkanie» nastąpiło dziś o wczesnym świcie, na
morystycznej instrumentacji", wydała się G o m b r o w i
północny wschód o d Wysp Kanaryjskich [ . . . ] . W nocy
czowi najbardziej oczywistą i stosowną formułą, gdyż
nie spałem, wyszedłem na pokład zanim jeszcze dzień
w utworach artystycznych szczególnie m u odpowiadało
się zapowiadał, [...] ujrzałem światła k i l k u statków,
„to tajemnicze odchylenie, które sprawia, że utwór
prujących ocean k u A f r y c e [ . . . ] ; t u i ówdzie pojawiłby
przylegając do swojej epoki, jest jednak dziełem wyod
się białe zagęszczenia, które w surowości coraz obojęt-
rębnionej jednostki, żyjącej własnym życiem".
niejszej przedświtu wypełzły niczym wata i morze zaro
iło się o d t y c h białych icebergów z mgły, pośród któ
„Figury" powieści są wielce znaczące: w relacjach
rych ujrzałem to, w co zawsze można się wpatrywać,
f a m i l i j n y c h ojciec uosabia Starca, Kościół, Ojczyznę,
wodę, fale rozkogucone
Boga i Tyrana, jest reprezentantem H o n o r u , Czysto
bielą. Wtenczas
wypłynął
z białych opatuleń, też biały, z dużym k o m i n e m , który
ści, Męstwa i Wierności, „prawości wszystkich spraw",
zaraz rozpoznałem, w odległości jakichś 3-4 k i l o m e
a zatem nienaturalności i celebracji. Syn-Młodzieniec,
trów. Zaraz zapadł w kłąb mgły, znowu się wychylił, ja
to b u n t o w n i k , skłonny do najdzikszych wybryków (na
co prawda nie patrzyłem, w wodę raczej byłem zapa
wet ojcobójstwa), a zarazem przedstawiciel f e r m e n t u
trzony... wiedząc dobrze, że to się nie dzieje, tego nie
i deformacji, Sromoty, Hańby, B r u d u , Zdrady, T c h ó
ma, wolałem nie patrzeć, ale niepatrzenie moje jak
rzostwa, zaś uwodzący go Gonzalo jest psychopatą, złym
gdyby potwierdzało jego o b e c n o ś ć [ . . . ] . Tymczasem
35
zjawisko przepływało - nie przepływało w fantasmago
Groteskowe „dramaty" bohaterów kończą się pojed
r i i rozwichrzonych kłębów z o p e r o w y m prawie pato
n a n i e m i w y b u c h e m oczyszczającego śmiechu. Tak
sem i coś, jak zatracone braterstwo, jak brat zabity,
właśnie pod „gęsie, zwariowane pióro" Gombrowicza
brat umarły, brat niemy, brat zagubiony na zawsze i zo
wjechała zwiewna, urojona polskość transatlantycka.
bojętniały - coś takiego ujawniło się i zapanowało
N a pokładzie statku znalazła się też „ta trzpiotka Fer
dydurke i t e n niepokojący Mariage.
Ship, swojego Holendra-Tuła-
A m e r y k i . Było to dojmujące przeżycie, wizja odległych
zująca i nie stroniąca o d kiczu fabuła, rozegrana w „hu
i zbrodni.
Phantom
cza, w i d m o „Chrobrego", którym przed laty płynął do
r o k u w stolicy Argentyny. Jego dwuznaczna, skandali-
duchem, nosicielem m o t y w u zboczenia
1965). W k r ó t c e na oceanie nastąpiło m i
styczne „Spotkanie" pisarza z przeszłością. Dostrzegł
sporo d y n a m i t u , aby rozsadzić nasze dotychczasowe
uczucia n a r o d o w e " . Czas i miejsce akcji
1965).
w rozpaczy, głuchej i doszczętnie oniemiałej, wśród
A dla n i c h nie ma
kłębów białych. Pomyślałem w końcu o sobie na t a m
innej Ojczyzny, jak t y l k o Zachód E u r o p y " (List do Je
t y m pokładzie - i że dla tamtego ja jestem tutaj praw
rzego Giedroycia z 9 V I I I 1951).
dopodobnie taką samą zjawą, jak o n dla m n i e . Potem
G o m b r o w i c z przez całe życie uciekał o d ludzi,
j a k b y m sobie przypomniał, że przed laty, płynąc na
szkoły, ojczyzny, wojny, a także o d czasu i przestrzeni,
C h r o b r y m do A r g e n t y n y , jednej nocy w pobliżu Wysp
natomiast intensywnie przeżywał urodę świata; „z na
Kanaryjskich nie mogłem spać i o świcie wyszedłem na
pięciem o k r o p n y m przyjmował w siebie krajobrazy",
pokład, aby wpatrywać się w morze... i czegoś szuka-
oddychał pejzażem. Szczególnie fascynowało go m o
27
�I
Aleksandra Melbechowska-Luly
• C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A
łem [ . . . ] . C o za m a n i a : wpatrujesz się w kulę szklaną,
1 0
w szklankę wody, i n a w e t t a m coś c i się z niczego w y
snuje, k s z t a ł t . . . " .
1858 г., Pwsz., t. 8, s. 367
swego
11
List C. Notwida do Michaliny z Dziekońskich Zaleskiej z 14 X I
12
List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z 3 I V 1863 г., Pwsz.,
pierwszego statku, gdyż „Chrobry" już nie istniał. T e n
1862 г., Pwsz., t. 9, s. 63
wspaniały m o t o r o w i e c pasażersko-towarowy (154 me
try długości, 1098 miejsc, 260 członków załogi) został
t. 9, s. 91; List C. Norwida do Karola Ruprechta po 5 X I 1863 г.,
Pwsz., t. 9, s. 117
zbudowany w 1939 r o k u w D a n i i dla l i n i i żeglugowej
G d y n i a - A m e r y k a . W przededniu w o j n y odpłynął z A r
gentyny do A n g l i i , gdzie przebudowano go n a transpor
"
W. Gombrowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 59
1 4
O stosunku Gombrowicza do polskich elit intelektualnych i pisatzy zob. S. Gębala, Diagnoza stanu świadomości Polaków zawar
towiec dla wojska. Służył w k a m p a n i i norweskiej; zapa
ta w „Dzienniku" Witolda Gombrowicza, [w:] Pisarz na obczyźnie,
lił się o d b o m b n i e m i e c k i c h w rejonie Bodoe, a w nocy
praca zbiorowa pod redakcją T. Bujnickiego i W. Wyskiela,
z 14 na 15 maja 1940 r o k u został omyłkowo zatopiony
Wrocław 1985, s. 139-155
przez brytyjski samolot z lotniskowca „Ark R o y a l " .
„Pacific", który został t a k przejmująco zobrazowa
ny przez N o r w i d a
w Cywilizacji,
15
W. Gombrowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 230
16
Temu zagadnieniu poświęcił tozprawę J. Jarzębski, Pojęcie Jormy"
u Gombrowicza, [w:] Gombrowicz i krytycy, op. cit., s. 313-346
również poszedł na
17
d n o . Zaginął w styczniu 1856 r o k u w niewyjaśnionych
okolicznościach (być może zderzył się z górą l o d o w ą ) .
W
Pwsz.,
t. 6, s. 538; List C. Notwida do Antoniego Zaleskiego z gtudnia
36
G o m b r o w i c z nie mógł wówczas zobaczyć
List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z października 1868 г.,
Pwsz., t. 9, s. 373; C. Notwid, [Sztuka okolicznościowa],
r o k u 1861 paryski d z i e n n i k „Le M o n i t e u r U n i v e r -
C. Norwid Tajemnica lorda Singelworth, Pwsz., t. 6, s. 158, 159
1 8
W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., s. 37
19
C. Norwid, Ostatnia z bajek, Pwsz., t. 6, s. 90, 94
2 0
sel" zamieścił krótki tekst o katastrofie słynnego pa
W. Gombrowicz, Dziennik 1953-1956, op. cit., s. 53, 54
21
j . w., s. 64-65
r o w c a wraz z odnalezioną w butelce n o t a t k ą . N o r w i d
22
O tekstach Notwida poświęconych mofzu i oktetom zob. M .
bardzo przeżył tę wiadomość, która przypomniała m u
Śliwiński, Peregrynacja morska, [w:] Tenże, Szkice o Norwidzie,
powrotną podróż z A m e r y k i
Warszawa 1998, s. 71-95; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz.
swojej Książki
pamiątek
d o Europy. W k l e i ł
do
Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza
w y c i n e k prasowy, „list z b u t e l
wa 2001, s. 107-113, 180-182
k i , która dotąd jest jedyną pozostałością tegoż s t a t k u "
i b i l e t pasażerski z „ P a c i f i c u " .
37
2 3
N i e ulega wątpliwości,
że ta tragedia, zaprzeczająca złudnej potędze nowocze
1911, s. 1085-1086
snej t e c h n i k i , stała się dla N o r w i d a i m p u l s e m d o n a
pisania oceanicznej Legendy
o mirażach
2 4
cywilizacji.
C. Norwid, Cywilizacja. Legenda, Pwsz., t. 6, s. 46, t. 7, s. 519-522
2 6
M . Śliwiński, op. cit., s. 86-97
(komentatz J. W. Gomulickiego)
wynurzył się w jego wyobraźni z oceanicznej mgły. C y -
2 7
Słowackim, Lekcja IV, Pwsz., t. 6, s. 440
Przypisy
Cyt. za: jerzy Giedroyć,
Witold Gombrowicz, Listy
2 8
M . Janion, op. cit., s. 15
2 9
W. Gombtowicz, Trans-Atlantyk, Watszawa 1957, s. 11
3 0
Zapis z wywiadu przeprowadzonego z Jeremim Stempowskim,
[w:] Rita Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie.
1950-1969,
1993, s. 244, 245
3
Świadectwa
i dokumenty 1939-1963, Wroclaw 1991, s. 13
wybrał, opracował i wstępem opattzył A . Kowalczyk, Warszawa
2
Z. Ktasiński, Legenda, [w:] Trzy myśli pozostałe po śp. Henryku
Ligenzie, wyd. 3, Paryż 1863, s. 47-48; C. Norwid, O Juliuszu
i Trans-Atlantyk uległy zagładzie. W t a k i o t o
sposób okręty i ludzie doświadczyli d o t k n i ę c i a losu.
1
2 5
zapamiętać,
skoro po 24 l a t a c h zatopiony statek, ów „brat zabity",
wilizacja
Pisała o tym Maria Janion, Jak smutny żeglarz...", [w:] C. Not
wid, Cywilizacja. Legenda, Gdańsk 1978, s. 5-15
Również G o m b r o w i c z musiał wiedzieć o w o j e n n e j ka
tastrofie „Chrobrego" i dobrze t e n f a k t
Z. Przesmycki, Opis dodatków artystycznych, [w:] Cypriana Nor
wida Pisma zebrane, wydał Z. Przesmycki, Warszawa - Kraków
31
W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie,
Warszawa 1990, s. 7
Z. Łapiński, ja Ferdydurke, Lublin 1985, s. 103; Tenże, wstęp do:
Gombrowicz i krytycy, wybór i opracowanie Z. Łapiński, Kraków
3 2
S. Gębala, op. cit., s. 139-155
1984, s. 22
3 3
W. Gombtowicz, Risum teneatis. Od autora, [w:] J. Giedroyć, W.
3 4
W. Gombrowicz, Przedmowa do „Trans-Atlantyku",
W. Gombrowicz, Ferdydurke,
Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 456
[w:] Tenże, Dzieła, t. 2, redakcja
naukowa tekstu J. Błoński, Kraków 1987, s. 152, 153, 171.
[w:] Tenże,
Trans-Atlantylc, op. cit., s. 6-7
W Gombrowicz, Dziennik i953-J956, [w:] Tenże, Dzieła, t. 7,
tedakcja naukowa tekstu J. Błoński, Ktaków 1988, s. 18, 245
35
Z. Malić, „Trans-Atlantylc" Witolda Gombrowicza, [w:] Gombro
wicz i krytycy, op. cit., s. 235-256
4
W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., t . 8, s. 177
s
List C. Notwida do Jana Szwańskiego przed 6 IX 1876 г., [w:]
5 6
W. Gombtowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 106-107
Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem
37
J. W. Gomulicki, Komentarz do Cywilizacji Norwida, Pwsz., t. 7,
s. 519-522
i uwagami krytycznymi opattzył Juliusz W. Gomulicki, t . 10,
Warszawa 1971, s. 78. Dalej cytuję: Pwsz., tom, strona.
6
List C. Norwida do Marii Trębickiej z maja 1854 г., Pwsz., t . 8,
s. 213.
'
Za udostępnienie mi tocznicowej pocztówki, poświęconej wypłynię
Jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 100, 112,
ciu m/s „Chrobry" do Ameryki, dziękuję p. prof. Teresie Grzybkow-
241,317,340,352
8
W. Gombtowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 122
9
List C. Notwida do Jana Koźmiana z około 7 X I 1850 t., Pwsz.,
skiej i p. prof. Andrzejowi Grzybkowskiemu. Za przekazanie m i
dwóch fotografii Witolda Gombtowicza dziękuję p. dt Annie Lipie.
t. 8, s. 102
28
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/878d92ed5c971f7b696c52519d5559fc.pdf
49422e94f3af4481f00a994020ec4031
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5323
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2003
Subject
The topic of the resource
pamięć - aspekt antropologiczny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4944
Title
A name given to the resource
Czarna skrzynka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
DARIUSZ
"X '% T T ie lk a jest potęga pamięci. Trwogą przejmu\ X / je, Boże mój, to niezgłębione, nieskończo11W
ne bogactw o”.1 To jedna z kilku olśniewa
jących intuicji, które św. Augustyn umieszcza w księ
dze dziesiątej swoich Wyznań. W tych niewczesnych,
w nietzscheańskim rozumieniu, rozważaniach o pa
mięci, pojawia się jeszcze i taka jej charakterystyka:
„Tajemnicza to dziedzina, niezmierzona. Któż jej dna
dotknął? A przecież jest to m oc mojego ducha, nale
CZAJA
Czarna skrzynka.
O idei pamięci
absolutnej
żąca do mojej natury. O to sam nie mogę ogarnąć te
go wszystkiego, czym jestem !”2 Dziwne to i enigma
tyczne wypowiedzi. Cóż takiego bowiem nadzwyczaj
z kościelną amboną. Oswojony naukowo fenomen pa
mięci nie przyprawia już o metafizyczne dreszcze.
nego jest w pamięci, że godzi się, by nazwać ją potęż
ną? Do czego, do jakich jej właściwości, ten przymiot
nik miałby się bliżej odnosić? I z jakich powodów bu
dzi w nas trwogę? Dlaczego o zasobach pam ięci po
wiada się, że są nieskończone i że nie da się ich zgłę
bić? Dlaczego pam ięć ludzka, ta naturalna, ja k zwy
kliśmy m niem ać, oczywista, wrodzona dyspozycja
umysłu (w dawnych czasach duszą zwanego), miałaby
być źródłem aż tak kategorycznych kwalifikacji? Czyż
Funes i Thompson
Pójdźmy jeszcze chwilę augustyńskim tropem. Czy
rzeczywiście tak jest, że pamięć przestała już zadziwiać?
Czy nic, co z pamięcią związane, już nas nie przejmuje
trwogą? Weźmy dwa kontradykcyjne przykłady, w któ
rych nauka zaskakująco spotyka się z literaturą, przypo
mnijmy dwie emblematyczne postacie naszej współcze
sności. Oto Ireneo Funes z pamiętnego, nomen omen,
opowiadania Borgesa Pamiętliwy Funes (może warto by
w końcu poprawić ten absurdalny polski tytuł; przymiot
nik „pamiętliwy” w żaden sposób nie oddaje przymiotów
umysłu borgesowskiego bohatera), postać, która w tak
nadzwyczajnie dokładny sposób przypomina sławnego
mnemonistę Szereszewskiego, jednego z pacjentów psy
chologa Aleksandra Łurii, że już nie wiadomo kto tu jest
czyją kopią. Na skutek nieszczęśliwego wypadku Funes
by chodziło tu po prostu o fenom en niezwykłej pa
mięci, o wcale liczne historyczne przykłady ludzi ob
darzonych przepastną pamięcią? A le i taka pamięć,
ch o ć dla większości niedostępna, ma jakieś granice
wyporności. Chyba więc nie o to idzie. W ydaje się, że
św. Augustyn zgłębiając naturę pam ięci ma na myśli
coś innego, coś, dodajmy, znacznie głębszego i bar
dziej fundamentalnego niż talenty m nem otechniczne
czy szlachetna i skądinąd pożyteczna ars m nemónica.
Ze współczesnej perspektywy powyższe wątpliwości
muszą brzmieć tym bardziej anachronicznie, a może na
wet nieco zabawnie. Wiemy doskonale, że w ostatnim
czasie pamięć poddana została wielostronnym badaniom
empirycznym. Poznaliśmy już nieźle fizjologię i psycholo
gię pamięci; wyspecyfikowano i precyzyjne opisano różne
jej rodzaje; prześwietlono dokładnie mechanikę zapamię
tywania, co umożliwiło opracowanie metod usprawnienia
pamięci, czynienia jej bardziej wydajną. Wszystko to zda
je się nie pozostawiać wątpliwości, że przedmiot rozmy
ślań św. Augustyna nie jest już dla nas poważniejszą zagad
ką, tajemnicą wprawiającą w bojaźń i drżenie. W odcza
rowanym świecie odczarowana została też pamięć. Irytu
jące zwłaszcza muszą wydawać się jego supozycje, jakoby
pamięć była niezmierzona, niczym nieograniczona, że
niewątpliwie mieszka w naszych głowach, a przecież ja
koś poza nie wykracza. My już wiemy, że pamięć mieści
się w dobrze zlokalizowanych obszarach mózgu okolone
go skorupą czaszki, toteż mówienie o jej jakimś bliżej nie
określonym eterycznym statusie bytowym wydaje się cał
kiem nie na miejscu. Nie wymaga też, jak sądzę, poważ
niejszych komentarzy jawny teocentryzm rozważań św.
Augustyna, który tak ostentacyjnie nie licuje ze scjentyficznym duchem współczesnej naukowej refleksji nad pa
mięcią. Empirycznie zorientowana nauka nie potrzebuje
już teologicznych protez, nie mieszamy już, pod groźbą
środowiskowego ostracyzmu, katedry uniwersyteckiej
nabywa niewiarygodnej zdolności: jego pamięć odnoto
wuje absolutnie wszystko, co weszło w pole jej rażenia.
Każde, nawet najbardziej błahe zdarzenie zostaje natych
miast zapisane w pamięci i bezbłędnie później odtwarza
ne: „Znał kształty południowych chmur o świcie dnia
trzydziestego kwietnia tysiąc osiemset osiemdziesiątego
drugiego roku i mógł porównać je ze wspomnieniem ży
łek na okładce książki, którą widział raz tylko, i z kształ
tem spienionych fal, które wzbudziło wiosło na rzece Rio
Negro w przeddzień bitwy pod Quebracho. (...) Funes
pamiętał nie tylko każdy liść każdego drzewa w każdym
znanym mu lesie, ale pamiętał także osobno wszystkie ra
zy, kiedy go oglądał albo go sobie wyobrażał”.3 Cud arcypamięci. Pamięć przypomina tu jakąś gigantyczną i nie
zniszczalną taśmę filmową, na której zapisane zostaje
wszystko, co było udziałem jej właściciela i autora. Ale
życie z taką pamięcią to nieustanna udręka. Rzeczywi
stość jawi się jej bowiem w poetyce rosnącego nieustan
nie nadmiaru. Jednakże mnogość zapamiętanych rzeczy
i zdarzeń nie znajduje prostego przełożenia na poziom re
fleksji pozwalającej ów przeładowany świat nazwać, poklasyfikować i - ostatecznie - zrozumieć. Hipertrofia pa
mięci daje w efekcie ogromniejący z dnia na dzień egzy
stencjalny horror.
71
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
Thompson przeciwnie: funkcjonuje w świecie całko
witej, przez siebie prokurowanej, iluzji. W świecie, który
z punktu widzenia „normalnej” percepcji jest doskonale
nierzeczywisty. Nie wie on, kim jest. Swoje biografie
zmienia jak rękawiczki, w zależności od sytuacji może
być dosłownie każdym. Uczestniczy na równych pra
wach w licznych - wyraźnie rozpoznawalny syndrom Zeliga z filmu Woody Allena - skonstruowanych przez sie
bie tożsamościach. Od życia oddziela go skutecznie ścia
na improwizowanych a vista fantazmatycznych fabuł.
Tak źle i tak niedobrze. Totalna pamięć wyostrza
wzrok, totalna amnezja pogrąża w ciemności. Ale skraj
ności, jak nietrudno się domyślić, zbiegają się w jednym
punkcie: zarówno pierwsza, jak i druga finalnie oddala
ją od rzeczywistości, choć każda czyni to w inny sposób.
Ich alienujące skutki są aż nadto widoczne. W rzeczy
samej, tak nadmiar pamięci, jak i przeciwna jej wartość
brzegowa, amnezja, przejmują nas trwogą...
Zdawać by się mogło, że niedaleko jesteśmy od in
tuicji augustyńskich. Ale złudne to podobieństwo. Św.
Augustyn odnosi swoje rozważania, nie ma tu żadnej
Z kolei, William Thompson, cierpiący na chorobę
Korsakowa p acjent doktora Olivera Sacksa, nie pamię
ta nic. Ściślej: wszystko to, co dociera do jego pamięci,
niemal natychmiast zostaje zapomniane: „Nie pamię
tał niczego dłużej niż kilka sekund. Cały czas był w sta
nie całkowitej dezorientacji. O tchłanie amnezji otwie
rały się pod nim nieustannie, ale prędko przerzucał nad
wątpliwości, najwyraźniej do pamięci normalnej (co
kolwiek to znaczy), do pamięci (prawie) każdego z nas,
nie zaś do przypadków wyjątkowych, którymi zajmują
się psychiatrzy. Zwyczajna zaś, sprawnie funkcjonująca
pamięć jednostkowa - w życiu codziennym przyjmo
wana z dobrodziejstwem inwentarza, a z punktu wi
dzenia nauk biochemicznych poznawczo roztajemni-
nimi mosty konfabulacji i najrozmaitszych fikcji. Dla
niego nie były to fikcje, ale rzeczywistość - tak to wi
dział, tak to interpretował. Nie mógł przyjąć do wiado
mości, że ta rzeczywistość jest skrajnie zmienna i cha
otyczna, i stąd ta dziwaczna, deliryczna konsekwencja,
spójność stwarzanych bez końca, nieświadomych, bły
skawicznych improwizacji - z których powstawał świat
baśni z tysiąca i jednej nocy, fantasmagoria, sen, pełen
wciąż zmieniających się ludzi, postaci, sytuacji - bezu
stanny kalejdoskop przemian”.4 Tutaj, taśma pamięci,
by pozostać przy wprowadzonej metaforyce, zrywa się
nieustannie. Efektem jest zapełnianie luk w pamięci
coraz to nowymi opowieściami, które tworzą pozór rze
czywistego i sensownego świata. W tym przypadku pa
mięciowemu światu nie brakuje ciągłości. Przeciwnie:
jest jej w nadmiarze. Tyle że nie jest to ciągłość jednej
fabuły, która służyłaby nadaniu spoistości i logiki róż
nym wątkom biografii, ale niekończąca się seria we
wnętrznie koherentnych fabuł, których nadmiar wsze
lako owocuje całkowitą dystrakcją osobowości.
Funes mieszka w świecie pojedynczych rzeczy i zda
rzeń nieskażonych żadną myślą abstrakcyjną. Tkwi
w świecie hiperrzeczywistym. M a co prawda pełną
świadomość własnej tożsamości, ale w świecie, w któ
rym istnieją wyłącznie różnice, nie sposób żyć. Jest tak
i dlatego, że pamięć, by umożliwiała codzienne działa
nie, aby po prostu pozwalała normalnie funkcjonować,
musi być pamięcią selektywną, pamięcią, w którą - pa
radoksalnie - immanentnie wpisane jest zapomnienie.
czona (jeśli nie zupełnie, to zakładamy, że to tylko
kwestia czasu) - wydaje się obecnie pozbawiona misteryjnej aury, nie mówiąc o tym, że nie wzbudza w nas
żadnych poważniejszych lęków.
Jedyne bodaj zagrożenia, jakie dostrzega się dzisiaj
w odniesieniu do pamięci, dotyczą szczególnych, ul
tranowoczesnych form jej gromadzenia, o których jak to filozofom - św. Augustynowi się nie śniło. C ho
dzi oczywiście o Internet, o World W ide W eb, który
zaczyna pełnić współcześnie funkcje niegdysiejszych
kompendiów czy encyklopedii. Jednakże kłopot z wie
dzą internetową polega na tym, że podczas gdy te
ostatnie oferowały wiedzę już przefiltrowaną, ekstrakt
tego, co wiemy i wiedzieć powinniśmy, to wypchane
do granic możliwości strony internetowe zawierają
nieuporządkowaną, niepoddaną sensownej selekcji in
formację. Metodycznie poklasyfikowana wiedza ency
klopedyczna zamienia się tu w chaotyczny śmietnik.
Zgrabnie ujmuje tę kwestię Um berto Eco, wzywając
przy okazji, wcale nie nadaremno, imię bohatera sław
nego opowiadania Borgesa: „Wyobraźmy sobie, ze szu
kam inform acji na tem at uprawy kawy. Kiedy zapyta
my o kawę Yahoo, ta przeglądarka zaproponuje przefiltrowane (właściwe słowo, na właściwym m iejscu!) in
formacje o wszystkich stronach, na których mówi się
o kawie w sposób naukowy. N atom iast Altavista poda
listę czternastu milionów stron, na których występuje
słowo ‘kawa’. Jednak przyszłość należy raczej do pro
gramu takiego jak Altavista, a nie jak Yahoo, a nasze
72
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
ich nazwy, a z czasem uzupełniał je geertzowskim gę
stym opisem, tak by bez trudu domyślić się w przyszło
ści ich właściwej funkcji i przeznaczenia. Natomiast
mało kto chyba przypomina sobie, że znużony małą
skutecznością stosowanych środków zapragnął on zbu
dować maszynę pamięci: „Mechanizm ten miał pole
gać na możliwości powtarzania co rano od początku
do końca wszystkich wiadomości nabytych w ciągu ży
cia; wyobrażał sobie to jako olbrzymi obrotowy słow
nik, którego ruchem kierowałby ktoś umieszczony na
osi, za pomocą korby, tak żeby w ciągu kilku godzin
mogły przesuwać się przed jego oczami pojęcia najbar
dziej potrzebne do życia”.6 Bohater Marqueza miał już
wypełnione czternaście tysięcy fiszek, kiedy szczęśliwie
pojawił się Cygan Melquiades z cudowną miksturą
przywracającą pamięć, dzięki czemu można było po
rzucić myśli o nowym wynalazku. M antrujący o poran
ku bęben wiedzy i pamięci nie został zbudowany.
Kultura zachodnia nigdy jednak nie rezygnowała
z konstruowania tego typu „mechanizmów”. W ciągu
swych dziejów dopracowała się kilku istotnych „urzą
dzeń” do zapamiętywania, naturalnie daleko bardziej
wyrafinowanych od chałupniczej inwencji bohatera Stu
lat, choć zamysł, który stał u ich początków, był niewąt
pliwie ten sam: ocalić przeszłość, spetryfikować upływa
jący czas. Niewątpliwie do najważniejszych należy idea
wszechwiedzącej Księgi i bliska jej idea wszystkoobejmującej Biblioteki. Niewykluczone, że właśnie z tej totalizującej tendencji reprezentowanej przez obydwie te
idee narodziło się kilka kulturowych wynalazków kon
tynuujących ową ideę Całości: słow nik zbierający
wszystkie słowa używane w danym języku, archiwum,
którego zadaniem było deponowanie wszystkich doku
społeczeństwo przygotowuje się do posiadania elektro
nicznej głowy skonstruowanej tak jak głowa Funesa, el
mem orioso. Bowiem niemożność filtrowania to nie
możność odrzucania. D la mnie czternaście milionów
stron to tak, jakbym nie miał ani jednej, ponieważ nie
jestem w stanie wybrać żadnej z nich. W przyszłości
przytłoczy mnie pamięć o wszystkim, co kiedykolwiek
powiedziano o kawie. Rozszerzyliśmy nasze możliwości
gromadzenia pamięci, ale nie znaleźliśmy jeszcze no
wego sposobu filtrowania”.5
„Wielka jest potęga pamięci. Trwogą przejmuje,
Boże mój, to niezgłębione, nieskończone bogactwo” mógłby w tym miejscu powtórzyć za św. Augustynem
Eco, gdyby się po drodze tym „Boże m ój” nie udławił.
Rysuje włoski semiotyk dość ponurą wizję przyszłości,
w której system W W W (może jego polski odpowied
nik powinien brzmieć: W ielki Wszechświatowy Łeb)
obdarzony dysfunkcjonalną pamięcią biednego Fune
sa zapanuje nad naszym życiem, czyniąc je nie do znie
sienia. Przywalą nas góry nieuporządkowanej i w grun
cie rzeczy bezwartościowej informacji. Pamięć, ta bło
gosławiona i życiodajna władza, stanie się przekleń
stwem. Pajęcze m acki oblepiającej wszystko Sieci za
tryumfują. I tak skończy się świat. Nie hukiem, ale po
wszechnym jękiem z powodu nadmiaru nikomu niepo
trzebnej hiperpamięci.
Niezależnie od tego, czy Eco ma rację, czy to apoka
liptyczne proroctwo ma szanse spełnienia, czy też społe
czeństwo współczesne wyprodukuje wcześniej stosowne
anatoksyny, widać wyraźnie, że w tym ujęciu problem
pamięci postrzegany jest nade wszystko od strony tech
nicznej. W dalszej części wywodu zastanawia się Eco
nad ciekawą skądinąd kwestią trwałości nośników, na
których zapisywana jest współczesna wiedza, pyta jak
długo przetrwać mogą książki produkowane z obliczone
go na krótki żywot współczesnego papieru, jak długo bę
dziemy jeszcze mogli korzystać z zapisu mikrofilmowego
czy magnetycznego. Ale i tu poruszamy się na poziomie
technologii pamięci, a nie postawionej tak otwarcie
przez św. Augustyna kwestii metafizyki pamięci. Czym
jest ta dziwna i tajemnicza jakość naszego umysłu, która
jest niezmierzona i której dna nie można dosięgnąć? Ja
ki jest jej ontologiczny status? Na te kwestie Eco nie od
powiada. Nie odpowiada, po pierwsze dlatego, że nic go
do tego nie obliguje, a po drugie, że jego myśl porusza się
po trajektoriach wyznaczonych przez współczesny prag
matyzm. Wszelako wartość jego wypowiedzi tkwi dla nas
w tym, że precyzyjnie anonsuje ona główny temat tych
rozważań: ideę pamięci absolutnej.
mentów ważnych dla danej zbiorowości, encyklopedia,
która miała być nieustannie uaktualnianym magazy
nem całościowej wiedzy o świecie i komputer dysponu
jący niedającą się z niczym porównać mocą pamięci.
Chciałbym tu zastanowić się krótko nad kulturo
wym sensem idei archiwum i idei encyklopedii. By
nieco skomplikować sprawę, nie przywołuję przykła
dów owych instytucji znanych nam z historycznych re
alizacji czy zgoła z autopsji, ale chciałbym bliżej przyj
rzeć się dwóm literackim ekspresjom, które w dość
nieoczekiwany i niezwykły sposób rozwijają możliwo
ści tkwiące w obydwu ideach. Cel jest oczywisty: przy
ich pomocy chciałbym oświetlić augustyńską naukę
o pamięci, z kolei ta ostatnia pozwoli na dopisanie in
teresującego kontekstu do literackiej fikcji.
Zajrzyjmy najpierw do pewnego ponurego archiwum.
Bohaterem powieści Jose Saramago Wszystkie imion a , podobnie jak paru innych jego utworów, jest po
stać bez biografii, człowiek bez właściwości, klasyczny
everyman. Pan Jose, skromny, nierzucający się w oczy
kancelista, którego hobby to kolekcjonowanie wycin
ków o życiu ludzi z pierwszych stron gazet, pracuje
w Archiwum Głównym A k t Stanu Cywilnego. Prze
strzeń Archiwum i dyscyplina w nim panująca ma wy
Archiwum i encyklopedia
Wszyscy pamiętamy wzruszającą scenę ze Stu lat sa
motności, kiedy to Jose Arcadio Buendia walcząc z sze
rzącą się w M acondo śmiertelną chorobą amnezji,
cienkim pędzelkiem malował na rozmaitych obiektach
73
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
raźne literackie koneksje. Jest oryginalnym połącze
niem labiryntowego koszmaru biblioteki Borgesa oraz
kafkowskiego koszmaru biurowego. Podobne poczucie
misji i absolutnej władzy kierownictwa, podobne obra
zy powtarzających się każdego dnia beznamiętnych,
czysto mechanicznych czynności, podobne wrażenie
braku życia i dojmujący zapach kostnicy. Zadaniem
kancelistów jest skrupulatne odnotowywanie na sto
sownych fiszkach wszelkich urodzin i zgonów, i w mia
rę możliwości uzupełnianie dokum entacji dotyczącej
wszystkich skatalogowanych w Archiwum osób. Dzień
w dzień oddają się oni nużącej, acz zaszczytnej pracy
nad zachowywaniem i porządkowaniem pamięci.
Saramago dynamizuje dość wątłą akcję powieści, ka
żąc swojemu bohaterowi iść śladem przypadkowo znale
zionej fiszki z personaliami nieznanej mu kobiety. Nagły
impuls, który zmusza go do bliższego przyjrzenia się przy
padkowo znalezionej fiszce, zmienia się z czasem w me
todyczne śledztwo. Pan Jose stara się na podstawie wą
tłych poszlak odtworzyć bieg życia nieznanej mu osoby,
odpowiedzieć na pytanie, kim w istocie była, a także co
było przyczyną jej samobójczej śmierci. Odtąd fabuła
idzie wytartymi koleinami powieści detektywistycznej.
Nie ona przecież ani jej finał jest tym, co z interesujące
go nas punktu widzenia jest w powieści najciekawsze.
Dwa wydarzenia wydają się tu odgrywać rolę n a j
ważniejszą. Wizyta Pana Jose na miejscowym cm enta
rzu oraz uroczysta mowa kustosza Archiwum.
Odwiedziny pana Jose na Cmentarzu Głównym
prowadzą niespodziewanie do odsłonięcia pewnych
dających do myślenia, a słabo uchwytnych wcześniej
analogii. Pomiędzy pracownikami Archiwum i C m en
tarza trwa bowiem nieustający tragikomiczny spór
o stopień ważności obydwu tych instytucji. Nie ma
elem entarnej zgody, co tu jest rzeczywistością pierw
szą, a co jej bladym naśladownictwem: „Podobnie jak
fasada, również wnętrze budynku jest dokładną kopią
Archiwum, choć pracownicy Cmentarza twierdzą, że
to Archiwum jest kopią Cmentarza, w dodatku nie
pełną, zważywszy na brak bramy, na co ci z Archiwum
odpowiadają: Ładna mi brama, wiecznie zamknię
ta”.7 Podobieństwa nie dotyczą tylko architektury, ale
sięgają głębiej: zagadkowej natury obydwu instytucji:
„Cmentarz, podobnie jak Archiwum Główne, o czym
wcześniej zapomnieliśmy powiedzieć, za swoją niepisa
ną dewizę przyjął słowa Wszystkie Imiona, choć praw
dę mówiąc, odnoszą się one w pełni tylko do A rch i
wum, gdyż właśnie tam naprawdę znajdują się wszyst
kie imiona zarówno zmarłych, jak i żywych, podczas
Cmentarza Głównego. Chyba nie trzeba mówić, że n a
zwanie Archiwum odgałęzieniem jest poczytywane za
obelgę. Jednakże mimo całej tej rywalizacji i emulacji
zawodowej, stosunki między pracownikami Archiwum
i Cmentarza są oparte na przyjaźni i wzajemnym sza
cunku, gdyż prócz współpracy instytucjonalnej, wyni
kającej z powiązań formalnych oraz zbieżności statuto
wych, obie instytucje zdają sobie sprawę z tego, że pra
cują na przeciwległych krańcach tej samej niwy, zwa
nej życiem, która rozciąga się między nicością a nico
ścią”.8 Obydwie, można by rzec, przy pomocy pamięci
starają się wiązać jakoś koniec z końcem.
Ów niepokojący styk pamięci i życia oraz pamięci
i śmierci dochodzi jeszcze inaczej i bardziej przejmują
co do głosu w niespodziewanej przemowie szefa A rch i
wum skierowanej do jego podwładnych. Ta iście kafkowska postać, surowa, władcza i prawdziwie nieprze
nikniona, w wyniku pewnych zdarzeń decyduje się na
wygłoszenie mowy, która wstrząśnie odwieczną rutyną
świata kancelistów: „Choć niełatwo mi o tym mówić,
muszę wyznać, że moje refleksje, które być może wy
dadzą wam się szokujące, dotyczą fundamentalnej
i uświęconej tradycją kwestii podziału na żywych
i zmarłych, umieszczanych w różnych archiw ach
i w różnych częściach budynku. (...) Rozumiem wasze
poruszenie (...) gdyż ja sam poczułem się niemal win
ny herezji, gdy o tym pomyślałem (...) lecz porażająca
oczywistość tej sprawy skłoniła mnie do sprzeniewie
rzenia się głęboko zakorzenionej tradycji, którą całe
życie uważałem za nienaruszalną. W nioski, do których
doszedłem, nie są sprawą przypadku ani nagłego
olśnienia. Po dwakroć w czasie piastowania swojej
funkcji otrzymałem sygnały ostrzegawcze (...) dopiero
teraz rozumiem, że służyły one do tego, żebym właści
wie zrozumiał trzeci niedawny sygnał (...). Pierwszym
sygnałem była propozycja jednego z obecnych tu kie
rowników, aby dokumentacje zmarłych układać w od
wrotnym porządku, im starsze dokumenty, tym głębiej,
a im nowsze, bliżej. (...) Drugi przypadek to sprawa
owego znawcy heraldyki, który zaginął w archiwum
zmarłych i odnalazł się ledwie żywy po tygodniu (...)”.
Owym trzecim, decydującym sygnałem były, jak
wolno mniemać, kierowane irracjonalną potrzebą dzia
łania kancelisty o imieniu Jose, które miały przywrócić
pamięć o życiu i śmierci nikomu nieznanej, niczym
niewyróżniającej się i niczym niezasłużonej nauczyciel
ki matematyki. To nie mogło ujść uwadze wszechwie
dzącego kustosza. Jego konkluzje są definitywne, mają
moc rozkazu: „Myślę, że dla wszystkich (...) jest całko
gdy Cmentarz, ze swej istoty będący ostatnim m iej
scem przeznaczenia i miejscem ostatniego spoczynku,
musi się zadowolić wyłącznie imionami zmarłych. Ten
oczywisty fakt nie przemawia jednak do zarządców
Cmentarza, którzy określają go jako pozorną niższość
ilościową i komentują, wzruszając ramionami. W cze
śniej czy później wszyscy tu trafią, Archiwum Główne
A k t Stanu Cywilnego jest jedynie odgałęzieniem
wicie jasne, że to, co mówię, odnosi się wyłącznie do
Archiwum Głównego i nie ma żadnego związku ze
światem zewnętrznym, gdzie przez wzgląd na zdrowie
fizyczne i psychiczne istnieje zwyczaj grzebania zmar
łych. Ośmielam się jednak twierdzić, że my, którzy tu
(... ) wypisujemy i gromadzimy papiery żywych i umar
łych, właśnie z uwagi na zdrowie fizyczne i psychiczne
powinniśmy utworzyć jedno wielkie archiwum, nazwa-
74
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
z papierowych fiszek, solidarność żywych i umarłych.
Archiwum, tak bliskie Cmentarzowi, wydobywa zmar
łych z korytarzy zapomnienia i przydając pamięci funk
cję władzy najwyższej, przywraca ich życiu.
Z mroków archiwum przejdźmy na strony jedynej
w swoim rodzaju encyklopedii.
W tytułowym opowiadaniu ze zbioru E n cy klop e
d ia u m arłych D anilo Kisa pojaw ia się zadziwiająca
realizacja idei encyklopedii. Jeśli, ja k podaje słow
nik, encyklopedia „to dzieło obejm u jące zbiór wia
dom ości ze wszystkich dziedzin wiedzy lub z jednej
dyscypliny, ułożony alfabetycznie lub rzeczowo”, to
osobliwa encyklopedia z opowiadania Kisa zachowu
je w zasadzie tylko jed en elem en t tej d efinicji: układ
alfabetyczny. Ja k sama nazwa wskazuje, obejm uje
ona nazwiska zmarłych ludzi i wszystko, co z nimi
związane. A le powiedzieć tyle, to nie powiedzieć
nic. Zasady k on stru k cji tej encyklopedii są tak n ie
wiarygodne, że trzeba pośw ięcić tej kw estii trochę
m iejsca. Encyklopedia ta nie je st książką, to w isto
cie biblioteka m ieszcząca się w pewnym budynku
w Sztokholm ie. W każdym pomieszczeniu ułożone
są tomy zaw ierające hasła tylko na jed n ą literę.
Przede wszystkim, jedynym warunkiem, by znaleźć
się w E ncyklopedii um arłych, je st to, że ludzie, k tó
rych nazwiska figurują tu jako hasła, nie mogą zna
leźć się w żadnej innej encyklopedii. Encyklopedia
je st dziełem pewnej sekty religijnej, która jako je d
ną ze swych głównych zasad przyjęła „egalitarystyczną wizję świata um arłych (... ) z zamiarem wy
rów n an ia niespraw ied liw ości ludzkiej i d ania
wszystkim stworzeniom bożym jednakow ego m iej
sca w w ieczności”.10
Ale to nie wszystko. Szczególny jest język tej ency
klopedii: „niewiarygodny amalgamat encyklopedycz
nej lapidarności i biblijnego krasomówstwa”. Bohater
ka opowiadania Kisa szuka w niej inform acji o swoim
ne po prostu historycznym, w którym żywi i martwi by
liby nierozłączni, skoro już w świecie zewnętrznym pra
wo, obyczaj i strach na to nie pozwalają. Wydam zatem
polecenie służbowe (...) po pierwsze, poczynając od
dnia dzisiejszego zmarli pozostają na tym samym m iej
scu, gdzie byli za życia, po drugie, teczka po teczce, do
kument po dokumencie (...) wszystkie akta dotyczące
przeszłości będą stopniowo włączane do archiwum,
które dla wszystkich stanie się teraźniejszym. W iem, że
jest to praca na dziesiątki lat, którą po naszej śmierci
będą kontynuować następne pokolenia, aż do chwili,
gdy papiery ostatniego zmarłego, rozsypujące się, po
gryzione przez mole, pokryte pyłem stuleci wrócą do
świata, z którego na skutek ostatecznego i zbędnego
gwałtu zostały usunięte. Podobnie jak definitywna
śmierć jest wynikiem woli zapomnienia, wola pamięta
nia może zapewnić życiu wieczne trwanie”.9
W wyniku nieprzewidzianych a ostatecznie rozstrzy
gających wydarzeń kustosz decyduje się na gest w jego
świecie niesłychany: jednym ruchem łamie, zdawałoby
się niepodważalny fundament taksonomiczny, na któ
rym „od zawsze” wspierała się praca Archiwum Głów
nego: żywi żyją pośród żywych, umarli umierają pośród
umarłych. Każdemu według potrzeb. A le ów gest nie
jest jedynie prostym zniesieniem dawnego dwudzielne
go podziału i wprowadzeniem w to miejsce „ formuły
mieszanej”. Tym wszystkim, którzy chcieliby ironizo
wać, że umarłym nic po takiej zmianie, odpowiada ku
stosz, że niewiele zrozumieli, bo nie o śmierci jest tu
przecież mowa, ale o życiu właśnie. W istocie więc jest
to gest głęboko etyczny; ustanawia, cóż że zbudowaną
ojcu, część z nich przepisuje do swojego zeszytu. „Na
przykład suche dane, które odnajduję w moim zeszycie
takimi, jak je zanotowałam, tam, w kilku akapitach,
zagęszczone są do tego stopnia, że przed oczyma czy
telnika pojawia się nagle, jakby za sprawą magii, ską
pana w słońcu okolica, wielka zmienność obrazów.
O to niosą trzyletniego chłopca w spiekocie słoneczne
go dnia górskimi ścieżkami, niosą do dziadka ze strony
matki, a w tle, na drugim i trzecim planie - nie wiem,
jak to określić - widać żołnierzy, poborców podatko
wych, żandarmów, słychać daleki grzmot arm at
i ochrypłe ujadania psów. Zwięźle przedstawiono prze
bieg pierwszej wojny światowej: dudnią pociągi w po
bliżu jakiegoś miasteczka, gra orkiestra dęta, bulgoce
woda w otworze manierki, pęka szkło, powiewają w rę
kach chusteczki... Wszystko to są osobne paragrafy,
każdy okres podany jest w formie swoistej poetyckiej
kw intesencji i metafory, nie zawsze chronologicznie,
ale w dziwnej symbiozie czasów, przeszłego, teraźniej
szego i przyszłego”.11
75
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
Zdarzenia zanotowane w encyklopedii przesuwają się
przed oczami czytającego jak taśma filmowa. I to taśma
intensywnie oddziałująca na wszystkie zmysły. To wła
śnie ta nadzwyczajna szczegółowość, niemal iluzjonistyczna gęstość opisu biorąca się z pragnienia, by nie za
pomnieć niczego, co ma związek ze zmarłą osobą, czyni
tę encyklopedię tak wyjątkową: „Danym (...) o miejscu
urodzenia, wyczerpującym, dokładnym (..), towarzyszyły
różne detale, geograficzne, historyczne, ponieważ tam
każdy człowiek jest gwiazdą samą w sobie, wszystko
zdarza się zawsze i nigdy, wszystko się powtarza n ie
skończenie i niepowtarzalnie. (Dlatego autorzy Ency
klopedii umarłych, tego cennego pomnika różnorodno
ści, tak wielką rolę przypisują szczegółom, a każde
ludzkie stworzenie to dla nich św iętość.)”
Wszystko, co przydarzyło się owym najzwyklejszym
bohaterom tej encyklopedii, warte jest odnotowania.
Wszystkie fakty, zdarzenia, okoliczności, które były ich
udziałem, zasługują na utrwalenie i ocalającą od nico
ści pamięć. Tu w istocie „nic dwa razy się nie zdarza”,
historia pojmowana jest jako suma precedensów i już
wszystko jest zapisane. Wszystko. Krajobraz stron ro
dzinnych odmalowano tak żywo, że czytając, a właściwie
przebiegając oczami linijki i akapity czułam się, jak gdy
bym była tam, w sercu tego krajobrazu: śnieg na szczy
tach dalekich gór, nagie drzewa, zamarznięta rzeka, po
której, jak na obrazach Brueghla ślizgają się dzieci”.12
Ta niebywała dbałość o szczegół przypominająca
zdolności rejestrującego najmniejsze drgnienia rzeczy
wistości Funesa, chorobliwa niemal troska, która każe
odnotować nazwisko duchownego udzielającego ślu
bu, jak i nazwiska gości weselnych, zarówno ceny m e
bli, jak i wieczorną burzę, znajduje uzasadnienie
sam ten fakt wystarcza do tego, by dostąpiły one ency
klopedycznej nobilitacji, by nie zostały wessane przez
próżnię zapomnienia.
Claude Lévi-Strauss poczynił niegdyś frapującą
uwagę o podobieństwie między australijskimi czuringa
i naszymi zasobami archiwalnymi. „Churinga są groma
dzone w naturalnych kryjówkach, daleko od uczęszcza
nych ścieżek. Co pewien czas wyjmuje się je w celu zro
bienia przeglądu i dotknięcia ręką, a przy tej okazji po
leruje się je, natłuszcza i barwi, towarzyszą temu zaklę
cia i modlitwy. W ten sposób, dzięki specjalnemu ich
traktowaniu, ujawniają one uderzającą analogię z do
kumentami archiwalnymi, które zakopujemy w skrzy
niach lub powierzamy opiece związanych tajem nicą
notariuszy i które przeglądamy od czasu do czasu - za
chowując ostrożność należną rzeczom świętym - aby je
naprawić, gdy trzeba, lub aby je przełożyć do lepszych
teczek. Również i my przy takich okazjach chętnie
wspominamy wielkie mity, których wspomnienie oży
wa pod wpływem ponaddzieranych i pożółkłych stro
nic: dzieła i czyny naszych przodków, dzieje naszych
w rzadkiej, jakże nienaukowej, wizji historii. Szukaniu
powszechnych praw i generalizacji przeciwstawiono
tu, doprowadzony do skrajności idiografizm. „Historia
jest dla redaktorów Księgi umarłych sumą ludzkich lo
sów, całokształtem ulotnych zdarzeń. Dlatego odnoto
wują każdą czynność, każdą myśl, każde dobroczynne
tchnienie, każdą cyferkę na mapie wpisują do rejestru,
każdą łopatę odrzucającą błoto, każdy ruch, który spo
wodował podniesienie cegły z ruin”. Ostatecznie bo
wiem są oni przekonani, że „nic się nigdy nie powtarza
w historii istot ludzkich, wszystko, co na pierwszy rzut
oka wydaje się identyczne, bywa zaledwie podobne;
domostw od wybudowania do przejęcia na własność”.13
Archiwum więc to miejsce, gdzie gromadzi się rze
czy dla danej społeczności ważne, miejsce, w którym
deponujemy dokumenty zaświadczające o naszej toż
samości, „rzeczy święte”, jak powiada Lévi-Strauss.
Podobnie encyklopedia zawiera tylko to, co z punktu
widzenia ponadjednostkowej pamięci kultury jest jej
częścią niezbywalną; nazwiska w niej utrwalone nie są
dziełem przypadku, to galeria postaci z takich czy in
nych powodów wyrastających ponad przeciętność.
I archiwum, i encyklopedia zatem to ekspozytury m i
tycznego Skarbca, który z natury rzeczy tylko to, co
cenne, przechowuje.
W zestawieniu z taką charakterystyką Archiwum
z powieści Saramago, jak i Encyklopedia z opowiada
nia Kisa wydają się jawnie sprzeniewierzać celom, k tó
rym powinny służyć obydwie te instytucje: ocalania od
zapomnienia tego, co n a p r a w d ę dla kultury ważne.
Ponieważ nie może być tak, że wszystko naraz jest waż
ne, Pamięć Archiwum i Pamięć Encyklopedii musi
hierarchizować. Pamiętanie oznacza tu nie tylko m a
gazynowanie wiedzy, ale ich wartościującą selekcję.
W efekcie zatem, instytucje powołane do pamiętania
służą też, ch cąc nie chcąc, zapominaniu. Nie da się za
76
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
W pałacu pamięci
pam iętać wszystkich, ci więc, którzy nie zasłużyli się
wystarczająco, wpadają w czarny lej niepamięci.
Tymczasem przywołane tu wizje Archiwum i Ency
klopedii z jakąś dającą do myślenia przewrotnością
i determ inacją upierają się, że przeciwnie: wszystko
jest ważne, każdy żywot, bez względu na jego zasługi
wart jest pamiętania. Hasło „Wszystkie imiona”, które
Archiwum A k t Głównych nosi w herbie, mogłoby
być także idealnym m ottem dla Encyklopedii Um ar
łych prowadzonej przez osobliwą sektę z tak zapamię
tałą, niemal nie-ludzką konsekwencją. Obydwie te in
stytucje wprowadzają do zobiektywizowanej i bezna
miętnej pamięci archiwalno-encyklopedycznej para
metr jakby z porządku zupełnie innego niż czysto in
formacyjny: współ-czucie. Pozwala to przywołać nie
zwykle istotny, a rzadko przypominany związek pamię
Czymże są te miejsca pamięci totalnej, o czym mó
wią? Z pewnością chodzi tu o coś więcej niż o zwykłą
użyteczność gromadzenia danych osobowych. Ale skąd
to pragnienie, by przywracać pamięć o wszystkich zmar
łych? Motyw egalitarystyczny, swoista demokratyzacja
śmierci, o których wspomina narrator Encyklopedii
umarłych, jest jakimś wyjaśnieniem, ale sądzę, że nie tłu
maczy go wystarczająco. Zapytajmy więc tak: nie jaki
jest cel tego szalonego przedsięwzięcia, ale jakie są wa
runki możliwości samej idei pamięci absolutnej. Innymi
słowy, jeśli instytucje realizujące ową ideę są rozwinię
ciem czy też przedłużeniem pamięci jednostkowej, to ja
ka musi być jej ontologia, by wspomniana idea była
w ogóle możliwa. Wolno zasadnie wątpić, że nawet naj
bardziej zaawansowane badania nad fizjologią mózgu
nie udzielą nam na to pytanie wiążącej odpowiedzi.
Rzecz idzie bowiem nie o biochemiczne zasady funkcjo
nowania pamięci, ale o jej metafizyczny sens. Powróćmy
więc na koniec raz jeszcze do św. Augustyna.
Już z tych kilku wcześniej cytowanych fragmentów
można bez trudu zauważyć, że przydaje św. Augustyn
pamięci przymiotów boskich. Pamięć, choć ograniczo
na, nie ma granic, choć dotyczy przeszłości, ma na
uwadze przyszłość, choć jest mną i we mnie, transcenduje w jakiś tajemny sposób jednostkowe ograniczenia.
Augustyńska m em oria ze swoją zdolnością wszechobejmowania, stawania się wszystkim, ma tu prerogatywy,
które w późniejszej myśli patrystycznej przejmie intelligentia. W myśli św. Augustyna pamięć bywa czasem
jedną z trzech władz (obok intelligentia i voluntas) duszy,
innym razem wręcz utożsamia się z duszą. „Co jest jed
ci i serca. Ów związek przechował się jeszcze w idiomatyce kilku języków europejskich, w których wyraże
nie „uczyć się na pam ięć” oddaje się - przykładowo przez by heart czy par coeur. Pamięć, zwłaszcza pamięć
absolutna, pamięć, która podejmuje się beznadziejne
go zadania pam iętania o wszystkich umarłych, okazu
je się tu innym imieniem miłości.
W tym obowiązku pam iętania, jaki celebrują oby
dwie instytucje, choć, jak widzieliśmy, każda realizu
je go na swój sposób, w tej konieczności przywraca
nia pam ięci o zmarłych jest coś ostatecznego, coś bez przesady - na skalę kosmiczną. Ten eschatolo
giczny rys pam ięci dochodzi do głosu już zupełnie
otwarcie w wypowiedzi jednego z bohaterów Terra
N ostra Carlosa Fuentesa, powieści, w której motyw
pam ięci pojawia się w różnych odsłonach. O to sta
rzec strzegący księgi losu wypowiada słowa, które
mogą służyć za komentarz tłum aczący najgłębszy
sens zamierzeń naszego Archiwum i Encyklopedii:
„Między życiem a śmiercią istnieje tylko przeznacze
nie pam ięci. Ze wspomnień są utkane losy świata.
nak podstawą samej pamięci? U jej podłoża znajduje
się konstytuujący ową ukrytą wiedzę wewnętrzny
W ładca, źródło wszelkiego świata, które oświeca każ
dego człowieka przychodzącego na świat, czyli Bóg”.15
Ostatecznie więc to O n zamieszkuje, choć nie bardzo
wiadomo gdzie („A jed nak raczysz mieszkać(...)w mojej pamięci. I czemuż pytam, w którym jej
miejscu mieszkasz?”) - augustyński „pałac pamięci”.
Te myśli zaskakująco rezonują z pewną wypowie
dzią Um berto Eco na tem at natury Biblioteki, wpro
wadzając do naszego myślenia o racjach istnienia pa
m ięci absolutnej ostatnie już ogniwo: „Proszę pomy
śleć hipotetycznie, że Boga nie ma. Jaka jest jedyna
gwarancja, że był pan Proustem albo sankiulotą, który
zdobył Bastylię? Tylko biblioteka, ta pam ięć ludzkości.
Pan może zniknąć, ale ludzkość zachowa swoją pa
Ludzie giną, słońce po słońcu następuje, upadają
miasta, władza przechodzi z ręki do ręki. W odm ęt
zapomnienia pogrążają się władcy i ich nadgryzione
zębem czasu pałace wydane na pastwę ognia, burzy
i zielska. Jed en okres się kończy, a drugi zaczyna. Tyl
ko pam ięć utrzymuje przy życiu to, co umarłe; ci,
którzy m ają umrzeć, dobrze wiedzą o tym. K oniec pa
m ięci jest prawdziwym końcem świata”.14 Kruche n a
czynie p am ięci staje się nagle instru m entem
o ogromnej mocy, przybiera kształt alchem icznej re
torty posiadającej zdolność przemieniania śmierci
w żywą rzeczywistość. W idać przy tym wyraźnie, jak
idea pam ięci absolutnej ma naturę paradoksalną. Bo
przecież pam ięć, która chce ocalić „wszystkie im io
na”, która z definicji zwrócona jest w przeszłość,
mięć. I pan w niej figuruje bez względu na to, czy jest
pan Proustem, czy kimś pierwszym z brzegu. Być może
da się więc powiedzieć, i zrozumiał to Borges, że bi
blioteka jest erzacem, substytutem Boga. Jeśli Bóg ist
nieje, jako wszechwiedzący jest rodzajem wielkiej bi
blioteki. Pod koniec Boskiej Komedii D ante mówi, że
wizja Boga rozkłada się jak książka, si quaderna. Tak
więc wizja Boga to wizja uniwersalnej biblioteki”.16
w gruncie rzeczy tak naprawdę celuje w przyszłość.
Ze wzrokiem utkwionym w przeszłości ma, jako swój
warunek, m ocne przeczucie ostatecznego kresu.
77
�Dariusz Czaja ♦ CZARNA SKRZYNKA. O IDEI PAMIĘCI ABSOLUTNEJ
św iata. B iografia, przeł. A . Szymanowski, Warszawa 20 0 1 , s. 155
Można sądzić, że mówiąc o bibliotece, Eco nie ma
na myśli którejś - niechby najbardziej pojemnej - z bi
bliotek realnie istniejących (z tych bowiem dowiemy
się z pewnością wiele o Prouście, natomiast zgoła nic
0 „kimś pierwszym z brzegu”), ale Bibliotekę Bibliotek,
bibliotekę, która podobnie do Archiwum Saramago
1 Encyklopedii umarłych Kisa ma ambicję, by utrwalić
„wszystkie imiona”. R elacja jest przechodnia: Bóg staje
się wielką Biblioteką, ta zaś boskim erzacem. Oczywi
ście, nie należy tej wypowiedzi rozumieć dosłownie.
Nie jest to żadne wyznanie wiary. U zdeklarowanego
sceptyka, jakim jest Eco, Bóg jest tylko figurą retorycz
ną, może zgrabną i poręczną metaforą, może - nieco
jak diabeł Kołakowskiego - postulatem praktycznego
rozumu. Warto jednak domyśleć tę supozycję do koń
ca. Ale już bez mrugania okiem i bez ironicznych cu
dzysłowów. Dosuńmy zatem naszą szafę do ściany.
Proszę pomyśleć hipotetycznie, że Bóg jest. Jeśli tym
samym poważnie potraktować biblijną wizję stworzenia
człowieka wraz z nieodłączną od niej ideą „obrazu i po
dobieństwa”, to nie da się wykluczyć, że zmaterializowa
na w przywołanych przykładach idea pamięci absolut
nej jest niedoskonałym, ale jednak: odpryskiem?, po
głosem?, refleksem?, odbiciem? - jak to dobrze nazwać?
- Boskiej arcypamięci, tej Czarnej Skrzynki, w której
ostatecznie wszystko ulega ocaleniu i nikt nie ma prawa
zostać zapomniany. Jeśli uświadomić to sobie bliżej, je
śli pochylić się nad ową augustyńską studnią bez dna, to
rzeczywiście doznać można zawrotu głowy.
„Wielka jest potęga pamięci. Trwogą przejmuje...”.
Prawdziwy horror metafizyczny...
Post scriptum
Słow o o fotografiach um ieszczonych w tekście. O trzym ałem je
któregoś dnia od M arty M iskow iec, p racu jącej w krakowskim M u
zeum Fotografii w związku z naszą rozmową o pam ięci. Zakupione
niegdyś w antykw ariacie przez in n ą jeszcze osobę i ofiarow ane M ar
cie w prezencie, są teraz m oją własnością. Z djęcia n aklejon e są na
tektu rki o wym iarach 6 ,5 x 1 0 ,5 . N iedatow ane. N ie m ają podpisów.
N ie wiemy kto na n ic h jest, nie znamy personaliów osób przedsta
w ionych na zdjęciach. N ie wiemy o n ic h nic. W iem y jedynie to, że
nie żyją. Ze są n i e - ż y w i. Jedyne znaki identyfikacyjne to nazwy
zakładów fotograficznych, w których zostały zrobione zdjęcia.
W szystkie m ieściły się w Krakow ie: „Zakład Fotograficzny S ta n isła
wa Bizańskiego, pl. Szczepański 3 ”, „Tadeusz Jabłoński, Zakład F o
tograficzny, ul. Franciszkańska L 4 ”, „Juliusz M ien, fotograf, ul. K o
pernika 8 ”, „Zakład artystyczno-fotograficzny M. A . Olmy, Podwa
le 1 4 ”, „M. K rem ski, fotograf, ul. K arm elicka 1 5 ”. Spoglądając cza
sem na te fotografie nie mogę uw olnić się od wspom nienia wiersza
M iłosza W Parafii, ze zbioru T o. N ie znajduję lepszego kom entarza
do ty ch martwych/żywych zdjęć. D o przejm ującego prom ieniow ania
rzeczywistej obecn ości, która z n ich em anuje:
„Gdybym nie był kruchy i przełamany od środka,
N ie myślałbym o inn ych - jak ja, przełam anych od środka.
N ie wybrałbym się na pagórek, na cm entarz koło kościoła,
Zeby starać się pozbyć litości nad sobą.
Zośki szalone,
Przegrywający wszystkie bitwy Kazikowie,
Sam oud ręczające się A gaty
Leżą pod krzyżami z rokiem urodzenia i śm ierci. I któż
Ich wypowie? Ich mam rotania, szlochy, nadzieje, łzy upokorzenia?
Ci sami w śluzach, w zapachu moczu,
W szpitalnym wstydzie pokręconego ciała.
I zaraz wieczność. N iestosow na. Nieprzyzwoita.
Przypisy
1
Jak dom lalek zgnieciony kołam i, jak słoń depczący
św. Augustyn, W yznania, tł. Z. Kubiak, Warszawa 1978, ks. X , 17;
Chrabąszcza, ja k zatapiający wysepkę ocean.
drobiazgowe streszczenie poglądów św. Augustyna wraz z fen o
Zaiste, dziecinna głupota nas wszystkich
menologicznym kom entarzem na tem at augustyńskiej m em ioria
N ie licu je z powagą rzeczy ostatecznych.
daje M artin Heidegger, Fenomenologia życia religijnego, tł. G. Swoiński,
N ie m ieli czasu, żeby cokolw iek zrozumieć
Kraków 20 0 2 , s. 1 74-185
2
Tamże, ks. X , 9
3
J. L. Borges, Pamiętliwy Funes, przeł. S. Zembrzuski, w: Fikcje,
Z jednostkow ego bytu,
Z principium indm duationis,
Ja też nie rozumiem, ale co poradzę.
W arszawa 1972, s. 96
4
O . Sacks, M ężczyzna, który pom ylił sw oją żonę z kapeluszem ,
5
J.-C . C arrière, J. D elum eau, U. E co, S. J. G ould, R ozm ow y o k oń
C ałe życie zam knięty w łupinie orzecha,
N a próżno ch ciałem stać się kim ś zupełnie innym.
przeł. B. Lindenberg, Poznań, b. d., s. 14 4 -1 4 5
Schodzim y tedy w ziemię, parafianie.
cu czasów , przeł. A . i J. Łukaszewicz, W rocław 2 0 0 0 , s. 226
6
Z nadzieją, że trąby Sądu wywołają nas po imieniu.
G. G. M arquez, Sto lat sam otności, przeł. G. Grudzińska, K. W o j
Zam iast w ieczności, zieleń i ru ch obłoków,
ciechow ska, Warszawa 19 9 7 , w. 59
7
J. Saramago, Wszystkie imiona, tł. E. Milewska, Poznań 1999, s. 217
8
Tamże, s. 2 1 6
9
Tamże, s. 2 0 7 -2 0 8
10
D. Kis, E n cy klop ed ia um arłych, w: E n cy klop ed ia um arłych, przeł.
11
Tamże, s. 57
12
Tamże, s. 54
13
C. Lévi-Strau ss, M yśl n ieosw ojona, W arszawa 19 6 9 , s. 3 5 9 -3 6 0
14
C. Fuentes, TerraN ostra, przeł. M. Kaniowa, Poznań 1993, t. II, s. 57
W staje tysiąc za tysiącem Zoś, Katarzyn, Bartłom iejów ,
Maryś, A gat, Bronisławów,
Zeby wreszcie wiedzieli,
D laczego to było i po c o ”.
D. Cirlić-Straszyńska, Ch. A rvanitidis, W arszawa 1991, s. 56
15
I na kon iec jeszcze jedno. N a odw rocie naszych zdjęć uważne
oko odczytać może kanoniczną form ułę, którą sum ienni mistrzowie
fotograficznego rzemiosła opatrywali swoje prace: „Klisze przecho
wuje się”. Rzadka przenikliwość.
Ch. Taylor, Ź ródła podm iotow ości. N arodziny tożsam ości n o w o cze
snej, tł. różni, W arszawa 2 0 0 1 , s. 255
16
U. E co , D e l’O eu vre ovrerte au Pendule d e Foucault, „Magazine
L itteraire”, s. 23, cyt. za: D. S. Schiffer, U m berto E co. Labirynt
78
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b82afd8a0e9eb5de0170cfc31c2a914c.pdf
137e1affa4c15473426cf53b23ebf4d5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2852
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2657
Title
A name given to the resource
Czas etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.2-4
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SPIS TREŚCI
JACEK O L Ę D Z K I
K A R O L I N A SIEMION
M e k s y k . Współczesna świadomość m i r a k u l a r n a
164
W o d a zwyczajna - W o d a c u d o w n a
172
Biografia i etnologia - V i c t o r Turner
M A T H I E U DEFLEM
Rytuał, a n t y - s t r u k t u r a i religia, czyli V i c t o r a Turnera
procesualna analiza symboli
MAŁGORZATA BARANOWSKA
JAN GONDOWICZ
A N D R Z E J PIEŃKOS
ZBIGNIEW OSIŃSKI
M I C H A Ł ŁUCZEWSKI
A N N A SPISS
188
Kolekcja nieidealna. Pocztówka
200
Pasje pastora Dodgsona
207
„Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby
angielskich pisarzy X V I I I w i e k u
209
S a m o t n o ś ć Osterwy. C o dalej w badaniach n a d Redutą/
219
Jak Białoruski k w i a t e k z Ameryką się pasował
229
O pożytkach płynących ze „śmieci"
237
Recenzje
TERESA GRZYBKOWSKA
JACEK O L Ę D Z K I
N o r w i d na n o w o rozpoznany
240
Siedzi baba na cmentarzu
242
ALEKSANDER JACKOWSKI
Inni
JACEK O L Ę D Z K I
Jedną
249
kreską
kreślone
albo dlaczego w k w i e t n i u wróble
kąpią się w piasku
SŁAWOMIR SIKORA
ZBIGNIEW
252
Etnografia jako sposób życia albo spotkania z m u z y k a m i
wiejskimi
257
Noty o Autorach
260
Streszczenia artykułów
262
BENEDYKTOWICZ
w tym sensie, że spowodowane zewnętrznymi okolicznościami,
niechcianymi przez jednostkę, która ich doświadcza. Ma ono
jednak również swój wymiar aktywny, gdyż posiada niezwykle in
tensywną silę poznawczą."), pozwala spostrzec i śledzić w Odysei
problem „wiecznego napięcia pomiędzy życiem a opowieścią
Czas etnografii
0 nim" - ów, jak wspomina o tym autor, charakterystyczny tak
bardzo dla pisarstwa Tomasza Manna temat „dystansu pomiędzy
życiem i słowem". - Problem dystansu i różnicy pomiędzy tym,
co moglibyśmy nazwać „czasem przeżywania i doświadczania",
1 „czasem opowiadania", pomiędzy tym, czego doświadcza Odys,
i o czym on sam opowiada (lub też, o czym inni opowiadają). P '
między tym, co przeżyte i doświadczone w cierpieniu, a tym, co
tylko opowiedziane, czy wyśpiewane choćby w najpiękniejszej
pieśni o losie, cierpieniach i przygodach Odysa.
Z
godnie z zapowiedzią daną w ostatnim numerze, po dwu
obszernych monograficznych tomach-rocznikach powra
camy do skromniejszych etnograficznych wymiarów. Nu
mer ten rozpoczynamy od bloku tekstów rozwijających wątek
biografii i autobiografii, ich wzajemnych związków i relacji ze
sztuką, legendą, mitem. Otwiera go tekst Giovanniego Cerri
z wprowadzeniem Krystyny Bartol. Cerri odkrywa przed nami
niedostrzeganą dotąd, czy nie dość dostrzeganą obecność moty
wu autobiograficznego w Odysei i postaci Odyseusza - „bohate
ra, który opowiada własną historię." Ten sposób spojrzenia na
Odysa, nie jako na postać emblematyczną, typ stały o utrwalo
nych cechach charakteru, wykracza znacznie poza rutynę do ja
kiej przyzwyczaiła nas naukowa tradycja zarówno historycznoli
terackich, jak i filologiczno-klasycznych studiów, klasyczna odyseologia. To dynamiczne (a nie statyczne) podejście do rozumie
nia doświadczenia autobiograficznego zapisanego w Odysei,
w którym Cerri podkreśla znaczenie, jakie ma dla jego kształto
wania się zarówno „moment preantropologiczny" („wiedza czło
wieka kształtuje się poprzez poznawanie mentalnych postaw róż
nych ludów, które Odys spotyka podczas swojej długiej podró
ży"), jak i drugi element - pathos („cierpienie bierne jedynie
Takie podejście, jakie reprezentuje w swym eseju Cerri, po
zwala nie tylko znacznie głębiej rozpoznać i umieścić w historii
początki, i obecność samego gatunku autobiografii, aniżeli do
tąd czyniła to historia literatury i historia autobiografii, ale ze
względu na swoje nierutynowe ujęcie zagadnienia, wrażliwość
i skoncentrowanie uwagi na osobie „bohatera, który opowiada
własną historię" - zbliża się, w zaskakujący dla nas sposób, do
stanowiska kolejnej, omawianej tu przez Aleksandrę Melbę chowską-Luty, postaci: Witolda Gombrowicza. Można by wręcz
powiedzieć, że to dynamiczne podejście Cerriego jest niejako
spełnieniem postulatu i oczekiwań, jakie miał wobec lektury
i interpretacji dzieła (literatury, sztuki), i czemu dawał wyraz
w swoim Dzienniku, Gombrowicz: „Jakże katastrofalna okazała
się metoda polegająca na zajmowaniu się samym tylko dziełem,
w oderwaniu od osoby autora - za tą abstrakcją poszły inne, od
rywając jeszcze bardziej dzieło od osoby [...] przenosząc wszyst-
2
�Zbigniew Benedyktowicz • CZAS ETNOGRAFII
ko na teren fałszywej, kulawej pseudo-matematyki estetycznej"
- „chcę z dzieła zrozumieć twórcę, poza bajką, którą mi opowia
da Рое, muszę odnaleźć tego, który opowiada, jako - zrozumcie
to - jedyną rzeczywistość, jedyny konkret. Tak tedy z dzieła mu
szę wnioskować o twórcy." (por. Melbechowska-Luty).
Motyw Odysa - tego, „który wiele swym sercem wycierpiał
na morzu", „wiele wędrował" - motyw wędrówki, podróży, wychodźctwa, emigracji, ucieczki, „rozpacznej ucieczki" w prze
dziwny i na różny sposób spaja i łączy wszystkie omawiane tu
postaci. Do katalogu sformułowań Aleksandry Melbechowskiej-Luty (dalej A M L ) , która, pomimo różnic i odległości
w czasie, śledzi głębokie pokrewieństwo pomiędzy Norwidem
i Gombrowiczem, ich doświadczeniem podróży i twórczością,
moglibyśmy dopisać dwu następnych: Malinowski, Witkacy. Postaci Odyseuszowe, naznaczeni podróżą: Norwid, Gombro
wicz, Malinowski, Witkacy. Weźmy choćby ten fragment por
tretu: - Gombrowicz: „egocentryk,(...) ironista, mistrz absurdu
i paradoksu, który całe życie kreował swój wizerunek, i udawał
przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś innego, był twórcą
podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym
0 swoje człowieczeństwo."(AML). Czy końcowa fraza tego opi
su, wyjąwszy charakterystyczne Odysowe rysy - zachowania
zwodnicze, udawane, oszukańcze, zmierzające do wprowadze
nia innych w błąd, maski, mądrą przebiegłość - które z pewno
ścią moglibyśmy rozpoznać i u Witkacego, nie dałaby się od
nieść do trzech pozostałych:... byl twórcą podszytym smutkiem,
zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje człowieczeństwo.
Albo, czy w tym fragmencie nie rozpoznalibyśmy ich wszystkich
czterech: Podobnie dotykali spraw zasadniczych odnoszących się do
historii, współczesności i kondycji ludzkiej, zastanawiali się nad
upływem i przezwyciężaniem czasu. (AML).
Postaci Odyseuszowe. Naznaczeni, podszyci podróżą, smut- |
kiem, zwątpieniem, niepewnością, walczący o swoje człowie- j
czeństwo: - Norwid, Gombrowicz, Malinowski, Witkacy. Ale i
nie o klucz Odysowy tu chodzi (chociaż, można by sobie parę
dobrych prac porównawczych na ten temat wyobrazić - jeśli już
nie powstały, nie śledzę tak wnikliwie literatury przedmiotu wokół tego klucza, które by wnieść wiele mogły w rozumienie
naszej kultury końca XIX i całego XX w., a przede wszystkim li
teratury i antropologii kultury, ich wzajemnych związków,
uwzględniających, ów odysowy „moment antropologiczny"
1 „patetyczny", ukazujących ich ciągłość i przemiany, zapisane
i w doświadczeniu, i twórczości tych czterech). Ukrytym (może
nie tak bardzo) głównym bohaterem tego numeru wydaje się
być: czas. A ściślej rzecz biorąc czas, współczesność, ponadczasowość. (Można by to jeszcze po Norwidowsku, czy za bardziej
naśladowanym dzisiaj Heideggerem dla wyrazistości większej
i tak też zapisać: czas, wspol-czesność, ponad-czasowość). I nie
tylko o artykuły bezpośrednio dotykające problemu czasu, i uka
zujące obecność tych trzech jego wymiarów tu idzie (Tomasz
Grygiel, Zwycięstwo sztuki nad czasem?, Teresa Grzybkowska, Da
ma z Elche). Czas, współczesność, ponadczasowość to temat god
ny głębszej refleksji w etnografii. Tak właśnie się stało, że w bie
żącym 2002 roku, w ponad dziewięćdziesiąt, a niespełna dzie
więćdziesiąt pięć lat od czasu ich powstawania, ukazało się peł
ne wydanie Dziennika (1908-1918) Bronisława Malinowskiego
(w czym, jak nasi stali czytelnicy wiedzą, i redakcja „Kontek
stów" miała swój skromny udział i pomoc - por. „Konteksty" od
Nr. 1/1998; Bronisław Malinowski, Dzienni/c w ścisłym znaczeniu
tego wyrazu, opracowała Grażyna Kubica, Wydawnictwo Lite
rackie, Kraków 2002). W tym zaś numerze zamieszczamy frag
menty powieści Lord Nevermore szwedzkiej pisarki Agnety Ple-
3
ijel, poprzedzone rozmową z autorką. Powieść ta nie jest powie
ścią stricte dokumentalno-biograficzną, ale inspirowaną posta
ciami i losami Malinowskiego i Witkacego. Ciekawa jest droga
dochodzenia do tej powieści o czym opowiada autorka. Zaczęła
ją pisać w 1998, wydana została w 2000 w Szwecji, a po przekła
dach na angielski, francuski, włoski, hiszpański, niemiecki, jej
przekład polski ukaże się na jesieni tego roku. Pomijając zbież
ność czasową tych wszystkich inicjatyw i wydań (1998 u nas:
pierwsze fragmenty Dziennika; 2000 - wystawa i rocznik „Kon
tekstów" Malinowski - Witkacy; 2002 - pełne wydanie Dzienni
ka i polskiego przekładu powieści Lord Nevermore), chociaż zna
mienny może to być przykład dla niezależnego powstawania
i krążenia „tematu na czasie", interesujące przede wszystkim jest
tu pole, które się przed nami otwiera, można by wyobrazić sobie
niejedno seminarium śledzące tę drogę: dokument, biograficzny
dokument o cechach autobiografii, literatura, przetworzenie
w sztuce, nauka i sztuka. Autobiografia, legenda i mit. Zatoczy
liśmy kolo. Znów znaleźliśmy się wobec problemu tu od począt
ku kluczowego: „dystansu między życiem a słowem", „życiem
a opowieścią o nim". Czy trzeba dodawać, że trudno by wyobra
zić sobie takie seminarium bez sięgnięcia do publikowanego tu
artykułu Lecha Sokola o księciu Nevermore - Bronisławie Mali
nowskim jako postaci w twórczości Witkacego (Edgar Duke oj
Nevermore i Bungo...). Nie znam jeszcze książki Agnety Pleijel,
trudno mi ocenić czy jest dobra czy nie. Odniosła sukces, stała
się książka roku 2000 w Szwecji i nietrudno mi się domyśleć dla
czego. Podróż na krańce świata, do społeczności plemiennej, tuż
przed wybuchem pierwszej wojny światowej, (spierający się ze
sobą) naukowiec antropolog i artysta, dalej już przepisuję z noty
wydawniczej: „Opowieść przenosi nas do ogarniętej rewolucją
Rosji, faszystowskich Wioch i szokującej nowoczesnością Ame
ryki, potem znów do Polski. Jesteśmy świadkami wybuchu nowej
wojny światowej. Wydarzenia wiodą nas aż do narodzin nowego
stulecia." Powodzenie tej książki (i tego tematu) wydaje mi się
iść na przekór powszechnym opiniom o naszej współczesności ja
ko czasie bez historii (końca historii), czy dominacji postmoder
nistycznych tendencji, bądź wręcz postmodernistycznej dezynwoltury. Obok nagłośnionego nurtu dekonstrukcji, niwelujące
go i nicującego postać autora („Dekonstrukcjonizm: że co by się
nie mówiło, to i tak nic nie znaczy" - Leszek Kołakowski, Wiel
ka encyklopedia filozofii i nauk politycznych cytuję za Łukasz Tisch
ner, Dekonstrukcja i demagogia, „Tygodnik Powszechny" nr 30/28
lipca 2002), a może wręcz na przekór tym tendencjom i temu
nurtowi, istnieje przecież stale i wzbiera na sile cichy nurt rek o n s t r u k c j o n i z m u , upominającego się o autora, „bohatera,
który opowiada własną historię", do tego nurtu zaliczyłbym
oczywiście tekst Cerriego, i na kredyt książkę Pleijel. Czy można
sobie wyobrazić lepszy wgląd w historię XX wieku, jej syntezę,
jak nie za pomocą tych dwu biograficznych soczewek, które wy
brała szwedzka autorka. Czy można inaczej tłumaczyć powodze
nie tej i podobnych jej książek, jak nie pragnieniem obcowania
z kimś konkretnym, z konkretną rzeczywistością, chociaż prze
braną w szacie powieści, z kimś, kto wiele widział, wiele wędro
wał. O tym pragnieniu wspominał w Dzienniku Gombrowicz
(znów sięgam do tekstu autorki przywoływanej tu wielokrotnie,
Aleksandry Melbechowskiej Luty, zaznaczając cytowany przez
nią fragment z Dziennika Gombrowicza kursywą): „Przecięcie
przyszłości i przeszłości w samym punkcie przemijania, pozwala od
czuć, że to co było, ciągle «jest», jest jako coś «bylego». Obcowanie
Z przeszłością jest więc ciągłym dopracowywaniem się niej. Przeszłość
to panoptikum zrobione z okruchów, ale my ją chcemy, mimo wszyst
ko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, konkretną"
�Zbigniew Benedyktowicz • CZAS ETNOGRAFII
Pamiętna książka Jamesa Clifforda nosiła tytut Kłopoty
Z kulturą. Kłopot dotyczył głównie współczesnej kultury jako
obszaru nieciągłości, przemieszczeń, przeszczepień, translacji.
Patrząc na ten numer i zebrane w nim teksty, trawestując Clif
forda, można by powiedzieć, że tak naprawdę istotnym proble
mem dla etnografii są tu problemy, kłopoty z czasem (ale o tym
za chwilę). Szczególnego przykładu dostarcza tekst Barbary
Czarniawskiej O zapotrzebowaniu na etnologię symetryczną. A u
torka zajmująca się teorią organizacji i zarządzania łączy
w swoim podejściu inspiracje płynące z etnologii i narratologii.
W przeciwieństwie do „Innego", z którym ma do czynienia za
zwyczaj etnolog, i którego czas „płynie wolniej" i „nie jest rów
noległy do naszego czasu", czas badanych przez nią środowisk
praktyków zarządzania, czas menadżerów płynie szybciej od
czasu badacza („większość z nich nie rozumie, dlaczego nasze
raporty nie są gotowe dwa miesiące po zakończeniu badań").
Zazwyczaj Są [oni] już gdzie indziej, - Already ehwhere, jak zatytytutował swój raport z badania przedsiębiorstwa, jeden
z przytaczanych przez Czarniawską autorów. („Badacz, który
codziennie zasiada przy biurku, które mu przydzielono w takim
przedsiębiorstwie ryzykuje, że często będzie siedzieć sam 'obiekty badania' są już gdzie indziej, na konferencji, w podró
ży służbowej, na spotkaniu z klientami, albo po prostu w cyber
przestrzeni."). Spojrzenie z zewnątrz na etnologię, jakie pre
zentuje Barbara Czarniawską, jak i podjęta przez nią próba
uporządkowania spraw w tej dziedzinie mogą być niezwykle in
spirujące dla etnologów. Wybieram tu tylko jeden wątek, ze
względu na jego korespondencję z motywem Malinowski Witkacy: Nauka versus Sztuka (por. rozmowę z A. Pleijel; tekst
L. Sokola.), czy podejmowany zresztą na tych lamach nie po
raz pierwszy - wątek statusu etnografii i etnologii „między na
uką a sztuką"(por. numery poprzednie). Czarniawską zwraca
uwagę, że jesteśmy wciąż dziedzicami dwu głównych motywów:
pozytywistycznego i romantycznego. (Nota bene to za sprawą
ich obu - jak wykazuje Cerri, nie było możliwe mówienie o au
tobiografii w kontekście Odysei: „Ani słowa o Homerze, ani
słowa o Odyseuszu. Tak samo ani słowa o niezwykle istotnych
wstawkach autobiograficznych w tragedii greckiej. Pominięcia
te budzą zdumienie... Jak mogło do nich dojść?"). „Nie ma jed
nak powodu abyśmy obecnie zacietrzewiali się w starciu za
aranżowanym nam przez naszych poprzedników - pisze Czar
niawską i odwołuje się do Richarda H . Browna, socjologa, któ
ry zwracał uwagę, że te dwa typy dyskursu w nauce (pozyty
wizm, romantyzm) podtrzymują się w niekończącej się debacie,
i postulował tworzenie dyskursu post-pozytywistycznego i post-romantycznego: „Zdaniem pozytywistów nauka o człowieku
powinna naśladować nauki ścisłe; zdaniem romantyków, po
winna imitować sztukę. Ale wiedza o człowieku jest zbliżona
zarówno do nauk ścisłych, jak i do sztuki. Jej produkty aspiru
ją do rygoru fizyki, ale wymagają wrażliwości poema
tu."(Brown, 1989). Na czym więc miałaby polegać etnologia
symetryczna? To pozostawiam już czytelnikom. Nie zamierzam
tu niczego streszczać. Wystarczy powiedzieć, że jednym z za
sadniczych tropów dla Czarniawskiej jest Michaił Bachtin i je
go postulaty „poetyckiej socjologii" i „symbolicznego realizmu"
(sformułowane na długo przed Brownem), oraz zasada wielogłosowości.
etnografii. W dziale Licheń i współczesna wrażliwość mirakularna
prezentujemy prace, raporty młodych autorów powstałe z ba
dań terenowych (1997- 1999), prowadzonych w grupie labora
toryjnej pod kierunkiem Ewy Klekot (por. Ewa Klekot, Święte
obrazki, Licheń i sąd smaku) oraz teksty klasyka, autora wielu
prac o wrażliwości mirakularnej i wotach - Jacka Olędzkiego
(Sanktuarium Maryjne w Bardzie Śląskim; Meksyk. Współczesna
świadomość mirakularna). Uzupełnieniem tego działu jest praca
Karoliny Siemion, Woda cudowna ~ woda zwyczajna, powstała
w grupie laboratoryjnej prowadzonej przez Andrzeja Różyckie
go i Krzysztofa Brauna (grupa fotograficzna; z 200 zdjęć wyko
nanych przez autorkę publikujemy zaledwie kilkanaście).
W dziale Antropologia miasta Tomasz Wit Szerszeń śledzi zmia
ny w architekturze współczesnej Warszawy („W cieniu wieżow
ca"...) a Peter J. Martyn niszczące zmiany w urbanistyce i archi
tekturze Coventry [Troja Brytyjsłta w centrum kraju?...). O pocz
tówce i tworzeniu kolekcji pisze Małgorzata Baranowska (Ko
lekcja nieidealna) a Andrzej Pieńkos o domach artystów i miej
scach tworzenia („Moje budowle to papier, jak moje pisma". Sie
dziby angielskich pisarzy XVIII wieku). Anna Spiss o dekorowa
nej przez dozorcę klatce schodowej na krakowskim Kazimierzu
(O pożytkach płynących ze „śmieci"). Wątek biograficzny powra
ca jakby na końcu w artykułach Mathieu Deflema o procesualnej analizie symboli Victora Turnera, w którym autor omawia
koncepcje Turnera w ścisłym powiązaniu z biografią autora The
Forest of Symbols (Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora
Turnera procesualna analiza symboli), Zbigniewa Osińskiego
o Osterwie (Samotność Osterwy...), Michała Łuczewskiego
o Melchiorze Wańkowiczu (Jak Białoruski Kwiatek z Ameryką się
pasował). W dziale „Prezentacje" Aleksander Jackowski pisze
0 artystach osobnych (Inni).
Już na pierwszy rzut oka niepokoić musi, jeśli nie przypra
wiać wręcz o trwogę, to przemieszanie i miejsc, i czasów zebra
nych tu w jednym zeszycie. Byłoby to zadanie sporządzić ich
dokładny spis i mapę czasów. A tematów?! Gombrowicz i L i
cheń! Odyseusz i zarządzanie! Czysty surrealizm. Przemiesza
nie czasów. A gmach się wcale nie wali. Celowo zostawiłem na
koniec ten fragment, z kolejnego odcinka cyklu Etnolog w
podróży Jerzego S. Wasilewskiego, opis szamańskiego rytuału
z Seulu, zaledwie maty przyczynek do kłopotów z czasem,
polifonicznością czasu, ich rozdzielaniem (czas, współcze
sność, ponadczasowość): „I chociaż mam obok i naprzeciw
siebie stadko fotografów i filmowców, ich kamery i błysk fleszy,
to patrząc na gesty nalewania alkoholu do naczyń, które
kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed kilku tysięcy lat,
nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę w akcie naprawdę
archaicznym." (Etnolog w podróży. Konfucjusz przed kamerami,
szamanki przy mikrofonie).
Czy może być inna odpowiedź na pytanie czym jest czas
w etnografii, z jakiegokolwiek punktu byśmy nie wyszli, niż ta:
- Wieloglosowość, wieloczasowość (jak w żadnej innej dyscypli
nie) jest czasem etnografii.
„Ciekawość innej kultury nigdy się nie zmniejsza, gdyż jest to
ciekawość samego siebie, przebranego inaczej.)...) Po powrocie
do domu, (badacz terenowy) widzi na nowo swoich ziomków,
a także siebie między nimi. Postawa wyuczona w terenie staje
się osobista filozofią życia. To, co się liczy, tak w terenie jak
1 w domu, to fakt, że można choćby przez chwilę uchwycić ludz
kość w procesie tworzenia." (Ruth Landes, cyt. za Barbara
Czarniawską).
Jak zwykle nie sposób w tak krótkim wprowadzeniu, prze
wodniku po numerze, przedstawić wszystkich, a co dopiero mó
wić o wskazaniu podskórnych połączeń, toczących się dialogów
pomiędzy zebranymi tu tekstami. Numer przynosi sporą dawkę
4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f65afa09818cc2a28872f5397c5b0e4.pdf
29042de8ac11bc371baf7ced4b19ffc3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5858
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5454
Title
A name given to the resource
Czas trwania współdziałania społecznego przy budowie domów i budynków gospodarczych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.184 (mapa nr 32)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 2 . Czas trwania współdziałania społecznego
przy budowie domów i budynków gospodarczych
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka bu
dulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni. [...] B. Jak długo trwała pomoc
(do ukończenia pracy, tylko po południu, cały dzień, dzień i wieczór, wieczór, noc)?
Objaśnienie znaków: 1 — do ukończenia pracy; 2 — cały dzień; 3 — część dnia; 4 — parę godzin;
5 — brak informacji; 6 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1d325d665d9821d72a543788d9adb14.jpg
a8c9d4a87f2a763d646f2a019ea12deb
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad6d77403fea0ff51717b9dfe3b23641.jpg
ee648a5317ee156cde8641b84ccb40fa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Czas wolny grupki dzieci / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korytów (woj. mazowieckie)
Subject
The topic of the resource
kultura społeczna ; odzież dziecięca ; czas wolny ; Mazowsze
Description
An account of the resource
fotografie przedstawiają kilku chłopców i dziewczynkę w ubiorach codziennych
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_26.23.XV_L.2.2.5_01 PAE_FNK_26.23.XV_L.2.2.6_01
czas wolny
elementy odzieży
Korytów
odzież
odzież dziecięca
okolice Grodziska Mazowieckiego
strój
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/992d29ab9ee45853af26286327267245.pdf
66a7c3889f2f588d9f1292f9f0f1888b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:900
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:828
Title
A name given to the resource
Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.154-173
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kabzińska-Stawarz, Iwona
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
IWONA K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z
CZAS W O L N Y
I ROZRYWKA MŁODZIEŻY
W MONGOLII
PASTERSKIEJ
W latach 1971-1974 c z ł o n k o w i e ekspedycji etnograficznej P A N do
M o n g o l i i , k i e r o w a n e j przez prof. dr. W i t o l d a Dynowskiego, p r z e p r o w a
d z i l i badania ankietowe w ś r ó d mongolskiej m ł o d z i e ż y pasterskiej. Zebra
n y m a t e r i a ł s k ł a d a s i ę ze 111 ankiet i d o t y c z y szeroko rozumianego p o
j ę c i a adaptacji m ł o d z i e ż y pasterskiej do ś r o d o w i s k a . Badania ankietowe
d a ł y o g ó l n e p o j ę c i e o problemach i s y t u a c j i m ł o d z i e ż y , p o z w o l i ł y na w y
k r y c i e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y z j a w i s k a m i n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h dziedzin
ż y c i a (praca, wypoczynek, p l a n y na p r z y s z ł o ś ć itp.). N i e wszystkie zagad
nienia p o t r a k t o w a n o jednakowo w y c z e r p u j ą c o . Z b y t m a ł o u w a g i p o ś w i ę
cono, w e d ł u g mnie, zagadnieniom w y p o c z y n k u m ł o d z i e ż y , k t ó r y jest
r ó w n i e w a ż n ą d z i e d z i n ą ż y c i a j a k praca czy nauka zawodu, a t a k ż e
aspiracjom i potrzebom w zakresie w y p o c z y n k u . M a t e r i a ł a n k i e t o w y
zawiera w i e l e cennych i n f o r m a c j i , m i ę d z y i n n y m i rejestr w s p ó ł c z e ś n i e
w y s t ę p u j ą c y c h f o r m r o z r y w e k m ł o d z i e ż y pasterskiej, preferencje p e w
n y c h f o r m oraz dokonane przez m ł o d z i e ż oceny ś r o d o w i s k a miejskiego
i pasterskiego pod w z g l ę d e m ilości r o z r y w e k i czasu wolnego. W t r a k c i e
o p r a c o w y w a n i a t y c h m a t e r i a ł ó w n a s u n ę ł y m i się pewne p y t a n i a , n a
k t ó r e s z u k a ł a m odpowiedzi podczas b a d a ń t e r e n o w y c h , l a t e m 1975 r o k u
na terenie somonu B a j a n w a j m a k u c e n t r a l n y m . D y s p o n u j ą c r e j e s t r e m
f o r m r o z r y w k i s t a r a ł a m się z n a l e ź ć p r z y c z y n y w i ę k s z e j l u b mniejszej
popularności pewnych form. Wyjaśnień szukałam między innymi w kon
k r e t n y c h m o ż l i w o ś c i a c h ś r o d o w i s k a pasterskiego. P o r ó w n a n i e f o r m w y
s t ę p u j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i (z okresu p r z e d r e w o l u
cyjnego i p a r u l a t po R e w o l u c j i 1921 r o k u ) p o z w o l i ł o na p r z e ś l e d z e n i e
k o n t y n u a c j i p e w n y c h w z o r ó w zachowania i b y ł o p u n k t e m w y j ś c i a do
o g ó l n y c h r o z w a ż a ń o charakterze r o z r y w k i j a k o odpowiedzi na pewne
p o t r z e b y s p o ł e c z n e . Część b a d a ń p o ś w i ę c i ł a m czasowym r a m o m r o z r y w k i
i w y p o c z y n k u . K o r z y s t a j ą c z socjologicznych koncepcji „ c z a s u w o l n e
go" p o d j ę ł a m p r ó b ę sprawdzenia p r z y d a t n o ś c i stosowania tego t e r m i n u
w w a r u n k a c h mongolskich, o d w o ł u j ą c się przede w s z y s t k i m do ś w i a -
�CZAS WOLNY I ROZRYWKA
155
d o m o ś c i pasterzy, do u ś w i a d a m i a n y c h przez n i c h okoliczności s p r z y j a j ą
cych wypoczynkowi.
Zebrane i n f o r m a c j e p o c h o d z ą od 30 osób, przedstawicieli pokolenia
starszego (50-80-letnich) i m ł o d z i e ż y (20-30-letniej). M a j ą one w a l o r
o g ó l n y , k a ż d a b o w i e m d o t y c z y nie k o n k r e t n e j jednostki, j a k w m a t e r i a l e
a n k i e t o w y m , ale jest w y n i k i e m w i e d z y o grupie r ó w i e ś n i c z e j i i n n y m
pokoleniu, w z a j e m n y c h ocen i s p o s t r z e ż e ń . D u ż a z g o d n o ś ć i n f o r m a c j i
pozwala na w y k o r z y s t a n i e ich do c h a r a k t e r y s t y k i r o z r y w e k m i e s z k a ń c ó w
danego somonu. P o d o b i e ń s t w o przebiegu p e w n y c h p r o c e s ó w p o t w i e r d z i ł y
w y p o w i e d z i o s ó b p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h t e r e n ó w a j m a k u centralnego
oraz m i g r a n t ó w . Informacje d o t y c z ą c e preferencji f o r m r o z r y w k i zawar
te w materiale a n k i e t o w y m z n a l a z ł y potwierdzenie w badaniach tegorocz
n y c h . M a t e r i a ł , j a k i m d y s p o n u j ę , pochodzi w i ę c z r ó ż n y c h t e r e n ó w i m o
że s ł u ż y ć do w n i o s k o w a n i a o procesach w y s t ę p u j ą c y c h na terenie c a ł e g o
k r a j u . Osoby ankietowane p o c h o d z i ł y z a j m a k u chubsugulskiego, ś r o d kowogobijskiego, archangajskiego, b u ł g a ń s k i e g o i centralnego.
L i t e r a t u r a na temat w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w e k m ł o d z i e ż y pasterskiej
jest n i e w i e l k a , b r a k przede w s z y s t k i m j a k i c h k o l w i e k r o z w a ż a ń o g ó l
niejszych, k t ó r e nie o g r a n i c z a ł y b y się do r e j e s t r a c j i f a k t ó w . T e n niedosta
tek l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j nie t y l k o r o z r y w c e ale i i n n y m dziedzinom
ż y c i a m ł o d z i e ż y m o ż n a t ł u m a c z y ć n i k ł y m do tej p o r y zainteresowaniem
t ą częścią s p o ł e c z e ń s t w a . Ze w z g l ę d u na b r a k odpowiedniej l i t e r a t u r y
i o g r a n i c z o n o ś ć w ł a s n e g o m a t e r i a ł u pewne przedstawione t u r o z w a ż a n i a
m o g ą m i e ć charakter s u b i e k t y w n y . W w i e l u p r z y p a d k a c h nie b y ł a m
w stanie d o k o n a ć k o n f r o n t a c j i s p o s t r z e ż e ń .
C Z A S W O L N Y J A K O SZCZEGÓLNA K A T E G O R I A C Z A S U ,
J E G O POJĘCIE I W Y M I A R
W naukach s p o ł e c z n y c h c z ę s t o s p o t y k a m y się z p o j ę c i e m czasu w o l
nego. W e s z ł o ono na t r w a ł e w s k ł a d j ę z y k a potocznego w i e l u s p o ł e
c z e ń s t w . Jego upowszechnienie z a w d z i ę c z a m y m i ę d z y i n n y m i ś r o d k o m
masowego przekazu. W i e l u s o c j o l o g ó w t w i e r d z i , że o i s t n i e n i u czasu w o l
nego m o ż e m y m ó w i ć dopiero w odniesieniu do p e w n y c h g r u p w s p o ł e
c z e ń s t w a c h i n d u s t r i a l n y c h . Czas w o l n y jest f a k t e m r z e c z y w i s t y m t a m ,
gdzie warsztat pracy oddziela się od d o m u , i n s t y t u c j i u s ł u g o w y c h , o ś w i a
t o w y c h , r e k r e a c y j n y c h i t p . Staje się on j e d n o c z e ś n i e p r z e d m i o t e m d ą ż e ń
i potrzeb t y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r e są go n i e m a l pozbawione b ę d ą c
u z a l e ż n i o n y m i od r e ż i m u gospodarstwa rolnego czy hodowlanego. Czas
w o l n y jest n a j c z ę ś c i e j u t o ż s a m i a n y z o d e r w a n i e m się od p o d s t a w o w y c h
z a j ę ć ekonomicznych i gospodarskich, z w y k o n y w a n i e m c z y n n o ś c i poza
ekonomicznych, z r ó ż n i e p o j m o w a n y m odpoczynkiem. N a istnienie k a
t e g o r i i czasu wolnego z w r ó c i l i u w a g ę K . M a r k s , F. Engels. W . E. Moor.
Jego r o l ą s p o ł e c z n ą i odbiciem w ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i z a j m o w a l i się
�156
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
t a k ż e socjologowie polscy m . i n . N . Assorodobraj, B . G a ł ę s k i , D . G a ł a j ,
E. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , E. W n u k - L i p i ń s k i i i n n i .
1
Socjologiczna koncepcja o podziale czasu globalnego w s p o ł e c z e ń
s t w a c h i n d u s t r i a l n y c h na czas pracy i czas przeznaczony na w y p o c z y n e k
znajduje potwierdzenie w licznych badaniach. W w i e l u t a k i c h s p o ł e c z e ń
stwach czas w o l n y jest r z e c z y w i s t o ś c i ą s p o ł e c z n ą , f a k t e m z n a j d u j ą c y m
odbicie w ś w i a d o m o ś c i znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a .
Mongolia n a l e ż y d z i ś do k r a j ó w i n d u s t r i a l i z u j ą c y c h się w s z y b k i m
tempie. Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a zmienia s i ę jednak znacznie w o l n i e j n i ż
baza m a t e r i a l n a s p o ł e c z e ń s t w a . Rozmaicie t e ż k s z t a ł t u j ą się potrzeby
s p o ł e c z n e . D ą ż y ł a m do uzyskania odpowiedzi na n a s t ę p u j ą c e p y t a n i a :
Czy w e w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h m o ż e m y m ó w i ć o „ c z a s i e
w o l n y m " jako k a t e g o r i i ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j ? Jak jest t e n czas p o j
m o w a n y i czy stanowi on u ś w i a d a m i a n y przedmiot l u d z k i c h potrzeb?
P r z e a n a l i z o w a ł a m przede w s z y s t k i m b u d ż e t czasu p o c h ł a n i a n e g o przez
p r a c ę i czasu, j a k i m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n y na w y p o c z y n e k w r o z k ł a d z i e
sezonowym i d o b o w y m . I n t e r e s o w a ł o m n i e r ó w n i e ż , od j a k i c h c z y n n i
k ó w pasterze u z a l e ż n i a j ą pewne d z i a ł a n i a pozaekonomiczne, na p r z y k ł a d
k o n t a k t y t o w a r z y s k i e p o ł ą c z o n e z w y j a z d e m do innego somonu l u b m i a
sta, r o z r y w k ę i t p . i czy p o s ł u g u j ą się o n i w w y p o w i e d z i a c h p o j ę c i e m „ c z a
su w o l n e g o " .
J u ż pierwsze w y p o w i e d z i p o z w o l i ł y z a u w a ż y ć , że pasterze nie u ż y w a l i
p o j ę c i a „ c z a s u " . W y r a ź n i e obecna w i c h ś w i a d o m o ś c i b y ł a natomiast k a
tegoria „ilości pracy". W y s t ą p i ł a ona g ł ó w n i e w w y p o w i e d z i a c h starszych
i n f o r m a t o r ó w , k t ó r z y p o r ó w n y w a l i okresy gospodarki i n d y w i d u a l n e j i k o
l e k t y w n e j . Z odpowiedzi t y c h w y n i k a , ż e n a j w i ę k s z e z m i a n y p o l e g a j ą na
w z r o ś c i e ilości p r a c y i zatarciu się w y r a ź n y c h r ó ż n i c m i ę d z y sezonami,
w y r a ż a j ą c y c h się stopniem nasilenia prac pasterskich. W okresie gospo
d a r k i i n d y w i d u a l n e j nasilenie to p r z y p a d a ł o na okres wiosenno-letni,
podczas g d y j e s i e ń i zima b y ł y okresami odpoczynku (szczególnie p r z y
s p r z y j a j ą c e j pogodzie i dobrej organizacji pracy). We w s p ó ł c z e s n y c h w a
r u n k a c h , j a k t w i e r d z ą pasterze, r ó ż n i c e te nie są t a k w y r a ź n e . N i e i s t
n i e j ą dziś okresy w z g l ę d n e g o w y p o c z y n k u . K a ż d y z s e z o n ó w obfituje
w prace pasterskie, a s z c z e g ó l n e nasilenie t y c h prac w y s t ę p u j e w okresie
w i o s e n n o - l e t n i m . P r a c o c h ł o n n o ś c i zajęć nie z m n i e j s z a j ą nawet nowe m e
t o d y pracy, na p r z y k ł a d mechanizacja. O c e n i a j ą c d w a okresy w gospodar
ce i n f o r m a t o r z y z w r a c a l i u w a g ę g ł ó w n i e na ilość pracy, z a l e ż n ą od w a
r u n k ó w atmosferycznych w k a ż d y m z s e z o n ó w i w p o d z i a ł a c h dobowych.
Ż a d e n z i n f o r m a t o r ó w natomiast nie p o r ó w n y w a ł czasu pracy, nie m ó w i ł
o wzroście czasochłonności.
Czas nie b y ł r ó w n i e ż b r a n y pod u w a g ę p r z y ocenianiu m o ż l i w o ś c i w y
j a z d o w y c h . S ą to p r z e w a ż n i e w y j a z d y do rodziny, z d a r z a j ą c e się nie c z ę ś 1
K . Ł a p i ń s k a , „Czas wolny" w świadomości
„Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 67-85.
społecznej
mieszkańców
wsi,
�CZAS WOLNY I R O Z R Y W K A
157
ciej n i ż 1-3 razy w r o k u . M i e s z k a ń c y miast, z w y k l e p r a c o w n i c y i n s t y
t u c j i p a ń s t w o w y c h , p r z y j e ż d ż a j ą do r o d z i n y z a m i e s z k a ł e j w chudonie
w okresie u r l o p o w y m l u b w z w i ą z k u z w a ż n y m i w y d a r z e n i a m i r o d z i n n y
m i . Nasilenie t y c h p r z y j a z d ó w przypada na okres letnio-jesienny. T r u d
no b y ł o b y natomiast w s k a z a ć na i l o ś c i o w ą p r z e w a g ę w y j a z d ó w pasterzy
w k t ó r y m ś z s e z o n ó w . M o ż l i w o ś c i w y j a z d ó w u z a l e ż n i a l i o n i nie bezpo
ś r e d n i o od p ó r r o k u , ale od k o r z y s t n y c h w a r u n k ó w atmosferycznych
w k a ż d e j z nich. Bardzo r z a d k o p o d a w a l i jako c z y n n i k s p r z y j a j ą c y n i e
w i e l k ą ilość pracy, a w ż a d n y m p r z y p a d k u nie w y s t ą p i ł a z a l e ż n o ś ć w y
j a z d ó w do ilości czasu.
Od w a r u n k ó w atmosferycznych u z a l e ż n i a n o t e ż m o ż l i w o ś c i r o z r y w k i
i w y p o c z y n k u . Ilość p r a c y w y m i e n i a n o t u jako c z y n n i k m a j ą c y w p ł y w
p o ś r e d n i . M o ż e s i ę na p r z y k ł a d z d a r z y ć , że w okresie n a j w i ę k s z e g o nasi
lenia prac pasterskich pogoda u n i e m o ż l i w i w y k o n y w a n i e z a d a ń , stwarza
j ą c automatycznie w a r u n k i do w y p o c z y n k u (na p r z y k ł a d deszcz podczas
s i a n o k o s ó w ) . Z k o l e i obfite opady ś n i e g u w okresie z i m o w y m m o g ą znacz
nie z a k ł ó c i ć odpoczynek, z w i ę k s z a j ą c ilość pracy pasterza. W okresie lata
i jesieni z m n i e j s z a j ą się odległości m i ę d z y k o c z u j ą c y m i g r u p a m i , d z i ę k i
czemu z a c h o d z ą dogodne w a r u n k i do organizowania w s p ó l n y c h zabaw.
O d l e g ł o ś c i m i ę d z y t y m i g r u p a m i w y d ł u ż a j ą się w p o z o s t a ł y c h sezonach.
Jest to jeszcze jeden p r z y k ł a d na to, j a k d u ż a jest z a l e ż n o ś ć p e w n y c h
f o r m r o z r y w k i od k l i m a t u .
W a r u n k i e m w y p o c z y n k u m o ż e b y ć t a k ż e odpowiednia organizacja
pracy. N i e k t ó r z y z m ł o d y c h i n f o r m a t o r ó w b y l i zdania, że p r z y s p r a w n y m
d z i a ł a n i u w y p o c z y n e k jest m o ż l i w y n i e m a l codziennie, n a w e t w t r u d n y m
okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia prac pasterskich. I w t y m p r z y p a d k u ż a
den z i n f o r m a t o r ó w nie uzależniał świadomie możliwości wypoczynku
od ilości czasu.
W y n i k i b a d a ń p r o w a d z ą do w n i o s k u , że w obecnych w a r u n k a c h nie
m o ż e m y m ó w i ć o „czasie w o l n y m " j a k o k a t e g o r i i ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z
nej pasterzy. Istnienie czasu jako k a t e g o r i i o b i e k t y w n e j nie jest przez
nich u ś w i a d a m i a n e . Właściwie m o ż n a było spodziewać się takich w y n i
k ó w . Wiadomo, że c a ł a gospodarka pasterska u z a l e ż n i o n a jest od w a r u n
k ó w atmosferycznych, k t ó r e o k r e ś l a j ą ilość pracy, a w i ę c t a k ż e j e j czas
i czas odpoczynku. Z a l e ż n o ś ć w i e l u d z i a ł a ń od w a r u n k ó w atmosferycz
n y c h m u s i b y ć u ś w i a d a m i a n a silniej n i ż z a l e ż n o ś ć od ilości pracy, z w ł a s z
cza że ta jest n a j c z ę ś c i e j w y n i k i e m w y s t ą p i e n i a odpowiedniej pogody.
Ś w i a d o m e zachowanie pasterzy m u s i b y ć r ó w n i e ż przede w s z y s t k i m p o d
p o r z ą d k o w a n e t y m w a r u n k o m , a nie czasowi.
J e ż e l i czas w o l n y j a k o r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n ą przypisuje się p e w
n y m g r u p o m w c h o d z ą c y m w s k ł a d s p o ł e c z e ń s t w i n d u s t r i a l n y c h , to oczy
w i s t e jest, że nie m o ż e m y m ó w i ć o n i m w odniesieniu do k u l t u r y t r a d y
c y j n e j . Z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y t w i e r d z i ć , że „czas w o l
n y " nie f u n k c j o n o w a ł w ś w i a d o m o ś c i pasterzy m o n g o l s k i c h w w a r u n k a c h
�158
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania w y k a z a ł y , że nie jest on do dziś powszech
n ą potrzebą społeczną.
D y c h o t o m i c z n y p o d z i a ł czasu globalnego, j a k i p r o p o n u j ą p r z e d s t a w i
ciele nauk s p o ł e c z n y c h , nie znajduje potwierdzenia w w a r u n k a c h m o n
golskich na obecnym etapie z i n d u s t r i a l i z o w a n i a k r a j u . T e n p o d z i a ł na czas
p r a c y i czas w o l n y nie sprawdza s i ę w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h z d w ó c h
p o w o d ó w : po pierwsze nie m o ż e m y jeszcze m ó w i ć o oddzieleniu warszta
t u p r a c y pasterza od d o m u i r ó ż n y c h i n s t y t u c j i u s ł u g o w y c h , a po drugie
ścisłe w y o d r ę b n i e n i e czasu pracy od czasu w y p o c z y n k u jest t u często
z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e . Z a s t r z e ż e n i e to dotyczy przede w s z y s t k i m f o r m
r o z r y w k i spontanicznej, k t ó r e c z ę s t o w y s t ę p u j ą w p o ł ą c z e n i u z w y k o n y
w a n i e m p o d s t a w o w y c h z a j ę ć gospodarskich. Spotkania dzieci i m ł o d z i e
ży na pastwiskach s ą d o s k o n a ł ą o k a z j ą do zabawy w kości czy k a m i e n i e
bez p r z e r y w a n i a pasienia stad. Zabawa jest ściśle zintegrowana z d z i a
ł a n i e m e k o n o m i c z n y m , nie w y p e ł n i a p r z e r w w t y m d z i a ł a n i u , ale m u po
p r o s t u towarzyszy. Zastosowanie w y ż e j w y m i e n i o n e g o p o d z i a ł u czasu
globalnego do w a r u n k ó w mongolskich jest r ó w n i e ż n i e m o ż l i w e z tego p o
w o d u , że nie odzwierciedla on p o j ę ć f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i pa
sterzy. G d y b y p o s ł u ż y ć s i ę p o j ę c i a m i faktycznie u ż y w a n y m i przez pa
sterzy i o d n o s z ą c y m i się do z j a w i s k u ś w i a d a m i a n y c h przez nich, p o d z i a ł
ten m ó g ł b y p r z y j ą ć n a s t ę p u j ą c ą p o s t a ć :
wszelkie zachowania
=
praca (zachowanie ekonomiczne ) 4- zachowania poza
ekonomiczne (związane lub nie związane z gospodarstwem).
Celowo z a s t ą p i ł a m „ d z i a ł a n i e " p o j ę c i e m „ z a c h o w a n i e " . D z i a ł a n i e suge
r u j e d y n a m i k ę , a p r z e c i e ż c z ę s t o m a m y do czynienia z t a k i m rodzajem
z a c h o w a ń , j a k na p r z y k ł a d w y p o c z y n e k b i e r n y (w grupie z a c h o w a ń poza
ekonomicznych) .
O g ó l n i e p r z y j ę t y p o d z i a ł odnosi się t y l k o do r o z r y w k i zorganizowa
nej, gdzie w y r a ź n e jest oddzielenie zabawy od pracy. T a k i e zorganizo
wane f o r m y r o z r y w k i w y s t ę p u j ą przede w s z y s t k i m w z w i ą z k u z uroczy
s t o ś c i a m i i ś w i ę t a m i r o d z i n n y m i , d o r o c z n y m i i gospodarskimi (na p r z y
k ł a d ś w i ę t o picia k u m y s u ) . W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j o k a z j ą do z o r g a n i
zowania zabaw b y ł y ponadto ś w i ę t a religijne, s k ł a d a n i e ofiar na owo,
majdar
i t p . F o r m y r o z r y w k i spontanicznej w y s t ę p u j ą natomiast bez
specjalnych okazji. F a k t e m jest, że te same g r y m o g ą t o w a r z y s z y ć roz
r y w c e zorganizowanej i spontanicznej (ha p r z y k ł a d kości, szachy itp.).
Z j a w i s k o w y p o c z y n k u ( z a c h o w a ń nie z w i ą z a n y c h z p r a c ą ) b y ł o na
pewno znane pasterzom w okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Jak p o w i e d z i a ł a m ,
nie b y ł o ono u t o ż s a m i a n e z „ c z a s e m w o l n y m " . D l a c e l ó w badawczych
m o ż n a b y w p r o w a d z i ć p o j ę c i e „ c z a s u ś w i ą t e c z n e g o " z a z n a c z a j ą c jednak,
że o w i e l e bardziej u ś w i a d a m i a n e b y ł y przez pasterzy k o n k r e t n e zacho
wania, c z y n n o ś c i przeciwstawne pracy, n i ż i c h z w i ą z e k z czasem. K o
n i e c z n o ś ć uczynienia tego z a s t r z e ż e n i a sprawia, że bezpieczniej chyba
m ó w i ć po prostu o zachowaniach ś w i ą t e c z n y c h b ę d ą c y c h u ś w i a d a m i a n y m
�CZAS WOLNY I ROZRYWKA
159
p r z e c i w i e ń s t w e m pracy. U d z i a ł w zorganizowanych f o r m a c h r o z r y w k i
w y m a g a ł często oderwania s i ę od p r a c y na d ł u ż e j , g d y ł ą c z y ł s i ę z w y
jazdem. W a r u n k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m t a k i w y j a z d b y ł o zapewnienie opie
k i z w i e r z ę t o m p o z o s t a j ą c y m na miejscu. J e ż e l i m o ż n a b y ł o zlecić to za
danie dzieciom, k o m u ś z r o d z i n y l u b s ą s i a d ó w , to p e ł n y w y p o c z y n e k b y ł
m o ż l i w y . K i e d y w y j a z d nie b y ł konieczny, pasterz o g r a n i c z a ł się do w y
konania n a j n i e z b ę d n i e j s z y c h prac, aby m ó c j a k n a j p e ł n i e j p o ś w i ę c i ć s i ę
zachowaniom nie z w i ą z a n y m z p r a c ą . Podobnie rozstrzyga się te s p r a w y
współcześnie.
O „czasie w o l n y m " jako fakcie, r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , m o ż e m y
m ó w i ć w odniesieniu do n i e k t ó r y c h g r u p l u d n o ś c i m i e j s k i e j . Coraz w i ę k
szy p r z e p ł y w i n f o r m a c j i z miasta do chudonu powoduje, że p o j ę c i e to
staje s i ę z r o z u m i a ł e i b l i s k i e pasterzom. Reakcje i n f o r m a t o r ó w na p y t a
nia, w k t ó r y c h p o j ę c i e to b y ł o zawarte (na p r z y k ł a d o oceny ilości czasu
wolnego w m i e ś c i e i chudonie) w s k a z y w a ł y na to, że nie jest ono dla n i c h
obce. N i e m a l n a t y c h m i a s t kojarzono je z r o z r y w k ą , w y p o c z y n k i e m , z t y m ,
co s t a n o w i p r z e c i w i e ń s t w o pracy, z a c h o w a ń ekonomicznych i o b o w i ą z
k ó w gospodarskich. Fakt, że pasterze nie p o s ł u g i w a l i s i ę w s w y c h w y p o
wiedziach p o j ę c i e m „ c z a s u w o l n e g o " jest d o w o d e m operowania t y m i k a
tegoriami, k t ó r e m a j ą znaczenie s p o ł e c z n e i z n a j d u j ą potwierdzenie
w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y d a j e m i się, że p o s ł u g i w a n i e s i ę p e w
n y m i p o j ę c i a m i z a l e ż y od tego, czy zjawiska, k t ó r e o k r e ś l a j ą , są p r z e d
m i o t e m l u d z k i c h potrzeb i od stopnia t y c h potrzeb. Potrzeba czasu w o l
nego nie jest silna w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim M o n g o l i i . M a to przede
w s z y s t k i m z w i ą z e k z n i e w i e l k ą jeszcze z n a j o m o ś c i ą tego zjawiska przez
pasterzy, w y n i k a j ą c ą z b r a k u b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a , a t a k ż e ze
stosunkowo n i s k ą p o z y c j ą czasu w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i uznanych przez
społeczeństwo.
Czasem w o l n y m jako p o t r z e b ą s p o ł e c z n ą z a j m u j ę się w I I I części o p r a
cowania.
F O R M Y R O Z R Y W K I MŁODZIEŻY P A S T E R S K I E J —
W Y N I K I B A D A Ń I ROZWAŻANIA OGÓLNE
M i m o d u ż e j ilości z a d a ń , j a k i e gospodarka pasterska stawia przed pa
sterzami, z n a j d u j ą o n i czas na odpoczynek, a r o z r y w k a s t a n o w i n i e o d
ł ą c z n y element i c h życia. M a ona t a k ż e s z c z e g ó l n e znaczenie s p o ł e c z n e .
P o s ł u g u j ę się w opracowaniu p o j ę c i a m i r o z r y w k i , zabawy i g r y . W y
m a g a j ą one sprecyzowania. W y c z e r p u j ą c ą i p r z e k o n u j ą c ą d e f i n i c j ę zaba
w y d a ł J. H u i z i n g a . Zabawa jest w e d ł u g niego „ d o b r o w o l n ą c z y n n o ś c i ą
l u b z a j ę c i e m w y k o n y w a n y m w p e w n y c h ustalonych granicach czasu
i przestrzeni, w e d ł u g d o b r o w o l n i e p r z y j ę t y c h , lecz b e z w a r u n k o w o obo
w i ą z u j ą c y c h r e g u ł , jest ona celem s a m y m w sobie, towarzyszy j e j uczu2
2
J . H u i z i n g a , Homo ludens, Warszawa 1967, s. 49.
�160
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
cie n a p i ę c i a , r a d o ś c i i ś w i a d o m o ś ć oderwania s i ę od zwyczajnego ż y c i a " .
Do zabaw zalicza H u i z i n g a na p r z y k ł a d g r y z r ę c z n o ś c i o w e , hazardowe
i u m y s ł o w e , przedstawienia, w i d o w i s k a , t a ń c e , m u z y k ę , sport, a w n i m
m i ę d z y i n n y m i zapasy i w y ś c i g i konne. G r a i zabawa s ą przez H u i z i n g ę
o k r e ś l a n e t y m s a m y m p o j ę c i e m . J ę z y k mongolski, podobnie j a k r o s y j
s k i , nie w y t w o r z y ł o d d z i e l n y c h p o j ę ć g r y i zabawy. Natomiast w naszym
j ę z y k u f u n k c j o n u j ą d w a odmienne o k r e ś l e n i a , dla k t ó r y c h n a d r z ę d n a
jest j a k s ą d z ę , r o z r y w k a .
Tabela 1. Najpopularniejsze formy rozrywki młodzieży pasterskiej
Formy rozrywki
gra w karty
siatkówka
słuchanie muzyki, śpiew
szachy
warcaby
szycie, haft, robienie na drutach
czytanie książek
gra w kości
kino
domino
Ilość osób preferują
cych daną formę roz
rywki
Wynik w procen
tach 100% = 99
osób
49
20
19
17
17
9
8
8
8
49,5
20,2
19,2
17,2
17,2
9,1
8,1
8,1
8,1
8,1
8
W s p ó ł c z e s n a m ł o d z i e ż pasterska ma do w y b o r u w i e l e f o r m r o z r y w k i .
Materiały, k t ó r y m i dysponuję, pozwalają z o r i e n t o w a ć się w popularności
t y c h f o r m . S p o ś r ó d 111 a n k i e t o w a n y c h t y l k o 12 osób nie m i a ł o u l u b i o
n y c h r o z r y w e k . Odpowiedzi p o z o s t a ł y c h zebrano w t a b e l i I , u k a z u j ą c e j
preferencje f o r m r o z r y w k i .
Preferowane f o r m y r o z r y w k i m a j ą r ó ż n y charakter. Najpopularniejsza
jest gra w k a r t y , nie w y m a g a j ą c a w y s i ł k u fizycznego, zdecydowanie
relaksowa. Coraz w i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć zyskuje s i a t k ó w k a i inne g r y
w p i ł k ę , a w i ę c g r y ruchowe, dynamiczne. I n n y m rodzajem r o z r y w k i
jest s ł u c h a n i e m u z y k i i ś p i e w . Pasterze s ł u c h a j ą m u z y k i nadawanej przez
radio, c h o d z ą na k o n c e r t y , k i e d y a r t y ś c i p r z y j e ż d ż a j ą do chudonu, sami
t e ż często ś p i e w a j ą i g r a j ą na i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h . D u ż ą p o p u
l a r n o ś c i ą cieszą s i ę t e ż g r y , k t ó r e o k r e ś l i ł a b y m jako statyczne, nie w y
m a g a j ą c e d u ż y c h przestrzeni a n i z m i a n y miejsca. O p r ó c z bardzo p o p u l a r
n y c h k a r t m o ż n a z a l i c z y ć do tej g r u p y szachy, warcaby, domino i kości.
P o d s u m o w u j ą c o g ó l n i e t ę część m a t e r i a ł u ankietowego m o ż n a p o w i e d z i e ć ,
ż e do najpopularniejszych n a l e ż ą g r y statyczne (68 osób), g r y sportowe
( s i a t k ó w k a , k o s z y k ó w k a , tenis, l e k k o a t l e t y k a i t p . — 36 osób), zabawy
taneczne i s ł u c h a n i e m u z y k i (25 osób), prace pasterskie i domowe (szycie,
haft, robienie na d r u t a c h , p r z y g o t o w a n i e k u m y s u i t p . — 11 osób), k i n o
(8 osób) i l i t e r a t u r a (8 osób). N i e k t ó r e osoby w y m i e n i a ł y po k i l k a r o z r y w e k
�CZAS WOLNY I ROZRYWKA
.161
s t ą d r ó ż n i c a m i ę d z y liczbą a n k i e t o w a n y c h , a l i c z b ą g ł o s ó w p o d a n ą w na
wiasach p o k a ż d e j z f o r m r o z r y w k i .
Badania ankietowe o b j ę ł y t r z y k r o t n i e w i ę k s z ą l i c z b ę k o b i e t n i ż m ę ż
czyzn (83 k o b i e t y i 28 m ę ż c z y z n ) . B i o r ą c pod u w a g ę stosunek ilości w y
p o w i e d z i do liczby o s ó b r e p r e z e n t u j ą c y c h d a n ą p ł e ć i d u ż ą z g o d n o ś ć i n
f o r m a c j i w danej g r u p i e m o ż n a w y c i ą g n ą ć w n i o s k i d o t y c z ą c e p o d z i a ł ó w
r o z r y w e k w p o p u l a c j i w e d ł u g płci. Zainteresowanie g r a m i t y p u szachy,
k o ś c i , w a r c a b y , k a r t y jest jednakowe u o b y d w u p ł c i . R ó w n i e ż n i e z a l e ż n e
od płci jest zainteresowanie g r a m i s p o r t o w y m i . D o gier t y c h z a l i c z y ł a m
t a k ż e u j e ż d ż a n i e k o n i i w i e l b ł ą d ó w , ł o w i e n i e k o n i na u r g ę , w y ś c i g i k o n
ne i t p . I c h uczestnikami s ą w w i ę k s z o ś c i m ę ż c z y ź n i , ale zdarza się, że
i k o b i e t y w y m i e n i a j ą je w ś r ó d swoich u l u b i o n y c h zabaw. D u ż a część
m ł o d z i e ż y uczestniczy w sporcie w charakterze k i b i c ó w . Uczestnictwo to
jest t a k ż e n i e z a l e ż n e od płci. D z i e w c z ę t a s t a n o w i ą natomiast w i ę k s z o ś ć
w ś r ó d z w o l e n n i k ó w zabaw tanecznych, częściej s ł u c h a j ą m u z y k i , ś p i e
w a j ą . One t e ż przede w s z y s t k i m c z y t a j ą k s i ą ż k i , c h o d z ą do k i n a i na
k o n c e r t y , c h o ć liczba c h ł o p c ó w w ś r ó d u c z e s t n i k ó w t y c h f o r m r o z r y w k i
zaczyna w y r a ź n i e w z r a s t a ć (na co w s k a z u j ą na p r z y k ł a d badania t e r e
nowe przeprowadzone w b i e ż ą c y m r o k u ) . M ł o d z i e ż o g l ą d a f i l m y w y
ś w i e t l a n e w chudonie przez k i n o objazdowe, rzadziej chodzi do k i n a
w m i e ś c i e . N a 111 a n k i e t o w a n y c h 19 osób nie b y ł o w k i n i e w ogóle l u b
w i d z i a ł o f i l m 1-2 r a z y w ż y c i u . Zainteresowanie l i t e r a t u r ą w y k a z u j ą
n i e m a l w y ł ą c z n i e d z i e w c z ę t a . O k o ł o 1/3 i n f o r m a t o r ó w n i e czyta prasy,
a c i k t ó r z y c z y t a j ą , rzadko z a p a m i ę t u j ą t r e ś ć a r t y k u ł ó w l u b p o s z u k u j ą
k o n k r e t n e j t e m a t y k i , co ś w i a d c z y o n i e w i e l k i m zainteresowaniu p r a s ą
i b i e r n y m n a j c z ę ś c i e j odbiorze t r e ś c i .
Badania o b j ę ł y g r u p ę m ł o d z i e ż y w w i e k u od 16 do 30 l a t . Osoby do
lat 20 w y k a z y w a ł y w i ę k s z e zainteresowanie m u z y k ą , f i l m e m , l i t e r a t u r ą
i g r a m i s p o r t o w y m i n i ż osoby starsze. Zainteresowanie g r a m i s t a t y c z n y m i
b y ł o natomiast j e d n a k o w o d u ż e w obu grupach.
R o z k ł a d p r e f e r e n c j i r o z r y w e k (tabela I ) jest ś w i a d e c t w e m a k t u a l n y c h
m o ż l i w o ś c i korzystania z r o z r y w e k i potrzeb w tej dziedzinie. N a j n i ż e j
w tej t a b e l i z n a l a z ł o s i ę k i n o i l i t e r a t u r a , korzystanie z k t ó r y c h w y m a g a
p e w n y c h z a b i e g ó w technicznych i u k s z t a ł t o w a n y c h z a i n t e r e s o w a ń . Tego
roczne badania terenowe w y k a z a ł y , że m o ż l i w o ś ć zaspokajania potrzeb
r o z r y w k i w chudonie nie u l e g ł a zmianie w p o r ó w n a n i u z okresem 19711974. R o z k ł a d p r e f e r e n c j i b y ł podobny, c h o ć potrzeba k o r z y s t a n i a z k i n a ,
t e a t r u i t p . w y d a j e s i ę w y r a ź n i e w z r a s t a ć . O potrzebach w dziedzinie r o z
r y w k i b ę d ę m ó w i ć w dalszej części opracowania.
We w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w k a c h pasterzy m o ż n a b y w y r ó ż n i ć f o r m y
r o z r y w k i zorganizowanej i spontanicznej, o k t ó r y c h m ó w i ł a m w części
p o ś w i ę c o n e j „ c z a s o w i w o l n e m u " . F o r m y spontaniczne w y s t ę p u j ą n a j
c z ę ś c i e j n i e z a l e ż n i e od sezonu. W i ę k s z o ś ć znanych pasterzom r o z r y w e k
u p r a w i a s i ę w c i ą g u c a ł e g o r o k u . W okresie w i o s n y , lata i jesieni p a n u j ą
U — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
�162
IWONA K A B Z I N S K A - S T AWARZ
dogodne w a r u n k i do zabaw i gier s p o r t o w y c h , ale i okres z i m o w y nie
oznacza c a ł k o w i t e j rezygnacji z tego t y p u gier. Z a l e ż n o ś ć n i e k t ó r y c h gier
od w a r u n k ó w atmosferycznych jest bardzo silna. Na p r z y k ł a d gra
me
son szagaj charwach — strzelanie do lodowej k o s t k i — w y s t ę p u j ą c a na
zachodnich terenach k r a j u , m o ż e się o d b y w a ć t y l k o na z a m a r z n i ę t e j po
w i e r z c h n i jeziora l u b r z e k i . Gra ta p r z y p o m i n a nieco nasze k r ę g l e , polega
b o w i e m na t r a f i e n i u s p e c j a l n y m d r e w n i a n y m s z e ś c i a n e m w u ł o ż o n e na
p o w i e r z c h n i l o d u k o s t k i lodowe. Dogodne w a r u n k i atmosferyczne s t w a
r z a j ą t a k ż e m o ż l i w o ś ć c z ę s t s z e g o korzystania z k i n a objazdowego w o k r e
sie l e t n i m . O k a z j ą do zorganizowania zabaw są rozmaite u r o c z y s t o ś c i r o
dzinne, ś w i ę t a doroczne, gospodarskie i t p . , w k t ó r y c h bierze u d z i a ł m ł o
dzież. T a k ą o k a z j ą jest zawsze stawianie nowej j u r t y (szine ger
barich),
n a r o d z i n y dziecka, 70-, 75-, 80- i 85-ta rocznica u r o d z i n starca, a ze ś w i ą t
doroczny Cagan sar ( N o w y Rok), 11 lipca, d z i e ń b r y g a d y i t p . N a j w a ż
niejszym ś w i ę t e m gospodarskim jest na w i e l u terenach k r a j u ś w i ę t o picia
k u m y s u , o t w i e r a j ą c e k r ó t k i okres w y s t ę p o w a n i a tego napoju. N o w y m
z j a w i s k i e m w p o r ó w n a n i u z okresem k u l t u r y t r a d y c y j n e j , o k t ó r y m
w s p o m i n a l i n i e k t ó r z y i n f o r m a t o r z y , jest u r z ą d z a n i e p r z y j ę ć na p r z y k ł a d
z okazji p o w o ł a n i a do wojska l u b z a k o ń c z e n i a s ł u ż b y w o j s k o w e j , rozpo
częcia l u b z a k o ń c z e n i a n a u k i i t p . W p r z y j ę c i a c h t y c h uczestniczy rodzina
i znajomi.
Na o k r e ś l e n i e ś w i ę t a u ż y w a n o n a j c z ę ś c i e j p o j ę c i a nair l u b bajar. C z ę
sto w y s t ę p o w a ł y one zamiennie. N a j c z ę ś c i e j j e d n a k o k r e ś l a n o nair j a k o
ś w i ę t o statyczne, o g r a n i c z a j ą c e się do jednej l u b k i l k u j u r t , podczas
gdy bajar w i ą ż e się ze z m i a n ą miejsca, r u c h e m , p o k o n y w a n i e m o d l e g ł o ś
ci, na p r z y k ł a d w t e d y , gdy odwiedza się k r e w n y c h na Cagan sar. ( M a m y
t u k o l e j n y p r z y k ł a d na r ó w n o w a ż e n i e s i ę e l e m e n t ó w d y n a m i c z n y c h i sta
t y c z n y c h w k u l t u r z e pasterskiej). Obchodom ś w i ą t t o w a r z y s z ą r ó ż n e za
b a w y . N a j c z ę ś c i e j gra się w palce, k a r t y , kości, szachy i t p . W y s t ę p u j ą t e ż
tak zwane „ 3 m ę s k i e g r y " (zapasy, strzelanie z ł u k u i w y ś c i g i konne) n a j
częściej pojedynczo, bo w p e ł n y m zestawie m o ż n a je z a o b s e r w o w a ć t y l k o
z okazji 11 lipca. Podczas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h organizuje się zazwyczaj
w i e c z o r k i taneczne w k l u b a c h , pokazy f i l m ó w , k o n c e r t y i t p . Wiele z t y c h
f o r m r o z r y w k i w y s t ę p u j e na co d z i e ń , ale przez f a k t towarzyszenia ś w i ę
t o m n a b i e r a j ą one bardziej uroczystego c h a r a k t e r u . S z c z e g ó l n ą o k a z j ą do
zabaw jest zawsze Cagan sar. O p r ó c z u c z e s t n i k ó w w y ż e j w y m i e n i o n y c h
gier spotyka się w t y m d n i u g r u p y l u d z i z a b a w i a j ą c y c h się zadawaniem
zagadek, opowiadaniem d o w c i p ó w i t p . Na n i e k t ó r y c h terenach w w i g i l i ę
Cagan sar w y s t ę p u j e gra w kości, zwana dzieleniem ż a b y (ałag
melchij),
z w y n i k ó w k t ó r e j w r ó ż y się o szczęściu i bogactwie na n a j b l i ż s z y r o k .
N i e u d a ł o m i się u z y s k a ć odpowiedzi na pytanie, czego s y m b o l e m jest
ż a b a w k u l t u r z e mongolskiej. Na terenach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j
b y ł a ona s y m b o l e m bogactwa, z n a j d o w a ł a się w ornamentyce p i e r ś c i e n i
�1G3
C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
3
i bransolet, na amuletach c h r o n i ą c y c h przed z ł y m spojrzeniem dew . B y ć
m o ż e podobne zjawisko w y s t ę p o w a ł o w k u l t u r z e pasterskiej M o n g o l i i .
W s p ó ł c z e ś n i psychoanalitycy i p s y c h i a t r z y p r z y p i s u j ą g r o m o k r e ś l o n ą
r o l ę s p o ł e c z n ą . Gra jest n a ś l a d o w a n i e m p e w n y c h s y t u a c j i s p o ł e c z n y c h ,
a j e d n o c z e ś n i e p r z e j a w i a j ą się w niej k u l t u r o w e a r c h e t y p y g ł ę b o k o zako
rzenione w zbiorowej i i n d y w i d u a l n e j n i e ś w i a d o m o ś c i .
4
P o ś r ó d gier z n a n y c h pasterzom m o n g o l s k i m z n a j d u j e m y w i e l e p r z y
k ł a d ó w na to, że są one n a ś l a d o w n i c t w e m o k r e ś l o n y c h s y t u a c j i s p o ł e c z
n y c h . N a ś l a d u j e s i ę w n i c h c z y n n o ś c i charakterystyczne dla gospodarki
pasterskiej i ś r o d o w i s k a . T a k ą z a b a w ą b y ł o na p r z y k ł a d w k u l t u r z e t r a
d y c y j n e j r o z c i ą g a n i e w o j ł o k u , ł o w i e n i e k o n i na u r g ę (bardzo popularne w e
w s p ó ł c z e s n y m chudonie), w i e l e gier d z i e c i ę c y c h (cagaan temeecech
—
b i a ł y w i e l b ł ą d , czono tarwagacaćh
— w i l k i tarbagany, czuluu — k a m i e
nie itp.). O grach pasterzy jako c z y n n o ś c i a c h n a ś l a d o w c z y c h wspomina się
w l i t e r a t u r z e . G r y tego t y p u b y ł y r ó w n i e ż ś r o d k i e m w y c h o w a w c z y m , za
p o m o c ą k t ó r e g o starsze pokolenie p r z e k a z y w a ł o m ł o d z i e ż y w i e d z ę o p e w
n y c h p r o b l e m a c h z ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i pasterskiej, w i e d z ę o ś r o d o w i s k u
i sytuacjach dla niego c h a r a k t e r y s t y c z n y c h . N a p r z y k ł a d gra czono tar
wagacaćh
m i a ł a s y m b o l i z o w a ć stosunki p a n u j ą c e w przyrodzie, p o l o
w a n i e na w i l k a na tarbagany, u c z ą c j e d n o c z e ś n i e s p r a w n o ś c i i s p r y t u .
Podobnie gra cagaan temeecech,
w k t ó r e j w i l k poluje na m a ł e w i e l b ł ą d z i ą t k o chronione przez g r u p ę pasterzy. D o s k o n a ł y m p r z y k ł a d e m n a
ś l a d o w n i c t w a i uczenia s i ę poprzez r o z r y w k ę jest, w e d ł u g mnie, dzie
cięca gra w k a m i e n i e (czuluu).
O p r ó c z elementu r o z r y w k o w e g o zawiera
ona aspekt w y c h o w a w c z y , w y r a b i a s p o s t r z e g a w c z o ś ć , u m i e j ę t n o ś ć roz
r ó ż n i a n i a b a r w i k s z t a ł t ó w , operowania s y m b o l a m i , w y m a g a p o m y s ł o w o ś
ci, uczy obserwowania otoczenia, w k t ó r y m ż y j e m ł o d y pasterz. Zabawa
ta polega na z b i e r a n i u k a m i e n i i u k ł a d a n i u z n i c h r ó ż n y c h w z o r ó w , na
p r z y k ł a d j u r t y z j e j w y p o s a ż e n i e m l u b scen znanych dzieciom z otocze
nia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i . Zabawa ta jest j e d n o
c z e ś n i e p r z y k ł a d e m , j a k t r u d n e b y w a w s p o ł e c z n o ś c i pasterskiej rozgra
niczenie czasu p r a c y i czasu wolnego. W k a m i e n i e gra s i ę n a j c z ę ś c i e j na
p a s t w i s k u podczas w y k o n y w a n i a n o r m a l n y c h zajęć gospodarskich. Czuluu
jest do d z i ś popularna, c h o ć obserwujemy spadek tej p o p u l a r n o ś c i w sto
s u n k u do k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Ł a d n y opis zabawy w kamienie z n a j d u
j e m y w k s i ą ż c e L . T u d i e w a Otkrywaja
mir .
5
6
Stopniowo p o j a w i a j ą się w chudonie nowe zabawy p o l e g a j ą c e na na3
N. G. В о г o z n a, Niekotoryje
matieriały
ob amuletach-ukraszenijach
nasielenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskije
wierowanija
i obrjady w Sriedniej
Azii, Moskwa 1975, s. 284.
P. G u i r a u d , Semiología,
Warszawa 1974, s. 112.
Oczerki istorii kultury Mongolskoj Narodnoj Riespubliki,
Ułan Ude 1971,
s. 206-207.
L . T u d i e w, Otkrywaja mir, Ułan Bator 1970, s. 19-29.
4
5
6
�164
IWONA KABZIÑSKA-STAWABZ
śladowaniu zachowań bohaterów książek i filmów lub pewnych zawodów
(kierowca, lekarz, nauczyciel, sprzedawca) .
S p o ł e c z n y charakter gier m o n g o l s k i c h w y r a ż a się r ó w n i e ż w uczestni
c t w i e d u ż e j liczby o s ó b t o w a r z y s z ą c y c h g r a j ą c y m i j a k n a j w i ę k s z e j l i c z
bie samych g r a j ą c y c h . Uczestnicy gier t r a d y c y j n y c h n i g d y nie b y l i sami,
n i e z a l e ż n i e od tego, czy gra t o c z y ł a s i ę na stadionie, w stepie czy n a n i e
w i e l k i e j przestrzeni j u r t y . K i b i c e p r z e ż y w a l i w a l k ę t a k samo emocjo
nalnie, j a k a k t o r z y , a czasem m o ż e silniej... Zainteresowanie i z a a n g a ż o
wanie w i d z ó w w y r a ż a ł o się w czynieniu zakładów, typowaniu zwycięzcy.
W i e l e gier p r z e w i d y w a ł o m o ż l i w o ś c i poszerzenia s k ł a d u g r a j ą c y c h i g r ę
p a r a m i l u b t r ó j k a m i (na p r z y k ł a d badżij,
szagaj, w s p ó ł c z e s n e k a r t y ) .
R ó w n i e ż sama w a l k a i w s p ó ł z a w o d n i c t w o , jako g ł ó w n e cechy gier m o n
golskich, d e c y d u j ą o s p o ł e c z n y m charakterze t y c h gier. S ą to b o w i e m
zjawiska charakterystyczne dla zorganizowanych g r u p l u d z k i c h . Spo
ł e c z n y charakter zabaw, p o d z i a ł ó w r ó l p e ł n i o n y c h przez p o s z c z e g ó l n e
g r u p y w s p o ł e c z e ń s t w i e w y r a ż a się t a k ż e w i n w e n t a r z u zabaw. I n w e n
tarz zabaw m o ż e , j a k s ą d z ę , s ł u ż y ć do c h a r a k t e r y s t y k i pozycji t y c h g r u p ,
m o ż e b y ć j e d n y m z w y z n a c z n i k ó w tej pozycji. W okresie k u l t u r y t r a d y
cyjnej w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n ą g r u p ą b y ł a grupa d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n
( p o w y ż e j l a t 40), k t ó r z y cieszyli się szacunkiem i a u t o r y t e t e m w s p o ł e
c z e ń s t w i e . W y s o k a pozycja s p o ł e c z n a tej g r u p y z n a j d o w a ł a w y r a z na
p r z y k ł a d w etykiecie o b o w i ą z u j ą c e j w jurcie, d z i ś j u ż nie przestrzeganej
t a k r y g o r y s t y c z n i e , w o d p o w i e d n i m zachowaniu k o b i e t i m ł o d z i e ż y . D o
r o ś l i m ę ż c z y ź n i b y l i t a k ż e p e ł n o p r a w n y m i uczestnikami w s z y s t k i c h u r o
c z y s t o ś c i z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i r o d z i n n y m i , d o r o c z n y m i i t p . T o p e ł n o
p r a w n e uczestnictwo p o l e g a ł o m i ę d z y i n n y m i na m o ż l i w o ś c i picia a l k o h o
l u , k t ó r a to c z y n n o ś ć b y ł a zabroniona m ł o d z i e ż y płci obojga (z w y j ą t k i e m
dnia w ł a s n e g o ś l u b u ) . Archi,
mongolska w ó d k a , b y ł a uznana za n a p ó j
cenny, n i e z w y k l e szanowany i z tego w z g l ę d u n i e d o s t ę p n y m ł o d z i e ż y
i kobietom. D z i ś archi pije r ó w n i e ż m ł o d z i e ż , a z u p e ł n i e n o w y m z j a w i
skiem w dziedzinie obyczaju jest picie a l k o h o l u przez k o b i e t y , co p r a w
da w mniejszej ilości n i ż m ę ż c z y ź n i .
7
Wysoka pozycja starszych m ę ż c z y z n w y r a ż a ł a się r ó w n i e ż w dziedzi
nie r o z r y w k i . G r u p a ta d y s p o n o w a ł a najbogatszym zestawem zabaw,
m a j ą c j a k o j e d y n a d o s t ę p do gier h a z a r d o w y c h (domino), p o ś w i ę c a ł a t e ż
w i e l e czasu r o z r y w c e , n a j c z ę ś c i e j u c z e s t n i c z y ł a w grze w k o ś c i , szachy
i t p . Ś w i a d e c t w e m p r z e w a g i m ę ż c z y z n w dziedzinie r o z r y w k i jest t a k ż e
absolutny b r a k zabaw t y p o w o kobiecych, d o s t ę p n y c h t y l k o k o b i e t o m .
K o b i e t y nie b r a ł y t e ż u d z i a ł u w w i e l u grach ze w z g l ę d u na to, że nie d y
s p o n o w a ł y o d p o w i e d n i ą siłą f i z y c z n ą (np. w zapasach, ł u c z n i c t w i e , jeson
tochoj).
S ą d z ę jednak, że o w i e l e w a ż n i e j s z y jest w t y m ograniczeniu
aspekt s p o ł e c z n y , p o d t r z y m y w a n i e t r a d y c j i , k t ó r a d o p u s z c z a ł a t y l k o m ę ż -
7
Oczerki, op. cit., s. 462.
�C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
105
czyzn do u d z i a ł u w w i ę k s z o ś c i zabaw, w y z n a c z a j ą c kobiecie r o l ę gospo
d y n i d o m o w e j . K o b i e t y nie g r a ł y n i g d y w t e j samej grupie, co m ę ż c z y ź n i .
U c z e s t n i k ó w gier o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż p o d z i a ł y w e d ł u g w i e k u . T y l k o
w w i ę k s z o ś c i zabaw d z i e c i ę c y c h nie i s t n i a ł y granice wyznaczone przez
p ł e ć . P o d z i a ł y te z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e ś n i e w ś r ó d u c z e s t n i k ó w
gier t r a d y c y j n y c h .
We w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w k a c h m ł o d y c h pasterzy s p o t y k a m y f o r m y ,
k t ó r e s ą k o n t y n u a c j ą f o r m t r a d y c y j n y c h , f o r m y nowe, b ę d ą c e w y t w o r e m
ostatnich 10-20 l a t oraz najnowsze, do niedawna jeszcze nie znane w c h u donie i d z i ś nie m a j ą c e szerokiego z a s i ę g u . W okresie p r z e d r e w o l u c y j n y m
i o k o ł o 30 l a t po r e w o l u c j i w r o z r y w c e pasterzy m o n g o l s k i c h d o m i n o w a
ł y g r u p y t y p u szachy, szagaj (kości), domino oraz „3 m ę s k i e g r y " . J a k
w y k a z a ł y badania w s p ó ł c z e s n e , te rodzaje r o z r y w k i są do d z i ś bardzo
popularne w chudonie, a n i e k t ó r e z n i c h cieszą s i ę coraz w i ę k s z y m z a i n
teresowaniem (na p r z y k ł a d szachy i „ 3 m ę s k i e g r y " bez ł u k u ) . Z m a l a ł o
natomiast zainteresowanie g r ą w kości, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d z i e ż y , bo
starsze pokolenie nadal c z ę s t o zalicza je do u l u b i o n y c h , a czasem j e d y
n y c h , f o r m r o z r y w k i . Za kości do g r y s ł u ż ą , j a k d a w n i e j , n a t u r a l n e k o ś c i
s t a w u skokowego t y l n y c h n ó g owcy. S ą one czasem malowane przez
zanurzenie w wodzie z n a t u r a l n y m b a r w n i k i e m , n a j c z ę ś c i e j na zielono,
czerwono, b r ą z e w o l u b czarno. D o najpopularniejszych n a l e ż ą g r y szagaj
szuurech, szagaj charwach i je$bn tochoj. Szagaj szuurech polega na p o d
r z u c a n i u specjalnej p l e c i o n k i z m e t a l o w y c h k ó ł e k zwanej szuur (sito,
rzeszoto) i s c h w y t a n i u j e j p r z y jednoczesnym z g a r n i ę c i u d ł o n i ą odpo
w i e d n i e j ilości k o ś c i u ł o ż o n y c h w k u p k ę l u b rozrzuconych, tak, aby n i e
u p a d ł szuur i ż a d n a z k o ś c i z n a j d u j ą c y c h s i ę w d ł o n i . Specjalny k s z t a ł t
k o ś c i w y k o r z y s t a n o do nadania k a ż d e j z czterech s t r o n n a z w y z w i e r z ę c i a .
Jedna ze s t r o n nosi n a z w ę konia, i n n a w i e l b ł ą d a , o w c y i kozy. Te ozna
czenia s ą bardzo w a ż n e p r z y w i e l u rodzajach gier. N a p r z y k ł a d szagaj
charwach
polega na t a k i m strzelaniu p a l c a m i j e d n ą k o ś c i ą do d r u g i e j
o z n a c z a j ą c e j to samo z w i e r z ę , b y u d e r z y ć j ą i z e b r a ć j a k n a j w i ę c e j kości.
Specjalnych u m i e j ę t n o ś c i w y m a g a jesón
tochoj
(9 łokci). Uczestnicy
m u s z ą s t r z e l i ć k o s t k ą u ł o ż o n ą na specjalnej deseczce (chaszłaga)
do celu
z n a j d u j ą c e g o s i ę w odległości 9 ł o k c i od g r a j ą c y c h . Celem t y m jest 12
kości, a w y g r y w a ten, k t o s t r ą c i n a j w i ę c e j kości.
W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j a w i ł y s i ę w chudonie k a r t y i nowe g r y
sportowe ( s i a t k ó w k a , k o s z y k ó w k a , tenis, lekoatletyka). Z o s t a ł y one bar
dzo szybko zaakceptowane przez s p o ł e c z e ń s t w o . O akceptacji tej zadecy
d o w a ł zapewne f a k t , że g r y te m o ż n a b y ł o n a z w a ć t y l k o z u w a g i na na
s t ę p s t w o czasowe, natomiast nie r ó ż n i ł y s i ę c h a r a k t e r e m od gier t r a d y
c y j n y c h . N a j w a ż n i e j s z y m i e l e m e n t a m i b y ł y w n i c h nadal w s p ó ł z a w o d
n i c t w o , w a l k a , eliminacja. Opinia M o n g o ł ó w o sporcie jest na ogół pozy
tywna. Spośród informatorów, z k t ó r y m i rozmawiałam w bieżącym roku,
wszyscy oceniali sport j a k o p o ż y t e c z n y dla z d r o w i a , dla fizycznego i d u -
�166
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
chowego r o z w o j u organizmu. Jeden z n i c h p o w i e d z i a ł nawet, że sport
i zabawa w ogóle p r z y n o s z ą l u d z i o m szczęście ( m ę ż c z y z n a , lat 80).
Rola s p o r t u i g i m n a s t y k i w o g ó l n y m r o z w o j u c z ł o w i e k a z o s t a ł a t e ż
doceniona przez w ł a d z e k r a j u , a wprowadzenie g i m n a s t y k i do p r o g r a m u
szkół p o d s t a w o w y c h uznane za najpilniejsze zadanie p o l i t y k i s p o ł e c z e j .
O d p o w i e d n i p r o g r a m przedstawiono na I I I Z j e ź d z i e P a r t i i w 1924 r o k u .
P o p u l a r n o ś ć s p o r t u w M o n g o l i i jest z j a w i s k i e m ł a t w y m do w y t ł u m a
czenia. Sport zaspokaja odwieczne p o t r z e b y i d ą ż e n i a do doskonalenia
c i a ł a i ducha, c z ł o w i e k w y s p o r t o w a n y jest w z o r e m , a sama w a l k a spor
t o w a w y z w a l a emocje i p r z e ż y c i a l u d z i w s p o s ó b s p o ł e c z n i e zaakcepto
w a n y . „ N a r ó d mongolski w y t w o r z y ł ć w i c z e n i a fizyczne i g r y , k t ó r e w c h o
d z i ł y w s k ł a d systemu w y c h o w a n i a . Od k o c z o w n i k a w y m a g a n o , aby dob
rze s t r z e l a ł , szybko s k a k a ł na k o n i u , b y ł silny..."
8
9
Emocje podobne d o t y c h , j a k i e b u d z ą na p r z y k ł a d zawody sportowe,
p o j a w i a j ą się u w i d z ó w c y r k o w y c h . P o p u l a r n o ś ć c y r k u w M o n g o l i i jest
znaczna. Jak s ą d z ę , z a d e c y d o w a ł o niej t a k ż e element r y z y k a , m o ż l i w o ś c i
zademonstrowania s w y c h u m i e j ę t n o ś c i , s p r a w n o ś c i fizycznej,
odwagi,
a w i ę c cech cenionych przez s p o ł e c z e ń s t w o i w y m a g a n y c h od a r t y s t ó w
cyrkowych.
Od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h znane są M o n g o ł o m „3 m ę s k i e g r y " . A r c h e o
logowie z n a l e ź l i na terenie tego k r a j u ś l a d y ł u c z n i c t w a z epoki k a m i e n i a
i b r ą z u . O z a m i ł o w a n i u M o n g o ł ó w do j a z d y k o n n e j i ł u c z n i c t w a d o n o s z ą
t e ż k r o n i k i c h i ń s k i e sprzed 2000 l a t . Sama nazwa jest d o s ł o w n y m t ł u
maczeniem mongolskiej erijn gurwan naadam . N i e odpowiada ona j e d
nak s y t u a c j i f a k t y c z n e j . W grach z w a n y c h m ę s k i m i u c z e s t n i c z ą p r z e
cież t a k ż e d z i e w c z ę t a . N a z w a ta pochodzi zapewne z c z a s ó w , gdy w i m
prezach n a a d o m o w y c h b r a l i u d z i a ł w y ł ą c z n i e m ę ż c z y ź n i . Bardziej ade
k w a t n e b y ł o b y o k r e ś l e n i e t y c h gier jako w y m a g a j ą c y c h m ę s t w a , odwagi,
z r ę c z n o ś c i i t p . P o z o s t a ń m y j e d n a k p r z y nazwie u ś w i ę c o n e j t r a d y c j ą .
1 0
11
Badania nad m ł o d z i e ż ą w s p ó ł c z e s n ą w y k a z a ł y d u ż e zainteresowanie
m u z y k ą i ś p i e w e m . Z a m i ł o w a n i e do ś p i e w u i g r y na i n s t r u m e n t a c h w y
s t ę p o w a ł o w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j jako zjawisko powszechne. P i e ś n i i m u
z y k a t o w a r z y s z ą do dziś u r o c z y s t o ś c i o m r o d z i n n y m i dorocznym, a t a k ż e
codziennym c z y n n o ś c i o m , na p r z y k ł a d w y g a n i a n i u b y d ł a , w y r a ż a j ą t a k ż e
r ó ż n e uczucia ludzkie. „ M o n g o ł o w i e s ą n i e z w y k l e m u z y k a l n i . W c a ł y m
k r a j u m o ż n a z n a l e ź ć wiele rodzin, z k t ó r y c h d a ł o b y się s t w o r z y ć spory
zespół w o k a l n y , a co lepsi w y k o n a w c y cieszą się o g r o m n y m powodzeniem.
Tak b y ł o r ó w n i e ż w p r z e s z ł o ś c i " .
1 2
8
W. D y n o w s k i , Współczesna
Mongolia, Wrocław 1968, s. 165.
Oczerki, op. cit., s. 207.
O. N a m n a n d o r d ż , G. A m a r , National sports, Ułan Bator 1971, s. 5.
B. R i n c z e n , Tri igry mużej, olimpijskije igry Mongołów,
„Sowriemiennaja
Mongolia", nr 1: 1956, s. 35-40.
W. C. N a j d а к o w, Kobdoskij
muzykalno-dramaticzeskij
tieatr, „Matieriały po istorii i filosofii Centralnoj Azii", t. 6, Ułan Ude 1970, s. 69.
9
1 0
1 1
1 2
�167
C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
M ł o d z i e ż w s p ó ł c z e s n a ma w i ę k s z e m o ż l i w o ś c i w y b o r u r o z r y w k i n i ż
m ł o d z i e ż okresu przedrewolucyjnego i p i e r w s z y c h l a t po R e w o l u c j i . Po
j a w i ł y się f o r m y nie znane do tej p o r y pasterzom, s t a n o w i ą c e w y t w ó r
c z a s ó w najbardziej w s p ó ł c z e s n y c h . F o r m y te to przede w s z y s t k i m k i n o ,
a t a k ż e zabawy taneczne organizowane w k l u b a c h , s z k o ł a c h i t p . Taniec
t o w a r z y s k i b y ł do niedawna z u p e ł n i e nie znany w chudonie. Jego poja
w i e n i e się jest w y n i k i e m w p ł y w ó w nie t y l e m i e j s k i c h , co europejskich.
N i e u m i e m w tej c h w i l i o d p o w i e d z i e ć dlaczego w k u l t u r z e M o n g o l i i
nie w y s t ę p u j e zjawisko, k t ó r e m o ż n a b y n a z w a ć ś w i e c k i m t a ń c e m l u
d o w y m . Dlaczego w k u l t u r z e , w k t ó r e j i s t n i a ł taniec d w o r s k i , taniec sa
k r a l n y i s z a m a ń s k i nie w y k s z t a ł c i ł się taniec l u d o w y , b ę d ą c y c h o c i a ż b y
n a ś l a d o w n i c t w e m t a m t y c h w z o r ó w ? B . Rinczen t ł u m a c z y zanik w p e w
n y m okresie t a ń c ó w l u d o w y c h , k t ó r e u t o ż s a m i a z s z a m a ń s k i m i , w p ł y w e m
lamaizmu, k t ó r y zwalczał tę f o r m ę r o z r y w k i jako p o g a ń s k ą . T ł u m a c z e
nie to w y d a j e się b y ć mocno uproszczone. W y j a ś n i e ń n a l e ż y chyba szu
k a ć g ł ę b i e j , to znaczy w w a r s t w i e ś w i a t o p o g l ą d u , potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a ,
charakterze p r e f e r o w a n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń i w z o r ó w o s o b o w o ś c i , a m o
że nawet w charakterze gospodarki, c h o ć b y ł a b y to o s t a t e c z n o ś ć . Znane
są b o w i e m p r z y k ł a d y l u d ó w podobnie j a k M o n g o ł o w i e pasterskich i w o
j o w n i c z y c h , k t ó r e d y s p o n u j ą r ó ż n y m i , b o g a t y m i f o r m a m i t a ń c a (na p r z y
k ł a d a f r y k a ń s c y Masajowie). Dlaczego te same cechy gospodarki m i a ł y b y
p o w o d o w a ć w r ę c z przeciwne zjawiska u r o z p a t r y w a n y c h l u d ó w ? S ą
siedni B u r i a c i zachodni m a j ą , dla p o r ó w n a n i a , bardzo b o g a t ą k o l e k c j ę
t a ń c ó w l u d o w y c h , c z ę s t o p o ł ą c z o n y c h z zabawami (z k t ó r y c h w i e l e ma
charakter naśladowczy) . W y j a ś n i e n i e przyczyn nieobecności t a ń c a l u
dowego w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j M o n g o l i i w y d a j e m i się c i e k a w y m p r o b
l e m e m . Niestety, nie z a j m o w a ł a m się n i m b l i ż e j i nie p o t r a f i ę odpowie
dzieć na to pytanie. Obecnie m a m y w M o n g o l i i w i e l e t a ń c ó w t o w a r z y
skich, w y k o n y w a n y c h p r z y akompaniamencie n i e t r a d y c y j n y c h i n s t r u m e n
t ó w , t a k i c h j a k akordeon czy pianino i ten t y p r o z r y w k i zdobywa sobie
coraz w i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć .
13
u
W r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h f o r m r o z r y w k i n a s t ą p i ł a nie t y l k o
zmiana i n w e n t a r z a i z w i ę k s z e n i e m o ż l i w o ś c i w y b o r u zabaw, ale t a k ż e
zmiana t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h za p o ś r e d n i c t w e m r o z r y w k i i zmiana sa
mego c h a r a k t e r u zabawy. O d b i ó r t r e ś c i s t a ł się z i n d y w i d u a l i z o w a n y , b r a k
e l e m e n t u w s p ó ł z a w o d n i c t w a i silnej w i ę z i ł ą c z ą c e j widza i aktora. N o w e
f o r m y r o z r y w k i m a j ą za cel sam w sobie w ł a ś n i e z a b a w ę . W p r a w d z i e
w większości filmów, p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych występują
jeszcze t r e ś c i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e , c z ę s t o podawane w n a i w n e j f o r m i e
d y d a k t y c z n e j , ale powodzenie f i l m ó w k o m e d i o w y c h i sensacyjnych po1 3
B. R i n c z e n , Iz naszego kulturnogo nasledija, sbornik statiej, Ułan Bator
1958, s. 27-32.
I. E . T u g u t o w, Obszczestwiennyje
igry Bur jat, „Etnograf iczeskij sbornik
B K N I I SO A N SSSR", t. 2, Ułan Udě 1961, s. 43-65.
1 4
�168
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
zwala p r z y p u s z c z a ć , że t e n rodzaj p r o d u k c j i b ę d z i e z y s k i w a ł coraz w i ę c e j
z w o l e n n i k ó w . R o s n ą c e powodzenie zabaw tanecznych i w y s t ę p ó w ar
t y s t y c z n y c h k a ż e t a k ż e p r z y p u s z c z a ć , że m ł o d z i ludzie b ę d ą p o s z u k i w a ć
t a k i e j f o r m y r o z r y w k i , k t ó r e j t r e ś c i s t a n o w i ć b ę d ą zdecydowane p r z e c i
w i e ń s t w o pracy. W tej c h w i l i zapotrzebowanie na tak z w a n ą r o z r y w k ę
m a s o w ą je^t jeszcze n i e w i e l k i e , ale w y k a z u j e tendencje wzrostowe.
MOŻLIWOŚCI R O Z R Y W K I I C Z A S U W O L N E G O
J A K O M O T Y W Y M I G R A C J I DO M I A S T
W s p o ł e c z e ń s t w i e i n d u s t r i a l n y m obserwujemy zjawisko z m i a n y spo
s o b ó w zachowania części l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W z o r e m do n a ś l a d o w a n i a
jest n a j c z ę ś c i e j miasto, a m ó w i ą c ś c i ś l e j , zachowanie t y c h k r ę g ó w l u d
ności, z k t ó r y m i s t y k a j ą s i ę w s p o s ó b t r w a ł y m i e s z k a ń c y ś r o d o w i s k a
niemiejskiego. N i e d o k ł a d n a z n a j o m o ś ć ś r o d o w i s k a miejskiego powoduje
powstawanie w i e l u s t e r e o t y p o w y c h w y o b r a ż e ń na temat życia w m i e ś c i e .
W w y n i k u z e t k n i ę c i a s i ę l u d n o ś c i w s i z i n n y m i w z o r a m i zachowania
p o w s t a j ą c z ę s t o nowe potrzeby, k t ó r y c h ś r o d o w i s k o w i e j s k i e nie jest
w stanie z a s p o k o i ć . N a s t ę p u j e t e ż zmiana postaw wobec w ł a s n e g o ś r o
dowiska, w w y n i k u k t ó r e j m o ż e d o j ś ć do p o d j ę c i a decyzji o m i g r a c j i .
J e ż e l i zamiar t e n jest s i l n y i odpowiednio u m o t y w o w a n y , c z ę s t o znajduje
w y r a z w k o n k r e t n y m d z i a ł a n i u . M i g r a c j a m ł o d z i e ż y do miasta jest zja
wiskiem charakterystycznym dla k r a j ó w zindustrializowanych i i n d u s t r i a l i z u j ą c y c h s i ę . Jest to t a k ż e proces c h a r a k t e r y s t y c z n y dla M o n g o l i i ,
p r z y b i e r a j ą c y w t y m k r a j u coraz w i ę k s z y w y m i a r .
O stopniu z n a j o m o ś c i miasta przez m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w c h u d o n u
m o ż n a w n i o s k o w a ć na podstawie m a t e r i a ł ó w a n k i e t o w y c h i i n f o r m a c j i
z a w a r t y c h w w y w i a d a c h p o c h o d z ą c y c h z tegorocznych b a d a ń . M a t e r i a ł y
te z a w i e r a j ą m i ę d z y i n n y m i opinie o ż y c i u w m i e ś c i e , o ilości r o z r y w e k
i c z a s ú wolnego. Podczas tegorocznych b a d a ń p o s z u k i w a ł a m odpowiedzi
na p y t a n i e o miejsce r o z r y w e k i czasu wolnego w ś r ó d m o t y w ó w m i g r a c j i
do miast. I n t e r e s o w a ł y m n i e t a k ż e p o t r z e b y m ł o d z i e ż y ( k s z t a ł t u j ą c e s i ę
i j u ż u k s z t a ł t o w a n e ) w t y c h dziedzinach życia.
Z n a j o m o ś ć miasta jest jeszcze w tej c h w i l i n i e w i e l k a w ś r o d o w i s k u
pasterskim, a opinie o n i m f o r m u ł o w a n e b y ł y o s t r o ż n i e . 57,5°/o a n k i e t o
w a n y c h u d z i e l i ł o odpowiedzi „ n i e w i e m " , „ n i e m a m zdania" na p y t a n i e
o o c e n ę ilości r o z r y w e k w m i e ś c i e i chudonie, a 40,6% na p y t a n i e o oce
n ę ilości czasu wolnego. S ą d z i ł a m , ż e z n a j o m o ś ć miasta i opinia o n i m
z a l e ż y od p o b y t u w t y m ś r o d o w i s k u i od czasu t r w a n i a tego p o b y t u . W y
n i k i b a d a ń nie w y k a z a ł y jednak w t y c h p r z y p a d k a c h ś c i s ł y c h z a l e ż n o ś c i .
W i e l e osób, k t ó r e p r z e b y w a ł y w m i e ś c i e przez czas d ł u ż s z y i w y d a w a ł o
b y się, ż e z d ą ż y ł y p o z n a ć ś r o d o w i s k o miejskie na t y l e , b y m ó c je p o r ó w
n a ć z chudonem i ocenić, na p y t a n i e o oceny p o d a w a ł o odpowiedzi „ n i e
w i e m " . P o z o s t a ł e opinie w s k a z u j ą na p r z e w a g ę miasta w dziedzinie r o z -
�169
C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
r y w k i . Oceny czasu wolnego k s z t a ł t u j ą s i ę m n i e j jednoznacznie. S p o ś r ó d
21 osób, k t ó r y c h p o b y t w m i e ś c i e t r w a ł k r ó t k o , 61,90% o c e n i ł o i l o ś ć r o z
r y w e k w m i e ś c i e j a k o w i ę k s z ą n i ż w chudonie. Ż a d n a osoba nie o c e n i ł a
tej ilości j a k o mniejszej. S p o ś r ó d 34 osób, k t ó r e d ł u ż e j p r z e b y w a ł y
w m i e ś c i e , o przewadze tego ś r o d o w i s k a w dziedzinie r o z r y w k i m ó w i ł o
70,58%, a t y l k o 5,88% o s ó b m i a ł o o d m i e n n ą o p i n i ę . Osoby, k t ó r e p r z e
b y w a ł y w m i e ś c i e k r ó t k o b y ł y raczej s k ł o n n e s ą d z i ć , że czasu tego jest
w m i e ś c i e m n i e j (42,85% w p o r ó w n a n i u z 23,80% odpowiedzi p r z e c i w
nych). 41,18% s p o ś r ó d osób, k t ó r y c h p o b y t w m i e ś c i e t r w a ł d ł u ż e j , s ą
dziło, ż e m i e s z k a ń c y miasta m a j ą w i ę c e j czasu wolnego, 35,29% — ż e
m n i e j . Odpowiednie w y n i k i b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e d s t a w i a j ą tabele 2-5.
Tabela 2. Związek opinii o ilości rozrywek z pobytem w mieście
Opinie o ilości rozrywek
Pobyt informatora
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejedno
znaczne
Razem
był w mieście
nie był w mieście
39
24
2
2
11
28
4
0
56
54
razem
63
4
39
4
110
Tabela 3. Związek opinii o ilości czasu wolnego z pobytemw mieście
Opinie o ilości czasu wolnego
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejedno
znaczne
Razem
był w mieście
nie był w mieście
20
11
20
14
9
28
7
1
56
54
razem
31
34
37
8
110
Pobyt informatora
Tabela 4. Związek opinii o ilości rozrywek w mieście z długością pobytu
Opinie o ilości rozrywek
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejedno
znaczne
Razem
krótki
długi
13
24
0
2
6
6
2
2
21
34
razem
37
2
12
4
55
Długość pobytu
�17O
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
Tabela 5. Związek opinii o ilości czasu wolnego w mieście z długością pobytu
Opinie o ilości czasu wolnego
Długość pobytu:'
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejednoznaczne
Razem
krótki
długi
5
14
9
12
5
б
2
2
21
34
razem
19
21
11
4
55
Badania tegoroczne p r o w a d z ą do w n i o s k u , że pewne niedostatki k u l
t u r a l n e chudonu s ą coraz bardziej odczuwane przez m ł o d y c h pasterzy,
a ilość r o z r y w e k jest n i e w y s t a r c z a j ą c a . N a j d o t k l i w i e j odczuwany jest
b r a k k i n a , c y r k u , t e a t r u , m u z e ó w , a w i ę c t y c h f o r m r o z r y w k i , k t ó r e w tej
c h w i l i dostarcza t y l k o miasto. K r y t y k o w a n o t e ż j a k o ś ć k o p i i f i l m o w y c h ,
g d y ż do chudonu d o c i e r a j ą p r z e w a ż n i e f i l m y c z a r n o - b i a ł e , n i e w y r a ź n e ,
podniszczone, o f a t a l n y m stanie u d ź w i ę k o w i e n i a . Zapotrzebowanie na
t e l e w i z j ę jest jeszcze bardzo n i e w i e l k i e . S p o ś r ó d tegorocznych i n f o r m a
t o r ó w zaledwie d w ó c h w y m i e n i ł o t e l e w i z j ę j a k o element r ó ż n i c u j ą c y
miasto i chudon w dziedzinie k u l t u r y , nie w y k a z u j ą c n i ą j e d n a k szcze
g ó l n e g o zainteresowania. Opinie o niedostatecznej ilości r o z r y w e k w c h u
donie p o t w i e r d z i ł a w i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w n a l e ż ą c y c h do starszego p o
kolenia. W i e l u z n i c h sądziło, że niedostatek t e n s t a n o w i j e d n ą z p r z y
c z y n m i g r a c j i do miast. W s p ó ł c z e ś n i e m a m y do czynienia z t a k ą s y t u a c j ą ,
że z w i ę k s z o n a w p o r ó w n a n i u z okresem k u l t u r y t r a d y c y j n e j ilość r o z
r y w e k jest nie w y s t a r c z a j ą c a wobec a k t u a l n y c h , r o s n ą c y c h potrzeb k u l
t u r a l n y c h . Wzrasta zapotrzebowanie na ten t y p r o z r y w k i , k t ó r e g o nie
m o ż e d o s t a r c z y ć chudon. W okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j potrzeby m ł o
d z i e ż y w dziedzinie r o z r y w k i b y ł y na ogół zaspokajane, a pgraniczone
m o ż l i w o ś c i w y b o r u s p r a w i ł y , że nie b y ł o c z y m w y p e ł n i ć ewentualnie o d
c z u w a n y c h b r a k ó w . W okresie k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j w z r o s ł a n i e p o m i e r
nie rola miasta j a k o o ś r o d k a k u l t u r a l n e g o d o s t a r c z a j ą c e g o n o w y c h f o r m
r o z r y w k i i u ł a t w i a j ą c e g o zaspokajanie potrzeb w tej dziedzinie. W y n i k i
b a d a ń w y k a z a ł y , że negatywne oceny ś r o d o w i s k a pasterskiego pod w z g l ę
d e m m o ż l i w o ś c i zaspokojenia potrzeb k u l t u r a l n y c h nie w y w i e r a j ą w tej
c h w i l i n a j w i ę k s z e g o w p ł y w u na podejmowanie decyzji m i g r a c y j n y c h . Za
n a j w a ż n i e j s z e m o t y w y m i g r a c j i m o ż n a u z n a ć d ą ż e n i e do zdobycia w y
k s z t a ł c e n i a , i n t e r e s u j ą c e g o zawodu, p o d j ę c i a ciekawej pracy. U podstaw
t y c h decyzji l e ż y p r z e w a ż n i e n e g a t y w n a ocena p r a c y w pasterstwie p o
ł ą c z o n a c z ę s t o z w y o b r a ż e n i a m i o l e k k i e j i spokojnej p r a c y w m i e ś c i e .
Stosunkowo d u ż a liczba ocen nie w y k a z u j ą c y c h p r z e w a g i miasta pod
w z g l ę d e m ilości czasu wolnego i w s k a z u j ą c y c h , na n i e w i e l k ą z n a j o m o ś ć
tego zjawiska pozwala p r z y p u s z c z a ć , że czas w o l n y nie s t a ł s i ę jeszcze
powszechnie o d c z u w a n ą p o t r z e b ą s p o ł e c z n ą , z j a w i s k i e m powszechnie
u ś w i a d a m i a n y m . W s k a z u j ą na to t a k ż e odpowiedzi i n f o r m a t o r ó w (miesz-
�C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
171
k a ń c ó w somonu Bajan), k t ó r z y o d p o w i a d a j ą c na o t w a r t e p y t a n i e o r ó ż
nice m i ę d z y m i a s t e m a chudonem nie w y m i e n i a l i czasu wolnego j a k o
elementu r ó ż n i c u j ą c e g o te d w a ś r o d o w i s k a . N i e w y s t ą p i ł on t a k ż e w ś r ó d
m o t y w ó w m i g r a c j i do miast. N i e w ą t p l i w i e na t a k ą s t r u k t u r ę w y p o w i e d z i
w p ł y n ę ł a s ł a b a z n a j o m o ś ć ś r o d o w i s k a miejskiego. O ś m i o g o d z i n n y d z i e ń
p r a c y (a w i ę c nie b e z p o ś r e d n i o „czas w o l n y " ! ) j a k o c z y n n i k d e c y d u j ą c y
o p o z y t y w n e j ocenie miasta w y m i e n i ł a t y l k o jedna kobieta, k t ó r a p r a
c o w a ł a p a r ę l a t j a k o robotnica i z d o ł a ł a p o z n a ć o r g a n i z a c j ę pracy w m i e ś
cie.
Ci sami i n f o r m a t o r z y o d p o w i a d a j ą c na b e z p o ś r e d n i e p y t a n i e o ilość
czasu, j a k i m o g ą p r z e z n a c z y ć ria wypoczynek, oceniali j ą na ogół j a k o
n i e w y s t a r c z a j ą c ą . M o ż e m y w i ę c chyba s t w i e r d z i ć , że m i m o s ł a b e g o o d
bicia w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j czas w o l n y istnieje jako potrzeba. Po
r ó w n u j ą c w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w n a l e ż ą c y c h do starszego pokolenia,
k t ó r z y oceniali ilość czasu w y p o c z y n k u w okresie swej m ł o d o ś c i , z w y
p o w i e d z i a m i m ł o d z i e ż y w s p ó ł c z e s n e j m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w y m a g a n i a
o d n o s z ą c e się do ilości tego czasu w y r a ź n i e w z r o s ł y . Ciekawe, że m ł o
dzi pasterze częściej b y l i s k ł o n n i ł ą c z y ć d o b r ą o r g a n i z a c j ę pracy i sprzy
j a j ą c e w a r u n k i atmosferyczne z m o ż l i w o ś c i a m i znalezienia czasu na o d
poczynek, podczas g d y starsi sądzili, że w e w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k a c h
gospodarki pasterskiej m ł o d z i e ż jest nadmiernie p r z e c i ą ż o n a p r a c ą .
Starsi i n f o r m a t o r z y d z i e l i l i na ogół m ł o d z i e ż na d w i e kategorie. J e d
na to c i , dla k t ó r y c h r o z r y w k a i czas w o l n y n a b r a ł y n a j w i ę k s z e g o zna
czenia i k t ó r z y p o r z u c a j ą p r a c ę w pasterstwie, m i g r u j ą do miast, p r a c u
j ą d o r y w c z o p o z o s t a j ą c na c z ę ś c i o w y m l u b c a ł k o w i t y m u t r z y m a n i u r o
d z i n y z a m i e s z k a ł e j w m i e ś c i e . C i , k t ó r z y pozostali w chudonie i o d r z u
c a j ą p r a c ę w pasterstwie o c e n i a n ą jako n i e c i e k a w ą i m ę c z ą c ą , a m o ż l i
w o ś ć z m i a n y swego p o ł o ż e n i a w i d z ą j e d y n i e w zamieszkaniu w m i e ś c i e ,
z n a j d u j ą s i ę w s y t u a c j i p r z y p o m i n a j ą c e j stan zawieszenia, p u s t k i . I c h
p l a n y są b o w i e m nie zawsze m o ż l i w e do zrealizowania. D u ż a grupa m ł o
d z i e ż y oceniana p o z y t y w n i e przez starszych ze w z g l ę d u na to, że uczy
się, pracuje i pomaga r o d z i c o m w pasterstwie, nie stawia r o z r y w k i i czasu
Wolnego na p i e r w s z y m miejscu w h i e r a r c h i i potrzeb, ale w i ę k s z o ś ć t y c h
l u d z i odczuwa b r a k i k u l t u r a l n e ś r o d o w i s k a .
Z w i ę k s z a j ą c y s i ę n a p ł y w i n f o r m a c j i o m i e ś c i e , p r z y w o l n i e j zmienia
j ą c y m s i ę charakterze gospodarki pasterskiej i ś r o d o w i s k a pasterskiego,
b ę d z i e zapewne p r o w a d z i ć do z w i ę k s z a n i a się liczby m i g r a n t ó w w przysz
łości i do z m i a n y m o t y w ó w m i g r a c j i .
*
M i g r a c j a do miast i stosunek do ś r o d o w i s k a , nie t y l k o w dziedzinie
k u l t u r y , w y m a g a j ą d o k ł a d n i e j s z e g o o m ó w i e n i a . W t y m miejscu o g r a n i
c z y ł a m się do przedstawienia w ą s k i e g o zagadnienia r o z r y w k i pasterzy,
�172
IWONA
KABZIÑSKA-STAWARZ
do ukazania a k t u a l n e j s y t u a c j i w t e j dziedzinie i r o l i , j a k ą s p e ł n i a
r y w k a w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim. S t a r a ł a m się znaleźć
dla
pewnych
zjawisk
s i ę g n i ę c i e do k u l t u r y
istniejących
tradycyjnej
współcześnie,
między
i w z o r ó w zachowania
przez pasterzy m o n g o l s k i c h . S c h a r a k t e r y z o w a ł a m
roz
wytłumaczenie
innymi
przez
preferowanych
również
sposób
m o w a n i a „ c z a s u w o l n e g o " i f u n k c j o n o w a n i a tego p o j ę c i a w
poj
świadomości
pasterzy.
M o n g o l i a znajduje s i ę obecnie w s y t u a c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j
łeczeństw
zmiana
industrializujących
potrzeb
i wzorów
się.
W
społeczeństwach
zachowania,
konfrontacja
tych
tradycji
d l a spo
następuje
z
nowymi
w y t w o r a m i . P i e r w s z y etap z m i a n w dziedzinie r o z r y w k i m i a ł , j a k u k a z a
ł a m , przebieg w y j ą t k o w o
ł a g o d n y . Z a k ł ó c e n i e spowodowane
piero pojawieniem się f o r m o z u p e ł n i e
ciach, z w i ą z a n y c h
z powstaniem
zostało do
o d m i e n n y m charakterze i
ośrodka
konkurencyjnego,
jakim
treś
jest
miasto.
Ивона Кабзяньска-Ставаж
СВОБОДНОЕ ВРЕМЯ И РАЗВЛЕЧЕНИЕ ПАСТУШЕСКОЙ МОЛОДЕЖИ МОНГОЛИИ
Резюме
В 1971 г. этнографическая экспедиция ПАН в Монголию провела первые исследования
по приспособлению скотоводческой молодежи к окружающей среде. Д о 1974 г.было собрано
111 анкет. На основе содержащейся в них информации, дополненной исследованиями, про
веденными автором в 1975 г. на территории сомона Баян, была написана настоящая статья.
Из многих вопросов, изучавшихся в ходе анкетного опроса, автор выбрала сравнительно
наименее исследованный вопрос об отдыхе молодежи.
Используя социологические концепции свободного времени, остающегося в тесной
связи с вопросом отдыха, автор предприняла попытку проверить пригодность применения
этого термина к монгольским условиям. Как показали исследования, в современных мон
гольских условиях нельзя говорить о суцдствовании „свободного времени" как категории
социального сознания скотоводов. Предлагаемое социологами дихотомическое деление
глобального времени на рабочее в«*емя и свободное время по многим соображениям не
может применяться относительно монгольской действительности. Во-первых, оно касается
только тех групп общества, в которых произошло отделение рабочего места от дома, от
мест по обслуживанию и т.п., что непроизошло еще в условиях скотоводческого хозяйства.
Во-вторых, очень часто развлечение столь сильно связано с экономическими действиями,
что невозможно провести какую-либо границу между ними (например, игра в кости или
камни во время, когда пас>т стада на пастбищах). И, наконец, перенесение упомянутого
деления на монгольскую почву не отражало бы сознания скотоводов и понятий, какими
они пользуются. Скотоводы никогда не ставили в зависимость видов своего поведения от
количества времени. Они не употребляли понятия „свободное время", хотя и разбирались
в нем.Всякое поведение оказывалось зависимым от атмосферных условий и, реже, от ко
личества труда, регулируемого этими условиями. Желая оставаться-в согласии с понятиями,
функционирующими в сознании скотоводов и отражающими актуальное социальное поло-
�C Z A S WOLNY I H O Z H Y W K A
173
жение, автор предлагает заменить схему деления глобального времени следующей записью :
всякое поведение = хозяйственное поведение (труд) + внехозяйственное поведение (свя
занное или яе связанное с хозяйством), с той оговоркой, что оно касается форм организо
ванного развлечения, сопровождающего празднества и семейные, ежегодные, хозяйствен
ные и i .п. праздники. Ибо осознается одно лишь поведение, а не время, в котором оно имеет
место.
Во второй части статьи обсуждены наблюдаемые в настоящее время формы развле
чения молодежи. Среди них можно отличить формы, являющиеся продолжением тради
ционных форм, формы, появившиеся в худоне в пятидесятые годы X X в., и формы, еще
несколько лет тому назад почти не известные животноводам. Автор ищет причины попу
лярности этих форм, ссылаясь м.пр. на образец личности кочевника, сложившийся в мон
гольском обществе в течение веков, на факт удовлетворения этими формами определенных
общественных потребностей и т.п. Автор представляет также преображения, происшедшие
в перечне развлечений, в нуждах и образцах поведения в этой области, а также в самом ха
рактере развлечений, и особенно в их общественной роли.
В настоящее время мы имеем дело с ситуацией, когда увеличенное по сравнению с тра
диционной культурой количество развлечений не удовлетворяет культурных запросов ско
товодов. Это связано с растущим спросом на тот тип развлечений, который пока бес
препятственно доступен лишь в городском центре. Культурная неудовлетворительность
худона ощущается молодежью, а недостаток развлечений становится одним из важных
мотивов миграции в города. Свободное время имеет среди этих мотивов гораздо меньшее
значение, так как оно не известно скотоводам по прямому опыту и не представляет собой
столь сильно осознаваемого объекта потребностей, как это имеет место в случае развле
чений. Возможностями наличия развлечений и свободного времени автор занимается в тре
тьей части статьи. В ней же приводятся также я представления о количестве свободного
времени и развлечений в городе и ведутся поиски связи между ними и побывками в городе
и продолжительностью данной побывки. Соответственные итоги анкетных исследований
рпедставлены в таблицах 2-5.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3fb6ae5c8809bef8ccabc6ab6e6da35.jpg
23656f563289de653aad5187927aadb1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Czerpak / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie)
Subject
The topic of the resource
serowarstwo ; sprzęty drewniane ; Bieszczady
Description
An account of the resource
fotografia przedstawia czerpak
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1960
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_34.39.X_P.1.D.6_01
Brzegi Górne
czerpak
dawniej Berehy Górne
naczynia drewniane
okolice Ustrzyk Dolnych
oscypek
oszczypek
produkt regionalny
serowarstwo
wyroby z drewna
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6b2791eaa48901a7945a1e812d63326.jpg
7afc6c82d0832dfa2fe2c5cfb069208e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Czerpak do żętycy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie)
Subject
The topic of the resource
serowarstwo ; naczynia ; naczynia drewniane ; Podhale
Description
An account of the resource
fotografia przedstawia drewniany, zdobiony czerpak do żętycy. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1964
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_24.39.I_O.4.2.2_01
czerpak
Dolina Starobociańska
naczynia
naczynia drewniane
oscypek
oszczypek
Podhale
produkt regionalny
Rówień za Wodą
serowarstwo
wyroby z drewna
żętyca
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c368936c0b684e76f1f9a1e461ea0ab9.jpg
ee4642bf8dd1493b9bb0720a3fdf4784
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Czerpak zgrzebłowaty / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska (woj. małopolskie)
Subject
The topic of the resource
zbieractwo ; narzędzia drewniane ; Podhale
Description
An account of the resource
fotografia przedstawia czerpak zgrzebłowaty do zbierania borówek. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1964
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_24.39.I_O.2.12.1_01
borówki
Dolina Starobociańska
narzędzia
narzędzia do zbierania
rzemiosło
zbieractwo
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f022e41a433d66eebb1a2757b9c0075.jpg
d8f692e74cedd2617ae28844628f2257
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Czerpak zgrzebłowaty / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie)
Subject
The topic of the resource
zbieractwo ; narzędzia ; czerpak zgrzebłowaty ; Podhale
Description
An account of the resource
fotografia przedstawia czerpak zgrzebłowaty. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1964
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_24.39.I_O.3.6.4_01
czerpak zgrzebłowaty
dawna hala Stara Robota
Dolina Starobociańska
narzędzia
Podhale
zbieractwo